Bijlage 3 Horizon2040 OFH__583355__

HEERLEN

horizon

2040 economische visie In Heerlen kan het! Samen maken we Heerlen.

Samen maken we Heerlen.

horizon De visies die we onze kinderen bieden, geven vorm aan de toekomst. Het doet ertoe wat die visies zijn. Vaak worden het zelfvervullende profetieën. Dromen zijn kaarten. - Carl Sagan

2040

Deze economische visie, Horizon 2040, is opgedragen aan alle ondernemende mensen die een bijdrage leveren aan de toekomstbestendigheid van onze stad. In het bijzonder aan Anique, Arjen, Bob, Camiel, Conner, Declan, Dion, Eugène, Jente, Jeroen, Jitske, Jouri, Megan, Mik, Milou, Nadine, Sebastiaan en Thijs. Jullie geven vorm aan de toekomst én mogen creatief zijn in Heerlen!

Geerd Simonis Marion Bosch Tibert Lagarde Maurice Dunk Frank Jeuring Niek Mares Gerard Mertens Rob Meesen Juli 2023

2040 Er staat ons een aantal grote klussen te wachten. Klussen voor onze stad Heerlen, ons thuis. De plek waar we de komende jaren opnieuw de schouders onder willen zetten. Omdat het nodig is, maar ook omdat geen andere stad de kunst van het veranderen verstaat zoals Heerlen.

Gemeente Heerlen, Coalitieakkoord ‘Uit liefde voor de stad’, 2022-2026.

Een visie is een wenkend toekomstperspectief. Ter ere van haar honderd jarig bestaan publiceerde de Nederlandse Vereniging voor Tuin- en Landbouwarchitectuur (NVTL) in 2022 twaalf interviews over het landschap van de komende eeuw. Met Ontwerp de Toekomst wil de NVTL een impuls geven aan nieuwe ontwerpbenaderingen voor de uitdagingen van morgen. Landschapsarchitect, illustrator en Young NVTL-lid Cor Simon maakte een tekening, geïnspireerd op de interviews. Hij verdeelde Nederland in drie bodemtypes: groen voor de klei,

voorwoord

geel voor het zand en paars voor het veen. “Rivieren krijgen in het Nederland van de toekomst de ruimte en functioneren als recreatieve zones, als klimaatbuffer en als biodivers paradijs. Steden zijn rotsformaties in het groen met veelzijdige woonvormen, voorzien van daken die ruimte bieden voor onze energievoorziening. Of voor groen en daarmee ook een habitat voor dieren en planten vormen. Voedselvoorzienende kassen dienen als eco-resorts. Lange afstanden leggen we af met het openbaar vervoer onder het maaiveld, op de grond en in de lucht. De roofvogel met de drone illustreert tegelijkertijd de strijd én de samenwerking tussen natuur en technologische ontwikkelingen. Het circulaire ‘ruimtestation’ is, naast een verbeelding van de verovering van de ruimte, ook een beeld dat de ruimte in Nederland en de inrichting daarvan in een groter perspectief plaatst. Op zee is er ruimte voor natuur-inclusieve windmolens, waterstofstations en zonneparken. De toren in de zee is een station waar plastic etende wormen het afval van de zee opruimen en omzetten in nieuwe grondstoffen. Landbouw bestaat uit regeneratieve teelten met minder vee en meer bosakkerbouw, met lokale afzetmarkten en meervoudig ruimtegebruik. Er wordt voorzichtig geëxperimenteerd met ruimte voor de krachten van de natuur.

Bosbranden kunnen worden voorkomen door een mozaïek te vormen, een natuurkracht die vaker gaat voorkomen door droogte. En we moeten weer leren leven met het water. We vergeten ondertussen de rijke cultuurhistorie en identiteit van ons landschap niet: de windmolen op Kinderdijk, de domtoren van Utrecht, het Evoluon van Eindhoven, de verdronken dorpen van Zeeland.”

9

2040

Niemand kan de toekomst voorspellen. Dit vergezicht van de NVTL is slechts een van de mogelijke toekomstscenario’s die denkbaar zijn voor de landschapsontwikkeling in de komende honderd jaar. En toch geeft het op inspirerende wijze een krachtige impuls aan de handelingsperspectieven van de zevenhonderd leden in deze vak-gemeenschap. En dat is van levensbelang. Volgens oudtestamentische wijsheid gaat een volk zonder visie immers ten onder.

Stichting Ondernemersfonds Heerlen gelooft dat een sterk ondernemersklimaat bijdraagt aan een mooie stad die bruist en vol is van bedrijvigheid. Daarom ondersteunt het fonds lokale ondernemers en organisaties bij het uitvoeren van inspirerende initiatieven, die de stad meer aantrekkingskracht geven. Wij willen echter ook ondernemers stimuleren om samen een toekomstbestendig Heerlen te ontwerpen. Visie gaat over de ‘waarheen-vraag’. In gesprekken met onze gebiedsmanagers geven ondernemers en organisaties aan dat ze behoefte hebben aan een gemeenschappelijke richting voor de lange termijn. Daarom hebben we een economische visie voor Heerlen in 2040 ontwikkeld. Zonder verbeelding geen vooruitgang. Horizon 2040 is geen toekomstvoorspelling, want dat is een onmogelijke opgave. Wij tasten in de toekomst en stellen de grenzen vast waarbinnen mogelijke toekomsten van Heerlen moeten liggen. Visie zonder actie is slechts een hallucinatie. Om een visie in de realiteit te brengen, moeten mensen besluiten nemen. Het is uiteindelijk aan de bestuurders, ondernemers en burgers van onze stad om binnen hun eigen cirkel van invloed te kiezen voor de economische toekomst die zij wenselijk en realistisch achten. Wij staan klaar om hun grootse toekomstplannen voor de winkelgebieden, bedrijventerreinen en overige economische hotspots te voorzien van financiële injecties en kennisproductiviteit.

Samen verleggen we grenzen. Samen maken we Heerlen. Heerlen, juli 2023 Geerd Simonis

11

Voorzitter Stichting Ondernemersfonds Heerlen

Figuur 1. NVTL, Het landschap van de komende eeuw.

2040

13

2040

inhoud Afbakening 16 Bronnen 22 Toekomstringen 24 1. Het DNA van Heerlen 26 2. De kaart van de toekomst

42

3. De toekomstbestendige stad

46

4. Toekomstscenario’s voor Heerlen

50

5. Kansen voor Heerlen

76

Slotwoord 82

Bijlage 1

Geraadpleegde literatuur

86

Bijlage 2

Online research 88

Bijlage 3 Personen die een persoonlijke bijdrage aan deze visie geleverd hebben 94

15

2040

afbakening 1. Strategische afbakening De scope van de economische visie Horizon 2040 wordt

Met een strategie worden vragen op vier niveaus beantwoord:

afgebakend door vijf criteria:

•

Missie: de ‘Waartoe-vraag’. De missie van Stichting Ondernemersfonds Heerlen is

1.

De strategische vraag.

het versterken van de lokale economie en het verbinden

2.

De bestuurlijke context.

van ondernemers.

3.

De gemeentegrenzen.

4.

De horizon in de tijd.

In dit document beantwoorden we de ‘Waarheen-vraag’

5.

De doelgroepen.

met een economische visie als richtpunt op de horizon in

•

Visie: de ‘Waarheen-vraag’.

het jaar 2040. •

Strategische doelen: de ‘Wat-vraag’. Het antwoord op de ‘Wat-vraag’ zijn de kansen die voortkomen uit het gewenste toekomstscenario voor de stad Heerlen.

•

Tactiek: de ‘Hoe-vraag’. De beantwoording van de ‘Hoe-vraag” (het inrichtings vraagstuk) wordt in dit visiedocument niet beantwoord. We presenteren wel een strategisch denkraam dat leidend is bij het in de realiteit brengen van de visie.

2. De bestuurlijke context Stadsregio Parkstad is de bestuurlijke en financiële samenwerking tussen de zeven gemeenten Beekdaelen, Brunssum, Heerlen, Kerkrade, Landgraaf, Simpelveld en Voerendaal. Er wordt grens-overstijgend samengewerkt op de thema’s economie & toerisme, wonen & herstructurering, ruimte en mobiliteit. Voor de lange termijn heeft de Stadsregio Parkstad Limburg in het regioprogramma 2010 haar ambities benoemd onder de noe-

17

mer ‘Parkstad Limburg 2040: een duurzaam vitale regio.

2040

De overkoepelende doelstelling luidt: “Het tot stand brengen van een duurzaam economisch vitale en welvarende regio met een nieuw stabiel demografisch evenwicht. Een stabiel demografisch evenwicht veronderstelt dat de bevolking zich naar omvang heeft gestabiliseerd (rond de 220.000 inwoners) en dat de samenstelling naar leeftijdsopbouw voldoende breed is.” In het regioprogramma wordt Heerlen als centrum van Parkstad benoemd: “Het centrum van Heerlen is het centrum van Parkstad. Podium voor de spreekwoordelijke Culturele Lente, motor voor onze regionale economie en kristallisatiepunt voor hoog-stedelijk

Schinveld

wonen. Om de regionale woon- en werkomgeving aantrekke-

Merkelbeek Oirsbeek Schinnen

lijk en leefbaar te houden is een stadscentrum met een groot

Brunssum

aanbod aan winkels, bedrijvigheid, wonen, vermaak, kunst en

Amstenrade

Vaesrade

Figuur 2 Geografische afbakening Horizon 2040

cultuur, in de directe nabijheid van groot belang. Parkstad Cen-

Scherpenseel

trum moet voldoen aan die behoefte. Investeren in Parkstad

Übach-Palenberg

Nuth

Centrum is vooral investeren in de ontmoetingsplek, in de

Waubach Landgraaf

Wijnandsrade

Hulsberg

Schaesberg

Heerlen

openbare ruimte. De nadruk ligt dan ook niet alleen op de ‘stenen’, maar op de mensen en hun beleving. We streven naar een

Eygelshoven

duidelijke identiteit, kwaliteit en levendigheid van het stadscen-

Voerendaal

Klimmen

trum.” Kerkrade

Ransdaal

Herzogenrath

Doordat de vraagstukken in de samenleving steeds complexer

Ubachsberg

Schin op Geul

worden en de decentralisatie van overheidstaken een zwaar beroep doet op de bestuurskracht van gemeenten, lijkt een

Elkenrade Simpelveld

Wijlre

Gulpen

discussie over een bestuurlijke samensmelting tot één bestuur-

Kohlscheid

Eys

seenheid onvermijdelijk. De Stichting Ondernemersfonds Heer-

Bocholtz

Wittem Wahlwiller

len is voorstander van de vorming van één (Park)stad. In 2040 leven we volgens de conservatiefste voorspellingen namelijk in een wereld met negen miljard mensen. Vijfenzestig procent van

Mechelen Vijlen

deze mensen zal in 2040 in een stad wonen. Er zullen tegen die

Aachen

tijd 100 megasteden zijn met meer dan vijf miljoen inwoners.

Vaals

De economie vraagt in toenemende mate om schaalgrootte. Met 220.000 inwoners kan de stad, in internationale en nationale netwerken van handel, kennis en investeringen, haar positie versterken. Geografische afbakening De economie van Heerlen kent uiteraard geen gemeentegrenzen. Onze bedrijvigheid is onlosmakelijk verbonden met de

19

economieën van Parkstad Limburg, Maastricht, Sittard, Roer-

2040

mond, Venlo, de provincie Limburg, Zuid-Nederland, Nederland, de Euregio, Europa en zelfs de hele wereld. En toch, juist vanwege de afgebakende doelgroepen, kiezen wij in dit visiedocument voor een strikt geografisch afbakening op basis van de gemeentegrenzen. Focus creëert realiteit. (4)

We hebben al een Strategische Agenda Stadsregio

Op een oppervlakte van 45,53 km² wonen 87.099 inwoners bin-

Parkstad Limburg 2021-2030, een Structuurvisie 2035

nen deze geografische afbakening. Ter relativering: er wonen

en een provinciale visie Panorama Zuid-Limburg 2050.

8 miljard mensen op het aardoppervlak (land en water) van 510

Deze visies dienen als ijkpunten voor Horizon 2040.

miljoen km².

(5)

Het jaar 2040 is ook de horizon van de denktank NL2040, een initiatief van de Vereniging Nederlandse Gemeenten.

Afbakening in de tijd

Deze denktank heeft al een aantal visionaire deelproduc-

Wij hebben het jaar 2040 als visionaire horizon gekozen. Daar

ten opgeleverd die bruikbaar zijn.

zijn meerdere redenen voor. (1)

(2)

(3)

Hoe verder je in de toekomst kijk hoe groter de vrijheids

Afgebakende doelgroepen

graden zijn en hoe minder sterk de signalen worden. Het

De doelgroepen waarvoor deze visie geschreven is, zijn de

jaar 2050 is in onze ogen voor het doel van deze visie te

ondernemers en vastgoedeigenaren in Heerlen die met crea-

ver weg.

tieve ideeën en projecten de economie van impulsen voorzien

Door de versnelling in de coronapandemie is de impact

en eventueel een beroep doen op financiering en ondersteuning

van nieuwe technologieën volgens adviesbureau McKinsey

door Stichting Ondernemersfonds Heerlen. Dit visiedocument

met zeven jaar versneld. Hybride werken en kunstmati-

is geen wetenschappelijke paper en ook geen beleidsdocument.

ge intelligentie zijn daar voorbeelden van. Door te kiezen

Horizon 2040 is bedoeld als een inspiratiebron voor onderne-

voor het jaar 2040 als horizon kijken we iets verder dan

mende mensen in Heerlen die hun energie willen richten op kan-

2030.

sen in een veranderlijke, onzekere, complexe en dubbelzinnige

Nieuwe generaties zijn vernieuwers van cultuur. Net als

wereld. In ons streven naar zo veel mogelijk praktisch gebruik

individuen doorlopen ook generaties levensfasen. Een op-

door de doelgroepen is gekozen voor compact en toegankelijk

volgende generatie in een levensfase is in die levensfase

in plaats van omvangrijk en volledig. Voor verdere verdieping

te beschouwen als een nieuwe generatie. De grootte van

kan de lezer gebruik maken van de literatuurlijst in bijlage 1 en

een generatie in aantallen geclusterde geboortecohorten

de digitale bronnen in bijlage 2. Uiteraard mogen ook andere

komt overeen met de duur van een levensfase. Die be-

stakeholders in hun toekomst-denken gebruik maken van de

draagt ongeveer vijftien jaar. Om de vijftien jaar betreden

richting en inhoud van Horizon 2040.

alle generaties een volgende levensfase. Dat is het begin van een generatiewisseling en cultuurverandering. In Nederland begon de laatste generatiewisseling in 2016; de volgende begint in 2031. Een generatiewisseling houdt in dat zich nieuwe generaties ouderen, senioren, leiders, medioren, junioren vormen. Alle leeftijdscohorten gaan dan immers over naar de volgende levensfase. Het effect van een generatiewisseling op de omringende cultuur wordt gemiddeld genomen merkbaar als de generaties halverwege de overgang naar een volgende levensfase zijn. Wij bevinden ons nu in dat tijdframe.

21

2040 (3)

Ambassadeurs De ambassadeurs van Stichting Ondernemersfonds Heerlen zijn vertegenwoordigers van grote bedrijven en organisaties in Heerlen. Wij hebben de Ambassadeurs in

bronnen

een bijeenkomst specifiek gevraagd naar hun verwachtingen en wensen voor Heerlen in 2040. Daaruit ontstond ook het idee om dezelfde bijeenkomst te houden voor het jonge ondernemende talent in Heerlen. In bijlage 3 staan de namen van de ambassadeurs die een persoonlijke bijdrage hebben geleverd aan het ontwikkelen van de visie. (4)

Tijdens de visieontwikkeling is via acht bronnen een enorme

Interviews

hoeveelheid informatie en inzichten gegenereerd. Daaruit zijn

Ook zijn er interviews gehouden met bestuurders, onder-

de belangrijkste patronen gedetecteerd, analyses verricht en

nemers en burgerinitiatieven uit het weefsel van de stad.

verbanden gelegd.

Hun namen staan ook in bijlage 3.

(1)

Kaart van de toekomst

(5)

Futuroloog aan boord

Heerlen is onderdeel van de global village waarin alles

Rob Meesen van TopChange B.V. was de procesbegeleider

met elkaar verbonden is. Megatrends en global game

van ons visietraject. Hij heeft zijn expertise als futuro-

changers hebben invloed op de economie van Heerlen. We

loog ingebracht.

hebben een toekomstmap met alle megatrends en mo(6)

gelijke global game changers voor de periode 2017-2050

(2)

Raadpleging literatuur

gebruikt om de meest relevante voor Horizon 2040 in

In bijlage 1 staat een overzicht van de geraadpleegde lite-

kaart te brengen.

ratuur.

Bestuurders en gebiedsmanagers

(7)

Online deskresearch

De drie bestuursleden en de drie gebiedsmanagers van

In bijlage 2 staat het overzicht van de online doorzochte

Stichting Ondernemersfonds Heerlen spreken in hun

documenten en artikelen.

reguliere contacten voortdurend met ondernemers over (8)

toekomstige ontwikkelingen. Hoewel de korte termijn

ChatGPT

daarin dominant is, wordt er zeker ook tijd genomen om

In november 2022 werd ChatGPT, een taalmodel ge-

samen te dromen over de lange termijn.

baseerd op AI en Machine Learning, gelanceerd door OpenAI.com. Wij hebben in het schrijfproces regelmatig gebruik gemaakt van deze kunstmatige intelligentie.

23

2040

rlen r Hee o o v en s n scenario’s voor t s Ka He om er ek o le T t b s e n m sten o k e o dig t 4 es De t 3 kaart van de e D to Het DNA

De visie is opgebouwd uit vijf levensringen:

ad

(1)

Het DNA van Heerlen.

(2)

De kaart van de toekomst.

(3)

De toekomstbestendige stad.

(4)

Toekomstscenario’s voor Heerlen.

(5)

Kansen voor Heerlen.

Het DNA is de basis. Via de kaart van de toekomst en het perspectief van de toekomstbestendige stad ontstaan toekomsts-

ee n H rlen va

1

st om ek

2

5

levensringen

cenario’s (4) en kansen (5) voor Heerlen.

25

2040 Ligging

het dna van heerlen

Heerlen is geografisch uitstekend gepositioneerd in de Top-technologische driehoek Eindhoven-Aken-Leuven en de topregio Euregio Maas-Rijn. In de Euregio Maas-Rijn zijn 250.000 bedrijven en 300 onderzoeks- en competentiecentra. Ze vormen een stevige basis voor innovatieve productiemogelijkheden. Vooral de kleine en middelgrote ondernemingen (kmo’s)/ midden- en kleinbedrijven (mkb’s)vormen de dynamische motor binnen de Euregio Maas-Rijn. Met een bruto regioterende economie met een groot potentieel.

rlen r Hee o o v en s n scenario’s voor t s Ka He om er ek o le T t b s e n m sten o k e o dig t 4 es De t 3 kaart van de e D to Het DNA

In haar boek ‘Een klein land met verre uithoeken’ beschrijft geograaf en journaliste Floor Milikowski hoe Nederland in de afgelopen decennia van een ‘platte polder’ veranderde in een ‘mozaïek van winnaars en verliezers’. De grote steden zijn booming. Middelgrote steden die in de tweede helft van de vorige

ad

eeuw nog floreerden door hun eigen industrie kampen nu met de aansluiting met de nieuwe economie gemist. In krimpdorpen kwam de leefbaarheid onder druk omdat jongeren en voorzie-

ee n H rlen va

1

werkloosheid, vergrijzing en gebrek aan perspectief. Zij hebben

st om ek

2

5

naal product van 121,1 miljard euro is het gebied een goed pres-

ningen verdwenen. Dit is het verhaal van de ultieme Antistad van Maurice Hermans. Voormalig rijksbouwmeester Floris Alkemade heeft op de kaart van Nederland het aantal banen weergegeven waarvan je de werkplek binnen 45 minuten reistijd kan bereiken. Hierdoor krijg je een ruit van geografische ongelijkheid die diagonaal over Nederland ligt; een vergrote Randstad tot aan Eindhoven in het zuiden en Nijmegen en Arnhem in het Oosten. De ruit van Alkemade is onderdeel van het paradigma dat wij gemakshalve ‘Randstad-denken’ noemen. De ruit van Alkemade is een typisch frame van het Randstad-denken. Limburg ligt steevast in een soort niemandsland. Als je de kaart van Nederland 180 graden draait en onze buurlanden niet uitgumt, ontstaat een ander perspectief. Namelijk van de Randstad in de periferie en

27

Heerlen dicht bij het centrum van Europa.

2040

Heerlen grenst aan Nordrhein-westfalen. Met 17.925.570 inwoners op 34.112,44 km² is qua inwonertal de grootste deelstaat van Duitsland en qua oppervlakte de vierde deelstaat van Duitsland. Uit de vijf conclusies die de Raad voor de Leefomgeving en

De provincie Limburg vatte op 16 mei 2023 in een position

Infrastructuur, de Raad voor het Openbaar bestuur en de Raad

paper de weeffout in het Randstad-denken perfect samen: “De

voor Volksgezondheid en Samenleving gezamenlijk trekken in

onderzoekers leggen feilloos bloot dat scheefgroei in Nederland

het rapport ‘Iedere regio telt’ (maart 2023) is dat frame fnui-

niet zomaar is ontstaan, maar dat Rijksbeleid te veel gericht is

kend voor de regio’s buiten de ruit:

op sterke regio’s.

NL

Turnhout

Maaseik

Viersen

Figuur 4 Geografische ligging

Keulen

D

Provincie Limburg (NL)

Antwerpen Leuven

Rhein-Erft-Kreis

Dinant

Keulen

Maastricht Brussel

Regio Aken RheinSiegKreis

Huy

Hasselt

Breda Den Bosch

Düren

Waremme

Namen

Gent

Eindhoven

D

Essen

Keulen

Stadsregio Aken

Luik

Antwerpen

Heinsberg

Zuid-Limburg

Tongeren

B

Düsseldorf

Düsseldorf

Rhein-Kreis Neuss

Hasselt Leuven

Brussel

Hasselt

Eindhoven

Mönchengladbach

MiddenLimburg

Provincie Limburg (B)

F

Luik

Provincie Luik

Rotterdam

Aken

Arnhem Luik

Den Haag

Enschede

Charleroi

Amsterdam

Euskirchen Verviers

Zwolle

B Marche-en-Famenne

Emmen

Ahrweiler

Duitssprekende Gemeenschap

Bitburg

Groningen

Vulkaneifel

Eifelkreis Bitburg-Prüm Bastenaken

Noordzee

IJselmeer

Leeuwarden

Den Helder Waddenzee

Emden

0

• • • • •

10

20

= Heerlen

30 km

Te weinig oog in rijksbeleid voor sociaal belang van

De huidige beleids- en investeringslogica van het Rijk gaat uit

voorzieningen in regio’s.

van de gedachte dat door sterke regio’s nog sterker te maken,

Kansen van ‘perifere’ gebieden belemmerd door

andere regio’s daar automatisch ook van profiteren. Het rap-

beleidsfocus op sterke regio’s.

port toont aan dat deze aanname niet klopt en dat zelfs het

Rijks-ondersteuningsprogramma’s voor regio’s te kort van

tegendeel waar is. De kloof tussen de Randstad en de provin-

duur en te kleinschalig.

cies zou met kansenagenda’s vanuit het Rijk gedicht kunnen

Onvoldoende aandacht voor specifieke opgaven in

worden. Bij zo’n aanpak zou Limburg graag als proefprovincie

grensregio’s.

willen dienen. Daarvoor is een andere manier van besturen no-

Gezag rijksoverheid in regio’s onder druk.

dig, en structureel meer geld, aldus Gedeputeerde Staten. Die extra miljarden zijn nodig voor de aanpak van de zware criminaliteit, cultuur, wonen en openbaar vervoer.”

29

Figuur 5 Perspectieven op de economische realiteit van Heerlen

Zuid-Oost-Noord-Brabant

2040

Samenstelling van de bevolking •

Heerlen telt 87.107 inwoners die in twee woonplaatsen, 23 wijken en 57 buurten wonen met een dichtheid van 1.830 adressen per km².

• •

Heerlen neemt op basis van het aantal inwoners de 37e plek in op de lijst van de 50 grootste gemeenten.

Op de indicator ‘Ervaren onveiligheid’ sluit Heerlen als

Naar leeftijdsklassen is de bevolking als volgt samenge-

laatste gemeente de ranglijst.

steld: 0-14 jaar: 13%. 15-24 jaar: 10%. 25-44 jaar: 24%.

•

Heerlerheide/Passart is de armste buurt van Limburg,

45-64 jaar: 29%. 65 jaar en ouder: 24%.

blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statis-

•

De gemiddelde leeftijd op dit moment bedraagt 45,6 jaar.

tiek. Heerlen voert de Limburgse top 50 van arme buur-

•

Op Kerkrade na heeft Heerlen van alle Limburgse gemeen-

ten met 16 plekken aan, gevolgd door Venlo (10), Maas-

ten het laagste gemiddeld inkomen per inwoner: € 24.900.

tricht (5), Sittard-Geleen (4), Roermond (3), Kerkrade (3),

Gemeente Heerlen telt 71.300 inkomensontvangers op

Brunssum (3), Landgraaf (3), Beekdaelen (1), Vaals (1) en

87.107 inwoners.

Valkenburg (1).

• •

9% van de inwoners heeft een arbeidsongeschiktheidsuit-

•

De politieke coalitie in Heerlen wil respectievelijk in 2040

kering (NL: 4%).

en 2050 een energie-neutrale stad en een circulaire stad

•

5% van de inwoners heeft een bijstandsuitkering (NL: 2%).

zijn.

•

12% van de inwoners is gescheiden (NL: 8%).

•

18% van de inwoners heeft een Westerse migratieachter-

Bedrijvigheid

grond (NL: 11%).

•

•

De verwachting is dat de bevolking van Heerlen tot 2050

In Heerlen zijn 7.955 bedrijven gevestigd. Het aantal banen bedraagt 55.480.

krimpt met 7,2%. In 2050 telt Heerlen dus rond de 80.000

•

inwoners. Daarvan zijn er dan 14.000 ouder dan 75 jaar.

Heerlen telt in totaal 55.283 adressen. 1032 adressen hebben een winkelfunctie, 845 een industriefunctie, 595 een kantoorfunctie en 96 een onderwijsfunctie.

Opleidingsniveau •

•

Van de inwoners van 15 tot 75 jaar heeft 23,4% een hoog

stand (Leegstand NL: 6,8%).

opleidingsniveau, 41,6% een middelbaar opleidingsniveau •

Heerlen telt 1.437 verkooppunten, waarvan 19,1% leeg-

•

Heerlen heeft 388.016 vierkante meter winkelverkoop-

en 35% een laag opleidingsniveau.

vloeroppervlakte, gemiddeld per verkooppunt 270 m² (NL:

16 procent van de inwoners is laaggeletterd. In Heer-

198 m²). In de Atlas Nederlandse Gemeenten 2023 scoort

len-Noord is dit zelfs 20%.

Heerlen (de 38ste stad van Nederland o.b.v. aantal inwoners) een 42e plaats op de indicator ‘Luxe winkels’.

Wonen

•

In Heerlen zijn circa 350 horecabedrijven gevestigd.

•

•

Gezondheids- en welzijnszorg (13.790), Groot- en detail-

• •

Heerlen telt 46.474 woningen, waarvan 4.280 met energielabel A.

handel (8.280), Industrie (7.090), Onderwijs (4.630) en

De gemiddelde woningwaarde bedraagt € 171.000 (NL: €

Openbaar bestuur & overheidsdiensten (3.700) zijn de

317.000).

grootste sectoren qua aantal banen.

In de Atlas voor de 50 grootste gemeenten (2023) worden

•

Groot- en detailhandel (1.400), Bouwnijverheid (630),

steden op meer dan 50 indicatoren vergeleken. Heerlen

Horeca (340), ICT (330) en Industrie (230) zijn de grootste

(de 38ste stad van Nederland o.b.v. aantal inwoners) staat

sectoren que aantal vestigingen.

wat betreft woonaantrekkelijkheid en sociaaleconomische index op respectievelijk de 48ste (2021: 42ste) en de 49ste (2021: 48ste) plaats.

31

2040

Bedrijventerreinen •

Met de aanleg van de binnen- en buitenring is de bereikbaarheid van het bedrijfsleven sterk verbeterd. Dit is vooral een sterke troef in het vestigingsklimaat op de bedrijventerreinen: Autoboulevard, Avantis, Baaks-Soureth, Beitel, ©Mill, Coriopolis, De Kissel, De Koumen, Emma, In

Het zijn slechte tijden! Het zijn moeilijke tijden! Dat zeggen de mensen tenminste. Laten we liever goed leven, dan worden de tijden vanzelf goed. Wij zijn de tijden, Zoals wij zijn, zijn de tijden.

de Cramer, Litscherveld, Nieuw-Einde, Prinsenstraat e.o., Smitzerveld, Ten Esschen, Trilandis, Weggebekker, Wijngaardsweg en Woonboulevard. Binnenstad •

Uit een opiniërend online-onderzoek van Heerlen Mijn Stad in januari 2023 blijkt dat lokale consumenten te hoge parkeertarieven, te veel leegstand en te weinig aanbod als de grootste pijnpunten ervaren bij het winkelen in Heerlen. Ze wensen bovendien dat global players zoals Primark, Zara en Starbucks naar Heerlen komen.

•

De functie van de binnenstad van Heerlen zal drastisch wijzigen van place to buy naar place to be en place to meet. Van een platte verzameling winkels en horeca naar centrale plek voor fysieke ontmoeting. Van winkelstraten naar straten met winkels. De eenzijdige focus op economische waarden zoals omzet en werkgelegenheid maakt plaats voor het besef van de sociale meerwaarde van onze binnenstad. De binnenstad als centrale huiskamer van onze samenleving, de plek waar jong en oud samenkomen,

Augustinus van Hippo, filosoof en kerkvader, 354-430.

elkaar ontmoeten en waar ze vanuit vrijetijdsbesteding vermaak zoeken. •

Onder invloed van technologische, economische en ecologische ontwikkelingen zal het koopgedrag van consumenten ingrijpend wijzigen. Zowel v.w.b. de aankopen van dagelijkse boodschappen als niet-dagelijkse aankopen zal in 2040 ruim meer dan de helft van de omzet zich via online/internet bewegen. Virtueel shoppen wordt steeds gemakkelijker, eenvoudiger en omvangrijker. Gemak dient de mens. Maar ook schaalvergroting, bereikbaarheid en de toenemende eisen die de consument stelt aan het gemak van aankopen leidt ertoe dat de door congestie getergde binnenstad haar functie als winkelparadijs verliest ten faveure van grootschalige detailhandelscentra die op goed bereikbare plekken aan de rand of buiten de stad verrijzen.

33

•

2040

Tegelijkertijd stellen moderne technieken suppliers in staat om gepersonaliseerd aanbod op de consument af te vuren. Kleine ondernemers zijn niet in staat deze ontwikkeling bij te benen en zullen zich vooral onderscheiden in persoonlijke aandacht, klantvriendelijkheid en gastvrijheid voor de klant. Prijs is daarin voor de klant niet langer lei-

•

•

dend. Kleine ondernemers zullen zich vooral manifesteren

werkingsverband van grote werkgevers op de Limburgse

in de niches van de markt terwijl de grote ketens volumi-

arbeidsmarkt heeft de afgelopen kwart eeuw veel exper-

neuze handeldrijven maar met behulp van moderne marke-

tise opgebouwd. Recent is Baandomein op voorspraak van

tingtechnieken wel trefzeker en efficiënt.

TNO toegetreden tot de stakeholder board van het advies-

De toenemende vrije tijd waarover consumenten beschik-

platform Bridges 5.0. In opdracht van de Europese Unie

ken en de verdergaande individualisering doen de behoefte

wordt in dit Work Place Innovation Project gekeken naar

aan sociale ontmoeting toenemen. De binnenstad zal haar

de skills die nodig zijn voor Industrie 4.0 (robotisering en

plek als centrale huiskamer van onze samenleving zien

kunstmatige intelligentie).

groeien. Horeca en andere voorzieningen voor vrijetijdsbe•

Op C-Mill is Stichting Baandomein gevestigd. Dit samen-

•

Stichting Starters Centrum Limburg is net als Baando-

steding zullen daarom aan belang winnen in de binnenstad.

mein gevestigd op C-Mill en ondersteunt al meer dan 25

Met de vrijvallende ruimte door het vertrek van winkels

jaar startende ondernemers. Dit belangrijke werk voor de

ontstaat er ook ruimte voor andere functies zoals wo-

dynamiek van de economie wordt door de gemeenten gefi-

nen, onderwijs, zorg, cultuur maar ook voor kleinschalige

nancierd.

ambachtelijkheid en dienstverlening. M.n. het wonen versterkt op zijn beurt de behoefte aan een goed voorzienin-

Cultuur

genapparaat met winkels, horeca, zorg, cultuur en ver-

•

Heerlen beschikt over hoogwaardige culturele voorzienin-

maak. Slopen van leegstand ten faveure van vergroening is

gen, zoals het Parkstad Theater, poppodium Nieuwe Nor

ook een kans.

en SCHUNCK in het Glaspaleis.

•

Mede dankzij de hefboom van het Glazen Huis 2015 en het

Kennisinfrastructuur

Jaar van de Mijnen heeft de horeca op het Pancratiusplein

•

Heerlen beschikt over een uitstekende kennisinfrastruc-

een nieuw leven gekregen. Voor iedere beurs en alle doel-

tuur met opleidingsinstituten zoals de Open Universiteit,

groepen wordt hier kwaliteit geleverd. In de Atlas Neder-

Zuyd Hogeschool en het Vista College binnen de gemeen-

landse Gemeenten 2023 scoort Heerlen (de 38ste stad

tegrenzen.

van Nederland o.b.v. aantal inwoners) een 24e plaats op de

Brightlands Smart Services Campus combineert we-

indicator ‘Culinaire kwaliteit’.

•

tenschap, ondernemerschap, talent en state-of-the-art

•

In de Atlas Nederlandse Gemeenten 2023 scoort Heerlen

faciliteiten op één plek. De campus stelt onderzoeksinsti-

(de 38ste stad van Nederland o.b.v. aantal inwoners) een

tuten en bedrijven in staat sneller en efficiënter te innove-

15e plaats op de indicator ‘Podiumkunsten’. Ook voor ‘To-

ren en zorgt ervoor dat innovatieve start ups hun droom

neel’ (10e plaats), Klassieke muziek (11e plaats) en ‘Popmu-

kunnen waarmaken. De campus is bovendien de plek waar

ziek’ (24e plaats) scoort Heerlen goed.

ook jong digitaal talent uit diverse kennisinstellingen zich

•

Als de verbouwing van Royal/Rivoli is voltooid beschikt

snel verder kan ontwikkelen en is daarmee een belangrijke

Heerlen ook over een moderne congresvoorziening tegen-

factor voor de toekomst van bedrijven en instituten. De

over het Maankwartier.

campus is een initiatief van de Provincie Limburg, APG en Universiteit Maastricht, samen met de Gemeente Heerlen als strategisch partner. De Open Universiteit is per januari 2022 toegetreden als vierde aandeelhouder.

35

2040

Natuur •

Hoewel Heerlen in een sterk verstedelijkt gebied ligt, is er op relatief korte afstand veel (beschermde) natuur aanwezig.

•

In de Atlas Nederlandse Gemeenten 2023 scoort Heerlen (de 38ste stad van Nederland o.b.v. aantal inwoners) een

Het tempo van verandering is nog nooit zo snel geweest en zal ook nooit meer zo traag worden.

zesde plaats op de indicator ‘Groen in de wijk’. •

De Schrieversheide op Heerlens grondgebied maakt onderdeel uit van de 600 hectare die de Brunssummerheide groot is. Via de binnenring en fietspaden uitstekend bereikbaar voor de burger van Heerlen. Het gebied heeft een bijzonder karakter dat het best omschreven is door de plaatselijke boswachter Paul Wijenberg: “Ondanks dat het Grijs van de stedelijke bebouwing er als een hoefijzer omheen ligt en datzelfde Grijs het Groen en het Paars van deze Natura2000-parel bedreigt: Dit grootste heidege-

Justin Trudeau, premier van Canada, januari 2018.

bied van Limburg maakt steeds opnieuw een geweldige indruk op mij. Honderden hectare paars kleurende heide. Begraasd door een ijverige kudde. Allerlei kleine en grote waterplaatsen gevormd door de hand van Moeder Natuur of de mens. Mystiek hoogveen met ijzerrijk bronwater en zeldzame planten. Donkere naaldbossen waar ooit de vuurmannen door dwaalden. Loofbossen met talloze planten- en dierensoorten. Een landschap zonder rechte lijnen en een rijke cultuurhistorie met sporen vanaf de oertijd. Ieder pad is anders, het landschap een geschiedenisboek. Uniek, om trots op te zijn.” •

Binnen een half uur tot drie kwartier rijden vanaf Heerlen zijn bovendien het Limburgse Heuvelland, Nationaal Park De Meinweg (18 km²), de Belgische Ardennen (11.200 km²) en de Duitse Nord-Eifel (5.300 km²) bereikbaar.

Landbouw •

Slechts 17,2% van de gemeente Heerlen, 781 hectare, bestond in 2017 uit landbouwgrond. Daarmee scoort Heerlen als een van de laagste gemeenten in Limburg. De parkstad-gemeenten Brunssum (177 hectare), Kerkrade (370 hectare) en Landgraaf (744 hectare) scoren ook laag.

•

De gemeente Voerendaal bestond in 2017 voor 80,3 procent uit boerenland. Dat is het hoogste percentage in Limburg. Nuth scoort ook hoog (76,8%). In 2017 was Nuth nog een afzonderlijke gemeente, nu maakt het deel uit van Beekdaelen.

37

•

2040

Het verschil in hectares met Midden-Limburg is enorm. In hectare telt Horst aan de Maas met 13.084 de meeste landbouwgrond in Limburg, gevolgd door Leudal (11.290 hectare) en Peel en Maas (11.227).

Neanderthalers, romeinen, ridders en koempels

Veerkracht

De vindplaatsen van Neanderthaler kampementen, het Ther-

Het lijkt wel of Hermans zich neerlegt bij de economische

menmuseum, kasteel Hoensbroek en het Mijnmuseum getuigen

neergang en negatieve demografische ontwikkeling. De stad

van een rijk historisch verleden. En dat sijpelt nog steeds door

kleiner laten groeien is een realistisch toekomstscenario. Maar

in het DNA van Heerlen. De tegenwoordige herinnering aan

en zijn meerdere scenario’s denkbaar. Deze komen later in dit

dit verleden is niet alleen dominant in de toeristische agenda.

visiedocument nadrukkelijk aan de orde, waarbij wij een voor-

“Misschien is het eerste uitgangspunt wel de grootste uitda-

keursscenario hebben dat aansluit bij de hoopvolle mindset

ging voor de Antistad: het veranderen van de huidige, wat gela-

van de huidige politieke coalitie: “Heerlen is de stad die zich

ten mindset in een toekomstgerichte en ondernemende hou-

steeds weer opnieuw uitvindt, die ons opnieuw uitdaagt en dat

ding. Dat is geen eenvoudige opgave, zeker niet met een sterk

ons steeds weer nieuwe perspectieven laat zien. De tijd heeft

vergrijzende bevolking. Een gebied met veel ouderen heeft nu

niet stil gestaan en de dynamiek in de stad en onze omgeving

eenmaal meer herinneringen dan dromen. Zolang er sprake is

is behoorlijk veranderd. Het verleden heeft ons geleerd dat we

van een sterke hang naar het verleden, kan de sprong naar de

uitdagingen niet alleen overleefden, maar dat we altijd sterker

toekomst moeilijk worden gemaakt”, aldus Maurice Hermans in

uit de wedstrijd kwamen. Heerlen is onze stad. Een stad als

zijn boek de Antistad (2016).

geen andere. Ooit een bruisende Romeinse nederzetting. Later de stad die zich nog maar een eeuw geleden in enkele decennia

Ultieme Antistad

tijd ontwikkelde tot een van de meest welvarende en dynami-

In De Antistad (2016) toont Maurice Hermans de wordingsge-

sche plekken van het land, toen haar bloed, zweet, tranen en

schiedenis van Nederlands meest vergrijzende, meest tran-

steenkool heel Nederland verwarmden. Maar ook de stad die

sitionele en volgens sommigen meest mislukte stad: Heerlen.

worstelde toen haar economische kracht, zelfvertrouwen en

De ultieme antistad. De Antistad laat zien dat Heerlen wor-

geloof in de toekomst als sneeuw voor de zon verdween met

stelt met de dramatische gevolgen van economische neergang

het vertrek van die mijnen. Heerlen is bovenal de stad die deze

en demografische krimp. Meer dan ooit bevindt Heerlen zich

enorme veranderingen niet alleen overleefde, maar er weer

volgens Hermans in de ongedefinieerde ruimte tussen groei en

nieuwe kracht uit wist te halen. Deze kracht heeft onze stad nu

krimp, dorp en stad, oude en nieuwe economie. “Hoe doe je dat,

misschien wel meer dan ooit nodig. Immers, er staat ons een

kleiner groeien? Hoe bouwen we de stad kleiner?”, vraagt hij

aantal grote klussen te wachten. Klussen voor onze stad Heer-

zich af.

len, ons thuis. De plek waar we de komende jaren opnieuw de schouders onder willen zetten. Omdat het nodig is, maar ook omdat geen andere stad de kunst van het veranderen verstaat zoals Heerlen.” (Uit liefde voor de stad, coalitieakkoord Heerlen 2022-2026)

39

2040 Fig 6. Samenvatting DNA-profiel Heerlen

sterk

zwak

•

Geografisch uitstekend gepositioneerd in Top-technolo-

•

Laag gemiddeld inkomen

gische driehoek Eindhoven-Aken-Leuven en de topregio

•

Heerlen voert de Limburgse top 50 van armste buurten

Euregio Maas-Rijn. •

met 16 plekken aan.

Met de aanleg van de binnen- en buirtenring is de be-

•

reikbaarheid van het bedrijfsleven sterk verbeterd. Dit is

•

uitkering (NL:4%)

vooral een sterke troef in het vestigingsklimaat op de vele

•

5% van de inwoners heeft een bijstandsuitkering (NL: 2%)

bdrijventerreinen.

*

16 procent van de inwoners is laaggeletterd. In Heer-

Heerlen beschikt over een uitstekende kennis-

len-Noord is dit zelfs 20%.

infrastructuur. • •

•

9% van de inwonders heeft een arbeidsongeschiktheids-

•

Heerlen (de 38ste stad van Nederland o.b.v. aantal inwo-

Heerlen beschikt over hoogwaardige culturele en culinaire

ners) staat wat betreft woonaantrekkelijkheid en soci-

voorzieningen.

aaleconomische index op respectievelijk de 48ste (2021:

Hoewel Heerlen in een sterk verstedelijkt gebied ligt, is er

42ste) en de 49ste (2021: 48ste) plaats. Op de indicator

op relatief korte afstand veel (beschermde) natuur

‘Ervaren Onveiligheid’ sluit Heerlen als laatste gemeente

aanwezig.

de ranglijst (50ste plaats).

Aantoonbare veerkracht

•

De verwachting is dat de bevolking van Heerlen tot 2050 krimpt met 7,2%.

•

Zolang er sprake is van een sterke hang naar het verleden, kan de sprong naar de toekomst in de ultieme Antistad moeilijk worden gemaakt.

41

2040 Megatrends zijn trends die zich in een langere periode ontwik-

de kaart van de toekomst

kelen en die invloed hebben op veel verschillende mensen op verschillende plekken in de hele wereld. We hebben geen invloed op deze megatrends. We kunnen ze wel identificeren en erop inspelen. Urbanisatie is bijvoorbeeld zo’n megatrend. Wij hebben voor het identificeren van de megatrends gebruik gemaakt van een kaart van de toekomst die in 2017 is opgesteld en een horizon heeft tot het jaar 2050. Daarop staan 31 megatrends. Voor Horizon 2040 zijn vooral de volgende belangrijk:

ad

oor v n se n enario’s voo stsc rH Ka m o ee k e rle o T t b s e n m s o ten oek dig t 4 es De t t 3 kaar van de e D to Het DNA

•

Klimaatverandering.

•

Onzekerheid.

•

Connectiviteit.

•

Versnelling van verandering.

•

Virtualisering.

•

Gemak.

•

Personalisering.

•

Automatisering.

Deze megatrends beïnvloeden 16 trendlijnen op het gebied van

ee n H rlen va

1

st om ek

2

5

Heerlen

onder andere werk, economie, technologie, energie, onderwijs, retail, duurzaamheid en gezondheid. De huidige en toekomstige macrotrends (5-10 jaar) en microtrends (0-5 jaar) vloeien hieruit voort. Op de onderwijslijn kun je dan denken aan technologie-vrije klassen, gamification, trainen van future soft skills. De retail-lijn presenteert onder andere bezorgrobots, glokalisering, gepersonaliseerde reclame, interactieve labels, online/ offline convergentie. In de technologie-lijn komen breinimplantaten, kunstmatige intelligentie, programmeerbare materialen, Internet of Robotic Things, slimme contactlenzen en brein-machine interfaces aan bod. De trendlijnen overlappen elkaar.

43

2040 Het was de beste tijd, het was de slechtste tijd. Het was het tijdperk van de wijsheid, het was het tijd­ perk van de dwaasheid. Het was het tijdperk van het geloof, het was het tijdperk van het ongeloof. Het was het seizoen van het licht, het was het seizoen van de duisternis. Het was de lente van de hoop, het was de winter van de wanhoop.

De kaart van de toekomst 2017-2050 bevat ook maar liefst 42 global game changers waardoor trendgolven opeens vertragen of versnellen. Een aantal is de afgelopen jaren helaas realiteit geworden: •

Pandemie door virus.

•

Ruslands territoriale expansiedrift.

•

Inflatie boven 10%.

Voor de goede nachtrust van iedereen, zullen we hier geen opsomming geven van de overige 39 global game changers op de kaart van de toekomst 2017-2050. Stichting Ondernemersfonds Heerlen zal in projecten de opgedane kennis over de kaart van de toekomst inbrengen en als toetssteen gebruiken bij de beoordeling van projectaanvragen.

Charles Dickens, A tale of two cities, 1859. 45

2040

de toekomstbestendige stad

Levensring 3 beschrijft de kritische succesfactoren en de meerjarige trends van de toekomstbestendige stad. Ook wordt de relatie tussen de aantrekkelijkheid van een stad en de lokale economie beschreven. De kritische succesfactoren die bijdragen aan de toekomstbestendigheid van een stad zijn: •

Duurzaamheid Een toekomstbestendige stad moet zich richten op duurzaamheid om haar ecologische voetafdruk te minimaliseren. Dit betekent dat de stad zich richt op het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen, het minimaliseren van afval en het gebruik van hernieuwbare energiebron-

oor v n se n enario’s voo stsc rH Ka m o ee k e rle o T t b s e n m s o ten oek dig t 4 es De t t 3 kaar van de e D to Het DNA

nen. •

de technologische ontwikkelingen en deze integreren in de stad. Dit kan bijvoorbeeld door het toepassen van slimme

ad

technologieën in gebouwen, openbaar vervoer, energievoorziening en stadsplanning. •

ee n H rlen va

1

Technologie Een toekomstbestendige stad moet zich aanpassen aan

st om ek

2

5

Heerlen

Inclusie Een toekomstbestendige stad moet inclusief zijn en zich richten op het creëren van een gelijke samenleving. Dit betekent dat de stad open moet staan voor diverse culturen en gemeenschappen en dat iedereen gelijke kansen moet hebben op het gebied van werkgelegenheid, onderwijs en gezondheidszorg.

•

Veiligheid Een toekomstbestendige stad moet een veilige omgeving bieden voor haar inwoners. Dit betekent dat de stad zich richt op het verminderen van de criminaliteit, het bieden van voldoende openbare ruimte en het zorgen voor een goede infrastructuur voor hulpdiensten.

•

Samenwerking Een toekomstbestendige stad moet samenwerken met andere steden, bedrijven en organisaties om haar doe-

47

len te bereiken. Dit betekent dat de stad zich richt op het

2040

creëren van netwerken en allianties om uitdagingen aan te pakken en nieuwe kansen te creëren. •

Participatie Een toekomstbestendige stad moet burgerparticipatie stimuleren. Dit betekent dat de stad zich richt op het betrekken van burgers bij het nemen van beslissingen over de

•

toekomst van de stad en dat er ruimte is voor dialoog en

Gezondheid en welzijn zullen een belangrijk aandachts-

samenwerking tussen burgers en beleidsmakers.

punt blijven voor toekomstbestendige steden, waarbij een gezonde leefstijl en een goede kwaliteit van de gebouwde

Er zijn verschillende meerjarige trends relevant voor de toe-

omgeving van belang zijn. Heerlen prijkt in veel Neder-

komstbestendige stad: •

landse lijstjes onderaan of in het rood. De gezondheid van

Urbanisatie

Heerlenaren is bijvoorbeeld relatief slecht. De werkloos-

Verstedelijking zal blijven toenemen, waardoor er nieuwe

heid en mate van laaggeletterdheid zijn hoog. Ook is het

uitdagingen ontstaan op het gebied van stadsplanning,

ervaren welbevinden laag en kampen mensen relatief vaak

mobiliteit en levenskwaliteit. •

met bijvoorbeeld schulden en ggz-problematiek. Deze

Digitalisering

problemen staan niet op zichzelf, maar hangen met elkaar

Digitale technologieën zullen blijven evolueren en een

samen. Daardoor kunnen deze problemen ook niet altijd

steeds grotere rol spelen in het dagelijkse leven van stads-

binnen één domein of organisatie worden opgelost, maar is

bewoners, bijvoorbeeld op het gebied van slimme gebou-

vaak samenwerking nodig.

wen, mobiliteit, gezondheidszorg en onderwijs. •

Klimaatverandering

Een toekomstbestendige stad dient bovenal aantrekkelijk te

Klimaatverandering zal blijven toenemen en steden zullen

zijn. De aantrekkelijke stad is volgens Gerard Marlet de stad

zich moeten aanpassen aan de gevolgen, zoals extreme

die werk én woonattracties biedt: “De voorraad menselijk

weersomstandigheden en zeespiegelstijging, door bijvoor-

kapitaal is groter in een stad met veel woonattracties en van

beeld het verminderen van hun broeikasgassen en het ver-

waaruit veel banen binnen acceptabele tijd te bereiken zijn. In

beteren van hun weerbaarheid tegenover natuurrampen. •

steden met veel van dat menselijk kapitaal neemt de werkge-

Demografische veranderingen

legenheid bij bestaande bedrijven meer toe, vestigen zich meer

Vergrijzing, multiculturaliteit en nieuwe vormen van ge-

nieuwe bedrijven, en starten meer mensen een eigen bedrijf.

zins- en arbeidsverhoudingen zullen veranderingen met

De samenstelling van de bevolking is de cruciale schakel tus-

zich meebrengen in de behoeften van de bevolking. Heerlen

sen agglomeratievoordelen en woonattracties enerzijds, en de

heeft te maken met een verouderende bevolking en een

lokale economie anderzijds.”

krimp van de bevolking, wat vraagt om nieuwe (technologische) oplossingen op het gebied van wonen, mobiliteit,

Volgens de voorspellingen neemt de bevolking van Heerlen in

zorg en onderwijs. •

2050 af met 7,1% en daalt tot de kritische ondergrens van

Circulariteit

80.000 inwoners. Daarvan zijn bovendien 14.000 mensen 75

Een circulaire economie waarin afval wordt geminima-

jaar en ouder. Inwoners die het zich kunnen veroorloven zullen

liseerd en grondstoffen worden hergebruikt, zal steeds

de ultieme Antistad verlaten. Datzelfde geldt voor talenten.

belangrijker worden voor toekomstbestendige steden.

Daardoor dalen de lokale belastinginkomsten en bestedingspa-

Heerlen heeft zich ten doel gesteld dat de stad in 2050 een

tronen waardoor voorzieningen niet op peil gehouden kunnen

circulaire economie heeft. Daarnaast zijn er twee doelen

worden. Deze trend moet tijdig gekeerd worden.

geformuleerd op de energietransitie: in 2040 energieneutraal en in 2030 55% minder CO2 ten opzichte van 1990.

Gezondheid en welzijn

49

2040

toekomstscenario’s voor heerlen

Hoe verdienen wij ons geld in 2040? Waar wordt waarde gecreëerd en waar wordt waarde onttrokken? Heerlen bevindt zich op een historisch kruispunt van bedreigingen en kansen. Het gewicht van het verleden is nog steeds voelbaar in de economie, maar de aanpassingsuitdagingen van het heden en het verlangen naar een Toekomstbestendige Stad zijn ook merkbaar. Het is lastig te voorspellen hoe de economie zich de komende vijf jaar zal ontwikkelen. Zelfs een of twee jaar vooruitkijken is niet eenvoudig, laat staan 17 jaar. En de vraag is of het aanpassingsvermogen van de stad groot genoeg is om het schrikbeeld

Heerlen r o o nv e ns enario’s voo stsc rH Ka m o ee k e rle o T t b s e n m s o ten oek dig t 4 es De t t 3 kaar van de e D to Het DNA

Het is onmogelijk om de toekomst met 100% zekerheid te voorspellen. Er zijn veel factoren die de toekomst beïnvloeden en die onvoorspelbaar zijn, zoals menselijk gedrag, natuurrampen, technologische ontwikkelingen, economische trends, politieke besluitvorming en meer. Een goede manier om met onzekerheid om te gaan is het gebruik van scenario’s. Dit zijn intern con-

ad

sistente beelden voor mogelijke toekomstige ontwikkelingen. de vraag wat de meest waarschijnlijke ontwikkelingen zijn.

ee n H rlen va

1

Scenario’s zijn geen voorspellingen en geven geen antwoord op

st om ek

2

5

van de ultieme Antistad af te wenden.

Er zijn meerdere interessante toekomstverkenningen met het jaar 2050 als horizon, die voor Heerlen relevante richtingen geven, namelijk: •

De Europese Green Deal.

•

Het Nationaal Programma Circulaire Economie

•

De ruimtelijk verkenning van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)

•

Het project Panorama Zuid-Limburg 2050 waarin de Provincie Limburg, het Rijk, de Stadsregio Parkstad Limburg en diverse gemeenten samen werken aan een nieuw ruimtelijk toekomstbeeld voor Zuid-Limburg in 2050.

Deze toekomstvisies worden hierna kort beschreven als aanloop naar het gewenste toekomstscenario voor Heerlen.

51

2040

De Europese Green Deal De Europese Green Deal is het programma van de Commissie-Von der Leyen om klimaatverandering tegen te gaan. Met deze Green Deal moet Europa in 2030 de CO2-uitstoot met 55 procent terugbrengen ten opzichte van 1990. In 2050 moet Europa het eerste klimaat-neutrale continent zijn. De Europe-

procent werd hiermee verhoogd naar 42,5. Dit is een com-

se Unie dient dan niet meer bij te dragen aan de opwarming van

promis tussen het doel van de lidstaten (40 procent) en de

de aarde.

Commissie (45 procent).

Eerste vicevoorzitter (en Heerlenaar) Frans Timmermans is

•

verantwoordelijk voor de Green Deal

auto’s) vanaf 2035. Hierover was al een akkoord bereikt

Om de EU voor 2050 klimaatneutraal te maken, is er een rou-

tussen het Europees Parlement en de lidstaten in het na-

tekaart uitgestippeld met een hele reeks aan maatregelen. De

jaar van 2022, maar Duitsland bedacht zich en nam daar

Europese Green Deal bestrijkt alle sectoren van de economie,

andere lidstaten met een grote auto-industrie in mee. Op

met name vervoer, energie, landbouw en infrastructuur, maar

24 maart 2023 is er alsnog een akkoord bereikt, onder

ook bijvoorbeeld de ICT. Om de doelstellingen te halen, zijn

voorwaarde dat verbrandingsmotoren op e-fuels, zoals

grote investeringen nodig. Jaarlijks zal er naar schatting 260

waterstof, wel mogen blijven rijden na 2035.

miljard euro extra geïnvesteerd moeten worden. Om de ver-

•

groening van de Europese industrie te ondersteunen en te ver-

•

Industrial Plan voor.

Het terugbrengen van de uitstoot van broeikasgassen en energieconsumptie in de bouwsector tot 2030 en een vol-

De Green Deal is een kapstok voor concrete maatregelen. Het

ledig klimaat-neutrale bouwsector in 2050.

eerste grote pakket aan maatregelen is ‘Fit for 55’. Maatregelen lopen uiteen van het instellen van strenge normen voor

Verduurzaming per sector

energiezuinige gebouwen en het aanscherpen van het emissie-

Alle sectoren van de economie zullen een bijdrage moeten le-

handelssysteem tot het tegengaan van ontbossing en verduur-

veren wil de EU de klimaatdoelen halen. De meest belangrijke

zaming van de landbouw. Omdat de doelen steeds iets stren-

voorstellen op een rij:

ger worden richting 2030 en 2050 zullen er geregeld nieuwe

•

normen en nieuwe actieplannen worden voorgesteld door de

De industrie moet minder gebruik maken van schadelijke chemicaliën.

Commissie. De maatregelen van de EU op het gebied van ener-

•

gie en verduurzaming per sector zijn sterke signalen voor de

De industrie moet processen verduurzamen. Zo moet de staalproductie tegen 2030 klimaatneutraal zijn.

toekomst. Energie

•

Alle verpakkingen moeten in 2030 recyclebaar zijn.

•

De textiel- en plastics sector moet in 2030 vrij zijn van microplastics.

Vrijwel alle maatregelen op het terrein van energie zijn gericht

•

op twee zaken: besparing en de omslag maken van fossiele

Een keurmerk voor de financiële sector voor wat als duurzame investering telt en wat niet, de zogenaamde groene

brandstoffen naar schone energie. Maatregelen om dit te be-

taxonomie.

reiken zijn onder andere:

•

Het bevorderen van het opwekken van schone energie,

Een aanzienlijk deel van het wegvervoer moet voortaan per spoor of water gaan. Om dat extra te stimuleren komen er

zoals zonne- en windenergie. Op 29 maart 2023 werd een

meer kilometer- en tolheffingen.

akkoord over bereikt tussen de lidstaten en het Europees

•

Parlement dat in 2030 45 procent van de in de EU opgewekte energie duurzaam is. Het voormalige doel van 32,5

Strenge eisen aan gebouwen en het renoveren van bestaande woningen en kantoren voor wat betreft isolatie.

snellen, stelde de Commissie in februari 2023 het Green Deal

•

Een verbod op nieuwe brandstof-auto’s (alleen personen-

Er komen strengere CO2-emissienormen voor bestelwagens en vrachtauto’s.

53

2040 •

Er moeten vier miljoen laadpalen komen voor elektrische

Op den duur zijn we allemaal dood. Economen stellen zichzelf een te gemakkelijke, te nutteloze taak, als ze ons in stormachtige seizoenen slechts kunnen vertellen dat als de storm allang voorbij is, de oceaan weer plat is.

auto’s. •

Producten moeten minder snel kapotgaan; zo kunnen bijvoorbeeld witgoed en elektronica zo gemaakt worden dat ze een langere levensduur hebben en krijgen consumenten het ‘recht op reparatie’.

Nationaal Programma Circulaire Economie Nederland steunt het streven naar een klimaat-neutrale Unie in 2050 en in grote lijnen ook de uitwerking ervan in de Green Deal. In de ‘Staat van de Europese Unie 2023’ liet de regering zich positief uit over de Green Deal. In het kader van de geopolitieke situatie hecht het kabinet grote waarde aan de groene transitie. Het kabinet presenteert zich als een belangrijke aanjager van verdergaand beleid wat betreft de Green Deal en als een groot voorstander van het internationaal uitdragen van het klimaatleiderschap van de Europese Unie. In februari 2023 zijn de eigen ambities geformuleerd in het Nationaal Programma Circulaire Economie. En ook daarin wordt een wenkend toekomstperspectief geschetst (pag. 54-55). En er worden door het Rijk ook suggesties gedaan voor circulaire verdienmodellen (pag.56-57).

John Maynard Keynes, econoom, 1923.

55

2040 Fig 7. Wenkend perspectief: Nederland circulair in 2050

Want hoe ouder producten worden, hoe meer

om kleding, tassen, laptops, speelgoed en

waarde ze krijgen in de ogen van consumenten,

meubels te onderhouden en te repareren. De

zonder af te doen aan functionaliteit en

panden waarin zij zitten zijn vaak modulair

technologische updates. Ze zijn namelijk het

gebouwd: ze kunnen gemakkelijk aangepast

tastbare bewijs van hoe milieubewust de

worden aan veranderende behoeften en bij

eigenaar is.

de sloop kunnen de materialen bijna volledig

Als gevolg hiervan voltrok zich een revolutie op

worden hergebruikt in nieuwe gebouwen.

de arbeidsmarkt. Bedrijven met een circulair

Nederland is kortom voorgoed veranderd

businessmodel kregen snel meer marktaandeel

qua manier van werken, produceren, bouwen,

en wisten de best gekwalificeerde werknemers

consumeren. Nederland is circulair. Dit is

aan te trekken, terwijl spelers in de lineaire

gelukt door het samenspel tussen overheid en

wereld steeds moeilijker talent wisten te

bedrijven bij het ontwerpen van circulaire wet-

behouden. De mentaliteitsverschuiving naar

en regelgeving en door gedragsverandering

het lang behouden van spullen zorgde voor

van consumenten. Alle producten zijn vanaf

fors meer werkgelegenheid op het gebied

het begin ontworpen voor een zo lang

van reparatie, het upgraden en verbeteren

mogelijke levensduur, en om repareerbaar en

van modulaire apparaten en bijvoorbeeld het

herbruikbaar te zijn5. Alles is erop gericht om

optimaal inzamelen en sorteren van goederen.

een gezonde, veilige en prettige leefomgeving

We hebben in Nederland een internationale

na te laten voor toekomstige generaties.

Beeld je in dat het 2050 is. We leven in

circulaire businessmodellen gebaseerd op

Nederland binnen de planetaire grenzen van de

leasen, delen en hergebruiken een vlucht.

aarde in plaats van ze blijvend te overschrijden.

De transitie vroeg ook van grote gevestigde

Onze eerdere ernstig verstoorde relatie met

bedrijven om een herinrichting van hun

de natuur die leidde tot klimaatverandering is

bedrijfsvoering en industriële processen.

namelijk positief veranderd1. Dit is te zien aan

Hiervoor waren digitalisering en technologische

de biodiversiteit die zich heeft hersteld en ook

innovaties de aanjagende krachten. Zo

de lucht-, bodem- en waterkwaliteit zijn weer

ontstond de digitale circulaire fabriek waar

op peil. We leven in de wetenschap dat we met

informatie over grondstoffen en producten

ons consumptiepatroon, onze bedrijvigheid en

binnen en buiten de keten transparant wordt

economie geen schade aanrichten aan de aarde

gedeeld. De circulaire economie is dan ook de

en aan andere landen.

voedingsbodem geworden voor technologische

Want nadat alle seinen dezelfde kant

innovaties, wat heeft geleid tot eindeloze

op werden gezet, ging het snel: in de

mogelijkheden voor duurzaam hergebruik

jaren twintig van deze eeuw werden de

van materialen en elementen in allerlei

‘spelregels’ veranderd in het voordeel

sectoren. Dankzij innovaties veranderden

van circulaire ondernemers – denk aan

veel verbruiksartikelen in gebruiksartikelen

de repareerbaarheidseis voor (bijna) alle

en verdwenen aanbieders van producten met

producten en het wettelijk verplicht beprijzen

een korte gebruiks- en levensduur langzaam

van milieuschade. Door eisen te stellen aan

maar zeker van het toneel. Dit maakte dat ook

het ontwerp en door bedrijven te confronteren

bij de consument definitief de knop omging,

met de milieukosten van hun product tijdens

van overmatig consumeren naar het delen van

gebruik of aan het eind van de levensduur

spullen en het langdurig behoud van producten.

en consumeren.

te maken . Grondstoffenketens zijn adaptief

Consumenten bouwen vaak een band op met

veranderd ten opzichte van begin deze eeuw.

van aard geworden: ze passen zich continu

producten, vanwege het langdurig gebruik

aan de veranderde vraag naar product- en

ervan4. Tegenwoordig is het een nationale

materiaalinnovaties aan3. Vervolgens namen

sport om spullen zo lang mogelijk te gebruiken.

ontstond de juiste prikkel om betere producten 2

koploperspositie verworven, wat andere landen heeft geïnspireerd en aangemoedigd om ook circulair te gaan werken, produceren, bouwen Ook de fysieke ruimte is onherkenbaar In de steden gonst het van de bedrijvigheid. Op werkplaatsen en in ateliers zijn ambachtslieden, makers en techneuten druk in de weer

57

1 Essay van Kees Klomp, Welkom in de Betekeniseconomie! 2 Essay van Robert van Beek, Verre planeten in een circulaire economie 3 Essay van Manon Bloemer, Bouwstenen voor een circulaire toekomst 4 Essay van Ruth Mugge, Toekomstbeeld van een Circulaire Economie in 2050 5 Essay van Benjamin Sprecher, Circulair Nederland: waarom wachten tot 2050?

2040 Fig 8. Circulaire businessmodellen als norm

Businessmodellen in een circulaire economie

producten zodat deze passen binnen de

leveren meervoudige waarde op: financiële

principes van circulariteit. Het gaat dan om:

waarde (winst voor de ondernemer), waarde

ontwerp voor reparatie en onderhoud, ontwerp

voor het ecosysteem (door het verkleinen van

voor terugwinning en recycling en ontwerp

de grondstoffenvoetafdruk en daarmee milieu-

voor levensduurverlenging én op het toepassen

impact), economische waarde (waaronder

van duurzame en/of circulaire materialen zoals

leveringszekerheid) en sociale waarde. Het

recyclaat en biobased materialen.

gaat dan bijvoorbeeld om de sociale waarde

Levensduurverlengingsmodellen. Essentie

van gemeenschappen bij het delen van

van deze modellen is het verlengen van de

producten, om het realiseren van inclusieve

levensduur van producten en componenten

werkplekken, het creëren van werkgelegenheid

zodat deze zo lang mogelijk functioneel blijven,

(ook voor mensen met een afstand tot de

al dan niet op basis van refurbishment of

arbeidsmarkt) en om kwalitatief goede banen.

het hergebruiken van (onder) delen in een

Omdat producten vaak buiten Nederland

ander product, zonder dat deze eerst worden

geproduceerd worden, dragen circulaire

teruggebracht tot een nieuwe grondstof.

businessmodellen ook bij aan emissiereductie in

automatisch eigenaar van het product. Beheer(s)modellen. Essentie van deze modellen is dat producenten en importeurs de verantwoordelijkheid houden voor de inzameling en veilige en adequate verwerking van door hen gemaakte of geïmporteerde producten aan het einde van de levenscyclus. Ambitie van het beheer(s)model is dat bedrijven efficiënter producten kunnen traceren, terughalen, (her)gebruiken, recyclen/ etc. Levenscyclusmodellen. Essentie van deze modellen is dat een keten organisatie (een of meerdere partijen) gedurende de gehele levenscyclus zicht houden op de status van een product, inclusief de gebruikte en verbruikte materialen en grondstoffen, de slijtage, het

andere landen. Platform(deel)modellen. De kern van platformIn een circulaire economie zien we grofweg

(deel)modellen is het beter benutten van

zeven verschillende basistypen van bestaande

het gebruik van de bestaande capaciteit van

en toekomstige circulaire businessmodellen:6

producten die al in omloop zijn. Het zorgt dat

Grondstofmodellen. Essentie van deze

partijen elkaar (al dan niet online) vinden om

modellen is het terugwinnen en hergebruiken

product/dienst transacties te realiseren.

van al in omloop zijnde producten,

Verdienstelijkingsmodellen. Bij deze modellen

componenten en (bewerkte) grondstoffen aan

wordt ingezet op het verschaffen van

het einde van de levenscyclus (afdankfase).

toegang tot de functie van een product aan

Ontwerpmodellen. De essentie van

een gebruiker; het dienstbaar maken van

ontwerpmodellen is het ontwerpen van

het product. De gebruiker wordt niet langer

noodzakelijke onderhoud (smart maintenance) en het optimale moment voor het einde van de levenscyclus. Businessmodellen worden concreet door ze in te vullen met verdienmodellen. Deze laten zien hoe een organisatie, een waardeketen of kringloop inkomsten genereert, wat de aard

6 https://circulairemaakindustrie.nl/app/uploads/2022/02/Whitepaper-