Cultuurbeleid gemeente Heerenveen 2018-2022

‘Cultuur voor elkaar in Heerenveen’

Visie en ambities voor het cultuurbeleid in de gemeente Heerenveen

Gemeenteraad Heerenveen, 10 april 2017

2

‘Cultuur voor elkaar in Heerenveen’

Visie en ambities voor het cultuurbeleid in de gemeente Heerenveen

Inhoudsopgave pagina Inleiding

4

Samenvatting Programmalijn 1 Meedoen aan cultuur in Heerenveen Programmalijn 2 Het culturele DNA van Heerenveen Programmalijn 3 Samen maken we cultuur in Heerenveen zichtbaar

5 6 7 10

1. Context 1.1. Gemeentelijk kader 1.2. Landelijk kader 1.3. Provinciaal kader 1.4. Trends en ontwikkelingen 1.5. Cultuur in Heerenveen 1.6. Analyse

14 14 16 16 17 18 21

2. Inhoudelijk kader 2.1. Visie, ambitie en missie 2.2. Hoofddoelen en programmalijnen

23 23 23

3. Programmalijnen Programmalijn 1 Meedoen aan cultuur in Heerenveen Programmalijn 2 Het culturele DNA van Heerenveen Programmalijn 3 Samen maken we cultuur in Heerenveen zichtbaar

25 25 26 29

4. Organisatie en middelen 4.1. Rolverdeling 4.2. Inzet van middelen 4.3 Afbouwkosten en eenmalige investeringskosten 4.4. Uitvoering en monitoring 4.5. Juridische paragraaf

31 31 31 32 32 33

Literatuurlijst

34

Bijlagen 1. Overzicht realisatie Op maat, kunst- en cultuurnota 2007-2017 2. Beschrijving functies afzonderlijke culturele instellingen 3. Cijfers over participatie en bereik cultuur 4. Overzicht gevolgen bezuinigingen per instelling 5. Overzicht gesprekspartners interviews en deelnemers bijeenkomst 14 september 2016 6. Punten uit workshops bijeenkomst 14 september 2016

3

35 38 46 48 49 52

Inleiding De gemeente Heerenveen heeft behoefte aan een nieuw samenhangend cultuurbeleid dat inspeelt op actuele vraagstukken en ontwikkelingen. De huidige cultuurnota dateert uit 2007. Het inzicht in de realisatie van het bestaande beleid is opgenomen in bijlage 1. De uitgangspunten voor het nieuwe cultuurbeleid zijn vastgelegd in de Startnotitie Herijking Cultuurbeleid Heerenveen die op 16 april 2016 is vastgesteld door de gemeenteraad. In deze nota schetsen wij de hoofdlijnen van het herijkte cultuurbeleid van de gemeente. De looptijd van het nieuwe beleid zetten we niet op een termijn vast. De kaders blijven overeind zolang ze voldoende richting geven en actueel blijven. Na vaststelling van de cultuurnota in het begin van 2017 zullen de voorgestelde acties in nauw overleg met het brede culturele veld verder worden verkend en uitgewerkt in een uitvoeringsprogramma cultuur 2018-2022. Definitie Cultuur gaat om maken, scheppen, creëren. Door te scheppen, in de vorm van muziek, een schilderij of een toneelstuk, geven mensen betekenis aan de wereld om hen heen. Cultuur is dan ook een weerspiegeling van de tijd. In deze nota gaat het over alle uitingsvormen van cultuur, dat wil zeggen amateurkunst, cultuureducatie, podiumkunsten, beeldende kunst, cultureel erfgoed, literatuur en media.

Inbreng culturele veld bij nieuw beleid Deze cultuurnota is tot stand gekomen op basis van overleg met het brede culturele veld in de gemeente Heerenveen. Daarin werd de gemeente ondersteund door Ebrien den Engelsman en op het gebied van communicatie door Irma van Zand. Allereerst zijn gesprekken gevoerd met de vier culturele professionele instellingen Ateliers Majeur, Bibliotheken Mar en Fean, Museum Heerenveen en Posthuis Theater, met nieuwe spelers als Museum Belvédère en Oranjewoud Festival en met vertegenwoordigers uit de verschillende culturele sectoren. Op 14 september 2016 vond in het Abe Lenstra stadion een bijeenkomst plaats met ongeveer 100 vertegenwoordigers van diverse culturele instellingen en andere belangstellenden (zie Bijlage 5). Tijdens de bijeenkomst werd de dialoog gevoerd aan de hand van een eerste verkenning van de ‘state of the art’ in Heerenveen gevolgd door een interactief gesprek over hoe je cultuur in Heerenveen zou kunnen versterken. De bijeenkomst heeft veel ideeën en suggesties opgeleverd (zie Bijlage 6). Leeswijzer In de Samenvatting worden de belangrijkste punten van het herijkte beleid aangegeven, waaronder nieuwe richtingen, inclusief de financiële consequenties. De drie programmalijnen (met zeven speerpunten) worden in de Samenvatting beschreven.

In hoofdstuk 1 benoemen we de beleidskaders van gemeente, rijk en provincie en geven een overzicht van kunst en cultuur in de gemeente Heerenveen. Op basis daarvan komen wij tot een analyse van de huidige situatie en de kansen die wij voor de komende periode zien. Hoofdstuk 2 geeft de visie, missie en hoofddoelen weer voor het gemeentelijk cultuurbeleid en van daaruit een drietal programmalijnen. In Hoofdstuk 3 worden de programmalijnen en speerpunten beschreven zoals ze ook in de Samenvatting staan. Hoofdstuk 4 gaat in op de herverdeling van gemeentelijke middelen. NB: daar waar in de nota Heerenveen staat, bedoelen we de gemeente Heerenveen. Oproep Wij zijn trots op de culture sector in de gemeente Heerenveen en alle spelers die hierin actief zijn. Samen met de culturele partners en andere betrokken partijen willen wij dat inwoners en bezoekers cultuur in zijn verschillende facetten kunnen beleven. Wij roepen u van harte op om hierin samen met ons op te trekken. Het college van burgemeester en wethouders gemeente Heerenveen, 7 maart 2017

4

Samenvatting nieuw cultuurbeleid Heerenveen Waarde van Cultuur Cultuur is een belangrijk onderdeel van de Heerenveense samenleving: - het biedt mensen plezier, vrijetijdsbesteding, nieuwe inzichten en verrassende ervaringen en draagt bij aan zelfontplooiing, participatie en ontmoeting; - een goed cultureel aanbod draagt bij aan de levendigheid van het centrum en van de dorpen en wijken; - cultuur geeft een impuls aan het toerisme en de economie van Heerenveen en is daarmee een belangrijke vestigingsfactor voor bewoners en bedrijven. Visie Wij vinden het van belang om ook in de huidige, veranderende samenleving de waarde van cultuur te benutten. Wij doen dit in samenwerking met de culturele partners in onze gemeente. In de gemeente Heerenveen moeten inwoners en bezoekers cultuur in zijn verschillende facetten kunnen beleven. We willen de belevingswaarde van kunst en cultuur maximaal benutten. Samen met het culturele veld en andere betrokken partijen geven we vorm aan, en maken we zichtbaar, de intrinsieke, maatschappelijke, economische en sociale waarde van cultuur in de gemeente.

Hoofddoelen Ten aanzien van het nieuwe gemeentelijk cultuurbeleid staan de volgende hoofddoelen centraal: versterken van de slagkracht van de culturele sector: samenwerking tussen culturele instellingen én amateurkunsten en zichtbaarheid van het culturele aanbod; inzetten van cultuur voor het bevorderen van de participatie en het bevorderen van sociale cohesie; benutten van het cultureel erfgoed en onderscheidende culturele initiatieven; ruimte bieden voor actieve- en passieve deelname aan cultuur; bijdragen aan de levendigheid en aantrekkingskracht van de gemeente als woonwerk- en recreatieplaats. Deze hoofddoelen komen als volgt terug in de programmalijnen (zie hieronder): Programmalijn 1 Meedoen

Programmalijn 2 Culturele DNA

Versterken slagkracht cultuursector Bevorderen participatie en sociale cohesie

Programmalijn 3 Zichtbaar samen X

X

X

Erfgoed en onderscheidende initiatieven

X

Ruimte voor cultuurdeelname

X

X

Bijdragen aan levendigheid en aantrekkingskracht

X

X

5

X

Maatschappelijke ontwikkelingen Gezien actuele maatschappelijke ontwikkelingen als individualisering, digitalisering en marktwerking en gelet op de financiële ruimte, zoeken we steeds naar evenwicht in wat de samenleving zelf kan (‘eigen kracht’) en wat de gemeente nodig acht. Programmalijnen Om uitvoering te geven aan onze ambitie benoemen we een drietal programmalijnen als basis voor het nieuwe beleid. Programmalijn 1: Meedoen aan cultuur in Heerenveen 1. Versterking, verbreding en vernieuwing van cultuureducatie: a. Cultuureducatie maakt onderdeel uit van onze sociale basisinfrastructuur. Wij vinden het belangrijk dat alle kinderen en jongeren tot 18 jaar kunnen kennismaken met diverse vormen van cultuur, zowel binnen als buiten de school. De gemeente ondersteunt vanuit de basisinfrastructuur de culturele loopbaan van kinderen en jongeren. Wij onderscheiden daarin twee fasen, de kennismaking met kunst en cultuur en een verlengde oriëntatie op het gebied van kunst en cultuur. De fase verzelfstandigen gaan wij niet meer subsidiëren; in plaats daarvan kiezen wij voor een verlengde oriëntatie. Hierdoor denken wij dat wij meer kinderen in staat stellen om zich te oriënteren op diverse vormen van cultuur.

Wij vinden het van belang dat cultuureducatie binnen en buiten school als doorgaande cultuurlijnen worden ontwikkeld en dat de ondersteuning op cultuureducatie leidt tot levenslange interesse en/of ontwikkeling op gebied van cultuur, zowel actief als passief. Nieuw is dat, naast de doelgroep kinderen en jongeren, de cultuureducatie zich ook richt op bijzondere doelgroepen in onze samenleving om ontwikkeling en participatie te bevorderen van deze groepen (bijvoorbeeld laaggeletterden, mensen met grote afstand tot de arbeidsmarkt, mensen met een beperking). Voor jongeren tot 18 met een laag inkomen biedt het Jeugd Cultuurfonds mogelijkheden. b. Ateliers Majeur ontwikkelt zich binnen deze basisinfrastructuur nog verder tot een netwerk organisatie voor de cultuureducatie en fungeert als culturele makelaar tussen vraag en aanbod. In de huidige situatie werkt Ateliers Majeur al samen met 120 aanbieders van cultuur voor het verzorgen van aanbod voor kennismaking en oriëntatie. Bovendien leidt Ateliers Majeur kinderen en volwassenen toe naar lokale aanbieders voor de verzelfstandigingsfase. Binnen het basisonderwijs stelt Ateliers Majeur een budget beschikbaar voor cultuureducatie per leerling (kindbudget cultuur), aanvullend op het budgetcultuureducatie van de school.

Hierdoor kunnen maatwerkarrangementen worden geleverd die aansluiten bij de vraag van de school en het onderwijsconcept versterken. Voor het aanbod buitenschool stelt Ateliers Majeur ook middelen beschikbaar om laagdrempelig kennismakings- en oriëntatieactiviteiten aan te kunnen bieden. Ateliers Majeur maakt zowel binnen als buiten school zoveel mogelijk gebruik van lokale aanbieders, zowel professioneel als amateurverenigingen. Op deze manier worden ook de cultuureducatie activiteiten van andere aanbieders vanuit Ateliers Majeur financieel ondersteund. Ateliers Majeur krijgt de opdracht om deze vorm van kindbudget voor kennismaking en oriëntatie buitenschools voor 1 juni 2017 nader uit te werken en vervolgens gefaseerd te implementeren zodat deze per 2018 kan functioneren. Voor cultuureducatie voor binnen school op het VO en MBO geldt dit kindbudget niet. Op het VO en MBO zijn vakleerkrachten werkzaam. Wel biedt Ateliers Majeur in samenspraak met het VO en MBO projectmatig educatieve activiteiten aan gericht op de vraag van het onderwijs. Daarnaast ontwikkelt Ateliers Majeur in samenspraak met maatschappelijke partners programma’s op maat gericht op

6

zelfontplooiing en participatie, inclusief gerichte programma’s voor bijzondere doelgroepen. c. De combinatiefunctionaris heeft een spilfunctie in kunst en cultuureducatie. Deze verbindingsfunctionaris zorgt voor het koppelen van vraag en aanbod op gebied van cultuur binnen en buiten het onderwijs en voor bijzondere doelgroepen. De combinatiefunctionaris bewaakt daarbij de kwaliteit én jaagt nieuwe ontwikkelingen én innovatie in het aanbod aan. Bij het aanbod betrekt deze functionaris lokale aanbieders, zowel amateurkunsten als professionele private aanbieders. De taken van de combinatiefunctionaris worden conform het nieuwe beleid uitgebreid ook naar de bijzondere doelgroepen. 2. Bijdrage cultuur binnen het sociaal domein: a. Cultuureducatie en andere culturele activiteiten richten zich specifiek op bijzondere doelgroepen in het sociaal domein. Met als doel om participatie- en ontwikkelingsmogelijkheden van deze groepen te vergroten. Een nieuwe stimuleringsregeling van € 15.000 per jaar voor kwetsbare inwoners wordt ingevoerd (zie ‘Financiële paragraaf’, pagina 12). b. In dit kader bouwt de bibliotheek, naast haar kernfuncties op het gebied van lezen, leren, informeren en ontmoeten, voor alle inwoners haar sociaalmaatschappelijke activiteiten verder uit zoals het Digi-Taalhuis waarbij laaggeletterden worden ondersteund om hun participatiemogelijkheden te vergroten.

Hiervoor worden structureel extra middelen, € 50.000 per jaar, uit het budget sociaal domein beschikbaar gesteld. Hiermee kan dit aanbod niet alleen in de hoofdvestiging in Heerenveen, maar ook decentraal in de locaties in Akkrum en Jubbega worden geborgd. 3. Amateurverenigingen en belangrijke terugkerende culturele activiteiten: a. De gemeente subsidieert tot op heden niet structureel culturele activiteiten. Wel worden op aanvraag eenmalige culturele activiteiten met een lokaal belang en laagdrempelige toegankelijkheid gesubsidieerd. Wij willen in het nieuwe cultuurbeleid een aantal jaarlijkse culturele activiteiten tijdens landelijke feestdagen en herdenkingen ondersteunen met jaarlijkse subsidie. Momenteel (2016 ) gaat het hierbij om: Koningsconcert door Mannenkoor Credo (in samenwerking met anderen) op Koningsdag 27 april; stille tocht en herdenking in Akkrum op 4 mei door St. Akkrum Ald en Nij; stille tocht en herdenking in Heerenveen op 4 mei door Raad van Kerken; herdenkingsconcert op 4 mei (door Oratoriumkoor COV Heerenveen, Collegium Vocale Fryslân en Toonkunstkoor Heerenveen); en de landelijke Open Monumentendag in september in de gemeente door Stichting werkgroep Oud-Heerenveen (in samenwerking met alle andere cultuurhistorische verenigingen). Programmalijn 2: Het culturele DNA van Heerenveen 4.

Een eigentijdse, toekomstbestendige vorm geven aan cultuurhistorie door het vertellen van ‘Het verhaal van Heerenveen’: publieksgericht, interactief en flexibel a. Wij hechten grote waarde aan cultuurhistorie binnen het culturele DNA van Heerenveen. Het Museum Heerenveen heeft de functie van beheer, behoud en presentatie van het cultureel erfgoed van Heerenveen. De afgelopen jaren heeft het Museum verschillende acties ondernomen om in te spelen op de aanbevelingen van de verkenning naar de toekomst van het Museum in november 2012 (bureau LAGroup in opdracht van het Museum Willem van Haren). Deze acties hebben geresulteerd in verbeteringen maar het bereik en de uitstraling van het Museum blijven echter beperkt, wat ook wordt bevestigd door het aantal bezoekers aan het Museum (zie bijlage 3). In de afgelopen 5 jaar is het aantal bezoekers aan het museum vrij stabiel gebleven op een bezoekersaantal tussen de 4.000 (2015) en 6.200 (2012) per jaar

7

(entreebetalend of met gebruik van een museumkaart plus schoolkinderen / rondleidingen). Wel moet worden opgemerkt dat een aantal aanvullende functies en activiteiten ook (gratis) bezoek genereren, hoewel deze niet direct meetellen als museumbezoek. Het betreft onder andere: leeszaal van de bibliotheek van het Museum (bezoeken in 2016, 915); de kunstruimte / Pronkkeamer (bezoeken in 2016, 1164); bezoek door vrienden van het Museum, opening van tentoonstellingen en open monumentendag (in totaal 2.919 in 2016) en VVV agentschap (bezoeken in 2016, 5.469). Verder constateren wij dat bezoekers niet zozeer afkomen op het vaste aanbod maar vooral op tijdelijke tentoonstellingen die ook niet altijd gerelateerd zijn aan de historie van Heerenveen. Verandering noodzakelijk – meer focus Onze conclusie is dat vooral de huidige statische vorm van het Museum Heerenveen belemmerend is om de doelen: publieksgericht, interactief en flexibel te realiseren. Het ontbreekt aan slagkracht om de noodzakelijke vernieuwing waar te kunnen maken. Wij willen nu echt de omslag maken naar een nieuwe vorm van cultuurhistorie voor het op eigentijdse en toekomstbestendige wijze vertellen van ‘Het verhaal van Heerenveen’.

Richtinggevend voor de nieuwe vorm waarin het Museum Heerenveen cultuurhistorie onder de aandacht brengt zijn: Het 'Vertellen van het verhaal van Heerenveen' is corebusiness voor het Museum Heerenveen Daarbij ligt de focus op de ontstaansgeschiedenis van de plaats Heerenveen en de verhaallijn ‘Arm en rijk’ Het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum en de geschiedenis van de adel en de Oranjegeschiedenis in Oranjewoud ondersteunen dit bovengenoemd verhaal Publieksgericht en toegankelijk Verbinding leggen tussen Museum Heerenveen en andere verenigingen, stichtingen en initiatieven in de gemeente Heerenveen die zich richten op cultuurhistorie Interactief en flexibel Naar buitengericht (het publiek actief opzoeken) Naast de gemeentelijke subsidie wordt actief op zoek gegaan naar andere financieringsbronnen De nieuwe vorm zal per 1 augustus 2019 (of eerder) gerealiseerd moeten zijn. Kern van ‘Het Verhaal van Heerenveen’ Naast de ontstaansgeschiedenis van Heerenveen vormen de collectie van het Domela Nieuwenhuis Museum en de collectie met betrekking tot de adellijke- en Oranjegeschiedenis van Oranjewoud de kern van ‘Het verhaal van Heerenveen’. De gemeente is zich bewust van de ‘heren van het Veen’ die aan de wieg hebben gestaan van het ontstaan van de plaats Heerenveen.

Daarnaast onderkent de gemeente de bijzondere rol van Ferdinand Domela Nieuwenhuis in de geschiedenis van Heerenveen (en elders in de regio waar zijn verhaal ook wordt verteld) en in dat verband ook de bredere betekenis voor de socialistische beweging in Nederland. Juist de spiegel met de adellijke en Oranjegeschiedenis in Oranjewoud maakt het verhaal van Heerenveen uniek. Deze aspecten van onze geschiedenis behouden hun plek in de beoogde nieuwe, eigentijdse vorm voor het vertellen van het verhaal van Heerenveen. Over de vorm en inhoud daarvan verwachten wij een voorstel van het Museum Heerenveen. Mocht daarin de keuze worden gemaakt om delen van de collectie af te stoten dan geschiedt dit met respect voor de bijzondere waarde daarvan.

8

Plan met invulling van de richting Het college van B&W heeft het Museum Heerenveen verzocht om vóór 1 juni 2017 een voorstel in te dienen waarin zij aangeeft hoe zij invulling kan geven aan de richting zoals benoemd in deze cultuurnota. Het museum ontvangt nu jaarlijks € 165.000 subsidie voor personele en organisatiekosten. Richtinggevend voor de nieuwe vorm van cultuurhistorie is een jaarlijks bedrag van € 100.000 vanaf 2020. In de jaren 2018 en 2019 blijft het Museum Heerenveen het huidige bedrag van €165.000 ontvangen. Het plan van het Museum Heerenveen zal de gemeente beoordelen op basis van bovengenoemde toetsingscriteria en de geschetste financiële richting. Het Museum Heerenveen wordt nadrukkelijk gevraagd aan te geven wat binnen deze voorwaarden geboden kan worden op het gebied van Cultuurhistorie. Mocht het museum hiertoe niet in slagen, dan stelt het college van B&W voor om daarna andere partijen uit te nodigen om de cultuurhistorie in Heerenveen vorm te geven binnen de gestelde voorwaarden en toetsingscriteria. Uitwerking en consequenties van het plan Zodra het Museum Heerenveen haar plan heeft ingediend (vóór 1 juni 2017) zal blijken of dit plan voldoende vertrouwen en perspectief biedt voor nadere uitwerking en uitvoering door het Museum Heerenveen, daartoe krijgt het Museum de tijd tot uiterlijk 1 augustus 2019.

Op het moment van indienen van het plan kan ook pas definitief worden vastgesteld of de financiële taakstelling van € 100.000 kan worden gerealiseerd. Het ingediende plan moet voldoende financieel onderbouwd zijn waardoor keuzes kunnen worden gemaakt om het bedrag definitief vast te stellen. Uit het plan van het Museum zal dit in samenhang met de gewenste omslag duidelijk moeten worden gemaakt. In het hoofdstuk financiën wordt ingegaan op de financiële consequenties hiervan op het cultuurbeleid. Overigens ontvangt het Museum Heerenveen naast subsidie voor personeel en organisatie van € 165.000 per jaar een bedrag van € 229.860 voor huisvestingskosten (kale huur € 168.000 gerelateerd aan marktconforme huur gelet op de Wet Markt en Overheid en overige huisvestingskosten € 61.860). Deze kosten blijven door de afgegeven garantstelling aan de Stichting Heerenveense School vooralsnog aanwezig en deze middelen kunnen dus niet worden herverdeeld voor cultuur. Uiteraard wordt dit betrokken bij de marktdialoog over de Heerenveense School. Tot die tijd blijft de gemeente garant staan voor deze kosten. Het ombouwen van de subsidierelatie met het Museum Heerenveen zal overigens afbouwkosten met zich meebrengen. Ook zal voor het realiseren van de nieuwe vorm mogelijk een eenmalig investeringsbedrag nodig zijn.

Voorstellen voor dekking van de afbouwkosten en de eenmalige investeringskosten zullen worden betrokken bij het voorstel aan de gemeenteraad over de te kiezen vorm waarin ‘Het verhaal van Heerenveen’ verteld zal worden. Samenhang met marktdialoog Heerenveense School Het plan van het Museum Heerenveen alsmede de eventuele nadere verkenning met andere partijen worden afgestemd met het traject voor een marktdialoog over de toekomst van de Heerenveense School. Mede gezien de aspecten rond de huisvesting die hierbij spelen. De rapportage hierover is voorzien in juli 2017.

9

5. Het culturele DNA van Heerenveen versterken en meer bezoekers naar Heerenveen trekken: a. We zijn voornemens om het Museum Belvédère en het Oranjewoud Festival structureel met extra middelen te ondersteunen, gezien de bijzondere meerwaarde die ze hebben voor het culturele klimaat en aanbod van de gemeente. In het geval van het Museum Belvédère wordt deze steun noodzakelijk gekoppeld aan een substantiële cq grotere bijdrage van de provincie Fryslân, gezien het (boven)regionale belang van dit Museum. Tevens verwachten wij de inzet van het Museum Belvédère om zelf meer inkomsten te genereren. Vanaf 2018 gaat het structureel om een bedrag van € 30.000 per jaar. b. Voor het Oranjewoud Festival wordt structureel een bedrag van € 18.000 per jaar beschikbaar gesteld. Een bedrag van € 10.000 als bijdrage aan de kosten van het festival en € 8.000 voor hieraan gerelateerde activiteiten op het gebied van cultuureducatie en –participatie; deze activiteiten dienen integraal te worden uitgevoerd in afstemming met de combinatiefunctionaris om hiermee de kwaliteit van cultuureducatie te borgen. c. We ondersteunen het Posthuis Theater om een breed en gevarieerd programma te bieden in een bijzondere ambiance. Het theater biedt naast voorstellingen en concerten ook een plek voor ontmoeting.

De gemeente verwacht dat het Posthuis Theater zich blijft inzetten voor eigen producties waarin gewerkt wordt met professionals en amateurs alsmede voor het faciliteren van podium gerelateerde activiteiten buiten het theatergebouw. Het gebouw wordt daarnaast maximaal benut voor commerciële en maatschappelijke activiteiten. Bij de marktdialoog voor de Heerenveense School dient de afstemming met het Posthuis Theater meegenomen te worden. Het Posthuis Theater werkt lokaal en regionaal samen met veel partijen uit uiteenlopende disciplines. Naast de lokale samenwerking met de andere culturele instellingen en partijen wordt met name samengewerkt met andere podia, zowel regionaal als landelijk. Het is aan het Posthuis Theater om de komende twee jaar te onderzoeken of verdere samenwerking met andere podia zinvol is met het oog op een betere exploitatie en het behouden van kwaliteit, in: programmering, programma’s, projecten, activiteiten en het behouden van de kwaliteit van de dienstverlening. d. De Ecokathedraal in Mildam en Le Roy tuin in Heerenveen zijn ook bijzondere culturele elementen in de gemeente. Deze worden door de stichting TIJD beheerd, met de inzet van veel vrijwilligers. De gemeente draagt hier niet structureel aan bij maar aanvragen voor eenmalige projecten zijn mogelijk. 6.

Benutten van kunst in de openbare ruimte als bijdrage aan het culturele klimaat in de gemeente: a. We actualiseren de inventarisatie van kunst in de openbare ruimte en stellen een meerjarenonderhoudsplan op met als doel beter structureel beheer en onderhoud van de kunst in de openbare ruimte. De kosten hiervan worden gedekt uit het hiervoor beschikbare budget van € 28.050 per jaar. Programmalijn 3: Samen maken we cultuur in Heerenveen: zichtbaarheid en verbinding 7. Versterking en verbreding van de samenwerking van de professionele culturele instellingen én de amateurverenigingen. a. De samenwerking tussen de professionele culturele instellingen wordt voortgezet en uitgebouwd. Deze samenwerking richt zich op versterken cultuureducatie én gezamenlijke programmering. Hierbij zullen ook de amateurverenigingen meer worden betrokken.

10

b.

c.

De samenwerking tussen professionele instellingen en amateurverenigingen wordt versterkt. Deze samenwerking richt zich op de volgende speerpunten: Cultuureducatie: - amateurkunsten en private aanbieders betrekken bij kennismaking en oriëntatie (zie ook speerpunt 1.) Zichtbaarheid: - versterken gezamenlijke culturele programmering - amateurkunsten betrekken Verbinding: - zichtbaarheid van het culturele aanbod - ontmoeting - kennisdeling - facilitering Vernieuwing: - innovatie van het aanbod - aanbod voor de bijzondere doelgroepen in het sociaal domein ontwikkelen. Voor de nieuwe doelen in het cultuurbeleid, namelijk versterking en verbreding samenwerking tussen culturele instellingen en amateurverenigingen, is 4% (€ 60.000) beschikbaar vanuit de budgetten van de culturele instellingen. We vragen de samenwerkende culturele instellingen dit vorm te geven in een Cultureel Platform Heerenveen. Waarbij tevens aandacht is voor de zichtbaarheid voor het gehele culturele veld, inclusief de amateurverenigingen. Ook de zichtbaarheid van het aanbod van het amateurveld en de activiteiten die worden georganiseerd kunnen sterk worden verbeterd. Het voorbeeld van het Cultuurplein in De Fryske Marren met subpleinen voor de verschillende disciplines (muziek, zang, toneel, letteren en cultureel erfgoed) kan hierbij als inspiratie dienen.

Ideeën vanuit het culturele veld voor het ontwikkelen van een meerjarenagenda en het inzetten van een cultuurgids of cultuurtour kunnen hierbij worden betrokken. We willen de komende jaren waar mogelijk de samenwerking met culturele instellingen in omliggende gemeenten intensiveren. Om meer vraag- en klantgericht te werken denken we bijvoorbeeld aan gezamenlijke marketing van het Posthuis Theater en omliggende theaters in Drachten en Franeker. Gezien het elkaar aanvullende programma-aanbod van de theaters zou dit positief kunnen uitpakken.

11

Financiële paragraaf: financiële effecten en herverdeling van (cultuur)budget In de Startnotitie Herijking Cultuurbeleid Heerenveen is als randvoorwaarde opgenomen dat het nieuwe cultuurbeleid wordt uitgevoerd binnen het vastgestelde cultuurbudget cq de huidige beschikbare middelen (zie ‘Huidig budget cultuur’, paragraaf 1.5, pagina 19). Als we nieuwe culturele activiteiten willen ondersteunen, zullen er keuzes gemaakt moeten worden. In de afgelopen jaren is al een fors bedrag bezuinigd bij de culturele instellingen. Herverdelen van de culturele budgetten via de kaasschaaf is niet mogelijk. Er zullen expliciete keuzes nodig zijn. Waar er sprake is van culturele activiteiten die bijdragen aan andere beleidsvelden hebben wij tevens onderzocht of deze (deels) gedekt kunnen worden uit andere budgetten binnen de gemeentelijke begroting. 1. Wij stellen voor de geoormerkte bijdrage van het bestaande budget voor samenwerking van de professionele culturele instellingen na 2017 niet te verhogen naar 6% van de variabele kosten (conform het besluit van de gemeenteraad in december 2015) maar vast te zetten op 4%.

Op basis van de ervaring in 2016 verwachten we dat met dit percentage een goede balans kan worden gevonden tussen de beoogde samenwerking tussen de betrokken instellingen en de subsidie per afzonderlijke instelling die beschikbaar blijft om ‘eigen’ activiteiten voldoende te kunnen bekostigen. 2. Op basis van het nieuwe beleid (zie de programmalijnen / speerpunten) gaat het vanaf 2018 om de volgende wijzigingen in de structurele inzet van middelen: bedrag

Voorstel nieuwe inzet

Bedrag 1

Huidige vorm Museum Heerenveen

€ 165.000

Eigentijdse vorm ‘Verhaal van Heerenveen’

€ 100.000

Budget Leefbaarheid en Meedoen (sport en cultuur)

€ 1.000

Verbreding activiteiten bibliotheek sociaal domein

€ 50.000

Jaarlijkse subsidies feestdagen en herdenkingen

€

Museum Belvédère

€ 30.000

Oranjewoud Festival:  Jaarlijks festival  Cultuureducatie + participatie

€ 10.000 € 8.000

Nieuw beschikbare middelen 1.

2.

Vrijvallende middelen

Aanvullende dekking uit andere gemeentebudgetten

Sociaal domein  

Totaal

€ 50.000

Participatiebudget W&I Preventiebudget WMO

€ 216.000

3.000

Samenwerking / activiteiten brede culturele veld en inzet voor kwetsbare inwoners (onder regie van combinatiefunctionaris)

€ 15.000

Totaal

€ 216.000

1

Aan de bedragen genoemd in deze tabel kunnen geen rechten worden ontleend ten behoeve van de instellingen. Er dient ook voldaan te worden aan diverse (procedurele) vereisten om in aanmerking te komen voor subsidie en de activiteiten dienen te passen overeenkomstig vigerend beleid.

12

Uitvoering en Monitoring Na vaststelling van de cultuurnota worden de acties besproken met het culturele veld en vertaald in een uitvoeringsprogramma 2018-2022. De (gesubsidieerde) culturele instellingen en verenigingen zullen worden gevraagd naast basisgegevens zoals participatie- en bezoekersgegevens ook om informatie over de waardering van producten en activiteiten te leveren. Wij stellen voor om na twee jaren in 2020 een tussenevaluatie te doen en op basis daarvan eventueel bij te sturen én een ‘eindevaluatie’ in 2022.

13

1. Context Het gemeentelijk cultuurbeleid is autonoom maar staat niet op zichzelf. Het is ingebed in gemeentelijke kaders en hangt samen met het cultuurbeleid van rijk en provincie. Hieronder lichten wij de relevante kaders en ontwikkelingen die van invloed zijn op het nieuwe cultuurbeleid op hoofdlijnen toe. We geven ook een korte beschrijving van de huidige situatie op het gebied van cultuur in de gemeente Heerenveen. Het hoofdstuk eindigt met een beknopte analyse van de huidige situatie en het benoemen van kansen voor de toekomst cq het nieuwe beleid.

1.1. Gemeentelijk kader Typering gemeente Heerenveen is een gemeente met ruim 50.000 inwoners waarvan ongeveer 29.000 wonen in de kern Heerenveen. Het telt daarnaast 16 dorpskernen waarvan Jubbega en Akkrum de grootste zijn, beiden met ruim 3.000 inwoners. Heerenveen is een van de snelst groeiende gemeenten van Noord-Nederland. De strategische ligging maar nog veel meer de mix van handelsgeest, dynamiek en durf die de drie voorname heren bij de veenwinning in de zestiende eeuw tentoonspreidden, lopen sindsdien als een rode draad door Heerenveen. Thialf, Sportstad, geavanceerde bedrijventerreinen, kantorenboulevards en de met prijzen gehonoreerde woonwijk Skoatterwâld zijn hiervan het beeldbepalende bewijs in de plaats Heerenveen. Daarnaast karakteriseert de gemeente zich door een aantrekkelijk, gevarieerd landschap met mooie dorpen. Collegeprogramma 2014-2018: ‘Heerenveen, volop in beweging’ Leidraad in het collegeprogramma is behoud en versterking van Heerenveen als sociale en ondernemende gemeente, waarin mensen hun eigen kracht en talenten inzetten voor zichzelf en de ‘mienskip’. De gemeente zoekt nadrukkelijk de samenwerking op met inwoners, ondernemers, dorpen, wijken en maatschappelijke instellingen. Ook op het gebied van cultuur. Sociaal beleid Heerenveen onderscheidt drie leefdomeinen: leefbaarheid & meedoen, opvoeden & opgroeien, werk & inkomen.

De gemeente zet daarbij in op het versterken van eigen regie en burgerschap. Waar dat niet lukt, biedt de gemeente een vangnet. Zo is er voor jongeren tot 18 met een laag inkomen bijvoorbeeld een minimaregeling als tegemoetkoming voor het bezoek van of deelname aan culturele- en sport activiteiten. Dit wordt geregeld via het Jeugd Cultuurfonds en Jeugd Sportfonds in samenwerking met de Stichting Leergeld. Taalbeleid Fries Naast de cultuurnota is een gemeentelijke nota taalbeleid in ontwikkeling. Voor de uitwerking van dit beleid wordt verwezen naar de door de raad op 28 november 2016 vastgestelde startnotitie Integraal Taalbeleid Fries. Ruimtelijk beleid Alles in het landschap, de gebouwen en de openbare ruimte, dat herinnert aan het leven en werken van vroegere generaties is in beeld gebracht in de nota Cultuurhistorisch erfgoed Heerenveen. De nota geeft naast een inventarisatie de richting aan voor het behoud van dit erfgoed in het ruimtelijk beleid. In een aantal wijken en dorpen van de gemeente Heerenveen zijn dorpshuizen of zogeheten multifunctionele accommodaties (MFA’s) waar ruimte is voor onder andere culturele activiteiten. De Heerenveense School, een markant gebouw in het centrum van Heerenveen, wordt gebruikt door Museum Heerenveen en voor sommige activiteiten van Ateliers Majeur. Het

14

gebouw staat nu voor een deel leeg en de bouwtechnische staat vereist investeringen voor de toekomst. De gemeente heeft eind 2016 besloten een marktdialoog te organiseren als verkenning van de interesse uit de markt voor de Heerenveense School. De marktdialoog vindt in de eerste helft van 2017 plaats en besluitvorming wordt in de tweede helft van 2017 verwacht. Voor de gemeente is uitgangspunt van deze dialoog dat de Heerenveense School bijdraagt aan de aantrekkelijkheid van het centrum voor zowel inwoners als recreanten/toeristen. Het gebouw moet een toekomstbestendige invulling krijgen. Maatschappelijk-culturele functies kunnen in de toekomst hierbij ook een belangrijke rol spelen. Bij de marktdialoog voor de Heerenveense School zal rekening ook worden gehouden met de brede context van het accommoderen van de culturele functies en in het bijzonder de afstemming met het Posthuis Theater. Economisch beleid Cultuur is van belangrijke economische waarde. Evenementen als het UITfestival, Flaeijelfeest in Nieuwehorne en het Oranjewoud Festival trekken veel publiek aan en dragen bij aan het imago van Heerenveen. De evenementen hebben ook een spin-off in de vorm van extra inkomsten voor winkels en horeca. In de nota Vrijetijdseconomie Voortzetten, versterken, verbinden (2015) is in beeld gebracht welke kansen er liggen en hoe deze kansen kunnen worden gerealiseerd.

De positionering van Heerenveen in relatie tot de Friese Wouden en de Friese meren en de professionalisering van Heerenveen ’n Gouden Plak zijn genoemd als enkele ontwikkelpunten met prioriteit. Voor cultuur is het verder ontwikkelen van het Oranjetoerisme interessant (zie: Economisch beleidsplan 2011-2016 en de nota Vrijetijdseconomie). De Gezamenlijke werkagenda Centrum geeft specifiek inzicht welke zaken de gemeente samen met de belangrijkste centrumpartners wil oppakken in de periode 2016-2020 om het centrum van Heerenveen aantrekkelijker te maken. Voor cultuur zijn de volgende punten uit het 10-punten plan het belangrijkst: sterkere thematisering van evenementen en doorontwikkeling naar meer onderscheidende evenementen; versterken samenwerking ondernemers en marketing (in samenwerking met Heerenveen ‘n Gouden Plak); communicatie en informatie-uitwisseling. Om de ambities uit de werkagenda op te pakken wordt door de centrumondernemers een centrummanager aangesteld. Heerenveen ’n Gouden Plak is de regiomarketingorganisatie die alle evenementen en activiteiten in de regio Heerenveen promoot. Ook culturele evenementen worden in de ‘etalage’ gezet. In 2016 is het evenementenbeleid geëvalueerd op de praktische uitvoerbaarheid, die met name op het gebied van vergunningverlening heeft geleid tot een aantal aanpassingen.

Daarnaast is er aandacht voor het afstemmen van de evenementenkalenders en de efficiëntie van het interne evenementenoverleg van de gemeente. Bezuinigingen en subsidiebeleid De gemeente Heerenveen heeft de afgelopen periode een financieel moeilijke tijd gekend en stond enkele jaren tot medio 2016 onder financieel toezicht van de provincie Fryslân. In deze periode werd flink bezuinigd. Ook de cultuursector ontkwam niet aan bezuinigingen; voor de professionele instellingen samen bedroeg de bezuiniging € 700.000 van een budget van € 3,8 miljoen (zie bijlage 4.). Daarnaast is het Budget Leefbaarheid & Meedoen (sport en cultuur), waaruit ook culturele initiatieven kunnen worden ondersteund, gehalveerd. De gemeente werkt met een Algemene Subsidieverordening (ASV) en heeft daarnaast nadere beleidsregels voor korpsen en muziekverenigingen en voor Leefbaarheid en Meedoen. Bij de eerste regeling wordt op basis van het aantal aanvragen een bijdrage verleend voor instandhouding en participatie. Bij de tweede regeling kunnen aanvragen

15

van eenmalige sport en/of culturele activiteiten ondersteund worden die bijdragen aan leefbare wijken en dorpen.

1.2. Landelijk kader Beleidskader In de beleidsbrief Ruimte voor cultuur voor de periode 2017-2020 benadrukt minister Bussemaker de rol van cultuur in onze samenleving: “Cultuur draagt bij aan de ontplooiing van burgers, aan kritisch kijken en denken en aan onze creativiteit”. Naast aandacht voor kwaliteit (te meten via de criteria oorspronkelijkheid, vakmanschap en vernieuwing), wijst de minister een aantal belangrijke thema’s aan: cultuureducatie, talentontwikkeling, maatschappelijke waarde van cultuur en internationaal cultuurbeleid. Het rijk vindt cultuureducatie belangrijk voor de persoonlijke ontwikkeling en creativiteit van kinderen en wil dat cultuureducatie een vast onderdeel wordt van het lesprogramma van scholen. Naast de aandacht voor de jeugd vindt het rijk het van belang dat ook ouderen deelnemen aan cultuur. Een groot deel van de rijksmiddelen gaat naar het programma Cultuureducatie met Kwaliteit en de Impulsregeling Muziek. Beide programma’s zijn erop gericht cultuur in het onderwijs te versterken en zijn ondergebracht bij het Fonds Cultuurparticipatie, waarop scholen en culturele instellingen in Heerenveen kunnen intekenen. Uitgangspunt is dat scholen meer regie nemen voor hun cultuur-educatieve programma’s en werken met doorgaande leerlijnen.

Daarnaast financiert het rijk de Basis Infrastructuur Cultuur (BIS) en de landelijke cultuurfondsen als het Fonds Podiumkunsten en het Mondriaanfonds, waarop ook instellingen in de gemeente Heerenveen een beroep kunnen doen (zoals het Oranjewoud Festival en Museum Belvédère). Wettelijk kader Naast het landelijke beleid heeft het gemeentelijke cultuurbeleid te maken met wetgeving zoals de nieuwe Bibliotheekwet en Erfgoedwet. Samen met de Omgevingswet maakt de Erfgoedwet een integrale bescherming van het cultureel erfgoed (museale objecten, monumenten en archeologie) mogelijk. Verder zijn de Archiefwet over (digitale) archiefvorming en -beheer en de Mediawet van toepassing.

1.3. Provinciaal kader In de beleidsbrief ‘Mei hert, holle en hannen’ is het beleid voor cultuur, taal, onderwijs en sport voor de periode 2017-2020 van de provincie Fryslân weergegeven. Taal, cultuur en erfgoed worden verstevigd om een aantrekkelijke, complete en uitdagende provincie te zijn en te blijven. De provincie benoemt vijf hoofdlijnen: participatie versterken, verbreden en verdiepen van educatie, innovatie stimuleren en faciliteren, leefbaarheid bevorderen en vergroten van zichtbaarheid van cultuur. In het uitvoeringsplan voor 2017-2018 zijn de hoofdlijnen uitgewerkt in doelen, beoogde effecten en maatregelen om deze te behalen. Voor ‘cultureel Heerenveen’ zijn vooral de doelen interessant die betrekking hebben op de herijking van de provinciale basisinfrastructuur cultuur, het stimuleren van taal en cultuur in het onderwijs, levenslag leren en Culturele Hoofdstad Leeuwarden-Fryslân 2018. Gezien het bijzondere karakter van het Museum Belvédère zowel op het gebied van cultuur als voor recreatie en toerisme hebben zowel de provincie als de gemeente inmiddels besloten om het begrotingstekort van dit museum voor 2017 voor een belangrijk deel te dekken (beide met een bijdrage van € 50.000). Tegelijkertijd hebben zowel provincie als gemeente aangegeven mee te willen werken aan het vinden van een oplossing voor het structurele tekort voor 2018 en daarna.

In 2018 levert Nederland samen met Malta de Culturele hoofdstad van Europa. De culturele hoofdstad geeft een impuls aan cultuur, toerisme, economie, participatie en

16

samenwerking in de stad en in de regio. Culturele Hoofdstad Leeuwarden-Fryslân 2018 zet speciaal in op de betekenis die cultuur kan hebben in het aanjagen van vernieuwingen, bijvoorbeeld in sociale verbanden. Daarbij gaat de aandacht niet alleen uit naar het jaar in kwestie maar ook naar een structurele culturele nalatenschap na 2018: de legacy. In het bidbook Culturele Hoofdstad Leeuwarden-Fryslân 2018 zijn drie centrale thema’s benoemd: natuur en cultuur, stad en platteland en mienskip. In het bidbook zijn achttien projecten opgenomen, waarvan drie projecten plaatsvinden in de gemeente Heerenveen: Feel the Night, Oranjewoud Festival en European Sports for all Games.

1.4. Maatschappelijke trends en ontwikkelingen In de gemeentelijke notitie Richtinggevende kaders culturele functies (vastgesteld door de gemeenteraad in december 2015) en in Samenwerken aan Kunst en Cultuur in Fryslân van Keunstwurk (2015) zijn de trends en maatschappelijke ontwikkelingen die van invloed zijn op het cultuurbeleid in beeld gebracht. We geven ze hieronder kort weer: Demografische en sociale ontwikkelingen Er is sprake van vergrijzing (meer ouderen) en een dalende beroepsbevolking in de leeftijd tussen 25-65 jaar. Mensen trekken naar de kern Heerenveen: het aantal inwoners in de dorpen neemt geleidelijk af. Tegelijkertijd is er een toename van het aanbod in de vrije tijd (cultuur, sport, digitale media). De concurrentie in vrijetijdsbesteding is groot. Dit, en de economische crisis maken dat mensen keuzes maken in uitgaven, waardoor deelname aan culturele activiteiten niet altijd mogelijk is. Er is sprake van individualisering en in het kader van de participatiemaatschappij wordt het individu meer en meer gezien als een zelfredzame burger. De overheid moet ervoor waken dat burgers toegang tot culturele voorzieningen behouden: zowel fysiek en digitaal als financieel. Ontwikkelingen in de culturele sector Door de economische crisis ondervond en ondervindt de culturele sector grote gevolgen.

Er is flink bezuinigd door de overheid en sponsoring door het bedrijfsleven is sterk verminderd. Door bezuinigingen zijn in de culturele sector minder beroepskrachten in dienst en er zijn meer vrijwilligers actief. De culturele sector verandert. In de gehele culturele sector is het bestaansrecht van bestaande culturele instituten niet meer vanzelfsprekend. Tegelijkertijd neemt het aantal zzp’ers en particuliere instellingen in de culturele sector toe. Technische ontwikkelingen De digitalisering heeft grote invloed op de productie en consumptie van kunst en cultuur. Zo zijn er e-books op de markt gekomen en maakt internet het mogelijk om cultuur op een andere manier aan te bieden en te beleven. Jongeren dragen actief bij aan het zelf verspreiden van hun muzikale clip onder publiek over de hele wereld. Zowel binnen als buiten het onderwijs is e-learning een steeds belangrijker thema. De technische ontwikkelingen doen een beroep op het innovatief en adaptief vermogen van culturele instellingen. Waarde van kunst en cultuur Er is steeds meer wetenschappelijk inzicht in de waarde van kunst en cultuur voor het individu. Zo is bekend dat hoe eerder en hoe meer woorden kinderen krijgen aangereikt, hoe taalvaardiger zij in hun latere leeftijd zijn. Achterstanden die kinderen voorschools oplopen zijn niet meer in te halen.

Het project Boekstart, een project dat is geïnitieerd vanuit de bibliotheeksector ook in Heerenveen en gericht is op het stimuleren van lezen met baby’s, dreumesen en peuters, speelt hier actief op in.

17

In de afgelopen jaren is ook veel onderzoek verricht naar het effect van muziek op de algemene ontwikkeling van kinderen 2. Daarin is aangetoond dat muziek belangrijk is voor de ontwikkeling van het kind. Het geheugen verbetert, het IQ verhoogt, de taalontwikkeling, uitdrukkingsvaardigheden en spraakontwikkeling worden bevorderd en het ruimtelijk inzicht en sociale vaardigheden verbeteren. Bovendien blijken kunst en cultuur zeer geschikt voor het aanleren en ontwikkelen van basisvaardigheden die burgers nodig hebben in de 21ste eeuw, zowel op persoonlijk niveau als op het niveau van de samenleving.

1.5. Cultuur in Heerenveen De gemeente Heerenveen kent een grote diversiteit aan culturele organisaties en activiteiten. In de nota Richtinggevende kaders culturele functies, gemeente Heerenveen (december 2015) wordt onder andere ingegaan op de functies en activiteiten van de vier gesubsidieerde professionele instellingen (zie Bijlage 2 van deze nota). In de paragraaf hieronder wordt alleen een korte, globale schets gegeven. Bibliotheken Mar en Fean Bibliotheken Mar en Fean is de professionele organisatie met een centrale rol in de samenleving als het gaat om lezen (/ laaggeletterdheid), leren, informeren en ontmoeten. Er zijn vestigingen in Heerenveen, Jubbega en Akkrum en digitale informatie speelt een steeds belangrijkere rol. Als voorbeeld komt in 2017, naast de vestigingen in Heerenveen en Jubbega, ook in de vestiging Akkrum een Digi-Taalhuis om mensen te ondersteunen bij lezen, schrijven en rekenen en met de computer om te gaan. Daarnaast verzorgt de bibliotheek, van baby naar volwassene, de doorgaande leeslijn ‘Boekstart’ en op de basisscholen in de gemeente de ‘Bibliotheek op school’. Posthuis Theater Het Posthuis Theater biedt een gevarieerd cultureel programma dat bezoekers trekt uit de hele regio. Sinds enkele jaren brengt het meer activiteiten voor een breed publiek zoals een jaarlijkse familie Kerstvoorstelling.

Het Posthuis Theater werkt op verschillende gebieden samen met andere professionele theaters in de regio / provincie. Museum Heerenveen Museum Heerenveen toont de lokale geschiedenis aan de hand van de thema’s ‘Heeren van het Veen’ en ‘Made in Heerenveen’. Onderdeel van het museum is het Ferdinand Domela Nieuwenhuis Museum. Museum Heerenveen richt zich op het beheren, conserveren, en presenteren van de cultuurhistorische collectie en heeft daarnaast ook een educatieve en sociale functie. Ateliers Majeur Ateliers Majeur is het centrum voor de kunsten dat zich onder andere richt op de cultuureducatie op de basisscholen in Heerenveen. Het centrum is daarnaast een verbinder in het netwerk van cultuureducatie aanbieders in de vrije tijd en richting amateurkunstverenigingen. Ateliers Majeur werkt aan de hand van de zogenoemde culturele loopbaan, waarin fases van de culturele ontwikkeling van het individu zijn benoemd. De fases 1 tot en met 4 zijn: Kennismaken, Oriënteren, Verzelfstandigen en Vervolg. De gemeente subsidieert nu de fases 1, 2 en (deels) 3. Samenwerking De vier hiervoor genoemde professionele instellingen werken steeds meer samen. De uitgangspunten voor de samenwerking zijn in december 2015 door de gemeenteraad vastgelegd in de Richtinggevende kaders culturele functies, gemeente Heerenveen.

Bij die besluitvorming heeft de gemeenteraad de instellingen uitgedaagd om vanaf 2016 de samenwerking verder te intensiveren en oormerkt hiervoor middelen uit de afzonderlijke 2

‘Wat weten we over muziekonderwijs?’ Een verslag van een bijeenkomst met wetenschap en praktijk. LKCA, 2015.

18

subsidiebeschikkingen (2% van de variabele kosten in 2016, 4% in 2017 en 6% in 2018). De vier instellingen hebben in een convenant d.d. 30 oktober 2015 verwoord hoe ze de samenwerking gaan versterken vooral op het gebied van cultuureducatie, gezamenlijke programmering en innovatie. Het convenant hebben ze vervolgens uitgewerkt in een plan ‘Cultureel Heerenveen op weg naar Samenwerking’ dat in 2016 onder meer heeft geresulteerd in het Uitfestival Heerenveen en een Culturele Agenda. Deze agenda geeft een overzicht aan culturele activiteiten en achtergrondinformatie en verschijnt maandelijks zowel in digitale vorm als in de kranteditie van Groot Heerenveen 3. Voor 2017 staat onder andere een interactief project ‘Beleef Heerenveen’ op het programma. Museum Belvédère Museum Belvédère is een provinciaal podium voor moderne, Friese beeldende kunst gesitueerd in Oranjewoud. Het museum is ontstaan vanuit particulier initiatief en trekt veel bezoekers uit heel Nederland. Vanwege wegvallende private sponsorinkomsten door de economische crisis, heeft het museum onlangs een verzoek om structurele ondersteuning ingediend bij de gemeente en de provincie Fryslân. Beeldende kunst In Heerenveen zijn verschillende kunstenaarsinitiatieven en drie actieve kunstgaleries: Kunsthuis Loof in Jubbega, It Alde Tsjerkje in Mildam en het Melklokaal in Heerenveen.

De Muze community art café en Stichting Oude Liefde zijn recent nieuwe initiatieven in Heerenveen. Ook kent de gemeente in Mildam de Ecokathedraal van Louis le Roy, een bijzonder experiment waarbij langdurige processen tussen mens en natuur worden bestudeerd en waar verder wordt gebouwd met hergebruik van materiaal. Het beheer is in handen van Stichting TIJD. Culturele activiteiten, festivals en evenementen Op diverse kleine podia en in de openlucht vinden in de gemeente Heerenveen culturele evenementen en activiteiten plaats. De activiteiten trekken zowel inwoners als toeristen. Het Oranjewoud Festival dat jaarlijks in juni plaatsvindt, richt zich op klassieke muziek waarbij zij zowel kenners als het brede publiek wil boeien. In 2018 wordt in het kader van Culturele Hoofdstad Leeuwarden-Fryslân een bijzondere 10-daagse versie van het festival georganiseerd. Nog een voorbeeld is de concerten van het Heerenveens Orgel Comité die plaatsvinden in de RK kerk waarbij het carillon van het gemeentehuis ook wordt betrokken. Literatuur en film De Stichting Literaire Activiteiten Heerenveen (SLAH) organiseert ontmoetingen met schrijvers in Museum Belvédère en een serie film en literatuur in het Posthuis Theater. De stichting was initiatiefnemer van het Poëzijpad Oranjewâld en van de Feandichter. De Bios Heerenveen biedt wekelijks een zogeheten arthouse film.

Deze functie is overgenomen van het Filmhuis Heerenveen. Muziek en Popmuziek, ‘Popstad Heerenveen’ De Speeldoos is een particulier muziekcentrum voor Heerenveen en de regio met instrumentale muziek-, zang- en AMV-lessen, individueel en in groepsverband voor jong en oud. Er kunnen ook muzieklessen op scholen worden verzorgd. De Musykfabryk is een particulier podium voor popmuziek voor Heerenveen en de regio met oefenruimtes, muzieklessen drum en gitaar, zaalverhuur en events. Het aanbod is een aanvulling op de activiteiten op dit terrein van Ateliers Majeur.

3

Groot Heerenveen verschijnt maandelijks in een oplage van 28.000 met als verspreidingsgebied Heerenveen en omliggende dorpen.

19

Amateurkunstverenigingen In Heerenveen zijn veel verenigingen actief. In 2016 ging het om 12 muziekverenigingen, 27 koren, 17 toneelverenigingen (waarvan 3 iepenloft en 1 jeugdtheater) en 1 folkloristische dans- en showgroep. Sommige muziek- en zangverenigingen hebben zich verenigd in een muziekfederatie en in een zangfederatie. Cultureel erfgoed Ook cultuurhistorisch is de gemeente Heerenveen interessant. De gemeente kent 106 rijksmonumenten en twee gebieden die vallen onder monumentenbescherming van het Rijk: Aldeboarn en Oranjewoud. Daarnaast bezit Heerenveen circa vijfhonderd bouwwerken die kenmerkend zijn voor een bepaalde bouwperiode, ontwikkelingsfase of straatbeeld in de gemeente Heerenveen, de zogenaamde gemeentelijke monumenten. De stichting Werkgroep Oud-Heerenveen is in samenwerking met lokale historische verenigingen van onder andere Aldeboarn (stichting Aldheidskeamer Uldrik Bottema Aldeboarn) en Akkrum (stichting Akkrum Ald en Nij) actief om dit erfgoed in kaart te brengen en toegankelijk te maken voor het publiek. Dit vindt plaats onder meer via lezingen, historische wandelingen, de Open Monumentendag en het blad Veenbrief. De oudheidskamers, historische verenigingen, Museum Heerenveen en de bibliotheek geven gezamenlijk invulling aan de Historisch Informatiepunten in de bibliotheekvestigingen in Jubbega en Heerenveen.

Huidig budget cultuur In onderstaand overzicht is weergegeven hoeveel middelen de gemeente in 2016 inzet voor cultuur en hoe dit is verdeeld: Wie Ateliers Majeur

Bedrag in € 636.876

Bibliotheek Mar en Fean

905.560

Museum Heerenveen (Willem van Haren)

403.024

Posthuis Theater

999.339

Budget Korpsen en Muziekverenigingen Budget Leefbaarheid en Meedoen (sport en cultuur) Onderhoud en beheer kunst in de openbare ruimte Overig : - St Molen Welgelegen - St Poldermolens De Lege Midden - Keunstwurk Uurcultuur Herdenkingen 4 mei Totaal

13.025 46.824

Toelichting Inclusief - 2% samenwerking € 8.947 - huisvestingskosten € 238.499 Inclusief : - Historische Informatiepunten H’veen en Jubbega € 16.000 - 2% samenwerking € 15.322 - huisvestingskosten €189.730 Inclusief: - huisvestingskosten € 229.860 - Front-office toerisme € 8.164 (vml. VVV) Inclusief : - huisvestingskosten € 231.546 - 2% samenwerking € 13.289 Jaarlijkse subsidie verdeeld volgens verdeelsleutel Op aanvraag. Verhouding sport en cultuur is circa 35% - 65%

28.050 15.228 2.584 3.535 870 3.054.915

In Heerenveen en in Akkrum

NB: evenementen worden gefinancierd uit gemeentelijk budget ‘overige evenementen’ of via het Centrumfonds waaraan ook de gemeente bijdraagt

20

1.6. Analyse huidige situatie Culturele infrastructuur in relatie tot andere gemeenten De VNG heeft een model ontwikkeld voor het cultuur- en mediabeleid van gemeenten: ‘De culturele infrastructuur van gemeenten’. Dit model wordt veel gebruikt als referentiekader om te kunnen inschatten over welke culturele infrastructuur een gemeente zou moeten beschikken, gemeten naar het inwonertal. Het model onderscheidt drie segmenten: gemeenten met minder dan 30.000 inwoners gemeenten tussen 30.000 - 100.000 inwoners gemeenten met meer dan 100.000 inwoners Het model schetst per werkveld/kunstdiscipline welke voorzieningen normaal gesproken bij een gemeente van vergelijkbare omvang aanwezig zijn. Onderstaand schema is een vertaling van dit model naar de culturele infrastructuur van Heerenveen. De vetgedrukte voorzieningen zijn in Heerenveen aanwezig. Werkveld

Kernachtig < 30.000

Uitgebreid 30.000 – 100.000

Allesomvattend > 100.000

Podiumkunsten

Uitvoeringen voor de jeugd Kamermuziek Oefenruimten

Multifunctionele accommodaties Jazz/poppodium

Muziek-/theatergezelschap Schouwburg/concertzaal Kleine zaal Theaterwerkplaats Kernpodia popmuziek/jazz Soms: danstheater

Film

Incidentele vertoningen

Kleine filmvertoners

Theater artistiek waardevolle film

Media en letteren

Bibliotheek Lokale radio-omroep

Literaire activiteiten

Lokale televisie Opdrachten/prijzen schrijvers/ dichters

Cultureel erfgoed

Monumenten Oudheidkamer Archieven Archeologie

Natuur-/ cultuurhistorisch museum

Museum voor moderne kunst

Beeldende kunst

Architectuur Vormgeving openbare ruimte Tentoonstellingsruimte

Percentageregeling Kunstuitleen Aankoopfonds

Kunstenaarsbeleid Ateliers Kunstenaarsinitiatieven Individuele subsidies Opdrachten Soms: Centrum BK

Amateurkunst en cultuureducatie

Amateurverenigingen Lespunt Cultuureducatie

Instituut voor cultuureducatie

Pluriform aanbod cultuureducatie

Met het VNG-model in de hand valt op dat de gemeente Heerenveen in alle categorieën voorzieningen/activiteiten heeft die passen binnen het schaalniveau van een gemeente met een kernachtig cultuurbeleid, voor sommige onderdelen passend binnen het schaalniveau uitgebreid en voor de podiumkunsten en moderne kunst zelfs op het schaalniveau alomvattend. Met andere woorden, voor een middelbare gemeente met een regionale functie heeft Heerenveen een passend cultureel voorzieningenniveau en een gevarieerd activiteitenaanbod.

21

Beeld op basis van dit hoofdstuk Kijken we vanuit de brede context naar cultuur in Heerenveen dan komt het volgende beeld naar voren: Heerenveen heeft sterke professionele culturele instellingen en een grote diversiteit aan culturele initiatieven. Heerenveen onderscheidt zich ook met opvallende plekken en evenementen als Museum Belvédère, het Posthuis Theater, Oranjewoud Festival en de Le Roy Ecokathedraal. Leesbevordering en cultuureducatie zijn verankerd in het basisonderwijs en er is een verbinding tussen activiteiten binnen en buiten de school. Ook is er een brede betrokkenheid van inwoners. De toegankelijkheid van cultuur is groot door het structureel en incidenteel ondersteunen van culturele voorzieningen en de aanwezigheid van regelingen voor participatie voor kinderen uit minimagezinnen zoals Stichting Leergeld, het Jeugd Cultuurfonds en het Jeugd Sportfonds. Wij constateren dat er ruimte is voor meer samenwerking tussen de professionele organisaties en de amateurkunstverenigingen. We vinden dat de culturele programma’s nog te aanbod-gericht en te weinig vraaggestuurd zijn. Wij zien hier wel goede voorbeelden van organisaties die steeds meer ‘vraag-gestuurd’ opereren en wij willen deze ontwikkeling nader stimuleren in het culturele veld als geheel.

Het bereik en de uitstraling van Museum Heerenveen zijn beperkt en de organisatiekracht is door alle bezuinigingen zorgelijk geworden. De bezuinigingen hebben in algemene zin een negatief effect gehad op de slagkracht van het culturele veld. Herverdeling van middelen aansluitend bij herijking van het cultuurbeleid moet juist voor een positief effect zorgen. Voor de toekomst is er winst te halen uit het beter zichtbaar maken van cultuur (bekendheid vooraf en trots achteraf) en het voorkomen van versnippering. De groeiende samenwerking tussen de professionele instellingen kan verder worden versterkt door samenwerking in de gehele culturele sector. Hierbij kan aangesloten worden bij programma’s als Cultuureducatie met Kwaliteit/KEK en de Impulsregeling Muziek die ook in de komende periode worden voortgezet en uiteraard het programma van Culturele Hoofdstad Leeuwarden-Fryslân 2018. Ook het verbinden van cultuur met andere beleidsterreinen als het sociaal domein kan actief worden opgepakt, zowel door de gemeente zelf als door het culturele veld en maatschappelijke partners. Het is van belang om zorg te dragen voor evenwichtige aandacht voor de verschillende doelgroepen, zowel in leeftijd (jong en oud) als geografisch (centrum, wijken en kernen). Kansen liggen er tenslotte voor een betere promotie via Heerenveen ’n Gouden Plak en de inzet van een betrokken bedrijfsleven.

Kortom, de gemeente Heerenveen heeft een grote culturele rijkdom met onderscheidende elementen. Deze rijkdom heeft ook een keerzijde. De inzet van menskracht en middelen is versnipperd. Vanuit dit perspectief is het zichtbaarder maken van de culturele rijkdom en het bundelen van krachten wenselijk.

22

2. Inhoudelijk kader Op basis van de analyse in het eerste hoofdstuk geven we hieronder onze visie en missie weer en benoemen we de hoofddoelen van het beleid en de programmalijnen waarlangs we dit beleid willen realiseren.

2.1. Visie, ambitie en missie Cultuur is voor de samenleving van belang omdat: cultuur biedt mensen plezier, vrijetijdsbesteding, nieuwe inzichten en verrassende ervaringen cultuur zet mensen aan tot participatie cultuur draagt bij aan de ontwikkeling van het individu (leven lang leren) en daarmee de samenleving cultuur draagt bij aan de sociale cohesie van dorpen en wijken cultuur draagt met de spin-off naar winkels en horeca bij aan de lokale economie cultuur versterkt het profiel van Heerenveen als plek waar het fijn wonen, ondernemen en recreëren is en in dit verband het vestigingsklimaat voor bedrijven. Cultuur heeft daarmee een belangrijke betekenis voor de samenleving als doel en als middel en heeft een duidelijke betekenis voor zowel inwoners en bedrijven van de gemeente als voor bezoekers (recreanten en toeristen). Ook de komende jaren wil Heerenveen cultuur blijven inzetten om een aantrekkelijke gemeente te zijn en te blijven. We hechten aan de intrinsieke waarde van cultuur op zich maar ook als mogelijkheid om mensen mee te laten doen. We zetten niet in op ‘meer cultuur’ maar het maken zichtbaar en het zorgen voor verbinding zowel binnen de culturele sector als met andere sectoren. We benutten het programma en de projecten van Culturele Hoofdstad Leeuwarden-Fryslân 2018 om ons cultureel netwerk en een aantal activiteiten te versterken, ook op de lange termijn.