Bijlage 1 Gemeentelijk Watertakenplan 2020-2024 Heerlen

WATERTAKENPLAN HEERLEN WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024 Gemeente Heerlen 2020-2024 Gemeente Heerlen 11 JUNI 2019

11 JUNI 2019

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

Contactpersoon BAS BIERENS

Arcadis Nederland B.V. Postbus 1018 5200 BA 'sHertogenbosch Nederland

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

2 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

INHOUDSOPGAVE SAMENVATTING

5

1

WAAROM EEN WATERTAKENPLAN?

8

1.1

Aanleiding

8

1.2

Samenwerking in de waterketen

8

1.3

Doelstelling en geldigheidsduur

8

1.4

Raakvlakken

9

1.5

Leeswijzer

9

WAT ZIJN DE KADERS?

10

2.1

Taken en bevoegdheden

10

2.2

Uitdagingen en ontwikkelingen

11

2

3

4

HOE STAAN WE ER VOOR?

13

3.1

Stedelijk watersysteem

13

3.2

Terugblik afgelopen planperiode

15

WAT WILLEN WE?

18

4.1

Heerlen rond 2030

18

4.2

Speerpunten voor de korte termijn

18

4.2.1

Speerpunt 1: Klimaatbestendig Heerlen

19

4.2.2

Speerpunt 2: Anticiperen op de Omgevingswet

21

4.2.3

Speerpunt 3: Samenwerken in de waterketen

21

4.2.4

Speerpunt 4: Meten, data en rekenen

22

4.2.5

Speerpunt 5: Beheer op maat

23

4.2.6

Speerpunt 6: Werken aan waterbewustzijn

25

4.3

Wettelijke zorgplichten

25

4.3.1

Zorgplicht afvalwater

26

4.3.2

Zorgplicht hemelwater

27

4.3.3

Zorgplicht grondwater

30

4.3.4

Zorgplicht drinkwater

32

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

3 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

5

6

WAT GAAN WE DOEN?

33

5.1

Regionaal uitvoeringsprogramma

33

5.2

Gemeentelijk uitvoeringsprogramma

34

5.2.1

Planvorming en onderzoek

34

5.2.2

Beheer en onderhoud

34

5.2.3

Uitvoeringsmaatregelen

34

5.2.4

Overig

35

WAT KOST DAT?

36

6.1

Personele middelen

36

6.2

Financiële middelen

36

6.2.1

Huidige financiële situatie

36

6.2.2

Uitgangspunten

36

6.2.3

Berekeningsresultaten

38

BIJLAGEN BIJLAGE A BEGRIPPEN EN DEFINITIES

41

BIJLAGE B OVERZICHT LOZINGSPUNTEN STEDELIJK WATERSYSTEEM

46

BIJLAGE C TERUGBLIK AFGELOPEN PLANPERIODE

49

BIJLAGE D BOUWSTENEN VOOR WATER EN KLIMAAT

56

BIJLAGE E ONDERBOUWING FINANCIEN

57

BIJLAGE F REACTIE WATERPARTNERS

75

COLOFON

76

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

4 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

SAMENVATTING Met de blik vooruit… Voor u ligt het Watertakenplan (WTP) van de gemeente Heerlen voor de planperiode 2020 tot en met 2024. De zes gemeenten binnen de samenwerkingsregio Parkstad (Brunssum, Heerlen, Kerkrade, Simpelveld, Voerendaal), het Waterschap Limburg en Waterschapsbedrijf Limburg hebben voor dit traject een gezamenlijk proces doorlopen. Dit heeft geleid tot het Integraal Waterplan en tot gezamenlijke standpunten die zijn verwerkt in de visie, ambitie en strategieën en kennisuitwisseling in dit watertakenplan. In het proces is ruimte gelaten voor de gemeenten om op onderdelen het beleid lokaal in te kleuren. Vooruitkijken naar uitdagingen is essentieel in waterbeheer. Het WTP is een goed en wettelijk verplicht planinstrument om mee te kunnen bewegen met de trends en ontwikkelingen binnen dit vakgebied. Zo is er bijvoorbeeld sprake van meer extreme neerslag door klimaatverandering, een veranderende verhouding tussen overheid en burgers en verandering in wetgeving. We gebruiken het WTP om nu en in de toekomst aan de gemeentelijke zorgplichten te kunnen voldoen en als toetsingskader voor nieuwe ontwikkelingen.

…de volksgezondheid voorop… De zorg voor riolering draagt bij aan een gezonde leefomgeving en is uitgewerkt in zorgplichten. Volgens deze zorgplichten draagt de gemeente, vanuit het oogpunt van volksgezondheid en veiligheid, zorg voor een doelmatige inzameling, berging, transport en/of lokale zuivering van afvalwater, hemelwater (regenwater) en grondwater. De kans op overlast dient hierbij te worden beperkt tot maatschappelijk aanvaardbare normen. Deze taakverantwoordelijkheid geldt alleen indien de burger niet zelf op eigen terrein het hemel- en grondwater doelmatig kan verwerken.

…koersen we naar een klimaatbestendig en geordend watersysteem dat is ingebed in de Omgevingswet, werken we aan waterbewustzijn, en participeren we in de waterketen… Als gemeente Heerlen richten we de komende planperiode de aandacht op de gezamenlijke speerpunten klimaatbestendigheid (klimaatadaptief handelen), werken aan waterbewustzijn en samenwerken in de waterketen. Het is verder van belang om de basis op orde te hebben (meten, data en rekenen en beheer op maat). Om dit te realiseren hebben we de onderstaande ambities uitgesproken en deze gestaafd met strategiën voor de planperiode. We hebben in 2018 al een goede stap gezet richting het in beeld brengen van (potentiële) knelpunten wateroverlast en oppervlakkige waterstroombanen. Het jaar 2019 willen we benutten om burgers en bedrijven te informeren en stimuleren om ook zelf maatregelen te nemen tegen wateroverlast. We zorgen via de Risicodialoog dat we een voldoende betrouwbaar beeld hebben om samen met andere belangengroepen in 2020 een gezamenlijke start te kunnen maken met een adaptatiestrategie en bijbehorend adaptatieprogramma.

In het Integraal Waterplan hebben we gezamenlijk afgesproken om planmatig te werk te gaan bij klimaatadaptatie, de klimaatdialoog aan te gaan met belanghebbende partijen, veilige oppervlakkige waterafvoerroutes in bebouwd gebied te creëren en de waterstromen tussen bebouwd en landelijk gebied met elkaar in balans te brengen. Vanuit de gemeente Heerlen hanteren we aanvullend onderstaande strategiën om Heerlen klimaatbestendig te maken: • We benutten de openbare ruimte voor de opvang van extreme buien • Klimaatadaptief handelen vanaf 2020 is ons motto • We koppelen verhard oppervlak af van de riolering • We hanteren maatstaven voor het verwerken van extreme buien in de riolering

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

5 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

We streven ernaar om onze speerpunten in de (toekomstig) lopende omgevingsvisies, -plannen en -programma’s verankerd te krijgen. In het Integraal Waterplan hebben we gezamenlijk afgesproken om omgevingsgericht te werk te gaan en de extra ruimte in regelgeving te verkennen.

We continueren de huidige samenwerking in de waterketen en blijven onze kennis en vaardigheden gericht verder ontwikkelen en delen zodat we onze watertaken professioneel blijven uitvoeren. Klimaatadaptatie en de Omgevingswet zien we als nieuwe thema’s waarvoor we onze krachten bundelen. In het Integraal Waterplan hebben we gezamenlijk afgesproken om van elkaar te leren en elkaar te stimuleren en innovatieprojecten en onderzoeken te bundelen. Ook hebben we afgesproken de benodigde ruimte te creëren om te kunnen samenwerken, onze werkwijzen te harmoniseren en kennisgroepen te vormen. In 2025 hebben we de dynamische gegevens en ontwikkeling en kalibratie van hydraulische rekenmodellen ondergebracht in een brede gezamenlijke uitvoeringsorganisatie. Het hebben en houden van een goede relatie met de regio Parkstad is daarbij essentieel om de taken ten aanzien van klimaatadaptatie op te pakken.

Daarvoor passen we de volgende strategieën toe: • We sturen slim op onze waterstromen • We houden grip op ons systeem • We laten Het Gegevenshuis onze gegevens beheren We dragen vanuit de zorgplichten riolering bij aan het bereiken van gemeenschappelijke doelen: • We nemen meer risico waar het kan en minder risico waar moet • We gaan uit van relinen tenzij vervangen doelmatiger is • We koppelen mee met andere ingrepen in de openbare ruimte • We continueren ons meetnet amfibieën We laten inwoners en bedrijven weten wat we als waterpartners doen om de omgeving waterrobuust te maken en wat we bijdragen aan klimaatbestendigheid. Ook laten we ze weten welke bijdrage ze zelf kunnen leveren. Van stakeholder naar shareholder voor een klimaatadaptief Heerlen in 2050. Voor (ver)nieuwbouw en nieuwe verharding houden we minimaal een stand-still situatie aan. Het aangekoppeld verhard oppervlak mag zeker niet groter worden. In het Integraal Waterplan hebben we gezamenlijk afgesproken om afkoppelen van regenwater te Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

6 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

stimuleren en een watercampagne te voeren. Vanuit de gemeente Heerlen hanteren we aanvullend de onderstaande strategieën om te werken aan een hoger waterbewustzijn: • •

We stimuleren afkoppelen van regenwater We faciliteren klimaatadaptieve buurtinitiatieven

…tegen aanvaardbare kosten. De vervangings-/renovatiewaarde van het stedelijk watersysteem in de gemeente Heerlen bedraagt circa € 407 miljoen. Voor het beheer van dit systeem zijn goede mensen en financiële middelen nodig. In de aankomende planperiode geven we hieraan gemiddeld € 8,4 miljoen per jaar uit. Geld dat burgers en bedrijven via de rioolheffing bijeenbrengen. Om de kostendekkendheid van de rioolheffing te behouden is gedurende de planperiode een stijging van het tarief met 3% per jaar noodzakelijk (exclusief indexatie), tot een tarief van € 191,42. De inzet van het saldo in de voorziening voorkomt een sterkere benodigde stijging. Na 20 jaar (in 2044) stijgt de heffing 5 jaar lang jaarlijks met 3,1% tot een tarief van € 223,19. Om de kostendekkendheid te behouden dient de rioolheffing jaarlijks te worden geïndexeerd.

Jaar

Benodigde inkomsten Aantal (equivalente) uit rioolheffing heffingseenheden

Rioolheffing per eenheid

2020

€ 8.352.852

49.113

€ 170,07

2021

€ 8.603.438

49.113

€ 175,18

2022

€ 8.861.541

49.113

€ 180,43

2023

€ 9.127.387

49.113

€ 185,84

2024

€ 9.401.208

49.113

€ 191,42

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

7 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

1

WAAROM EEN WATERTAKENPLAN?

1.1

Aanleiding

Maar weinig mensen beseffen hoe belangrijk riolering is. Weet u bijvoorbeeld dat riolering en de drinkwatervoorziening sinds de 19e eeuw voor de volksgezondheid meer hebben betekend dan de hele medische wetenschap daarna? Pas als het mis dreigt te gaan en er bijvoorbeeld een verstopping, stank‐ of wateroverlast optreedt, krijgt riolering aandacht. Verder gaat de inzameling en het transport van afvalwater vaak ongemerkt aan onze inwoners voorbij. Toch worden dagelijks veel inspanningen verricht om deze kostbare infrastructuur goed te beheren. Onderliggend Watertakenplan laat zien dat we als gemeente Heerlen hierbij vooruitkijken en met respect voor het verleden verder bouwen aan een robuust en flexibel systeem. Naast de zorg voor inzameling en transport van afvalwater behandelt dit Watertakenplan ook de zorgplichten hemelwater en grondwater. Het Watertakenplan is een goed planinstrument om mee te kunnen bewegen met de trends en ontwikkelingen binnen dit vakgebied. Zo is er bijvoorbeeld sprake van meer extreme neerslag door klimaatverandering, een veranderende verhouding tussen overheid en burgers en verandering in wetgeving. We zullen samen met onze waterpartners moeten optrekken om (potentiële) problemen op een kosteneffectieve en doelmatige manier op te lossen.

In het Watertakenplan hebben we hiervoor de gezamenlijke ambities en doelen van het in regionaal verband opgestelde Integraal Waterplan vertaald naar de lokale situatie.

1.2

Samenwerking in de waterketen

De riolering en het stedelijk water van Heerlen zijn onderdeel van een keten waarin uit het grondwater schoon (drink)water wordt geproduceerd, (her)gebruikt, getransporteerd, gezuiverd en weer geloosd op het oppervlaktewatersysteem. Naast deze interactie tussen keten en systeem is er ook een interactie tussen onder- en bovengrond. Het overtollige regenwater dat we ondergronds niet kunnen bergen en afvoeren moeten we in de bovengrond zien te verwerken, bijvoorbeeld door regenwater te bergen op straat, in groenvoorzieningen of op particulier terrein. Door samen te werken met andere waterpartners kunnen we kosten besparen, de kwaliteit verbeteren, de kwetsbaarheid verminderen, kennis uitwisselen en effectiever inspelen op klimaatverandering. Op dit moment werken we op drie niveaus samen in de waterketen. Tussen de verschillende gemeentelijke afdelingen onderling (integraal werken), op regionaal niveau binnen het samenwerkingsverband Parkstad (planvorming en onderzoek, uitvoering watertaken) en op provinciaal niveau (visievorming). De blauwdruk van dit Watertakenplan hebben we gezamenlijk opgesteld binnen het samenwerkingsverband regio Parkstad Limburg, waar naast Heerlen ook de gemeenten Brunssum, Kerkrade, Landgraaf, Simpelveld, Voerendaal, Beekdaelen, Waterschap Limburg (WL), Waterschapsbedrijf Limburg (WBL) en Waterleiding Maatschappij Limburg (WML) onderdeel van uit maken.

Vanzelfsprekend is de invulling van de blauwdruk lokaal maatwerk.

1.3

Doelstelling en geldigheidsduur

Het Watertakenplan is een beleidsplan dat de invulling van de gemeentelijke watertaken weergeeft. Hiermee leggen we als gemeente vast wat we willen bereiken en wat de rol van onze inwoners en bedrijven is ten aanzien van afval-, hemel-, en grondwater. De wettelijke en beleidskaders die hieraan ten grondslag liggen hebben we beschreven in hoofdstuk 2. Het Watertakenplan vervult vier hoofdfuncties: 1.

Kader gemeentelijke zorgplichten overzicht beleidskeuzes ten aanzien van stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater.

2.

Interne afstemming met andere vakdisciplines binnen de gemeentelijke organisatie.

3.

Externe afstemming met de waterpartners en de maatschappij.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

8 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

4.

Continuïteit en voortgangsbewaking vanwege de relatief lange levensduur van stedelijke watervoorzieningen is een lange termijn aanpak essentieel (begroting, investeringen en evaluatie).

De Wet milieubeheer schrijft voor een Watertakenplan (wettelijke naam: gemeentelijk rioleringsplan; GRP) geen geldigheidsduur voor. Hierin worden we als gemeente vrijgelaten. Om het zorgproces voor de riolering gaande te houden hebben we gekozen voor een geldigheidsduur van vijf jaar: 2020 tot en met 2024. De riolering ligt echter veel langer dan deze planperiode onder de grond. Om deze reden hebben we dit Watertakenplan opgesteld met een doorkijk over de gehele levensduur van de riolering. De rioolheffing en de lange termijn doelstellingen zijn gebaseerd op deze doorkijk, om zo te komen tot een doelmatige invulling van de gemeentelijke zorgplichten, tegen zo laag mogelijke lasten voor onze inwoners en bedrijven.

1.4

Raakvlakken

Het Gemeentelijke Watertakenplan is een planinstrument dat meerdere raakvlakken heeft met andere plannen en beleidsvelden. Er zijn een aantal dominante ontwikkelingen die directe aanleiding geven om deze planperiode verder te denken dan de traditionele invulling van de gemeentelijke watertaken. Ten eerste is dit het streven naar een klimaatbestendige leefomgeving. Hierdoor ontstaan nog meer dan vroeger raakvlakken met andere beleidsvelden die bijdragen aan de ruimtelijke inrichting: groen, weg, renovatie- en nieuwbouwplannen. Een meer duurzame inrichting van de openbare ruimte volgens een wijkgerichte aanpak is daarbij een vereiste. Ten tweede is dit de komst van de Omgevingswet in 2021, die de vorming van een integrale omgevingsvisie verplicht stelt. Na het van kracht worden van de omgevingswet is het Watertakenplan niet langer een wettelijk verplichte planvorm maar kunnen elementen hiervan opgaan in respectievelijk de omgevingsvisie, -plan en -programma. Daarnaast spelen er allerlei ontwikkelingen op het vlak van energietransitie/duurzaamheid en hebben we de betrokkenheid (participatie) van inwoners/bedrijven hoog in het vaandel staan en willen we hen actief betrekken bij (uitvoering)plannen.

Door landelijke beleidsplannen zoals het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie, de regionale beleidsvelden/plannen ‘Toekomstvisie WBL’, ‘Visie Waterpanels Limburg, Waterbeheerplan 2016-2021, het visiedocument van het WML en het coalitieakkoord te betrekken bij het planproces van dit Watertakenplan zijn de raakvlakken gewaarborgd.

1.5

Leeswijzer

Hoofdstuk 2 beschrijft de kaders die ten grondslag liggen aan dit Watertakenplan. Vervolgens geven we een overzicht van de kenmerken van de bestaande riool- en watervoorzieningen en een terugblik op de afgelopen planperiode. Het vierde hoofdstuk behandelt de speerpunten en beleidskaders voor de aankomende planperiode. Het uitvoeringsprogramma en de bijbehorende financiële middelen zijn beschreven in de hoofdstukken 5 en 6. De bijlagen bevatten achtergrondgegevens.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

9 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

2

WAT ZIJN DE KADERS?

2.1

Taken en bevoegdheden

De zorg en verantwoordelijkheid voor het water in de gemeente Heerlen is in handen van onze gemeente, waterschap, provincie, waterleidingmaatschappij en perceeleigenaren. Iedere partij heeft hierin zijn eigen verplichtingen en bevoegdheden, die zijn vastgelegd in wetgeving of beleid (Tabel 1). De belangrijkste wetten en beleidskaders die ten grondslag liggen aan dit gemeentelijke rioleringsplan zijn de Europese Kaderrichtlijn Water, de Waterwet, de Wet milieubeheer, de Gemeentewet en de Algemene lozingenbesluiten. Tabel 1 Taken en bevoegdheden (stedelijk) waterbeheer.

Actor

Taken en bevoegdheden

Europa

De Kaderrichtlijn Water (KRW) en de dochter Grondwaterrichtlijn (GWR) zijn Europese richtlijnen, die bedoeld zijn om de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater op een goed niveau te krijgen en te houden.

Rijk

Het Rijk is verantwoordelijk voor het nationale beleidskader en de strategische doelen en maatregelen voor het waterbeheer in Nederland. De Minister van Infrastructuur en Milieu is eindverantwoordelijk voor de uitvoering van de Kaderrichtlijn Water (KRW). Het Rijk is opsteller van het Nationaal Waterplan 2016-2021 en Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. De provincie is verantwoordelijk voor de vertaling van het rijksbeleid naar een regionaal beleidskader en voor strategische regionale opgaven. De provincie is opsteller van het Provinciaal Waterplan 2016-2021.

Provincie Limburg

De provincie is tevens bevoegd gezag voor vergunningverlening, het toezicht en handhaving van onderstaande grondwateronttrekkingen en -infiltraties: • Industriële onttrekkingen > 150.000 m3 • Grondwateronttrekkingen t.b.v. drinkwaterwinning (dieper dan 10 meter) • Bodemenergiesystemen Het waterschap is verantwoordelijk voor het operationele regionale waterbeheer. Dit betekent dat zij zorgen voor droge voeten (veiligheid), schoon en voldoende water. De visie hierop en de bijhorende maatregelen zijn beschreven in het Waterbeheerplan 2016-2021. Het waterschap heeft een zorgplicht voor de zuivering van stedelijk afvalwater en is bevoegd gezag voor directe lozingen op de RWZI en naar het oppervlaktewater. Voor de regulering van indirecte lozingen (naar het riool) heeft het waterschap een adviserende rol naar gemeenten.

Waterschap Limburg Waterschapsbedrijf Limburg

Het waterschap heeft eveneens een zorgplicht voor het beheer van regionale wateren en keringen. Handelingen in het oppervlaktewatersysteem reguleren waterschappen o.a. middels algemene regels, verordeningen en een Watervergunning. Het waterschap is ook verantwoordelijk voor vergunningverlening (Keur), het toezicht en de handhaving van grondwateronttrekkingen en infiltraties in haar beheergebied, met uitzondering van de drie categorieën waarvoor de provincie verantwoordelijk is. Om de waterbelangen bij ruimtelijke ontwikkelingen veilig te stellen doorlopen waterschap en gemeente bij alle ruimtelijke ontwikkelingen de watertoetsprocedure. Hierbij wordt o.a. toegezien op een hydrologisch neutrale inpassing van ontwikkelingen. De resultaten hiervan worden vastgesteld in de waterparagraaf. Ten aanzien van het Watertakenplan hebben Waterschap Limburg en Waterschapsbedrijf Limburg een adviserende rol. Overheden die (in)direct betrokken zijn bij de bescherming van drinkwater hebben een

Waterleiding Maatschappij verantwoordelijkheid voor de invulling van de zorgplicht drinkwater. Deze zorgplicht is opgenomen Limburg in de Drinkwaterwet. De zorgplicht drinkwater geldt zowel voor de bescherming van bronnen van

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

10 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

drinkwater als voor de infrastructuur. Het WML zorgt ervoor dat er schoon drinkwater uit de kraan komt. De gemeente heeft drie zorgplichten t.a.v. stedelijk waterbeheer: Inzamelen en transporteren van stedelijk afvalwater naar een zuiveringstechnisch werk Doelmatige inzameling en verwerking van overtollig hemelwater dat perceeleigenaren redelijkerwijs niet zelf kunnen verwerken. Eventueel kan de gemeente hiervoor maatwerkvoorschriften of een gebiedsverordening instellen. • Treffen van maatregelen in het openbaar gemeentelijk gebied om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming te voorkomen of zoveel mogelijk te beperken. Voorwaarde hierbij is dat de maatregelen doelmatig zijn en niet tot de zorg van het waterschap/provincie behoren. De gemeente dient het loket te zijn voor grondwatervraagstukken binnen haar beheersgebied. • •

Gemeente

Lozingen van (afval)water zijn per doelgroep geregeld via lozingenbesluiten. In de meeste gevallen is de gemeente hiervoor bevoegd gezag. Bij de verwerking van (afval)water houdt de gemeente rekening met de wettelijke voorkeursvolgorde. Volgens de wet hebben gemeenten een belangrijke taak in het voorkomen van graafschade aan kabels en leidingen (Wet informatie-uitwisseling ondergrondse netten / WION) en het beschikbaar stellen van gegevens over de ondergrond (Basisregistratie Ondergrond / BRO).

Perceeleigenaar

De perceeleigenaar is verantwoordelijk voor de staat van zijn woning en perceel. Dit betekent dat hij zelf verantwoordelijk is voor het op eigen perceel treffen van maatregelen om de waterdichtheid te garanderen en voor de inzameling van stedelijk afvalwater en overtollig hemel- en grondwater. Pas als de perceeleigenaar zich redelijkerwijs niet kan ontdoen van het overtollige water, is er een taak voor de gemeente of waterschap. De perceeleigenaar is volgens de Waterwet primair verantwoordelijk voor de verwerking van het op zijn perceel vallende hemelwater door het in de grond of in oppervlaktewater te verwerken. De perceeleigenaar mag geen handelingen verrichten waarvan hij kan verwachten dat deze het doelmatige functioneren van (water)voorzieningen belemmeren.

2.2

Uitdagingen en ontwikkelingen

De gemeentelijke watertaken staan niet op zich, maar zijn door diverse uitdagingen en ontwikkelingen continu in beweging. De belangrijkste zijn onderstaand beschreven en deze vormen de basis voor de speerpunten voor de planperiode 2020-2024 (hoofdstuk 4). Klimaatverandering Het klimaat is aan het veranderen en leidt o.a. tot meer extreme buien. Het (hemel) watersysteem en de afvalwaterketen moet deze neerslag zo goed als mogelijk kunnen verwerken. Het besef groeit dat dit niet meer uitsluitend met grotere rioolbuizen is op te vangen, maar dat een integrale aanpak noodzakelijk is. We zullen in het kader van klimaatadaptatie een afweging moeten maken tussen het accepteren of beperken van schade door wateroverlast bij extreme buien. Deze aanpak richt zich op afstemming binnen de afvalwaterketen, openbare ruimte (klimaatadaptief handelen) en afstemming met onze burgers/bedrijven (zelfredzaamheid). De extreme droogte in 2018 heeft duidelijk gemaakt dat we ook op dit vlak meer rekening moeten gaan houden met de mogelijke effecten hiervan op o.a. schade aan gebouwen, volksgezondheid, biodiversiteit etc. Uitputting energie en grondstoffen Wereldwijd worden grondstoffen schaarser of raken zelfs helemaal uitgeput. Dit betekent onder meer dat de Nederlandse energiehuishouding duurzamer en minder afhankelijk van eindige fossiele brandstoffen moet worden.

Afvalwater en reststromen worden daardoor steeds waardevoller, zowel vanuit het oogpunt van verduurzaming, maatschappelijke verantwoordelijkheid of een economisch rendabele business case.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

11 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

Veranderende wetgeving Een belangrijke ontwikkeling binnen de planperiode van dit Watertakenplan is de komst van de Omgevingswet, die naar verwachting per 1 januari 2021 van kracht gaat worden. De Omgevingswet gaat, veel meer dan de traditionele ruimtelijke ordening, uit van leefbaarheid en gezondheid als belangrijke speerpunten voor beleid en regelgeving op het gebied van de fysieke leefomgeving. Met het in werking treden van de Omgevingswet in 2021 kan het Watertakenplan mogelijk facultatief worden en opgaan in de omgevingsvisie, het omgevingsplan en het omgevingsprogramma. Participatie en bewustzijn We kunnen de gebouwde omgeving niet in één keer klimaatbestendig en waterrobuust maken. Opgaven worden daarom steeds vaker integraal opgepakt en verweven met andere ruimtelijke ontwikkelingen. Op deze wijze lossen we niet alleen (potentiële) problemen op maar verhogen we tevens de leefbaarheid van de omgeving. Aangezien meer dan vijftig procent van de gebouwde omgeving in handen is van particulieren/ private partijen, ligt het voor de hand om gezamenlijk op te trekken. Dit past in de geest van de Omgevingswet waarin participatie wordt bevorderd door minder regels en meer speelruimte. Met de campagne Waterbewust/Waterklaar richten we ons op een traject van waterbewust zijn naar waterbewust doen. Duurzaamheid en energietransitie De openbare ruimte gaat veranderen.

Zo zal met de verandering naar een aardgasloze samenleving een nieuwe ondergrondse energie-infrastructuur ontstaan, waarbij ook afvalwater steeds meer leverancier wordt van energie en grondstoffen. Met het ontkoppelen van gasleidingen en de aanleg van ondergrondse warmwaterleidingen gaat de straat open. Dit biedt kansen om de ondergrondse infrastructuur kostenefficiënt te vernieuwen en samen meerwaarde te creëren. Vitaliteit Bij langdurige uitval van de water infrastructuur, bijvoorbeeld door een langdurige stroomstoring, een massale hack kan maatschappelijke ontwrichting optreden. In dat geval is sprake van een aanzienlijk verstorend effect, veel slachtoffers, grote (economische) schade en aantasting van vitale belangen. Bovendien kan adequaat herstel van deze infrastructuur zeer lang gaan duren en zijn er geen reële alternatieven voorhanden terwijl grote groepen personen hier afhankelijk van zijn. Wanneer een verstoring of uitval van een proces maatschappelijke ontwrichting kan veroorzaken is dit proces vitaal. Op rijksniveau wordt de vitaliteit van verschillende soorten van infrastructuur op vitaliteit beoordeeld. Afhankelijk van de uitkomst heeft dit mogelijke consequenties voor de inrichting van de waterketen.

Veiligheid Bij het inrichten van riolering, transportsysteem en zuivering is het momenteel nog geen gemeengoed om rekening te houden met de risico’s en gevolgen van overstromingen. De kwetsbaarheid van de afvalwaterketen bij overstromingen is in het kader van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie in 2017 in beeld gebracht. Volgens dit beeld is het risico van overstroming nihil voor het afvalwatersysteem in Heerlen. Ten aanzien van het watersysteem is het van belang om waakzaam te zijn. Tijdens een extreme bui in juli 2014 is een doorbraak van een dam in Hoensbroek door het plaatsen van bigbags is voorkomen. In de ruimtelijke plannen dienen de regenwaterstructuurkaarten als uitgangspunt meegenomen te worden, zodat natuurlijke hemelwater afvoerroutes beschermd kunnen worden. Uit deze regenwaterstructuurkaart kunnen risicovolle gebieden aangegeven worden maar ook locaties waar water bewaard kan worden om droogteperioden te overbruggen.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

12 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

3

HOE STAAN WE ER VOOR?

3.1

Stedelijk watersysteem

Voor het inzamelen en transporteren van het vrijkomende afval- en regenwater beschikken we als gemeente Heerlen over een rioolstelsel met een totale lengte van circa 505 km en 39 rioolgemalen. Om er voor te zorgen dat tijdens extreme neerslag geen wateroverlast optreedt, is het rioolstelsel voorzien van riooloverstorten en hemelwaterlozingspunten. Speciale rioolvoorzieningen (bergbezinkbassins) beperken de vuiluitworp van de riolering naar het oppervlaktewatersysteem. Het afvalwater wordt ingezameld met 59 rioolgemalen/pompunits en verpompt via 10 km aan persleidingen naar het vrijvervaldeel van het rioolstelsel. Nagenoeg alle afvalwater wordt gezuiverd op de afvalwaterzuiveringsinrichting (AWZI) Hoensbroek. Systeem

Type

Omvang

Vrijvervalriolering Gemengd/Vuilwater

Eenheid

Gemengd

327 km

Vuilwater

64 km

Hemelwater

93 km

Overig

21 km

Drukriolering

0 km

Persleidingen van hoofdgemalen en randvoorzieningen

10 km

Hoofdgemalen

39 st

Drukriolering (pompunits)

20 st

Randvoorzieningen

13 st Met randvoorziening

15 st

Zonder randvoorziening

8 st

Externe overstorten

HWA-uitlaten

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

57 st

13 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

Toestand areaal De leeftijdsopbouw van het de verschillende systemen is weergegeven in onderstaande tabel. Lengte [km]

Aandeel van totaal [%]

Ouder dan 70 jaar

20

3,6

Tussen 61 en 70 jaar

49

8,8

Tussen 51 en 60 jaar

63

12,1

Tussen 41 en 50 jaar

77

14,8

Tussen 31 en 40 jaar

68

13,5

Tussen 21 en 30 jaar

62

13,2

Tussen 11 en 20 jaar

94

19,7

Jonger dan 11 jaar

72

14,4

Onbekend

0

0

De laatste 10 jaar is 65% van de vrijvervalriolering minstens één keer geïnspecteerd (330 km). De kwaliteitstoestand is in 3 categorieën geclassificeerd: waterdichtheid, stabiliteit en afstroming. Indien de kwaliteitstoestand aandacht behoeft is een status ‘waarschuwing’ of ‘ingrijpen’ gegeven.

Functioneren

Figuur 1: Inspectiebeelden riolering Oranjestraat (bron: Van der Velden Rioleringsbeheer BV)

Samen met de waterpartners in de regio Parkstad heeft de gemeente in 2018 een stresstest regenwateroverlast laten uitvoeren. Het water-op-straat beeld bij een regenbui van 60 mm/uur is weergegeven in Figuur 2. De gemeente is op dit moment bezig met het aanpakken van de geconstateerde knelpunten.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

14 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

Figuur 2: Wateroverlastlocaties (gemarkeerd met sterretjes) (bron: gemeente Heerlen)

3.2

Terugblik afgelopen planperiode

Uit de terugblik van de vorige planperiode van het Verbreed Gemeentelijke Rioleringslan (vGRP 2016-2020) kan worden opgemaakt dat we als gemeente Heerlen het rioleringsbeheer goed op orde hebben. We steken het rioleringsbeheer pragmatisch in en het beheer kenmerkt zich door een praktische risicogestuurde aanpak. Daar waar er problemen zijn lossen we deze op en daar waar de werking onduidelijk is verrichten we praktijkmetingen om meer grip te krijgen op de doelmatigheid van maatregelen en oplossingsrichtingen. De komende planperiode gaan we benutten om via praktijkmetingen nut en noodzaak van aanvullende verbetermaatregelen te onderbouwen. Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

15 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

De riolering kenmerkt zich door een hellend profiel, waardoor het vuile water ongehinderd naar het eindpunt kan stromen. Heerlen heeft als voordeel dat er groenstructuren zijn voor de opvang van regenwater en dat de straten kunnen afwateren richting lager gelegen delen. Daar waar sprake is van wateroverlast zijn we in gesprek met de bewoners om oplossingen te verkennen en worden praktische maatregelen getroffen om de overlast te reduceren. De laatste jaren is meer geld uitgegeven aan het beschermen tegen wateroverlast dan aan vervangingsprojecten. De komende planperiode kunnen we benutten om via meten en modelleren in beeld te brengen wat de gevolgen zijn van meer extreme buien en om strategieën te bedenken. Voor wat betreft (grond)wateroverlast zijn we, behoudens enkele locaties, in control. De waterkwaliteit raakt met het voltooien van de basisinspanning en het nemen van KRW-maatregelen op orde. De historie en opbouw van de gemeente maakt dat een wijksgewijze aanpak minder makkelijk is te realiseren, maar hier streven we wel naar. Rioolvervanging is in veel gevallen maatwerk. De levensduur van riolen rekken we via (deel)reparaties Figuur 3: Grondwateroverlastgevoelige locaties gemeente Heerlen (bron: gemeente Heerlen) op totdat de technische of maatschappelijke levensduur is bereikt en werk met werk kan worden gemaakt.

Voor riolen onder met name de hoofdwegen maken we gebruik van reliningstechnieken die worden voorbereid en uitgevoerd in Parkstadverband door specialistische bedrijven. Dit bespaart aanzienlijke kosten. Het initiatief om op particulier terrein regenwater af te koppelen ligt vooralsnog bij de perceeleigenaar. Binnen het samenwerkingsverband hebben we een afkoppelregeling opgesteld. De afkoppelregeling en de voorwaarden voor een goed gebruik van de riolering en het stedelijk water gaan we via een communicatieplatform communiceren (www.waterklaar.nl). Gezamenlijk met het Waterschap Limburg is het bronnengebied van de Caumerbeek heringericht. Verder is een start gemaakt met de voorbereiding van het herinrichten van de Caumerbeek tussen de Schaesbergerweg en de Meezenbroekerweg. Organisatie watertaken De wateroverlast naar aanleiding van de extreme bui in juni 2016 heeft ervoor gezorgd dat de personele inzet is verschoven. Waar in het verleden de meeste personele inzet betrekking had op rioolrenovatieprojecten is vanaf juni 2016 meer ingezet op maatregelen om de wateroverlast te verminderen. Als gevolg hiervan zijn in de periode 2016-2019 minder rioolrenovatieprojecten opgepakt. Sinds 2017 verwerkt het Gegevenshuis onze beheergegevens en wint de revisiegegevens in. Door het korte bestaan van het Gegevenshuis is er op dit moment nog veel onderlinge kennisoverdracht.

We ervaren de samenwerking als positief. We werken op verschillende schaalniveaus samen, intern, regionaal en bovenregionaal. Als gemeente Heerlen zijn we binnen het regionale samenwerkingsverband een actieve speler. Zo ondersteunen we bijvoorbeeld projecten bij andere gemeenten en zijn we trekker van diverse samenwerkingsprojecten. Dit legt een behoorlijke druk op de beschikbare capaciteit voor de watertaken in Heerlen. Voor het uitvoeren van de (regionale) pilot Meten, Data en Rekenen hebben we als gemeente extra capaciteit ingehuurd van 0,4 FTE.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

16 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

Daarnaast hebben we ter ondersteuning van de regionale samenwerking Parkstad gezamenlijk externe capaciteit ingehuurd voor projectondersteuning, de waterbewust campagne en de stimuleringsregeling afkoppelen hemelwater 2019-2021. Ontwikkeling rioolheffing In onderstaande tabel is het geplande heffingstarief en het werkelijke heffingstarief van de afgelopen planperiode in beeld gebracht. Dit zijn de tarieven voor de gebruikersklasse 0-200m3. Het daadwerkelijke riooltarief is in 2019 € 37,47 lager uitgevallen dan dat we gepland hadden in het vorige vGRP 2016-2020. Deze afwijking heeft 2 hoofdredenen: • Met de begroting 2019 hebben we de afschrijvingstermijn van de rioleringen aangepast van 40 naar 60 jaar. Deze aanpassing heeft geleid tot een tariefsdaling van € 6,08. • Bij de begroting van 2018 zijn de werkelijke rentepercentages doorberekend in plaats van de interne rente. Deze aanpassing heeft geleid tot een tariefdaling van € 24,43. Jaar

Gepland heffingstarief

Werkelijk heffingstarief

2016

€ 185,40

€ 187,56

2017

€ 190,96

€ 195,63

2018

€ 196,69

€ 171,20

2019

€ 202,59

€ 165,12

Aandachtspunten voor de komende planperiode Aandachtspunt voor de komende planperiode(n) is het Caumerbeekriool. Officiële overdracht van dit riool van het Waterschap Limburg heeft nog niet plaatsgevonden. Van oudsher is dit riool (door de vroegere dubbelfunctie van beek en riolering) op bepaalde punten lek waardoor er grondwater instroomt en hiermee wordt de samenstelling van het afvalwater nadelig beïnvloedt. Ook is blijvend aandacht nodig voor het opsporen en opheffen van foutaansluitingen. Volgens de Kaderrichtlijn Water dienen overstorten/ regenwaterlozingen op kwetsbare bronbeken voor 2027 opgepakt te worden. Hiervoor is het nodig om samen met Waterschap Limburg een onderzoek uit te voeren naar nut en noodzaak. Vanuit het oogpunt van integraal werken en scheiden van waterstromen is wijksgewijze vervanging wenselijk. Door meer samen te werken met herinrichtingsvraagstukken en wegbeheer kan met elkaar worden meegelift. Met de binnen het samenwerkingsverband opgestelde afkoppelregeling gaan we de komende planperiode perceeleigenaren stimuleren om duurzaam om te gaan met hemelwater. Het afstemmen van de ondergrondse en bovengrondse infrastructuur is een blijvend aandachtspunt voor de komende planperiode. Ook zijn nieuwe investeringen en plannen nodig om klimaatadaptief te handelen.

Een integrale aanpak en het meeliften met het wegbeheerprogramma en stedelijke vernieuwing is daarbij van groot belang. Om een goede balans te brengen en te houden in de samenwerking is het wenselijk om taken evenredig over de partners te verdelen en voldoende budget en capaciteit te organiseren om gezamenlijke projecten structureel op te kunnen pakken. Figuur 4: Aanleg riolering

Een verdergaande evaluatie van de afgelopen planperiode is toegevoegd in Bijlage C. Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

17 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

4

WAT WILLEN WE?

In dit hoofdstuk bieden we met de visie een blik in de toekomst en laten we zien hoe we daar vanuit een goede basis en met gepaste ambities en (gezamenlijke) strategieën naartoe werken. De visie is ontleend aan de visie in het Integraal Waterplan en daar waar van toepassing toegespitst op Heerlen. Een goede basis verkrijgen we met het continueren van de uitvoering van planmatige taken.

4.1

Heerlen rond 2030

Het is goed wonen in Regio Parkstad. Het geaccidenteerde landschap en het met groen en blauw dooraderde bebouwde gebied vormen voor iedereen een fraai rustpunt op loop- of fietsafstand. Het water kabbelt er van hoog naar laag via de talrijke beekdalen en zorgt voor de nodige verkoeling tijdens warme zomerdagen. Met het weghalen van overkluizingen, saneren van lozingspunten en het terugbrengen van de natuurlijke loop van het water is er weer meer dynamiek in het systeem, waardoor soorten als de bosbeekjuffer en de eendagsvlieg Leptophlebia vespertina weer zijn teruggekeerd. Zelfs de kokerjuffer Drusus annulatus is gesignaleerd, wat duidt op een uitstekende waterkwaliteit. Op de talrijke gezellige terrasjes, waar mensen verkoeling zoeken tijdens warme zomerdagen, vloeit Limburgs bier van het zuiverste water uit de eigen regio. Doordat er in de loop van de jaren veel verhard oppervlak is afgekoppeld en er altijd zorgvuldig is omgegaan met afgekoppeld regenwater is er voldoende zoetwatervoorraad van een voldoende kwaliteit, ook in droge tijden. Kenmerkend voor de regio zijn de open waterpartijen langs de randen van de bebouwing en soms ook binnen de bebouwing. Ze zijn oorspronkelijk aangelegd om wateroverlast tegen te gaan, maar door de multifunctionele inrichting bieden ze tal van recreatiemogelijkheden. Sommigen noemen het ook wel eens gekscherend waterpretparkstad.

De kans op modderstromen is aanzienlijk verminderd. Anders ploegen (niet-kerende grondbewerking) is nu heel gewoon en als er tijdens stortbuien toch nog materiaal afspoelt, dan wordt het afgevangen nog voordat dit het waterafvoersysteem verstopt en tot wateroverlast kan leiden. De samenwerking tussen de waterpartners van regio Parkstad Limburg heeft duidelijk haar vruchten afgeworpen. Ondanks alle getroffen waterbeheersende maatregelen zijn er helaas toch nog weerbarstige wateroverlastlocaties, vaak op de laagste punten waar het water zich verzamelt. De lokale bevolking snapt dat op deze locaties geen kruid is opgewassen tegen het effect van hevige buien en hebben daarom hun woningen zo goed als mogelijk erop aangepast. Ze zijn daarin erg creatief. Ook in andere delen van de regio is het effect van klimaatverandering merkbaar, er staat vaker water op straat en even een straatje omrijden levert weinig gemor op. Door de jarenlang gevoerde regionale watercampagne is iedereen zich ervan bewust dat ontstenen, net als isoleren en een duurzaam energiegebruik, nodig is om ook in de toekomst goed te kunnen leven. Net als het scheiden van huisvuil is het gescheiden houden van ander afvalwater, zoals afvloeiend hemelwater en overtollig grondwater nu ook heel gewoon geworden.

Bruikbare componenten (mineralen, energie, schoon water) worden voor een deel hergebruikt en wat niet wordt hergebruikt gaat gezuiverd en lokaal weer terug in het milieu. Afvalwater wordt niet meer beschouwd als een afvalproduct, maar is leverancier van energie en grondstoffen, het maakt volwaardig onderdeel uit van de ontstane circulaire economie.

4.2

Speerpunten voor de korte termijn

Om bovenstaande visie te verwezenlijken zullen we niet alleen met onze waterpartners binnen Regio Parkstad Limburg moeten samenwerken, maar ook met inwoners en bedrijven. Deze moeten daar echter wel open voor staan. Bewustwording van de uitdagingen waar we voor staan, is hiervoor een belangrijke eerste stap. Door volgens de regionaal overeengekomen gidsprincipes en strategieën te werken (zie H3 van het Integraal Waterplan) zetten we stappen en maken we impact. In het integraal Waterplan hebben we een aantal gezamenlijke speerpunten benoemd. Als gemeente Heerlen richten we de komende planperiode de aandacht op de gezamenlijke speerpunten klimaatbestendigheid (klimaatadaptief handelen), werken aan waterbewustzijn en samenwerken in de waterketen. Het is verder van belang om de basis op orde te hebben (meten, data en rekenen en beheer op maat).

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

18 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

4.2.1

Speerpunt 1: Klimaatbestendig Heerlen Het klimaat is aan het veranderen. Dat leidt o.a. tot zwaardere buien, een toename van warme dagen en langdurig droge perioden en een verandering van de biodiversiteit. Deze verandering stelt nieuwe eisen aan het watersysteem, de waterketen en de omgeving willen we droge voeten en een leefbare omgeving behouden.

Ambitie We hebben in 2018 al een goede stap gezet richting het in beeld brengen van (potentiële) knelpunten wateroverlast en oppervlakkige waterstroombanen. Het jaar 2019 willen we benutten om burgers en bedrijven te informeren en stimuleren om ook zelf maatregelen te nemen tegen wateroverlast. We zorgen via de Risicodialoog dat we een voldoende betrouwbaar beeld hebben om samen met andere belangengroepen in 2020 een gezamenlijke start te kunnen maken met een adaptatiestrategie en bijbehorend adaptatieprogramma. Strategie In het Integraal Waterplan hebben we gezamenlijk afgesproken om planmatig te werk te gaan bij klimaatadaptatie, de klimaatdialoog aan te gaan met belanghebbende partijen, veilige oppervlakkige waterafvoerroutes in bebouwd gebied te creëren en de waterstromen tussen bebouwd en landelijk gebied met elkaar in balans te brengen. Vanuit de gemeente Heerlen hanteren we aanvullend onderstaande strategie(ën) om Heerlen klimaatbestendig te maken. We benutten de openbare ruimte voor de opvang van extreme buien Het voorkomen van toekomstige wateroverlast door het blijven verruimen van de ondergrondse riolering is geen optie, dat wordt uiteindelijk veel te kostbaar en is tevens niet altijd technisch te realiseren. We houden bij de (her)inrichting van de openbare ruimte, binnen en buiten de bebouwde kom, rekening met de verwerking van extreme neerslaghoeveelheden.

In de openbare ruimte creëren we ruimte voor hemelwater in de bodem, groen- en speelvoorzieningen, door het aanleggen van wegen in negatief dakprofiel en in het oppervlaktewater. We houden hierbij oog voor mogelijke gezondheidsrisico’s. De benodigde bovengrondse voorzieningen richten we zodanig in dat deze tevens een positieve bijdrage leveren aan het tegengaan van hittestress en positief bijdragen aan een leefbare omgeving. Ook intensiveren we via de campagne Waterbewust de samenwerking met andere partners (GGD’s, kennisinstellingen, onderwijs, woningcorporaties, etc.) rondom een klimaatbestendige en gezonde leefomgeving.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

19 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

Klimaatadaptief handelen vanaf 2020 is ons motto Dit realiseren wij door het uitvoeren van verschillende projecten zoals Operatie Steenbreek, stimuleringsregeling afkoppelen 2019-2021, afkoppelen gemeentelijk Vastgoed, waterbewust campagne en afkoppelen openbare ruimte bij renovatie en/of vernieuwingsprojecten. De komende jaren zal steeds meer ruimte worden gecreëerd voor water, waarbij gestreefd wordt om dit ruimtegebruik te combineren met groen. Voor het klimaat adaptief handelen is onderstaand investeringsbudget in dit watertakenplan opgenomen.

Klimaatadaptief handelen Afkoppelen meeliften met verhardingen/rioolrenovatie Klimaatadaptatie Parkstad (opstellen plan) Nieuwe maatregelen klimaatadaptatie (toekomstige maatregelen wateroverlast) Afkoppelsubsidie burgers en bedrijven, groenen daken (5 jaar) Meefinanciëren klimaatadaptatieprojecten (o.a. pleinen centrum) Verduurzamen gemeentelijk vastgoed Totaal

Investeringsbudget € 600,000 € 50,000 € 200,000 € 350,000 € 600,000 € 200,000 € 2,000,000

We koppelen verhard oppervlak af van de riolering Om piekbelastingen op de riolering bij extreme neerslag te verlagen streven we naar het afkoppelen van verhard oppervlak van de riolering. Per project onderzoeken we de mogelijkheden hiervoor.

We hanteren maatstaven voor het verwerken van extreme buien in de riolering Bij het vervangen van riolering streven we naar het kunnen verwerken van bui 8 met 70% vulling van de riolering. Indien water op risicovolle locaties (laagten) niet over maaiveld kan afstromen streven we naar het verwerken van bui 10 in de riolering en zorgen voor voldoende afvoermogelijkheden op deze riolering door het plaatsen van roosters.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

20 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

4.2.2

Speerpunt 2: Anticiperen op de Omgevingswet In 2021 treedt de Omgevingswet in werking. De Omgevingswet brengt een aantal substantiële veranderingen in het juridische kader met zich mee. Uit deze verandering moet echter niet worden afgeleid dat het Rijk aan de zorgplichten wil tornen, de planmatige aanpak bij de invulling daarvan wil loslaten en het stellen van regels over omgaan met regenwater niet belangrijk vindt. Integendeel, juist het omgaan met hemelwater zal in de komende decennia misschien nog meer aandacht van de overheid vragen dan tot nu het geval is in verband met de noodzakelijke aanpassingen aan een veranderend klimaat (o.a. extreme neerslag en droogte). De Omgevingswet biedt daartoe een vernieuwde gereedschapskist met instrumenten. Er komen minder algemene regels in het vertrouwen dat overheden zich professioneel opstellen en op decentraal niveau hier een juiste invulling aan geven.

Ambitie We streven ernaar om onze speerpunten in de (toekomstig) lopende omgevingsvisies, -plannen en -programma’s verankerd te krijgen. Strategie In het Integraal Waterplan hebben we gezamenlijk afgesproken om omgevingsgericht te werk te gaan en de extra ruimte in regelgeving te verkennen.

4.2.3

Speerpunt 3: Samenwerken in de waterketen In het Bestuursakkoord Water is de samenwerking tussen Rijk, provincie, gemeenten en waterschappen voor wat betreft een doelmatiger waterbeheer vastgelegd. In het bijzonder het onderwerp “Doelmatig beheer van waterketen” vormt het fundament voor de samenwerking binnen regio Parkstad. Voor wat betreft de waterketen kent het Bestuursakkoord Water drie doelen: realiseren van kostenbesparingen, verhogen van de kwaliteit van de uitvoering, dienstverlening en het innovatievermogen en verminderen van de (personele) kwetsbaarheid.

Ambitie We continueren de huidige samenwerking en blijven onze kennis en vaardigheden gericht verder ontwikkelen en delen zodat we onze watertaken professioneel blijven uitvoeren. Klimaatadaptatie, de Omgevingswet zien we als nieuwe thema’s waarvoor we onze krachten bundelen. Strategie In het Integraal Waterplan hebben we gezamenlijk afgesproken om van elkaar te leren en elkaar te stimuleren en innovatieprojecten en onderzoeken te bundelen. Ook hebben we afgesproken de benodigde ruimte te creëren om te kunnen samenwerken, onze werkwijzen te harmoniseren en kennisgroepen te vormen.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

21 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

4.2.4

Speerpunt 4: Meten, data en rekenen

Voor een doelmatige ontwikkeling, beheer en onderhoud en exploitatie van de afvalwaterketen is actuele en adequate informatie nodig. Met deze informatie kunnen we goed onderbouwde investeringsbeslissingen en beheermaatregelen nemen. Investeringsbeslissingen en beheermaatregelen die ertoe leiden dat het stelsel van de afvalwaterketen goed functioneert en optimaal wordt benut tegen zo laag mogelijke kosten. Daarnaast ontstaan nieuwe mogelijkheden door nieuwe technologieën, door combinaties van data-analyse, modellering en procesautomatisering en door nieuwe samenwerkingsverbanden. Ambitie In 2025 hebben we de dynamische gegevens en ontwikkeling en kalibratie van hydraulische rekenmodellen ondergebracht in een brede gezamenlijke uitvoeringsorganisatie. Het hebben en houden van een goede relatie met de regio Parkstad is daarbij essentieel om de taken ten aanzien van klimaatadaptatie op te pakken. Strategie We sturen slim op onze waterstromen We weten welke voorzieningen we hebben en door metingen hebben we inzicht in het functioneren van het afvalwatersysteem. Modellen helpen ons het systeem beter te begrijpen. Om slim te kunnen sturen in het afvalwatersysteem verbeteren we onze rekenmodellen met gebruikmaking van meetgegevens. Hiervoor hanteren we de strategie volgens het strategisch document MDR.

Dit rapport (vastgesteld door Bestuurlijk Regio Overleg Limburg) bevat een visie op samenwerken in de (afval)waterketen bij meten en monitoren, databeheer en hydraulisch rekenen. We houden grip op ons systeem De inzet van moderne datatechnologie creëert nieuwe kansen om te komen tot duurzame en innovatieve oplossingen en verbeteringen. Tegelijk is er nog weinig besef van de mogelijkheden en de dilemma’s die deze ontwikkeling met zich meebrengt. Gevolg is dat tal van kansen voor het creëren van een optimale waterketen onbenut blijven, terwijl kanttekeningen niet of nauwelijks aan de orde komen. Om grip te houden op ons systeem analyseren we zoveel mogelijk data en leggen we verbanden.

We laten Het Gegevenshuis onze gegevens beheren Met het onderbrengen van het beheer van de statische gegevens bij Het Gegevenshuis geven we invulling aan de doelstelling van de Parkstedelijke samenwerking. Het Gegevenshuis is een (open) gemeenschappelijke regeling waarin alle Parkstadgemeenten deelnemer zijn. Het Gegevenshuis beheert de volgende data: • Riooldata van de hoofdriolering en het watersysteem; • Riooldata van huis- en kolkaansluitingen van de hoofdriolering en het watersysteem; • Koppeling tussen inspectiegegevens en riooldata; • Inmeten revisiegegevens; • Verhard oppervlak. Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

22 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

Met de integrale benadering en de inzet van nieuwe technieken draagt Het Gegevenshuis bij aan de uitgangspunten: betrouwbaarheid, actualiteit, volledigheid van gegevens en extra dienstverlening voor burgers en bedrijven. Uiteraard is het (eenvoudig) kunnen transporteren naar het pakket voor het dynamische gegevensbeheer van belang. Ook het genereren van management- en stuurinformatie alsmede het geautomatiseerd uitvoeren van controles moet in de nabije toekomst eenvoudig realiseerbaar zijn. Efficiencywinsten/ kostenreductie is realiseerbaar door de beschikbaarheid van gegevens te organiseren via de software van Het Gegevenshuis. Op Parkstedelijke schaal leidt dit alleen al met betrekking tot de licentiekosten tot een besparing van € 56.000. Door betrouwbaardere en beter beschikbare data is het operationeel beheer beter te organiseren en loopt het kostenbesparingspotentieel snel op.

4.2.5

Speerpunt 5: Beheer op maat

Om zoveel mogelijk in overeenstemming te zijn met de omgeving is een gedifferentieerde beheeraanpak nodig. Zo differentiëren we bijvoorbeeld al ons onderhoud om kwetsbare objecten of locaties beter te beschermen. Maar ook op systeemniveau biedt gedifferentieerd beheer perspectief. Ambitie We dragen vanuit de zorgplichten riolering bij aan het bereiken van gemeenschappelijke doelen. Strategie We nemen meer risico waar het kan en minder risico waar moet Om de beschikbare middelen optimaal te kunnen inzetten nemen we meer risico waar het kan en minder risico waar het moet. De kosten die we besparen zetten we in voor het verbeteren van het systeem en/of het verbeteren van de leefomgeving door water gerelateerde voorzieningen of boeken we in als kostenbesparing? De functie van de bovenliggende infrastructuur bepaalt in hoeverre het verantwoord is om meer of minder risico te nemen. Op basis van expert judgement schatten we de haalbare restlevensduur in en nemen tijdig maatregelen om het systeem functioneel te houden. We gaan uit van relinen tenzij vervangen doelmatiger is Op het moment dat een riool aan verbetering toe is bestaat de keuze tussen relinen (van binnenuit verstevigen) en vervangen (open ontgraving). Op het vlak van relinen werken we binnen samenwerkingsverband Regio Parkstad operationeel samen.

Hierdoor besparen we op ingenieurskosten en uitvoering als gevolg van schaalvergroting en verbetert de kwaliteit. Voor de afweging tussen afkoppelen of relinen hebben we binnen het samenwerkingsverband een afwegingskader opgesteld. Als strategie hanteren we ‘relinen tenzij’. Door het beleidsmatig invoeren van deze vervangingsstrategie gaat het aantal km rioolrelining de komende jaren toenemen. Gemiddeld zal hierdoor in Heerlen ca. € 0,5 miljoen elk jaar uitgegeven worden aan relining. Verder zorgt de andere vervangingstrategie voor een aanzienlijke potentiële kostenbesparing, aangezien relinen tot 60% goedkoper kan zijn dan riool vervangen.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

23 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

Ervaringen uit het verleden binnen het samenwerkingsverband Regio Parkstad tonen aan dat een dergelijke kostenbesparing mogelijk is (Figuur 5). In Parkstad verband is vanaf 2013 t/m 2017 € 3,5 miljoen uitgegeven aan gezamenlijke reliningsprojecten.

Figuur 5: Besparingen als gevolg van relinen in plaats van vervangen (prijspeil 2020)

De vervangingswaarde van het gehele gemeentelijke rioleringsstelsel bedraagt € 470 miljoen. Door het toepassen van rioolreparatie en relining is in het watertakenplan rekening gehouden met een vervangings/renovatiewaarde van € 407 miljoen. We koppelen mee met andere ingrepen in de openbare ruimte Met het verlengen van de levensduur van riolering door sleufloze technieken zoals relining of rioolreparaties neemt de kans voor een wijkgerichte aanpak toe en hiermee de mogelijkheden om de openbare ruimte te herinrichten. Relining kan echter ook het scheiden van waterstromen of een gecombineerde aanpak van boven- en ondergrond tegenwerken. Daarom maken we vroegtijdig een doelmatigheidsafweging tussen relinen, afkoppelen of een combinatie daarvan. Bij de keuze voor relinen beoordelen we ook of we blijven voldoen aan de grondwaterzorgplicht,. Zo kan het vervangen van lekke riolering door nieuwe waterdichte riolering mogelijk een ongewenste invloed hebben op de grondwaterspiegel. We benutten rioolververbetering voor het pakken van kansen om een bijdrage te leveren aan gemeenschappelijke doelen. Hiertoe stellen we ons leidend op als de restlevensduur van de riolering op basis van de toestand minder dan 10 jaar bedraagt.

We stellen een goed onderbouwde programmering voor rioolverbetering op voor een periode van tien jaar, waarbij we sturen op werk met werk maken (eerste vijf jaar vast, tweede vijf jaar flexibel). Voor riolering met een restlevensduur van minder dan 20 jaar waar vanuit kwaliteit geen opgave is stellen we ons volgend op. Waar doelmatig koppelen we mee met andere projecten in de openbare ruimte. Voor riolering met een restlevensduur van meer dan 20 jaar zien we vanuit kwaliteit geen opgave. Bij een ingreep in de openbare ruimte gaan we niet mee. Dit zou tot een te groot kapitaalverlies leiden. We continueren ons meetnet amfibieën Om te onderzoeken of amfibieën in de riolering terechtkomen en daar doodgaan, hebben we 6 meetlocaties ingericht. Op elke locatie zijn tijdens de paddentrek putten geopend en op amfibieën geïnspecteerd. In geen enkele put zijn amfibieën aangetroffen. Uiteraard houden wij aandacht voor het welzijn van amfibieën. Daarom trekken we nog geregeld een put open om op hun aanwezigheid te controleren en zijn wij er alert op of er amfibieën worden overreden. Ook tijdens onze reguliere inspecties blijven wij de paddentunnels en geleidingsschermen controleren om te zien of deze zich in goede staat bevinden.

Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

24 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

4.2.6

Speerpunt 6: Werken aan waterbewustzijn De inwoners, bedrijven en waterpartners binnen onze regio zijn in de afgelopen periode geconfronteerd met wateroverlast als gevolg van extreme regenval. Dit heeft, samen met berichtgeving in de landelijke pers, een bijdrage geleverd aan het waterbewustzijn. Daarnaast spelen thema’s zoals de aanpak van droogte, grondwateroverlast, het schoon houden van water, hittestress en klimaatadaptatie in relatie tot ruimtelijke herinrichting een steeds belangrijkere rol. Om onze omgeving leefbaar te houden zijn ingrepen nodig op openbaar en op particulier terrein. Hiervoor is draagvlak nodig. Draagvlak wat begint bij een proces van bewustwording, groeit via bewust zijn en voldoende stevig is om over te gaan tot bewust handelen.

Ambitie We laten inwoners en bedrijven weten wat we als waterpartners doen om de omgeving waterrobuust te maken en wat we bijdragen aan klimaatbestendigheid. Ook laten we ze weten welke bijdrage ze zelf kunnen leveren. Van stakeholder naar shareholder voor een klimaatadaptief Heerlen in 2050. Voor (ver)nieuwbouw en nieuwe verharding houden we minimaal een stand-still situatie aan. Het aangekoppeld verhard oppervlak mag zeker niet groter worden. Strategie In het Integraal Waterplan hebben we gezamenlijk afgesproken om afkoppelen van regenwater te stimuleren en een watercampagne te voeren. Vanuit de gemeente Heerlen hanteren we aanvullend de onderstaande strategieën om te werken aan een hoger waterbewustzijn. We stimuleren afkoppelen van regenwater We stimuleren onze inwoners en om hemelwater van de riolering af te koppelen en dit water lokaal te verwerken (rekening houdend met de grondwaterkwaliteit). We hebben in dit Gemeentelijk Watertakenplan budget opgenomen om afkoppelen te stimuleren via de afkoppelregeling Campagne Waterbewust Parkstad We gaan de slag met een communicatiecampagne ’Waterbewust Parkstad’. Hiervoor stellen we een gezamenlijke communicatiestrategie op en één centrale boodschap en haken hierbij aan bij het online communicatieplatform www.waterklaar.nl en de watercampagne ‘Waterklaar’.

We formeren een redactieteam met een half-jaarlijks roulerende deelname vanuit twee gemeenten en een vaste voorzitter/trekker.

We faciliteren klimaatadaptieve buurtinitiatieven Soms starten bewoners van een wijk samen een proces voor de (her)inrichting van hun eigen leefomgeving of zijn we zelf in de regie. Het resultaat is een gedeelte van de buurt die wordt ingericht door de bewoners, zoals een park, stadstuin, schoolplein of meer groen in de tuin of op het dak. Als gemeente faciliteren we dergelijke initiatieven van burgerparticipatie.

4.3

Wettelijke zorgplichten

Conform de Wet milieubeheer en de Waterwet hebben gemeenten drie wettelijke zorgplichten: afval-, hemelen grondwater. Deze paragraaf beschrijft op welke wijze we hier invulling aan geven. Ambitie Als regio en als gemeente willen we op planmatige en doelmatige wijze invulling blijven geven aan onze zorgplichten. Deze werkwijze dient te leiden tot minder (meer)kosten, kwaliteitsverbetering, vermindering van de kwetsbaarheid en kennisuitwisseling met waterpartners. Vanwege de in het Integraal Waterplan omschreven ambities gaan we bij de invulling van de zorgplichten op bepaalde onderdelen verder dan het wettelijke minimum. Onze referentie: 083929366:A - Datum: 11 juni 2019

25 van 76

WATERTAKENPLAN HEERLEN 2020-2024

4.3.1

Zorgplicht afvalwater

Wettelijke taak Art. 10.33 Wet milieubeheer 1. De gemeenteraad of burgemeester en wethouders dragen zorg voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater dat vrijkomt bij de binnen het grondgebied van de gemeente gelegen percelen, door middel van een openbaar vuilwaterriool naar een inrichting als bedoeld in artikel 3.4 van de Waterwet. 2. In plaats van een openbaar vuilwaterriool en een inrichting als bedoeld in het eerste lid kunnen afzonderlijke systemen of andere passende systemen in beheer bij een gemeente, waterschap of een rechtspersoon die door een gemeente of waterschap met het beheer is belast, worden toegepast, indien met die systemen blijkens het gemeentelijk rioleringsplan eenzelfde graad van bescherming van het milieu wordt bereikt.