Jaarrekening Gemeente Heerenveen 2020

Daarvoor willen we in 2022 75 hectare zonnepark gerealiseerd hebben. We zetten in op thema’s als geothermie, aquathermie (TEO). Hier liggen nauwe verbanden met de TVW en RES. Ontwikkelingen rond waterstof als duurzame energiedrager houden we bij. Uitgangspunten zijn: het behouden van ons lokale karakter, het draagvlak en de participatie. Wat hebben we daarvoor gedaan? We gaan actief om met initiatieven van derden. Daarnaast bereiden we de ontwikkeling van zonneparken op eigen grond voor. Bijvoorbeeld op de zandwinput Oudehaske en Klaverblad Noordoost. In 2020 is gestart met de aanleg van zonnepark Omweg, A32 en Heerenveen Zuid. Lokaal energie Experimenten Fonds (thematisch raadsakkoord) Wat hebben we bereikt? In het thematisch raadsakkoord heeft u aangeven transparant en volgbaar experimenten met de energietransitie te willen faciliteren. Het gaat dan concreet om experimenten van onderop, op initiatief van inwoners, lokale bedrijven, scholen of andere (maatschappelijke) organisaties. Het doel van deze initiatieven is toewerken naar gasloze dorpen, wijken, straten en bedrijven(terreinen). Wat hebben we daarvoor gedaan? De raad heeft in najaar 2020 besloten het Experimentenfonds te starten. Daarna is gestart met de voorbereiding en aankondiging van het fonds. Er is samenwerking met de provincie Fryslân gezocht.

Dat heeft geleid tot een financiële bijdrage van 50% van de subsidiegelden en inhoudelijke bijdrage in de projectgroep. We verwachten in het voorjaar van 2021 subsidie te kunnen toekennen aan de vijf beste plannen. Daarna kunnen initiatiefnemers tot uitvoering overgaan. Ontwikkelen lokaal energieloket (thematisch raadsakkoord)

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

57

Wat hebben we bereikt? In het thematisch raadsakkoord heeft u aangeven transparant en volgbaar experimenten met de energietransitie te willen faciliteren. Inwoners willen graag dat de gemeente zorgt voor onafhankelijke en objectieve kennisdeling over onder meer de volgende onderwerpen: • Kennis over de techniek van de energietransitie • Uitwisseling van rapportages, visies en onderzoeken over de energietransitie • Ondersteuning bij het vergroten van het enthousiasme over de energietransitie, bijvoorbeeld binnen dorpen Wat hebben we daarvoor gedaan? In de zomer van 2020 heeft de raad besloten een lokaal Energie Informatiepunt te ontwikkelen. In november 2020 is een voorlichter duurzaam wonen aangetrokken. Ook zijn we gestart met de ontwikkeling van een digitaal energieloket, naar voorbeeld van enkele gemeenten om ons heen (zoals Leeuwarden). De voorlichter is begonnen met het opstellen van een programma voor 2021. Daarin ligt vooral de nadruk op het delen van kennis en organiseren van bijeenkomsten voor huiseigenaren. We ondersteunen inwoners, energiecoöperaties en lokale initiatieven bij het ontwikkelen en uitvoeren van plannen Wat hebben we bereikt? Bewoners hebben vaak ideeën om hun wijk of dorp te vergroenen. Daarmee dragen ze bij aan een mooiere, gezondere en duurzame omgeving. In Akkrum, Aldeboarn, Jubbega en Tjalleberd en omgeving gebeurt dit al.

Daar zijn lokale energiecoöperaties actief. We stimuleren het ontstaan van dit soort initiatieven door samen met inwoners plannen te maken voor de directe leefomgeving. Door wijkbewoners met elkaar in contact te brengen, kan een 'spin-off' ontstaan zoals samenwerking voor energietransitie. Wat hebben we daarvoor gedaan? We ondersteunen lokale energie-initiatieven door het aanbieden van een methode 'energiemix' of een ander hulpmiddel. Het hulpmiddel dat we kiezen hangt af van de vraag en behoefte van de wijk- of dorpsbewoners. Daarmee creëren we meer draagvlak, inzicht en enthousiasme. Vanwege de huidige maatschappelijke situatie staat een en ander op een laag pitje. Regeling Reductie Energieverbruik (RRE-regeling) Wat hebben we bereikt? Eind 2019 heeft het rijk de gemeente Heerenveen bijna € 500.000 toegekend. Dit is in te zetten voor kleine energiebesparende maatregelen voor particuliere woningen. Wat hebben we daarvoor gedaan? Het grootste deel van dit bedrag hebben we omgezet in een 'waardebon-actie' voor huiseigenaren. Deze actie is in het najaar van 2020 gestart. Het oorspronkelijke plan is aangepast, omdat 'ontmoeten' niet mogelijk is. Wel is een gezamenlijke inkoopactie gestart. De waardebonactie ronden we in 2021 af. In 2021 volgt ook een RREWregeling, vooral bedoeld voor huurders.

Laadpalenplan Wat hebben we bereikt? We spelen in op toekomstige ontwikkelingen rond duurzame mobiliteit. We zijn klaar

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

58

voor de gevolgen die dat lokaal heeft. Wat hebben we daarvoor gedaan? Eind 2020 hebben we een integrale visie op de elektrische laadinfrastructuur en een strategisch plaatsingskader voorzien van plankaarten. Dit doen we in regionaal verband (Friese gemeenten, provincie Fryslân en andere partijen). Circulaire economie De hoeveelheid te verbranden huishoudelijk restafval is afgenomen tot 100 kg in 2020 (per inwoner per jaar, programma VANG). Wat hebben we bereikt? We willen voldoen aan de landelijke doelstellingen die in het programma VANG zijn opgenomen. Hierdoor kunnen we zoveel mogelijk waardevolle grondstofstromen recyclen. Voor de bewoners blijven de kosten voor afval zo laag als mogelijk. Door corona is de hoeveelheid huishoudelijk afval juist toegenomen in 2020. Dit betreft zowel huishoudelijk afval als ook het aanbod van afval op de milieustraat. Wel zijn we onverminderd tevreden over de mate van afvalscheiding. Wat hebben we daarvoor gedaan? We zijn in 2019 gestart met een palet aan activiteiten. DIFTAR+ is daarbij een belangrijke. Onze inwoners betalen nu per kilogram restafval, zodat ze geprikkeld worden om na te denken over het afval dat ze weggooien. Gft-afval zamelen we gratis in en de meeste afvalsoorten op de milieustraat kunnen ook gratis worden ingeleverd.

Ook in 2020 gingen we verder met activiteiten die gericht zijn op het bewuster omgaan met huishoudelijk afval en zwerfafval. Zo organiseerden we een nieuw project met wasbare babyluiers en deden we mee met het door Nederland Schoon georganiseerde project Friesland Schoon. Bovendien is Schoon Belonen Heerenveen met meer dan 30 deelnemers succesvol van start gegaan. Circular Valley krijgt vorm; Wat hebben we bereikt? We willen graag inzicht in de huidige stand van zaken van de circulaire economie in Heerenveen. We willen vooral weten op welke kansrijke ontwikkelingen we als gemeente (of regio) samen met bedrijfsleven, kennisinstellingen en andere organisaties kunnen inspelen. Tijdens dit proces willen we ook inzicht krijgen in de belangrijkste grond- en reststromen in onze gemeente/ regio om daarmee kansen zo concreet mogelijk te maken. Dit sluit aan bij het provinciale proces rond de ontwikkeling van een ‘grondstoffenbank’. Wat hebben we daarvoor gedaan? We ontwikkelen een Visie Circular Valley. Hierin maken we het thema circulaire economie concreet. Ook geven we hierin een voorzet voor profilering en marketing rond dit thema.

In de visie zal onder andere aandacht zijn voor de volgende vragen: • Welke spelers hebben (nu en toekomst) een belangrijke of kansrijke rol? • Wat is het wenkend perspectief voor de korte termijn (2022) en welke consequenties heeft dit (werken die ook belemmerend of beperkend?)? • Welke stappen moeten we zetten om uit te groeien tot Circular Valley Heerenveen en wie heeft welke rol? • Welke middelen van de gemeente zijn nodig?

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

59

Klimaatadaptatie en biodiversiteit De knelpunten voor hitte en water zijn bekend en we hebben inzicht in oplossingen Wat hebben we bereikt? In 2050 is onze gemeente klimaatadaptief ingericht voor water, droogte en hitte. Ons doel is het wegnemen of minimaliseren van de huidige knelpunten, voor zover dat mogelijk is. In het afgelopen jaar zijn we bezig geweest met in zicht krijgen van oplossingen om de gemeente klimaatadaptief te maken. We werken samen met verschillende actoren. Wat hebben we daarvoor gedaan? In 2020 zijn we gestart met een uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie en Biodiversiteit en met het Watertakenplan. Van daaruit werken we aan projecten waarmee we inzichtelijk krijgen in welke gebieden de grootste knelpunten zijn, of op korte termijn knelpunten zijn te verwachten. We haken aan bij initiatieven en geplande ontwikkelingen en zoeken naar haalbare en betaalbare oplossingen. Dat doen we door samen met de verschillende actoren maatregelen uit te werken. In 2020 is ook het Watertakenplan 2021-2024 vastgesteld. Naast middelen en maatregelen voor (het beheer van) riolering zijn in dit nieuwe Watertakenplan ook middelen opgenomen voor het nemen van adaptatiemaatregelen met betrekking tot wateroverlast en droogte als gevolg van klimaatverandering.

We weten welke schakels in ons natuurnetwerk ontbreken en de eerste acties zijn in uitvoering Wat hebben we bereikt? We zetten stappen om in onze regio robuuste natuurverbindingen en stapstenen voor flora en fauna te ontwikkelen en in beeld te brengen. Dit noemen we een natuurnetwerk. De natuurnetwerkkaart geeft ons inzicht in sterke gebieden en zogenaamde ‘witte vlekken’: gebieden waar actie nodig is. Deze kaart wordt de basis van het beleid en het kader voor de keuze en toetsing van beheer, (inrichtings)projecten en bewonersinitiatieven. Wat hebben we daarvoor gedaan? De eerste acties om biodiversiteit te vergroten zijn in uitvoering. Denk daarbij aan de natuurlijke bestrijding van de eikenprocessierups. Dat doen we door het ophangen van nestkastjes en het inventariseren van de biodiversiteit op deze locaties. Het meewerken aan initiatieven van inwoners. Het opzetten van communicatie. Aanpassingen in structureel beheer en het benutten van kansen bij projecten en werkzaamheden (bijvoorbeeld het inzaaien van bloemenbermen).

Het centrum van Heerenveen is een showcase voor vergroening in stedelijk gebied Wat hebben we bereikt? Uit het proces G1000 Heerenveen blijkt dat inwoners en ondernemers kansen zien en benoemen rond het vergroenen van het centrum. Vergroenen heeft een positief effect op

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

60

zowel het veranderend klimaat als de biodiversiteit. We zien vergroening van het centrum als een fundament voor de ontwikkelingen in het centrum. Wat hebben we daarvoor gedaan? We houden alle ingediende en goedgekeurde plannen van de G1000 tegen een groene meetlat. Daarnaast inventariseren we het centrum fysiek. Waar zijn mogelijkheden tot vergroenen? Hoe zijn wateroverlast en hittestress op te vangen? Zijn er kansen bij het ‘stegenplan’? Op basis van alle gegevens maken we een groene kansenkaart voor het centrum. Deze kansenkaart zetten we in als onderlegger voor de uitwerking van plannen (visievorming) van het centrum. Pilotsteeg is de Romkessteeg. De mogelijkheden voor vergroening zijn hier zeer beperkt, maar wat wel kan, dat doen we ook. Onze buitenruimte verandert naar klimaatbestendig en biodivers Wat hebben we bereikt? Klimaatadaptatie en vergroting van biodiversiteit komt bij ruimtelijke plannen hoger op de agenda te staan. Hiervoor stellen we goede ontwerprichtlijnen op. Deze richtlijnen geven aan hoe we de biodiversiteit kunnen vergroten. Bovendien sluiten ze aan bij wat we als samenleving acceptabel vinden als het gaat om wateroverlast of hittestress. Wat hebben we daarvoor gedaan? We onderzoeken welke ontwerprichtlijnen voor de buitenruimte goed hanteerbaar en toepasbaar zijn in ruimtelijke projecten.

Het moet goed zichtbaar zijn welke effecten de richtlijnen beogen. Projecten als de kansenkaart voor het centrum en andere groene ontwikkelingen leggen hier de basis voor. Overkoepelende activiteiten Inwoners, organisaties en gemeente hebben meer kennis over de onderwerpen Wat hebben we bereikt? Samen met onze inwoners, bedrijven en organisaties gaan we aan de slag met duurzame thema’s. Er zijn veel processen, projecten en ontwikkelingen die simultaan of zelfs dwars door elkaar verlopen. Herkenbaarheid van en betrokkenheid bij de thema’s zijn daarom essentieel. Dat bereiken we met een doeltreffende boodschap met een duidelijke afzender. Wat hebben we daarvoor gedaan? We hebben in 2020 een nieuwe communicatiestrategie gelanceerd, zie ook de website www.eenvooreengroener.nl. Een greep uit de onderdelen: • Voortdurende algemene communicatie via sociale kanalen en kranten om de energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit en circulaire economie onder de aandacht te brengen. • Verbinding leggen tussen projecten onderling; alles draagt bij aan hetzelfde doel. • Benutten van landelijke communicatie (kennisdelen, onafhankelijke websites en onderzoeken, bijvoorbeeld hittestresstest, Milieucentraal, vogelteldag, warme truiendag, enzovoort). • Mensen informeren over wat ze zelf kunnen doen. Met expliciete aandacht voor de persoonlijke voordelen die dat oplevert.

Bijvoorbeeld meer groen bij biodiversiteit, comfort bij huisisolatie en minder afval bij hergebruik. • Voor mensen die (samen) aan de slag willen: gezamenlijke inkoopacties van isolatie of zonnepanelen, communicatie over beschikbare regelingen en leningen en de medewerking aan acties, zoals de warme truiendag en actie Steenbreek.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

61

De gemeente geeft het goede voorbeeld Wat hebben we bereikt? We hebben grote ambities op elk van de drie duurzaamheidsthema’s. Om deze te realiseren hebben we veel spelers nodig. Zoals inwoners, bedrijfsleven, scholen, kennisinstellingen en andere overheden. We vinden het belangrijk om ook zelf aan de slag te gaan en het goede voorbeeld te geven. Dit doen we op verschillende terreinen: • We maken plannen om onze gemeentelijke gebouwen te verduurzamen. We voldoen daarmee aan de gemeentelijke ambitie en de rijksverplichting. Op lange termijn is onze ambitie energieneutraal, voor de kortere termijn (2023) label C. Waar mogelijk koppelen we dit met klimaatadaptatieve maatregelen, zoals een groene gevel, klimaatadaptatieve materialen of zonwering. Een ander aandachtspunt is het effect van de gebouwen op de directe omgeving. Bijvoorbeeld het langer vasthouden van regenwater en het geven van verkoeling. • Openbare verlichting op LED. Ons doel is 40% energiezuinig verlichting. Tot op heden is hiervan 29% gerealiseerd. Daarnaast willen we lichtvervuiling verder terugdringen en een betere lichtbeleving in de openbare ruimte realiseren. Deze aspecten komen terug in het nieuwe lichtbeleidsplan voor de periode 2020-2024. • Met het energieverbruik van de openbare verlichting verwachten we tot 2020 op koers te liggen. De definitieve rapportage wordt nog afgewacht.

• Zoveel mogelijk duurzame brandstoffen voor ons eigen wagenpark. • Ontwerprichtlijnen voor een klimaatadaptief en biodivers buitengebied (zie onder kopje Klimaatadaptatie en biodiversiteit). • Op termijn een afvalvrij gemeentehuis. Wat hebben we daarvoor gedaan? • Gemeentelijke gebouwen: we hebben in 2020 een inventarisatie gemaakt met per gebouw omschreven welke maatregelen moeten worden uitgevoerd. Ook stellen we vast welke kosten er mee gemoeid zijn om aan de rijksverplichting en/ of de gemeentelijke ambitie te voldoen. Op basis van deze inventarisatie maken we een voorstel voor gefaseerde uitvoering en leggen deze in 2021 voor aan college en raad. • Openbare verlichting op LED: we werken al een aantal jaar aan het omzetten van armatuur naar LED. Tot nu toe doen we dat bij regulier onderhoud. Voortkomend uit het nieuwe Lichtbeleid 2020-2024 maken we in 2020 een plan voor het verduurzamen van de grote energieverbruikers en starten we met de uitvoering. We passen maatwerk toe bij het terugdringen van lichtvervuiling en realisatie van betere lichtbeleving. Ook stimuleren we inwoners om minder verlichting te gebruiken. Daarnaast blijven we met bewoners communiceren over ons beleid voor openbare verlichting en de gevolgen daarvan voor de eigen leefomgeving en beleving. Hiermee zitten we op koers.

• Eigen wagenpark op duurzame brandstoffen: we zijn in 2020 overgestapt op blauwe diesel voor het deel van ons wagenpark dat nog niet fossielvrij is. Op natuurlijke vervangingsmomenten stappen we waar mogelijk over op voertuigen met duurzame brandstoffen, elektrisch of waterstof. • Een afvalvrij gemeentehuis: op kleine schaal (een deel van het gemeentehuis) experimenteren we met een verdergaande scheiding van afvalstromen. Met de leerervaringen die we hiermee opdoen, maken we in een later stadium een plan van aanpak voor het hele gemeentehuis. De proef was succesvol, maar door Covid-19 gestaakt. Dit krijgt een vervolg na Covid-19.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

62

Indicatoren Indicatoren Omvang huishoudelijk restafval Hernieuwbare elektriciteit

Eenheid kg per inwoner

Jaar 2019

Heerenveen 121

Nederland 163

%

2018

7,4

17,6

Bron CBS- statistiek huishoudelijk afval Rijkswaterstaat klimaatmonitor

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

63

Wat heeft het gekost? Begroting 2020 voor wijziging

Omschrijving

Begroting 2020 na Realisatie wijziging

Verschil

Afvalinzameling

Lasten

-6.080

-6.572

-6.717

-145

Milieubeleid

Lasten

-1.351

-1.624

-1.467

157

Riolering

Lasten

-5.454

-5.454

-5.677

-223

Vastgoed

Lasten

-2.667

-2.973

-3.000

-27

-15.552

-16.623

-16.862

-239

Begroting 2020 na Realisatie wijziging

Verschil

Totaal Lasten

Begroting 2020 voor wijziging

Omschrijving Afvalinzameling

Baten

6.990

7.542

7.682

140

Milieubeleid

Baten

-

56

194

138

Riolering

Baten

5.853

5.854

5.904

50

Vastgoed

Baten

1.926

2.165

1.790

-375

14.769

15.616

15.570

-46

-783

-1.007

-1.292

-285

Toevoegingen reserve

-950

-841

108

Onttrekking reserve

1.046

708

-338

-910

-1.425

-515

Totaal Baten Saldo van baten en lasten

Resultaat

-783

Afvalinzameling De kosten van afval zijn € 145.000 hoger als geraamd. Dit wordt veroorzaakt doordat bij afval sprake is van een gesloten systeem in verband met de voorziening afval. De belangrijkste afwijkingen zijn de per saldo hogere opbrengsten voor oud papier en kunststoffen en lagere lasten voor huisvesting en inzameling. Per saldo een voordeel, dit is toegevoegd aan de voorziening afval. Milieubeleid De kosten van milieubeleid zijn € 157.000 lager als geraamd. Dit wordt veroorzaakt door: • Er zijn meer subsidies verstrekt in het kader van Reductie Regeling Energie en het koepelproject. Hierdoor zijn er hogere lasten van € 91.000. • Lagere kosten van het programma Duurzaamheid door corona. Ook was het team duurzaamheid pas in de loop van 2020 volledig bemenst. Dit leidde totaal tot € 249.000. De baten van milieubeleid zijn € 138.000 hoger dan geraamd. Dit wordt veroorzaakt door: • Hogere subsidies/ bijdragen voor Reductie Regeling Energie en dan geraamd voor een bedrag van € 108.000; • Onvoorziene bijdrage in de interne kosten Zonnepark Zandwinput van € 30.000. De toevoeging aan de reserve is € 108.000 lager dan geraamd. Dit wordt veroorzaakt door:

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

64

•

Lagere stortingen dan voorzien voor de Reductie Regeling Energie en het Koepelproject vanwege hogere uitgaven, totaal € 108.000.

De onttrekking aan de reserve is € 338.000 lager door geraamd. Dit wordt veroorzaakt door: • Een lagere onttrekking voor de overheveling Regeling Reductie Energie en het Koepelproject van € 108.000. • De onttrekking van de overgehevelde middelen uit 2019 voor Duurzaamheid is niet aangewend en daarom niet onttrokken aan de reserve voor € 225.000. Riolering Het product riolering sluit met een negatief resultaat van € 173.000 ten laste van de algemene dienst. Dit verschil wordt volledig veroorzaakt door de lagere toerekening van het Btw compensatiefonds (BCF) op basis 100% kostendekkendheid. De lagere toerekening BCF wordt met name veroorzaakt door lagere vervangingsinvesteringen. Voor het opruimen van het hekkelafval op de grondbank was een budget beschikbaar van € 400.000. Hiervan kwam 50% ten laste van de riolering. Bij de verkoop van de grondbank is het opruimen van het opruimen van hekkelafval betrokken. De bijdrage vanuit riolering bedraagt € 119.000. De resterende € 81.000 valt vrij in de egalisatievoorziening riolering. Vastgoed Het negatieve resultaat op het product vastgoed van € 375.000 wordt met name veroorzaakt door een tekort op de inkomsten. De voornaamste oorzaak hiervan is leegstand bij gebouwen in ons eigendom. Ook speelt mee dat de huuropbrengsten elk jaar worden geïndexeerd. Bij leegstand betekent dit dat het tekort ook mee wordt geïndexeerd.

De grootste afwijkingen betreffen: Werkstate, Us Kubus, en MFC de Barte. Daarnaast is er een tekort op de opbrengsten verkoop snippergroen. •

•

•

•

Werkstate (- € 106.000): Er was bij Werkstate sprake van leegstand, waardoor minder huuropbrengsten zijn gegenereerd. Door toename van het aantal personeelsleden en het feit dat Crackstate qua werkomgeving (en arbotechnisch) tegen grenzen aanliep, is lopende 2020, besloten om eigen personeel te gaan huisvesten in Werkstate. Hierdoor konden de ruimtes ook niet meer extern worden verhuurd. Us Kubus (- € 51.000): Ook in Us Kubus is sprake van leegstand. Dit komt doordat er vier lokalen leegstaan en een huurder lopende 2020 minder is gaan huren. Daarnaast worden de servicekosten niet volledig voorgoed door de leegstand. MFC de Barte (- € 160.000): Bij MFC de Barte is ook sprake van aanzienlijke leegstand. Het tekort wordt met name veroorzaakt doordat er per 2020 een huurder uit is gegaan die veel ruimte huurde. Daarnaast speelt hier de jaarlijkse indexatie van de huuropbrengsten terwijl er leegstand is. Snippergroen (- € 60.000): Per 2019 zijn de geraamde opbrengsten voor snippergroen verhoogd. Dit bleek echter niet realistisch. Met ingang van 2021 zijn de snippergroenopbrengsten dan ook structureel met € 50.000 verlaagd.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

65

Thema Financiën en organisatie Kernboodschap "Er is financiële ruimte om samen invulling te geven aan dat wat wij belangrijk vinden." De vijf eerste thema’s geven de belangrijkste speerpunten van het afgelopen jaar aan. In het thema Financiën en organisatie is verder gewerkt aan de gezonde financiële basis, de reserve positie en de ontwikkeling van de gemeentelijke organisatie. In deze raadsperiode gaan we aan de slag met: • Lastendruk; • De organisatie is klaar voor de toekomst.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

66

Doelen en speerpunten Onderwerpen • Financiële duurzaamheid • Organisatieontwikkeling • Personeelsuitbreidingen Financiële duurzaamheid Wat hebben we bereikt? We zijn gestart met extra controles om de betrouwbaarheid van de planning en control systematiek te borgen, zodat uw raad kan vertrouwen op de systematiek en op de (toekomstgerichte) financiële informatie. De urgentie hiervoor is toegenomen, want bij het opstellen van de conceptbegroting 2021 en het meerjarenperspectief 2022 – 2024 zijn administratieve fouten geconstateerd. Door deze fouten heeft een bijsturing plaatsgevonden tot een bedrag van € 1,8 miljoen via het inzetten van de structurele exploitatie reserve (€ 0,8 miljoen) en temporiseren van gewenste ambities en investeringen. Tevens is de afspraak gemaakt om een gezamenlijk proces op te starten richting perspectiefnota 2021 omdat scherpe keuze noodzakelijk zijn voornamelijk door de tekorten in het sociaal domein (Jeugd en Wmo). Daarnaast zijn er net als in 2019 audits in het sociaal domein en fysiek domein uitgevoerd om budgetten bij te stellen. Binnen het sociaal domein kon dit worden ingezet voor de tekorten op jeugd. In 2020 zijn de lasten voor ondernemers en inwoners verlaagd op basis van besluiten van uw raad.

Wat hebben we hiervoor gedaan? Lastenverlichting • We hebben de lasten verlicht voor de ondernemers en de inwoners van onze gemeente door de OZB te verlagen. • De onroerende zaakbelastingen voor woningen zijn met 2% verlaagd. De onroerende zaakbelasting voor niet-woningen is met ingang van 2020 met 4% verlaagd. • We hebben de hondenbelasting afgeschaft. Ruimte voor ambities en ontwikkelingen • We hebben een investeringsagenda voorbereid zodat uw raad bij de perspectiefnota keuzes kan maken over nieuwe en bestaande ambities. • Er is een strategische agenda, waarin we de toekomstbestendige keuzes in samenhang met de maatschappelijke opgaven brengen. Goede financiële basis en solide huishoudboekje • We hebben audits uitgevoerd op het sociaal domein en het fysiek domein. Dit hebben we gedaan om goed inzicht te krijgen in de beschikbare en benodigde budgetten en beter te kunnen sturen op deze budgetten. • We hebben de cijfers van de begroting 2020 en 2021, inclusief de meerjarenbegroting gevalideerd. • Er is een onderzoek naar een brede P&C cyclus door u gestart. •

Wij hebben een verbetertraject naar de planning en control cyclus gestart, in het bijzonder gericht op het begrotingsproces.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

67

Organisatieontwikkeling We richten ons werk intern in op basis van de behoefte van buiten Wat hebben we bereikt? We hebben een spiegel voorgehouden gekregen, waarin we zien hoe we als gemeente worden ervaren. Dat helpt ons om goed aan te sluiten bij hoe inwoners en ondernemers benaderd en betrokken willen worden en bij wat zij belangrijk vinden. De ontvangen resultaten geven aan dat veel inwoners en ondernemers de medewerkers van de gemeente Heerenveen behulpzaam en deskundig vinden. En tegelijkertijd zien zij dat de medewerkers erg hun best doen. Ze vinden dat medewerkers worden beperkt door regels, waardoor processen traag verlopen en procedures ondoorzichtig lijken. Dit leidt tot beperking in de mogelijkheden van medewerkers om met inwoners en ondernemers mee te denken. Deze uitkomsten geven ons richting waar wij ons kunnen verbeteren; hier gaan we mee aan de slag. Over het algemeen vinden medewerkers de gemeente Heerenveen een fijne gemeente om te werken. Het is goed te horen dat ervaren wordt dat wij als organisatie er zijn voor de inwoners en ondernemers. We vinden dat we benaderbaar zijn en inwoners en ondernemers proberen te betrekken bij wat er speelt. Maar we merken ook dat dit niet altijd weerklank vindt bij inwoners en ondernemers. Wat hebben we daarvoor gedaan? In 2020 heeft er een omgevingsonderzoek plaatsgevonden door een extern bureau.

Het bureau onderzocht hoe inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en gemeentemedewerkers zelf vonden dat de gemeentelijke organisatie functioneerde. Verder wordt verwezen naar thema 1. Toekomstbestendig leiderschap Wat hebben we bereikt? Wij hebben ingezet op het versterken van het leiderschap. Dat loopt door in de komende jaren. Wat hebben we daarvoor gedaan? Voor het versterken van het leiderschap hebben wij: •

•

Een leiderschapstraject ingezet waarin helder is wat we van leidinggevenden verwachten en hoe we hun groei of ontwikkeling ondersteunen. Dit traject loopt door in 2021. Ingezet op het ontwikkelen van de leidinggevenden als team. Dit is noodzakelijk om samen verantwoordelijk te zijn voor het totaal.

Het versterken van het leiderschap is een ontwikkeling waarvoor wij ons enkele jaren moeten inspannen. Toekomstbestendige medewerkers Wat hebben we bereikt? We zijn gestart met het implementeren van de HR visie via verschillende lijnen: • Vitaliteit en duurzame inzetbaarheid: We hebben een actief aanbod en faciliteiten aan onze medewerkers aangeboden om bij te dragen aan hun vitaliteit en duurzame inzetbaarheid.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

68

•

•

•

Werken vanuit de bedoeling: We hebben de methodiek van ‘werken vanuit de bedoeling’ projectmatig in de organisatie uitgerold zodanig dat het organisatiebreed en op de verschillende beleidsthema’s kan worden toegepast in aansluiting op de praktijk. Doelgroepenbeleid: We vinden het belangrijk dat ons personeelsbestand een afspiegeling is van de maatschappij en bieden in het kader van de wet banenafspraak in onze organisatie plek aan 37 fte banen (1 fte is 25,5 uur). Dit is ruimschoots boven het wettelijk quotum. Covid-19: In de begroting 2020 konden we de komst van Covid-19 en de consequenties voor onze gemeente, maar ook voor onze eigen organisatie en medewerkers, nog niet voorzien. In 2020 hebben we voor en met onze medewerkers bereikt dat de dienstverlening zo goed mogelijk kon doordraaien en hebben we geïnvesteerd in beleid en faciliteiten om onze medewerkers zo goed mogelijk hierin te ondersteunen.

Wat hebben we daarvoor gedaan? Vitaliteit en duurzame inzetbaarheid: • In het kader van duurzame inzetbaarheid en vitaliteit hebben we een programma fit@work opgezet dat heeft bijgedragen aan de vitaliteit van onze werknemers. Door de fit@workscan hebben medewerkers inzicht in de eigen gezondheid, vitaliteit en werkvermogen gekregen en ook een advies voor de follow up waardoor ze in actie komen. De organisatie heeft inzicht gekregen in de risicogebieden, zodat aanbod van hulpmiddelen en interventies beter kan worden afgestemd op de behoeften van medewerkers. • Daarnaast hebben we een aanpak ziekteverzuim opgesteld, zodat we sturen op verzuim in de volle breedte: we hebben de leidinggevenden getraind in het beïnvloeden van verzuim. Dit laatste heeft nog niet geleid tot een daling van het ziekteverzuim, we zetten de aanpak in 2021 verscherpt voort. • We hebben een vitaliteitspact ontworpen, dat in 2020 in werking is getreden en dat verlengd is in 2021 tot het moment dat de nieuwe CAO in werking treedt. Dit pact stelt medewerkers in staat om vitaliteitsafspraken te maken met de werkgever in het kader van levensfasebewust personeelsbeleid. Werken vanuit de bedoeling: We hebben de methodiek uitgerold in de organisatie.

Een aantal collega’s is opgeleid in de methodiek (als trainer), zodanig dat zij de rest van de organisatie projectmatig, via workshops en begeleiding van cases, kunnen begeleiden bij de toepassing van deze methodiek in de praktijk van het werk. Doelgroepenbeleid: In het organiseren en vervullen van ons werk en het passen we dit beleid toe. In 2021 zullen we het doelgroepenbeleid verder verbreden. Covid-19: We hebben een interne coronawerkgroep samengesteld. We hebben geïnvesteerd in ondersteunende faciliteiten om thuis te kunnen werken (digitaal en thuiswerkplek) en hebben daarnaast veel aandacht besteed aan communicatie, de verbinding houden en het thema gezond thuiswerken (fysiek en mentaal). Verzuim: Vanaf 2020 hanteren wij een andere, meer gangbare verzuimdefinitie. De nieuwe definitie komt overeen met de definitie die de sector, het AenO fonds, hanteert zodat we ons verzuimcijfer kunnen afzetten tegen het landelijke verzuimcijfer. De nieuwe definitie leidt voor ons tot lagere verzuimpercentages.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

69

Het verzuimpercentage in 2020 was 5,4%. Op basis van de oude definitie was dit boven de 6%. Het verzuimcijfer van alle gemeenten (bron concept personeelsmonitor AenO fonds) is 5,5%. Onze gemeente heeft vooral een hoog percentage langdurig verzuim (4,37%). Dit wijkt negatief af van andere gemeenten. Dit signaal wordt betrokken in de verzuimanalyse die in 2021 wordt gemaakt. Corona-effect: Het ziekteverzuim was in de eerste maanden vrij hoog. Sinds Corona is dit gedaald. Ook het aantal meldingen is in de loop van het jaar flink gedaald. Aan het eind van het jaar is het verzuim licht gestegen, maar is ruim onder het percentage van begin 2020 gebleven. Wat de effecten van Corona op onze medewerkers op langere termijn zijn, is nog niet duidelijk. Toekomstbestendige bedrijfsvoering Wat hebben we bereikt? Onze organisatiekoers stelt ook andere eisen aan de bedrijfsvoering van onze organisatie. We werken aan een continue verbetering van de bedrijfsvoering, waarbij we ons laten leiden door de behoefte van onze omgeving. In de praktijk houdt dit in dat middelen binnen bedrijfsvoering ondersteunend moeten zijn aan werken vanuit de bedoeling, en niet leidend. Wat hebben we daarvoor gedaan? In het begrotingsjaar zijn we door de corona pandemie massaal op afstand gaan werken en ook digitaal overleg gaan voeren.

Dit stelt eisen aan het digitaal informatiemanagement en de digitalisering van de werkplekken. Hierdoor zijn we versneld met deze ontwikkeling aan de slag gegaan. We kijken in samenhang naar onze visie op dienstverlening, onze behoefte aan huisvesting, informatiemanagement en de relatie met de (doorontwikkeling van) digitalisering. In de paragraaf bedrijfsvoering zijn deze ontwikkelingen separaat beschreven. Personeelsuitbreidingen wat hebben we bereikt? In totaal is de formatie over 2020 0,89 fte toegenomen. Ook hebben wij een deel van tijdelijke formatie jeugd vast ingevuld waardoor we meer uren kunnen inzetten voor lagere kosten. Hierbij anticiperen we op (natuurlijk) verloop en het beperkten van risico’s. Wat hebben we daarvoor gedaan? De benodigde ambtelijke capaciteit is gekoppeld aan ambities. Daarnaast toetsen we aan de hand van benchmarks per branche periodiek in hoeverre wij als organisatie vergelijkbaar zijn met andere organisaties. Als we afwijken, bekijken we wat hiervan de oorzaken zijn. Indicatoren Indicatoren Gemeentelijke woonlasten éénpersoons huishoudens

Eenheid €

Jaar 2019

Heerenveen 664

Nederland 669

Bron COELO

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

70

Gemeentelijke Woonlasten meerpersoons huishoudens Gemiddelde WOZ waarde woningen

€

2019

761

739

COELO

x €1.000

2019

209

248

Statistiek wet onroerende zaken

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

71

Wat heeft het gekost? Begroting 2020 voor wijziging

Omschrijving

Begroting 2020 na Realisatie wijziging

Verschil

Algemene uitkering gemeentefonds Lasten

-150

-150

-145

5

Algemene uitgaven en inkomsten

Lasten

1.531

770

728

-41

Bedrijfsvoering

Lasten

-1.150

-1.867

-1.912

-45

Belastingen

Lasten

-626

-626

-601

25

Beleggingen

Lasten

-850

-850

-850

-

Personeel & Detachering

Lasten

-11

-11

6

16

-1.255

-2.734

-2.774

-41

Begroting 2020 na Realisatie wijziging

Verschil

Totaal Lasten

Begroting 2020 voor wijziging

Omschrijving Algemene uitkering gemeentefonds Baten

87.380

92.134

92.515

381

Algemene uitgaven en inkomsten

Baten

580

1.030

1.142

111

Bedrijfsvoering

Baten

556

582

630

48

Belastingen

Baten

17.303

17.453

17.619

167

Beleggingen

Baten

954

766

801

35

Personeel & Detachering

Baten

106

12

3

-9

106.878

111.977

112.711

734

Toevoegingen reserve

-1.954

-6.843

-6.843

Onttrekking reserve

1.598

4.113

4.118

5

Saldo van baten en lasten

105.623

109.243

109.936

693

Resultaat

105.266

106.513

107.212

698

Totaal Baten

Algemene uitkering gemeentefonds Uit het gemeentefonds heeft de gemeente in 2020 een totaalbedrag ontvangen van € 92,515 miljoen. In de bijgestelde begroting op basis van de septembercirculaire 2020 was uitgegaan van een inkomst van € 92,134 miljoen. De ontvangen algemene uitkering is daarmee € 381.000 hoger uitgekomen dan geraamd. De afwijking is tot stand gekomen doordat er in de decembercirculaire 2020 nog aanvullende compensatie Covid-19 uitgekeerd is voor een totaal bedrag van € 285.000. Deze zijn verwerkt in de maatstafgewichten voor met name re-integratie, gemeentelijke schuldenbeleid en continuïteit van de zorg. De uitkeringsfactor is ten opzichte van de septembercirculaire gestegen, deze mutatie en andere mutaties salderen in de hogere uitkering van € 96.000. In de decembercirculaire is aangekondigd dat er een aanvullend compensatiepakket over 2020 en 2021 in de maak is ter hoogte van 443 miljoen euro. De exacte verdeling van deze middelen is nog niet bekend en zal in de meicirculaire 2021 worden opgenomen en maakt om die reden geen deel uit van de verantwoording in de jaarrekening van 2020.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

72

Algemene uitgaven en inkomsten De baten zijn € 111.000 hoger vanwege: Vrijval uit de voorziening APPA Aanvullend voordeel vanwege lagere afschrijvingslasten Suppletie aangifte BCF ivm reïntegratie 2015

€ 63.000 € 25.000 € 19.000

Belastingen De belastingopbrengsten over 2020 hebben een positief resultaat van € 167.000. Het voordeel op toeristenbelasting is € 32.000, waarvan € 15.000 betrekking heeft op hogere kohieraanslag 2019 dan oorspronkelijk geraamd was. De precario op ondergrondse kabels en leidingen is € 72.000 hoger dan geraamd. De onroerendezaakbelastingen hebben een positief resultaat van € 63.000.

Overzicht algemene dekkingsmiddelen begroting Realisatie na Afwijking begrotingsjaar wijziging

Omschrijving Belastingen

6.878

6.922

44

OZB eigenaren niet woningen Belastingen

4.149

4.148

-1

OZB gebruikers niet woningen Belastingen

2.979

2.999

20

Precarioheffing

Belastingen

3.315

3.387

72

Hondenbelasting

Belastingen

0

0

0

Forensenbelasting

Belastingen

36

38

2

Toeristenbelasting

Belastingen

95

125

30

17.453

17.619

167

OZB eigenaren woningen

Totaal

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

73

Paragrafen

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

74

Weerstandsvermogen en risicobeheersing Algemeen In de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing wordt de financiële positie van de gemeente beschreven. Ook moeten gemeenten hier enkele verplichte financiële kengetallen opnemen. Risicomanagement en weerstandsvermogen Gemeenten hebben in toenemende mate met onzekerheden te maken. Daarom rapporteren wij jaarlijks in deze paragraaf bij de jaarrekening en de begroting over de financiële risico’s. De paragraaf bevat ook informatie over de actuele beschikbare middelen om de financiële gevolgen van die risico’s te kunnen afdekken (weerstandsvermogen). Risicomanagement is het instrument dat ingezet wordt om risico’s efficiënter en effectiever te beheersen en doelstellingen te realiseren. Risico’s managen geeft geen garantie dat gebeurtenissen met een negatief gevolg niet meer zullen optreden. Het geeft wel zekerheid dat je er van tevoren alles aan hebt gedaan om de risico’s te voorkomen of het effect bewust te verminderen. Het weerstandsvermogen heeft betrekking op de relatie tussen de risico’s die de gemeente loopt en de financiële middelen die de gemeente kan vrij maken om de nadelige gevolgen op te vangen. Financiële tegenvallers dwingen ons daarmee niet direct tot bezuinigen of drastische beleidsbijstellingen.

Een verdere verdieping van het doel, uitgangspunten en de toepassing in de organisatie van dit onderwerp is opgenomen in de door u vastgestelde nota Risicomanagement en weerstandsvermogen. Het weerstandsvermogen is voldoende Het weerstandsvermogen is toereikend om de financiële gevolgen van risico’s te kunnen opvangen. Op basis van het risicoprofiel van de gemeente Heerenveen bedraagt het benodigd weerstandsvermogen € 22,5 miljoen. In het hiervoor gepresenteerde weerstandsvermogen zijn ook de risico's als gevolg van corona meegenomen. Deze omvang is gebaseerd op een inventarisatie van eind september/ begin oktober 2020. Wij hebben een inventarisatieronde uitgevoerd april/ mei 2021. Op deze manier verwachten wij u bij de behandeling van de jaarrekening een zo actueel mogelijke stand van het weerstandsvermogen te presenteren. Wij informeren u hierover in een brief, vóór de behandeling van de jaarrekening. Als deze inventarisatie leidt tot een aanpassing van het benodigde weerstandsvermogen leggen wij deze aan u voor in het eerstvolgende verzamelbesluit (wij gaan uit van verzamelbesluit 3 2021). Als gevolg hiervan hebben wij ervoor gekozen nu geen top 10 grootste risico's op te nemen. In de brief die u ontvangt, doen wij dat wel. De reguliere risico's van de grondexploitaties worden buiten Naris om berekend.

Dit betekent dat het totale benodigde weerstandsvermogen bestaat uit het benodigd weerstandsvermogen grondexploitaties én het overige benodigd weerstandsvermogen uit Naris.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

75

Het beschikbare weerstandsvermogen gedeeld door het benodigde weerstandsvermogen op basis van het risicoprofiel, vormt de ratio van het weerstandsvermogen. Deze ratio wordt aan de hand van tabel 1 beoordeeld. Ratio >2

Waardering A

Betekenis Uitstekend

1,4 – 2,0

B

Ruim voldoende

1,0 – 1,4

C

Voldoende

0,8 – 1,0

D

Matig

0,6 – 0,8 < 0,6

E F

Onvoldoende Ruim onvoldoende

Tabel 1: Beoordeling ratio weerstandsvermogen De gemeente streeft naar een voldoende weerstandsvermogen (waarderingscijfer C). Dit omdat bij de berekening van het benodigd weerstandsvermogen rekening wordt gehouden met een verhogende factor. De ratio en de waardering van de gemeente zijn weergegeven in afbeelding 1. Deze ratio is exclusief de algemene reserve. Beschikbare weerstandsvermogen € 22.500.000 Ratio =

=1 Benodigd weerstandsvermogen € 22.500.000

Waardering en betekenis : C Afbeelding 1: Actuele ratio en waarderingscijfer Het risicoprofiel (per oktober 2020) van de gemeente Heerenveen, exclusief de risico's van de grondexploitaties, kan over verschillende categorieën (labels) worden verdeeld. Dit is weergegeven in afbeelding 2.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

76

Afbeelding 2: Risicoprofiel verdeeld over labels Op basis van het risicoprofiel wordt een risicosimulatie (een berekening van het benodigd weerstandsvermogen) uitgevoerd. Het weerstandsvermogen bij 90% zekerheid (en factor 1,4) komt op: 1. Weerstandsvermogen grondexploitaties € 3,3 miljoen 2. Weerstandsvermogen Naris € 19,2 miljoen Totaal weerstandsvermogen € 22,5 miljoen In onderstaande grafiek is het verloop van het weerstandsvermogen zichtbaar. We zien dat het benodigde weerstandsvermogen grondbedrijf is afgenomen en zich stabiliseert. Het weerstandsvermogen voor de overige risico's neemt de laatste jaren juist toe. In 2020 en 2021 zit een corona-effect.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

77

Top 10 grootste risico's Wij informeren u over de meest actuele top 10 risico's in een brief, vóór de behandeling van de jaarrekening. Financiële kengetallen Kengetallen Netto schuldquote Netto schuldquote (gecorrigeerd) Solvabiliteit Grondexploitaties Structurele exploitatieruimte Belastingcapaciteit

Rekening 2018 66,6% 66,5% 20,6% 15,8% 0,7% 103,3%

Rekening 2019 60,8% 60,7% 21,2% 10,2% - 1,3% 103,0%

Begroting 2020 75,7% 75,6% 20,1% 13,6% 0% 107,9%

Rekening 2020 54,8% 54,5% 21,02% 10,31% -1,5% 107,5%

Netto schuldquote De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen. De netto schuldquote geeft een indicatie van de druk van de rentelasten en de aflossingen op de exploitatie. Indien de netto schuldquote boven de 100% ligt spreekt men van een hoge gemeenteschuld. Hoger dan 130% betekent dat gemeenten wordt geadviseerd direct maatregelen te treffen om de schulden te verminderen. De netto schuldquote laat voor het komende meerjarenperspectief een dalende trend zien. Op basis van onze langjarige liquiditeitsprognose zet deze trend zich daarna ook voort.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

78

Netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen Om inzicht te verkrijgen in hoeverre sprake is van doorlenen, wordt de netto schuldquote zowel in- als exclusief doorgeleende gelden weergegeven. Op die manier brengen we duidelijk in beeld wat het aandeel van de verstrekte leningen is en wat dit betekent voor de schuldenlast. Het aandeel verstrekte leningen is stabiel en zeer gering. De uitkomsten hiervan zijn in lijn met de netto schuldquote zonder dat deze gecorrigeerd is voor verstrekte leningen. Solvabiliteitsratio Dit kengetal geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen op lange termijn te voldoen. Bij een ratio kleiner dan 20% heeft een gemeente zijn bezit zeer zwaar belast met schuld. Het licht staat dan op rood. Normaal bevindt de ratio van een gemeente zich tussen de 20% en 70%. De solvabiliteit beweegt zich de afgelopen jaren rond de ondergrens van 20%. Als gevolg van de groei van de reserves in de laatste jaren, is de solvabiliteitsratio van de gemeente Heerenveen in de laatste jaren dan ook sterk verbeterd (de solvabiliteitsratio geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen).

Grondexploitatie Dit kengetal geeft weer hoe de waarde van de grond zich verhoudt tot de totale baten. Grondexploitaties kunnen een forse impact hebben op de financiële positie van een gemeente. De boekwaarde van de voorraden grond is van belang, omdat deze waarde moet worden terugverdiend bij de verkoop. De accountant moet ieder jaar beoordelen of

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

79

de gronden tegen een actuele waarde op de balans zijn opgenomen. Als gevolg van de oplopende verkopen in het grondbedrijf daalt dit percentage. Belastingcapaciteit De belastingcapaciteit geeft inzicht hoe de lokale lastendruk in de gemeente zich verhoudt ten opzichte van het landelijk gemiddelde. De uitkomsten laten zien dat wij boven het landelijk gemiddelde uitkomen. Conclusie uitkomsten kengetallen Wat wij zien is dat de schuldquote en de grondexploitatie een positieve trend laten zien als gevolg van de terugloop van schulden en oplopende verkopen in het grondbedrijf. De solvabiliteit is gedaald als gevolg van de terugloop van het eigen vermogen. Door de structurele overschrijdingen in onder andere het sociaal domein staat de exploitatieruimte onder druk.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

80

Onderhoud kapitaalgoederen Algemeen Kapitaalgoederen zijn grote zaken die vaak veel waarde hebben en meerdere jaren meegaan. De gemeente heeft die nodig voor de dienstverlening. In deze paragraaf moeten ten minste de volgende kapitaalgoederen staan: infrastructuur, riolering, water, groen en gebouwen. Van deze kapitaalgoederen moeten het beleidskader, de financiële consequenties die uit het beleidskader voortvloeien en een vertaling van de financiële consequenties in de begroting zijn opgenomen. Hiernaast wordt ook nog een toelichting gegeven op enkele andere kapitaalgoederen. Namelijk: huisvesting onderwijs, sportvelden en bijbehorende gebouwen en informatie en communicatietechnologie. Infrastructuur Het geheel aan wegen en civieltechnische kunstwerken (bruggen en tunnels) is onderhouden op basis van het beleidskader Kwaliteitsplan openbare ruimte. Kapitaalvernietiging is hiermee voorkomen en er is gezorgd voor een veilige en functionele infrastructuur. De financiële afschrijving van de kapitaalgoederen civieltechnische kunstwerken is aangepast van 40 jaar naar gesplitst 40 en 20 jaar in aansluiting bij werkelijke levensduur.

Naar het beleidskader van het kwaliteitsplan zijn onder andere de volgende projecten in 2020 gerealiseerd: - Herinrichting Mildam Noord - Herinrichting It Slûske en Tramweg (De Knipe) - Renovatie Eerste en Tweede Compagnonsweg (Bontebok) - Verbeteren van asfaltconstructies op diverse wegen zoals o.a.: Bornego (Luinjeberd), Hooivaartsweg (Gersloot), Tjeerd Roslaan/ Tjaarda’s laan (Oranjewoud) Bandsterschans (Luinjeberd) Sevenaerspad (Oudehorne) Civieltechnische kunstwerken: - Renovatie Doelhofbrêge (Aldeboarn) - Renovatie Boerstegebrêge (Akkrum) - Renovatie Weidlânsbrêge - Diverse vervangingen van stukken damwand en reparaties aan fietsvoetgangersbruggen. Riolering Beheer, onderhoud en vervanging van riolering hebben we uitgevoerd aan de hand van de kaders uit het gemeentelijk rioleringsplan (watertakenplan 2016 - 2020). Dit watertakenplan is geactualiseerd en eind 2020 opnieuw vastgesteld voor een periode van vier jaar. Daarbij houden we rekening met klimaatontwikkeling en adaptatie voor extreme regenval en droogte. Beleid en doelstellingen voor klimaatadaptatie zijn ook opgenomen in het vastgestelde programma duurzaamheid, onderdeel klimaatadaptatie en biodiversiteit. Naast het reguliere beheer en onderhoud hebben we in 2020 te maken gehad met een calamiteit in de hoofdafvoer van de riolering. Dat betreft de rioolpersleiding vanaf De Greiden naar de rioolwaterzuivering.

Het gat wat in de leiding is ontstaan, is gerepareerd. Daarna is de gehele leiding onderzocht op mogelijke gebreken. Op basis

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

81

daarvan wordt een renovatieplan opgesteld om de kwaliteit en functionaliteit van de leiding te waarborgen. Water Wij hebben het onderhoud (uitmaaien van begroeiing/riet) van watergangen en vijvers in het stedelijk gebied uitgevoerd in opdracht van de waterbeheerder, het Wetterskip Fryslân. In het landelijk gebied heeft het Wetterskip Fryslân ons aangewezen (zogenaamde schouw) voor een deel van het onderhoud. Aannemers en/ of agrariërs voerden dit uit tegen een vergoeding. Het beheer en onderhoud van het watersysteem in het stedelijk gebied is (vanaf 2020) geborgd in het gemeentelijk beheersysteem. Groen Het technisch en verzorgend onderhoud van het groen hebben we uitgevoerd op basis van het kwaliteitsplan openbare ruimte. Op diverse plaatsen is groen gerenoveerd en zijn bomen in het kader van veiligheid gesnoeid of gekapt. De maatregelen volgen uit jaarlijkse schouw en inspectie. Invasieve soorten Zoals in thema Wonen en Leven staat aangegeven, is met de bestrijding van de invasieve soorten gestart. Op dit moment werken we met een eenmalig budget en structureel budget van € 25.000. Gezien de ervaringen tot nu toe is dat niet voldoende om komende jaren aan de wettelijke verplichting te voldoen. Eikenprocessierups De bestrijding van Eikenprocessierups vraagt in toenemende mate inzet en investeringen.

In 2020 voerden we een combinatie uit van preventieve, reactieve en natuurlijke bestrijding. Deze aanpak lijkt vooralsnog effectief. Daarom gaan we daar de komende jaren mee door. Natuurlijke bestrijding maakt onderdeel uit van het programma Klimaatadaptatie Biodiversiteit. Als gevolg van de jaarlijkse toename van het aantal rupsen, is het beschikbare budget niet toereikend meer. Daarom hebben we dit in de Investeringsagenda opgenomen. Onkruidbestrijding In 2020 is een nieuw bestek voor onkruidbestrijding door middel van branden en heet water voorbereid. Het areaal dat we met deze methodes behandelen neemt toe ten opzichte van borstelen. Behalve dat dit de meest geschikte mechanische methodes zijn voor bepaalde verhardingsmaterialen, is branden en heet water ook milieuvriendelijker dan borstelen. Gebouwen Het gemeentelijke vastgoed onderhouden we op basis van ons gemeentelijk gebouwenbeheersysteem. Dit beheersysteem vormt de basis om maatregelenprogramma's op te stellen, te begroten en in uitvoering te brengen. Aanvullend op het reguliere onderhoud ligt er een opgave qua duurzaamheid. We hebben inzicht in de huidige energielabels. Ook kennen we de mogelijke maatregelen om te voldoen om onze overheidsgebouwen, waarvoor dat geldt, in 2023 op energielabel C te

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

82

krijgen. Het gaat dan om de energetische staat van de gebouwen en de kosten van energiebesparende maatregelen met bijbehorende terugverdientijden. In 2019 zijn op de daken van Werkstate en de gemeentewerf in combinatie met verkregen SDE-subsidie zonnepanelen geplaatst. In hetzelfde jaar zouden ook zonnepanelen op het dak van het gemeentehuis worden aangelegd. Dit is niet doorgegaan omdat het noodzakelijke dak onderhoud vooraf niet plaats vond. Dat had te maken met het huisvestingsvraagstuk. Het resterende investeringsbudget is beschikbaar gesteld voor plaatsing zonnepanelen op een ander gemeentelijk gebouw. In 2020 had het beheerplan voor de voorziening gebouwen geactualiseerd moeten worden. Dit dient conform de BBV maximaal elke 5 jaar te gebeuren. Bij de vorming van de voorziening in 2015 is dit voor het laatst gebeurd. In mei 2021 is aan uw raad voorgesteld om dit termijn eenmalig te verlengen naar maximaal 6 jaar. In 2021 wordt een actueel beheersplan aan uw raad voorgelegd. Huisvesting onderwijs De gemeente is verantwoordelijk voor voldoende huisvestingscapaciteit en voor een adequate huisvestingssituatie van het onderwijs. Dit geldt voor het basis-, het speciaalen het voortgezet onderwijs. Er is geen gemeentelijke zorgplicht voor de onderwijshuisvesting van het middelbaar beroepsonderwijs.

Huisvesting basisonderwijs Op 23 juni 2016 heeft u de 'Herijking toekomstperspectief huisvesting basisonderwijs gemeente Heerenveen' vastgesteld. Dit plan geeft tot en met 2030 inzicht in het huisvestingsperspectief voor de basisscholen in de gemeente. Voor de bekostiging van de onderwijsvoorzieningen vormt de Verordening Voorzieningen Huisvesting Onderwijs gemeente Heerenveen (vastgesteld op 18 december 2017) het uitgangspunt. De bijbehorende dekking is geregeld in de begroting. Het plan wordt jaarlijks door ons met de schoolbesturen gemonitord en geëvalueerd. In 2020 gebeurde dit tijdens het OOGO. Er was geen aanleiding de in het plan opgenomen planning te herzien. Haalbaarheidsonderzoek De Greiden In 2020 startte het haalbaarheidsonderzoek voor vier basisscholen in De Greiden. Het gaat hier om de basisscholen Ekke de Haan, het Vogelnest, het Kompas en de Roerganger. Het haalbaarheidsonderzoek bevindt zich in een beginstadium. De gesprekken met de schoolbesturen, de wijk en andere stakeholders in de wijk worden in 2021 voortgezet. Om zo meerdere scenario's te kunnen uitwerken die we aan u voorleggen. Huisvesting voortgezet onderwijs Voor het voortgezet onderwijs ontbreekt een dergelijk inzicht. Samen met relevante partners hebben we de vastgoedopgave al wel verkend. Dit is vastgelegd in de eindrapportage 'Verkenning toekomstperspectief voortgezet onderwijs' d.d. juni 2018.

De inspanningen in 2018 hebben nog niet geleid tot een Integraal Huisvestingsplan Voortgezet Onderwijs (IHP), inclusief het bewegingsonderwijs. Er lijkt zich een scenario te gaan ontwikkelen van het gefaseerd tegen elkaar uitruilen van enkele onderwijslocaties in Heerenveen. Voordat dit kan worden uitgewerkt, is een verdiepingsonderzoek nodig. Hiertoe is inmiddels besloten (raad 21 januari 2019). Dat het onderwijs altijd in beweging is, merken we ook in dit proces. De schoolbesturen –

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

83

Bornego en Sevenwolden - hebben eind 2019 aangegeven eerst onderling in overleg te willen treden om daarna terug te komen bij de gemeente. Midden 2020 is het proces weer opgepakt. De directe aanleiding daarvoor is het capaciteitstekort op het Facet waar het speciaal onderwijs is gehuisvest. Via een intentieverklaring is gezamenlijk (schoolbesturen en gemeente) vastgelegd om te onderzoeken of (een deel van) de Duisterhoutschool zich kan huisvesten in de Buitenbaan 3. Dit schoolgebouw is nu nog eigendom van OSG Sevenwolden. Om deze carrousel op gang te brengen is overeenstemming nodig voor de gehele toekomstvisie VO. Bouw nieuwe basisschool Tjalleberd De locatie voor de nieuwbouw van de school in Tjalleberd is gekozen. Voor de huisvesting van de Samenwerkingsschool De Nijewier hebben wij op 3 juli 2018 gekozen voor nieuwbouw. Het gaat om een locatie ten westen van de MFA Ængwirden aan It Hiem in Tjalleberd. Om de nieuwbouw hier mogelijk te maken is in 2019 een afwijkingsprocedure van het geldende bestemmingsplan geweest. U heeft een verklaring van geen bedenkingen afgegeven en het college heeft de omgevingsvergunning verleend. Op 6 oktober 2020 heeft u de middelen beschikbaar gesteld voor de bouw van de school. In november 2020 is het schoolbestuur als opdrachtgever van start gegaan met de bouw. De bouw verloopt voorspoedig.

De verwachting is dat de basisschoolleerlingen van de Nijewier eind 2021 of begin 2022 gebruik kunnen maken van de nieuwe basisschool. Quick scan Skoatterwâld Door de woningbouwontwikkeling in de wijk Skoatterwâld liet de leerlingenprognose een stijging zien van het aantal leerlingen de komende jaren. Al enkele jaren was hier sprake van een ruimtetekort. Met tijdelijke maatregelen kon dit nog steeds worden opgelost. Maar de mogelijkheden binnen het huidige gebouw De Spil daarvoor werden steeds kleiner. Midden 2019 is besloten om via een quick scan inzichtelijk te maken wat op lange termijn nodig is qua huisvesting voor het onderwijs in Skoatterwâld. Het onderzoek is afgerond. Op basis daarvan werd besloten voor de middellange en lange termijn gefaseerd en flexibel bij te bouwen. Inmiddels zijn nieuwe prognoses opgesteld. Die wijzen uit dat de ruimtebehoefte op dit moment minder sterk is dan in 2019 gedacht. Daarom hebben we de uitwerking voor de (middel)lange termijn ‘on hold’ gezet. Dit omdat er zich de komende jaren autonome ontwikkelingen kunnen voordoen waardoor er wel snel geschakeld kan worden naar uitbreiding. Herijking Integraal huisvestingsplan Primair Onderwijs De raad heeft het huidige huisvestingsplan voor het Primair Onderwijs in 2016 vastgesteld.

De afgelopen jaren en komende jaren zijn er verschillende ontwikkelingen (geweest) die impact hebben of hebben gehad op dit plan. Bij de vaststelling van de begroting van 2021 heeft u uitgesproken om samen met de schoolbesturen het Integraal Huisvestingsplan Primair Onderwijs (IHP PO) te herijken. De herijking van het IHP PO start in Q1 2021. We nemen u aan het begin mee in dit proces en vragen u om inhoudelijk input te leveren. Sportvelden en bijbehorende gebouwen De gemeente onderhoudt de gemeentelijke sportvelden. Bij sommige sportvelden zijn de dagelijkse onderhoudswerkzaamheden overgedragen aan de verenigingen. Hiervoor ontvangen zij jaarlijks een vergoeding van de gemeente.

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. behorende bij controleverklaring d.d. 16 juni 2021

84

Sportvelden Voor de sportvelden is het uitgangspunt de meerjarenonderhoudsplanning 'Actualisatie nulmeting sportvelden Heerenveen' van 6 januari 2016. De financiële dekking van de benodigde onderhoudsmaatregelen is geregeld in het product Sportaccommodaties in de begroting en in de Voorziening Sportvelden. In dit budget hebben we ook de periodieke renovatiekosten van de natuur- en kunstgrasvelden en van de kunststofatletiekbaan opgenomen. Bij de vaststelling van het 'Actualisatie Accommodatieplan Sport' op 23 juni 2016 heeft u besloten dat het beheer en het onderhoud van de sportvelden bij de gemeente blijft. Onderhoud sportgebouwen Er is ook een meerjarenonderhoudsplanning voor de gemeentelijke sportgebouwen. Het beleid ('Actualisatie Accommodatieplan Sport' d.d. 23 juni 2016) is om de was- en kleedgebouwen in eigendom over te dragen aan de hoofdgebruikers van dit sportcomplex. Alle was- en kleedgebouwen zijn in eigendom overgedragen. Enkel binnensportvoorzieningen, zoals gymzalen en de Utingeradeelhal zijn nog eigendom van de gemeente. De onderhoudswerkzaamheden worden opgepakt met behulp van het gebouwenbeheersysteem Systematisch Onderhoud. Uitbreiding en/ of vernieuwing Voor specifieke uitbreiding en/of vernieuwing van sportvoorzieningen (anders dan renoveren) reserveren we niet. Dit betekent dat hiervoor van geval tot geval een investeringskrediet nodig is.

De lasten daarvan verwerken we in de begroting. Bij verzoeken voor dergelijke investeringen in sportaccommodaties betaalt een vereniging in principe 1/3 van de werkelijke kosten (mee). Dit heeft u besloten bij vaststelling van eerder genoemde 'Actualisatie Accommodatieplan Sport'. Kunstgrasveld Sportpark de Akkers Op 20 april 2020 heeft u besloten om budget beschikbaar te stellen voor een lening aan vv Heerenveense Boys. Hierdoor kan het tweede kunstgrasveld op Sportpark de Akkers worden gerealiseerd. Heerenveense Boys heeft gekozen om het huidige (gras) hoofdveld te vervangen door een kunstgrasveld. In de zomer van 2020 heeft Antea het 2e kunstgrasveld op Sportpark de Akkers aangelegd. Het veld voldoet aan alle verwachtingen. Wel is het zo dat door de coronapandemie het gebruik nog minimaal is geweest. Intentieverklaring Skoatterwâld Sinds geruime tijd zijn er gesprekken tussen gemeente Heerenveen, SC Heerenveen en vv Heerenveen over Sportpark Skoatterwâld. Toen is uitgesproken – en vastgelegd met een intentieverklaring - om een gezamenlijk traject te starten, om zo een gedeeld beeld te hebben over de toekomst van het sportpark. Er worden verschillende scenario’s geschetst voor het gewenst eindbeeld. De uitkomsten van het onderzoek verwachten we in het eerste of tweede kwartaal van 2021.