Bijlage - Onderzoeksrapport; Jongerenparticipatie; Groep 1

Voorbeeld: Poll, vragen, quiz enz. ● ● ●

Ja Nee Weet ik niet

Saamhorigheid 12. Vind je het belangrijk betrokken te zijn bij een vereniging/groep? Selecteer één antwoord ● ● ● ●

Ja, ik vind het fijn dingen samen te doen met anderen Ja, ik vind het fijn om sociale contacten te hebben Nee, geen behoefte aan Weet ik niet

13. Als er een groep zou zijn waarin je samen met anderen jongeren mee kan doen aan de besluitvorming/activiteiten van de Gemeente Heerenveen. In hoeverre zou jij je daar bij aansluiten. 1 helemaal niet, 5 zeker wel Schaal van 1 t/m 5

School 14. Wat vind je van de hoeveelheid aandacht die wordt besteed aan de gemeentelijke politiek 1 er wordt te weinig aandacht aan besteed, 5 er wordt te veel aandacht aan besteed Schaal van 1 t/m 5

15. Als de school activiteiten zou organiseren om meer te leren over de gemeentelijke politiek. Zou je het leuk vinden hier aan mee te doen? Voorbeelden: naspelen van de gemeenteraad, Debatclub, bezoek aan de gemeenteraad etc . ● ● ●

Ja, dat zou ik leuk vinden Misschien Nee, geen behoefte aan

16. Wat voor activiteiten zou jij leuk vinden om mee te doen om meer te leren over gemeentelijke politiek? invulvraag

Betrokkenheid 17. Vind je de communicatie van de gemeenteraad makkelijk te begrijpen? Vraag instructies: 1, je hebt veel moeite met het begrijpen van de communicatie en documenten van de gemeente 5, je vindt de communicatie en documenten van de gemeente heel erg duidelijk en begrijpelijk schaal van 1 t/m 5

35

18. Zou jij je meer betrokken voelen bij de gemeente als documenten beter te begrijpen zijn? ● ● ● ●

Ja, het zou voor iedereen te begrijpen moeten zijn Ja, dat zou mij heel erg helpen Nee, dat zou mij niet helpen Nee, geen behoefte Niet van toepassing Politiek

Politiek 19. Maak je gebruik van je stemrecht? Selecteer één antwoord ● ● ● ●

Ja, altijd Ja, af en toe Nee Ik heb nog geen stemrecht

20. Hoe belangrijk vind jij het dat de gemeente jouw mening hoort? Vraag instructies: 1, ik vind het niet belangrijk dat de gemeente mijn mening meeneemt in de besluitvorming 5, ik vind het heel erg belangrijk dat de gemeente mijn mening meeneemt in de besluitvorming Schaal van 1 t/m 5

21. Wat voor onderwerpen in de gemeente vind je belangrijk? Vraag instructies: In een inclusieve samenleving kan iedereen meedoen zonder extra beperkingen en hulpmiddelen Meerdere antwoorden mogelijk ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ●

Sport Wonen Cultuur Klimaat Natuur Landbouw Veiligheid Corona Verkeer en vervoer Horeca en uitgaan Inclusiviteit Onderwijs

22. Wat zou je de gemeente willen meegeven over het betrekken van jongeren bij de gemeente? Invulvraag

23. Zijn er dingen nog niet benoemd die je nog graag kwijt wil? Invulvraag

36

Bijlage III: Uitkomst enquête inwoners Gemeente Heerenveen

Bijlage IV Uitkomst enquête respondenten

37

38

39

Welke activiteiten bij de gemeente heb je aan meegedaan ● Nvt (2x) ● Niks (2x) ● Raadsvergadering bijgewoond ● Inspraakavond ● Wijk Enquête

40

41

42

43

Wat voor activiteiten zou jij leuk vinden om mee te doen om meer te leren over gemeentelijke politiek ● Geen idee (3x) ● Weet ik niet (2x) ● Dat we bijvoorbeeld nadoen hoe onderwerpen binnen de gemeente worden behandeld bijv in een debat ● Een soort van Ted Talk maar dan in de vorm van gemeentelijke politiek ● Niets ● geen ● Beveiliing overheid overheids software ● rondleiding

44

● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ● ●

Welke besluiten worden er genomen in de gemeenteraad en waarin verschilt dat van landelijke/provinciale politiek Basketbal voel me MJ presentatie of een rondleiding sport een festival jah idk Burgerparticipatie debatteren, bezoek debatteren (2x) simulaties, jeugdraad etc. geloof niks (2x) nee ik vind politiek niks zoek cursus daadwerkelijke gesprekken met politici geen idee Groepen voorlichtingen, bijeenkomsten ik heb zo 123 nier een beeld bij een activiteit bezoek aan eerste en tweede kamer debatten, simulaties sporten Geen (4x) Voetbaltoernooi N.v.t Sport/gamen kahoot Ik wet niet wat de doen Debatten .

45

46

47

Wat zou je de gemeente willen meegeven over het betrekken van jongeren bij de gemeente? ● Geef begrijpelijke voorlichtingen vanaf de basisschool over wat jullie doen ● Clubs openen en met jongeren in gesprek ● geen ● idk ● Meer gebruik maken van social media ● Meer plekken waar jongeren samen kunnen zijn ● Jongeren kunnen lief zijn ● Alleen bij kwesties die jongeren aangaan ● Jongeren kunnen het best jongeren erbij betrekken ● Laat de stem van de jongeren horen ● Dingen die nu besloten worden hebben vaak pas later hun uitwerking. Dus op de jongeren. In de communicatie is het wel belangrijk niet te populair te willen zijn en klinken ● Deez Nuts ● Ik weet het niet ● Doe onderzoek over wat de jongeren leuk vinden, jongeren binden meer dan 1 groep aan interesses leuk ● meer leuke activiteiten ● Dat er ook daadwerkelijk iets mee gedaan wordt als jongeren hun mening of visie ergens over geven ● Denk dat de gemeente meer moet inspelen op social media ● om meer stichtingen te openen voor jongeren ● meer sportveldjes ● Nope

48

● ● ● ● ● ●

● ● ● ● ● ● ● ● ●

Niets Maak het interessant voor ze NVT informatie Geen idee (2x) Probeer eens via studenten de jongeren zoals gepresenteerd in deze enquête te bereiken. Hiermee voorkom je het hele ‘ik ben van de gemeente en ik ga jou vertellen hoe je het moet doen’ verhaal. Jongeren verliezen hun aandacht daar echt bij. Gebruik daarom studenten van net een paar jaar ouder. Dit komt veel gemoedelijker over en de jongeren kunnen zich relativeren tot deze groep Denk vooral aan de jongeren en probeer er voor te zorgen dat ze niet weg trekken uit de gemeente Basketbalveldje niks eigenlijk niks Jongeren meer inlichten over de mogelijkheden en een plek waar ze terecht kunnen om dit te bespreken het is gewoon belabberd geef het op up to date blijven, status quo verandert snel meer interactie met jongeren door bijvoorbeeld tijdens maatschappijleer lessen op een school aan te sluiten.

Zijn er dingen nog niet benoemd die je nog graag kwijt wil ● Nope ● Hoe dichter bij de nul hoe strakker om de kul ● nvt ● Ik vind dat de gemeente….. ● 1 ● Corona sucks ● Nee (9x) ● nee (3x) ● Nee eigenlijk niet ● Gaat niet perse o de gemeente, maar ik vind dat er een website moet komen waar je van elk beroep kan zien hoe hun dag eruit ziet zodat jongeren meer inzicht krijgen en zodat ze ook gelijk de juiste opleiding uitkiezen die bij hun past. ● Niet echt ● deez nuts ● niet echt

49

Bijlage V: interview protocol Algemene regeling: 1. Mag dit gesprek opgenomen worden?; 2. Discrete omgang, het gesprek wordt eventueel met de begeleider gedeeld; 3. Het gesprek is niet anoniem.

Vragen: 1. Vind u dat de gemeente genoeg doet om de jongeren erbij te betrekken? waarom?; 2. Welke specifieke problemen lopen jullie echt tegenaan?; 3. Jullie hebben een pubquiz gedaan en een enquête gehouden, zijn er meer dingen die jullie hebben ondernomen?; 4. Wat wil de gemeente met jongerenparticipatie?; 5. Welke middelen heeft de gemeente tot haar beschikking om jongeren echt te bereiken voor de jongerenparticipatie?; 6. Hoe staan jullie tegenover het gebruik van social media?; 7. Zijn jullie ook op de hoogte van hoe andere gemeenten jongerenparticipatie regelen, deze gemeente doet het goed en deze gemeente doet het slecht?; 8. Er zijn gemeenten die een participatieraad speciaal voor jongeren hebben, lijkt jou zoiets een goed idee binnen gemeente Heerenveen?; 9. Vinden jullie dat de laagdrempeligheid in de huidige situatie goed genoeg is en wat verstaan jullie onder laagdrempeligheid?; 10. De wensen van de jongeren, zijn die goed bij jullie in beeld?; 11. jullie hebben een enquête uitgezet, wat doen jullie met de resultaten van zo’n enquête?

50

Bijlage VI: Transcript interview Nienke Jongstra Menno: vindt u dat de gemeente genoeg doet om de jongeren erbij te betrekken? waarom?; Nienke: Nee, er kan nog veel meer gedaan worden. Maar we doen al wel heel erg ons best. De raadsleden hebben een initiatiefvoorstel gemaakt voor jongeren participatie. Waarin ze het college vragen hier meer aandacht aan te geven. Er is ruimte voor nog veel meer verbetering. De gemeente vindt het erg lastig de jongeren te bereiken. (Raadsvergadering 22 april) Menno: Welke specifieke problemen lopen jullie echt tegenaan? Nienke: Er zit nog wel wat afstand over hoe wij erover denken (hier bij de griffie) en hoe zij erover denken op de communicatieafdeling. Hier is de aanpak anders, hierin is een gesprek met een communicatiemedewerker handig. Heel praktisch loop ik er op de griffie tegenaan dat ik er niet genoeg tijd en aandacht in kan steken die ik er wel zou willen insteken. Voor de rest denk ik niet heel erg in problemen. Zo hebben we de jongeren al in beeld gehad met de pubquiz en enquêtes. Die adressen worden nu weer ingezet om de jongeren aan te haken in vragenlijsten. Je moet steeds weer even nadenken over hoe en wanneer de jongeren worden aangehaakt.

Menno: Jullie hebben een pubquiz gedaan en een enquête gehouden, zijn er meer dingen die jullie hebben ondernomen? Nienke: Op het moment zitten we middenin een vragenlijst waarover we de jongeren een mail hebben gestuurd om hen hierin te betrekken. Verder is het handig om de organisatie te vragen in welke onderwerpen zij de jongeren willen betrekken aangezien zij degenen zijn die de plannen aan het uitvoeren zijn. Menno: Wat wil de gemeente met jongerenparticipatie? Nienke: Ik denk dat je dat wel uit het initiatiefvoorstel kan halen, want dat is wel iets waar de raadsleden veel over nagedacht hebben. Het is in de raad geweest en nu is het aan het college om daarop te reageren. Ik denk dat die vraag hierom te vroeg gesteld wordt. Menno: Welke middelen heeft de gemeente tot haar beschikking om de jongeren echt te bereiken voor de jongerenparticipatie? Nienke: Ik kan alleen maar vanuit de raadscommunicatie spreken en dit jaar hebben we een algemeen budget van €10.000,- maar daar moeten we alles van doen. Ik denk niet dat we daarbinnen al echt een budget hebben voor jongerenparticipatie binnen de organisatie. Maar dit onderwerp is ook de inzet van het initiatiefvoorstel, want een budget voor de jongerenparticipatie zou wel een apart verhaal moeten zijn. We zijn als gemeente op het moment vooral gericht op wat we vanuit de wet moeten doen, zoals de jeugdzorg.

Het echt betrekken van jongeren bij plannen, daar zijn we ons denk ik nog niet bewust van.

51

Menno: Hoe staan jullie tegenover het gebruik van social media? Nienke: Wij hebben Twitter, Instagram en Facebook. Ik denk dat we verschillende meningen hebben over het gebruik hiervan. Er is wel bewust voor gekozen om geen aparte kanalen te maken voor de gemeenteraad, je ziet de gemeente namelijk niet als aparte onderdelen. Ik ben wel iemand die makkelijker berichtjes plaatst op social media, dus wat mij betreft kan er een heleboel op. Ik denk ook wel dat mensen over het algemeen wel positief zijn over het gebruik van social media. We hebben de webcare ook wel goed geregeld. We nemen wat er op socials gezet wordt ook even serieus als de telefoontjes die we krijgen. Wat ik wel zie is dat we een beetje bang zijn om dingen erop te zetten in verband met kritiek/negatieve reacties. Er wordt goed nagedacht over wat er op de socials wordt geplaatst. Menno: Hoe denk je dat het komt dat er zo’n angst voor is? Nienke: Ik ben er best wel veel met de griffier over in gesprek geweest, ik denk dat er een oud patroon bij de gemeente is waarbij het als het om communicatie gaat, om zenden gaat. Nu er interactie ontstaat, moet er ook gereageerd worden en dat is eng omdat je wel de goede dingen wilt doen. De angst komt dus wel voort uit iets goeds, mensen willen het goed doen en willen geen fouten maken.

Als je je blikveld een beetje omdraait en er anders tegenaan kijkt, dan merk je dat waar ze over klagen hele waardevolle informatie is over waar je iets aan kan doen, dit is nog niet helemaal geland. Ik denk dat we als gemeente nog veel te veel vast zitten in het zenden en dat onze communicatie nog veel te veel gericht is op vertellen wat je allemaal hebt gedaan, terwijl het veel meer gaat om communicatie inzetten om een relatie op te bouwen. Als gemeente heb je volgens mij 1 iemand om wie het draait en dat is de inwoner. Menno: Zijn jullie ook op de hoogte van hoe andere gemeenten jongerenparticipatie regelen, deze gemeente doet het goed en deze gemeente doet het slecht? Nienke: Ik kan daar geen oordeel over vellen en ik ben ook niet iemand die daar heel erg naar kijkt. Als je naar het landelijk nieuws kijkt dan ontkom je niet aan Breda natuurlijk. Ik denk dat iedereen er met zijn manier er wel mee bezig is. Op het moment dat je als gemeente ergens voor staat, dan zie je wel dat er van alles gebeurt. Zo zie je in hele hechte gemeenten zoals Urk dat er al contacten in de buurten zijn, en hierdoor kunnen zij heel makkelijk met de jongeren in gesprek.

Menno: Er zijn gemeenten die een participatieraad speciaal voor jongeren hebben, lijkt jou zoiets een goed idee binnen gemeente Heerenveen? Nienke: Ik sta er niet direct om te trappelen omdat ik denk dat wij wat van de systemen en processen af moeten stappen. Op het moment dat je weer een instituut inricht dan zitten daar weer processen en systemen aan vast en dat hoort niet echt meer bij deze tijd dus dat zou ik zoveel mogelijk willen vermijden. Ik zie liever iets informeler, daar waar het nodig is en op de manier waarop het het meest praktisch is. Je kan prima als gemeente zeggen dat er pizzasessies komen waar jongeren

52

kunnen komen te praten met de gemeente, maar het is ook fijn om te weten waar je het over wilt hebben met de jongeren. Menno: We hadden het met de groep over het begrip laagdrempeligheid, vinden jullie dat de laagdrempeligheid in de huidige situatie goed genoeg is en wat verstaan jullie onder laagdrempeligheid? Nienke: Marc, de contactpersoon, is vrijgemaakt om vanuit de gemeente contacten te hebben met scholen als er wat nodig is om daar dingen te regelen. Ik denk dat we heel benaderbaar zijn als gemeente als je iets met jongeren wilt, in elk geval als je bij ons op de griffie terecht komt. Menno: Ik ga nu even hypothetisch doen; stel ik heb als jongeren een superleuk idee, het opstellen van een skatepark, waar 20 andere jongeren het ook mee eens zijn, hoe ga ik dan als jongere de gemeente benaderen? Is dat via de telefoon, is dat via social media? Nienke: Bijna zoiets heeft in het najaar heeft een jongen gedaan, hij heeft een mailtje naar de burgemeester gestuurd. Hij kwam met het idee om in het slechte weer te gaan skaten in de parkeergarage en daar hebben ze ook de hele winter om de week mogen skaten, dat is met jongerenwerk opgepakt*. Ik snap de vraag achter je vraag wel, want ik weet niet hoe het gaat als je naar het algemene nummer belt, hoe snel je er dan doorheen komt. Ik weet niet hoe we dat geregeld hebben.

Menno: Ja, want ik zou op zich wel snappen dat iemand denkt, ik heb een goed idee maar dat ze het bijvoorbeeld moeilijk vinden om te bellen en dan moet je zo’n formeel mailtje typen. Nienke: Daar hebben we de socials ook voor, zoals ik al zei daar zit wel webcare dus daar wordt ook echt wel wat mee gedaan; of er wordt op een afdeling gevraagd wat erop geantwoord kan worden, of je krijgt gewoon bericht terug. Dus op die manier kan je wel binnenkomen, alleen ik denk dan dat het probleem is dat wij nog aan de andere socials moeten gaan doen en actiever moeten worden op Instagram. *mochten we hierover meer willen weten, dan contact opzoeken met Adriaan Dillema bestuursadviseur burgemeester Menno: De wensen van de jongeren, zijn die goed bij jullie in beeld? Nienke: Die vraag past beter in de organisatie. We doen namelijk heel veel met jongeren, naast dat we meer participatie willen hebben we wel sportcoaches die in de wijk zitten, we hebben wijkmanagers, dus we hebben heel veel mensen die direct contact hebben en die weten wat er speelt en waarnaar gevraagd wordt. Al heb ik ook van een gesprek met jongeren in december gehoord dat zij in het buurthuis wel wat willen maar zij struikelen over het toezicht van de volwassenen. Deze persoon heeft blijkbaar dus nog niet de weg in de gemeente gevonden zodat wij als gemeente daar actief mee kunnen helpen.

Als je de samenwerking tussen de instanties die je opricht als gemeente en de

53

gemeentelijke organisatie gaat verdiepen dan kan je de lijntjes korter maken en dan kan je de wensen van de jongeren via daar waar ze al zijn oppikken. Menno: Tot slot, jullie hebben een enquête uitgezet, wat doen jullie met de resultaten van zo’n enquête? Nienke: Ik weet niet wat de raadsleden ermee hebben gedaan, maar het was de raad die informatie heeft opgehaald. Als raadslid ben je natuurlijk altijd bezig om belangen in beeld te brengen, dus er is niet iets concreets uitgekomen en ook niet iets concreets mee gedaan. Menno: Je denkt dat het bij het raadslid is blijven hangen? Nienke: Ja, ik denk wel dat de raadsleden er zich daardoor veel bewuster van waren. De opzet van wat er toen gebeurde was ook niet dat er acties opgezet moesten worden of dat er van alles moest gebeuren, maar het wat meer van hey hoe is het met je? Het was het begin van het leggen van een relatie.

54

Bijlage VI: Plan van aanpak

Routekaart Jongeren participatie 1. Inleiding

2. Huidige

3. Wat

4. Het

5. De

situatie

gebeurt er al?

onderzoek

toekomst

55

1. Inleiding Jongerenparticipatie is een onderwerp wat bij steeds meer gemeenten op de agenda komt te staan. Bij participatie is er sprake van actieve deelname. In deze situatie betreft dit jongeren die participeren in gemeentelijke besluiten. De grote vraag is bij al deze gemeenten: hoe betrek je de groep van 16 tot 26 jaar bij de gemeentelijke politiek? Het beleid dat bij de gemeente wordt gevormd geldt namelijk ook voor deze groep. Deze onderzoeksgroep richt zich vooral op het perspectief van de jongeren. Een tweede onderzoeksgroep met hetzelfde onderwerp richt zich op het perspectief van de gemeente. De gemiddelde leeftijd voor raadsleden tussen 2002 en 2017 laag tussen de 45,3 jaar en 58,6 jaar oud (VNG, 2018). De jongeren worden niet vertegenwoordigd in een gemiddelde gemeenteraad. Daarom is het van belang dat jongeren mee participeren in de vorming van beleid, anders worden de belangen van jongeren niet tot nauwelijks meegenomen in de besluitvorming. Dit onderzoek wordt uitgevoerd naar aanleiding van het lage percentage van jongeren die betrokken zijn bij de lokale politiek. (Participatie van jongeren - Cijfers | NJi, 2021) De gemeente heeft de wens om het aantal jongeren dat actief meedoet in de besluitvorming te verhogen.

Niet alleen direct bij de besluitvorming, maar ook breder bij wat de gemeente doet en de gemeente wil ook dat jongeren zelf met initiatieven kunnen komen en dat de gemeente beter communiceert met jongeren. De gemeente Heerenveen wil jongeren betrekken door middel van een aantrekkelijke manier van participeren. De uiteindelijke manier om dit doel te bereiken zal tot stand komen door middel van dit onderzoek Het uiteindelijke resultaat moet resulteren in een een creatief eindproduct wat jongeren aan zou kunnen trekken. Dit eindproduct zal grafisch zijn zo dat jongeren dit sneller zullen bekijken dan een lang geschreven tekst. Dit eindproduct zal laagdrempelig zijn en veelal via social media gepubliceerd worden. Ook zal hier een advies bij geschreven worden over wat gemeente Heerenveen beter kan doen in het contact hebben met jongeren binnen de gemeente.

2. De huidige situatie 56

Volgens de ‘Visie sociaal beleid gemeente Heerenveen’ (2016) is de jongerenparticipatie een aandachtspunt. Het is samengevoegd in een leefdomein samen met onderwerpen zoals Passend Onderwijs, de Leerplicht en Jongerenwerk. Dat er meer aandacht aan besteed moet worden blijkt uit meerdere factoren. Volgens landelijk onderzoek van het Nederlands Jeugdinstituut (2020) deed in 2019 44,8% van de jongeren aan een vorm van jeugdparticipatie door middel van vrijwilligerswerk. Dit was een daling in vergelijk tot de voorgaande jaren. Participatie binnen de buurt en politiek vormen de kleinste categorieën binnen het totaal van 44,8%. Volgens het onderzoek participeerde 0,8% van de jongeren in politiek en 1,6% in de buurt. Ook uit onderzoek in Heerenveen (van Terwisga, 2019) zelf blijkt dat jongeren niet weten wat de gemeenteraad is en wat zij precies doen. Veel van hen dachten bij de gemeente aan het praten over paaltjes die verkeerd stonden of het schoffelen van tuintjes. Uit ditzelfde onderzoek is gebleken dat docenten geen tijd hebben tijdens Maatschappijleer om het onderwerp te behandelen, de regering vanuit Den Haag krijgt hierbij voorrang en de aandacht. Dit betekent echter niet dat de gemeente Heerenveen niets doet om de jongeren bij de gemeenteraad te betrekken, zo hebben zij recent een online Pubquiz georganiseerd voor de jongeren.

Hieraan deden meer dan honderd jongeren mee, de grootste groep hiervan was tussen de 16 en 20 jaar oud. Niet alleen de vragen over Abba en het aantal zwarte toetsen op de piano voorbij, ook werd de gelegenheid gegeven aan de jongeren om te praten over hoe zij zich voelen in de Corona Tijd en werd er gevraagd naar wat de gemeente voor hen zou kunnen doen (VNG, 2021). De gemeente Heerenveen heeft dus al stappen gezet naar meer jeugdparticipatie maar is er alsnog een lange weg te gaan om de jeugdparticipatie nog meer aan te wakkeren bij de jeugd.

57

3. Wat gebeurt er al? Om mogelijke adviezen op te stellen die bijdragen aan de toename van politieke participatie in Heerenveen moet er eerst gekeken worden naar de huidige situatie. Zijn er al projecten geweest in Heerenveen die geholpen hebben en hoe zit dit elders in het land? Voor het tot stand laten komen van gegronde aanbevelingen is het eerst nodig om te kijken naar de literatuur en de praktijk. Doel van dit kopje: het achterhalen van eerdere projecten en initiatieven zodat dit project beter voorbereid is. De gevonden bronnen zullen veelal gaan over politieke participatie, anders wordt het onderzoek te breed. Wel zijn er in dit kopje een aantal algemene bronnen genoemd die te maken hebben met participatie. De reden hiervoor is om een kort beeld te krijgen dat er elders in het land en in gemeente Heerenveen ook al is nagedacht over andere soorten van participatie om zo toch een stukje politieke participatie te kunnen mixen. Bijvoorbeeld: de gemeente Heerenveen heeft wel is een pubquiz gedaan waar vele jongeren aan meededen. In deze pubquiz kwamen ook politieke processen naar voren en vroeg de gemeente naar de mening van jongeren. Een pubquiz hoort niet bij politieke participatie, maar het kan wel een positief effect dragen. Hiermee willen we aantonen dat er rekening mee wordt gehouden. In dit kopje worden de volgende onderwerpen behandeld: 1. School 2. Social media 3.

Eigen organisatie 4. Laagdrempeligheid Na een gesprek met de opdrachtgever en na literatuuronderzoek is gebleken dat deze vier onderwerpen erg van invloed kunnen zijn op de politieke participatie van jongeren. Er wordt meer informatie gegeven in het onderzoek zelf, maar ook bij het kopje literatuuronderzoek. Wat

doet

de

gemeente

Heerenveen?

De gemeente Heerenveen heeft al enkele jaren meerdere projecten lopen om de democratische waarden te monitoren en deze te ontwikkelen. Er zijn verschillende voorbeelden te noemen: 1. School Er loopt een groot onderzoek bij de Thorbecke Academie van de NHL-Stenden. Hierbij gaan studenten onderzoek doen naar de monitoring van democratische waarden die terugkomen in de beleidsvoering van gemeente Heerenveen. Op de site van Democratie0513 kan je dit terugvinden. Ook is hier een ‘democratische meetlat’ terug te vinden met daarin volgens de gemeente belangrijke begrippen die de waarden in stand houden (De democratische meetlat, z.d.). Dit is een project dat plaatsvindt in Leeuwarden maar het kan ook gehouden worden binnen de scholen van Heerenveen, hierbij raakt de student ook betrokken bij de gemeente Heerenveen. Wij als studenten raken in ieder geval door dit project wel meer betrokken bij de politieke participatie van gemeente Heerenveen. 2. Social media Jongeren zitten veelal op social media. De opdrachtgevers hebben al successen ervaren met enquêtes die verspreid zijn onder jongeren. Dit bleek uit één van de gesprekken met de opdrachtgevers. Om feedback te krijgen zijn er via WhatsApp enquêtes verspreid, dit was een groot succes. Ongeveer 400 jongeren hebben dit ingevuld. Hieruit blijkt dat de jongeren dit laagdrempelig genoeg vinden en dan wel willen participeren.

De gemeente heeft nu nog geen officiële jongeren Instagram account of een Facebook account. Dit in verband met privacy. Hier valt echter nog wel veel te halen. Denk aan polls of mededelingen.

58

3. Eigen organisatie Een ander voorbeeld van een project is de G1000, dit was een open gesprek met inwoners. Samen gingen ze het hebben over de toekomst van het centrum van Heerenveen (G1000 Centrum Heerenveen, z.d.). Dit was echter wel een bijeenkomst waar veel oudere inwoners op afkwamen. De G1000 was niet specifiek gericht op jongeren. Toch is het wel een goed voorbeeld hoe politieke participatie verhoogd kan worden. 4. Laagdrempeligheid Heerenveen wil een brede kring hebben rondom de burger zelf. Deze kring bestaat uit sociale contacten, vrijwilligers, collectieve goederen en daarna individuele goederen. Zo zijn er volgens de gemeente voldoende lagen om de burger te beschermen tegen druk van buiten. Voorbeelden van deze druk zijn depressie, gevoel van niet betrokken zijn of benadeeld voelen. “We hebben de overtuiging dat positief denken en handelen mensen uitdaagt om hun talenten in te zetten, ook voor anderen. Mensen zijn dan ook beter in staat om verantwoordelijkheid voor hun leven te nemen.” Dit komt uit een sociaal beleidsvisie van de gemeente Heerenveen. Dit erkennen is ook al een stap richting het monitoren en ontwikkelen van participatie richting de burger en in het bijzonder de jongeren (Gemeente Heerenveen, 2016). De gemeente Heerenveen wil er zo voor zorgen dat de betrokkenheid binnen de gemeente wordt verhoogd.

Door meer betrokkenheid in de buurt en richting de gemeente toe hoopt de gemeente in te zetten op een laagdrempelige politieke participatie. Een ander voorbeeld van mogelijke laagdrempeligheid kan zijn de toegankelijkheid voor vele jongeren. Dit kan in een brede zin worden opgevat. Qua politieke participatie kan het zijn dat vaak beleidsstukken nog te moeilijk van stof zijn wat betreft taalgebruik en procedures. Een versimpeling van de taal zou effect kunnen hebben. Verder kan het ook gaan om fysieke toegankelijkheid- ervoor zorgen dat iedereen openbare gebouwen binnen kan komen. Dit betekent ook jongeren in een rolstoel. Uit een onderzoek naar de landelijke verkiezingen blijkt dat hier nog wel verbeterpunten in zitten, dit kan ook weer worden ingezet bij de gemeentelijke- of provinciale verkiezingen (TRIMBOS Instituut en NIVEL, 2017).

59

Wat doen andere gemeenten? Om gemeente Heerenveen te helpen bij maatschappelijke vraagstukken zoals de (politieke) participatie te vergroten onder jongeren is het ook nodig om te kijken naar elders in het land. Deze informatie zal niet expliciet terugkomen in de deelvragen, maar er wordt wel vergeleken met andere gemeenten bijvoorbeeld op basis van bestuursstijlen en juridische kaders. Daarom is het van belang om kort aandacht te besteden aan een situatie elders. Dit biedt mogelijkheden om tot andere nieuwe inzichten te komen. Er zijn genoeg studies, projecten en andere initiatieven te vinden die gemeente Heerenveen zou kunnen uitproberen. In dit onderzoek gaan wij hier ook naar kijken en dit eventueel meenemen. In dit kopje zijn een aantal van deze projecten terug te vinden. 1. Landelijke websites/bronnen voor lokale participatie Dit is een website die zich bezighoud met lokale participatie. Op deze site zijn verschillende projecten terug te vinden die zich bezighielden met algemene- en jongerenparticipatie. Ook is er recentelijk een video toegevoegd met daarin mogelijkheden en het belang van digitale participatie. Goed om hier dus verder naar te kijken (Lokale Democratie (programma Democratie in Actie), z.d.). Deze organisatie is bedoeld voor ambtenaren, raadsleden, wethouders etc. Veel content is hier terug te vinden. 2.

Onderzoek naar kinderrechten in Amsterdam Dit is een upload van de kinderombudsman Amsterdam. In dit onderzoek worden jongeren en kinderen anoniem geïnterviewd over verschillende onderwerpen zoals veiligheid op straat, sexting, messen op school etc. Interessant voor Heerenveen om deze onderzoeken ook zelf uit te voeren of mee te nemen. Ook wordt in dit rapport stap voor stap uitgelegd hoe dit tot stand is gekomen. Wat dan weer belangrijk is voor de participatie van jongeren. Niet zozeer direct politiek gericht, maar dan zijn jongeren wel meer betrokken bij eventuele latere besluitvorming (van der Does, 2020) . 3. Publicatiesite van Stichting Alexander Dit is een site waar publicaties, zoals de publicatie bij drie, worden geplaatst. Deze publicaties gaan over een brede algemene jongeren participatie. Publicaties over coronatijd, maatschappelijke dienst, onderwijs participatie of jeugdplatformen. Dit is zeker ook een kijkje waard voor ambtenaren die ideeën willen opdoen voor jongeren participatie(Stichting Alexander, z.d.). 4. Publicatie Site van Vereniging van Nederlandse Gemeenten Dit is ook weer een publicatiesite, maar net als de vorige is deze ook belangrijk voor het vergaren van informatie. Hier zie je bijvoorbeeld een stuk of 40 ideeën terug die elke gemeente doet om jongeren maar ook anderen te laten participeren (VNG, z.d.).

60

4. Het onderzoek Dit onderzoek zal zich op een andere manier gaan vormgeven dan normaal gesproken. Wel wordt er onderzoek verricht en dit in een verslag vorm gezet, ook om bijvoorbeeld antwoord te kunnen geven op hoofd- en deelvragen. Maar wat betreft het eindproduct zijn we nog op zoek naar een creatieve manier om ervoor te laten zorgen dat de jongeren betrokken raken bij de politieke participatie. Manieren zoals filmpjes maken, de buurt ingaan en ‘aparte’ vragen stellen, gastcolleges geven of een social media pagina aanmaken. Het onderzoek zal worden gedaan aan de hand van de hoofdvraag: ‘Hoe kan de politieke jongerenparticipatie in de Gemeente Heerenveen verbeterd worden?’ Deze hoofdvraag zal worden beantwoord door de volgende deelvragen: 1. Wat is het beleid en het juridische kader op het gebied van jongerenparticipatie in de Gemeente Heerenveen? 2. Zijn er vergelijkende initiatieven wat betreft de jongerenparticipatie in andere gemeenten? 3. Wat zijn de wensen van de jongeren op het gebied van participatie? 4. In hoeverre sluiten de wensen van de jongeren aan bij de middelen en capaciteiten van de Gemeente Heerenveen?

In dit onderzoek wordt kwalitatief onderzoek gedaan om antwoord te kunnen geven op de hoofdvraag. Voor het onderzoek wordt het beleid van de gemeente, de juridische kaders, de mening van de jongeren en de mening van de opdrachtgevere en de uitvoerende afdeling worden geraadpleegd.

61

Deelvraag

Methode

Instrument

Bron

Wat is het beleid en het juridische kader op het gebied van jongerenparticipatie in de Gemeente Heerenveen?

Deskresearch Interview

Beleidsanalyse (Hoogerwerf & Herweijer, 2014)

Gemeente Heerenveen Beleidsmedewerker, raadslid of communicatiemede werker

Literatuuronderzoek (Hoogerwerf & Herweijer, 2014) Participatieladder (Pröpper, 2019)

Gemeentewet Algemene Plaatselijke Verordening Heerenveen (Overheid.nl, 2021)

Zijn er vergelijkende initiatieven wat betreft de jongerenparticipatie in andere gemeenten?

Deskresearch

Literatuuronderzoek (Hoogerwerf & Herweijer, 2014)

Wat zijn de wensen van de jongeren op het gebied van participatie?

Fieldresearch

Enquête

Jongeren in de gemeente Heerenveen (Heerenveen, z.d.)

In hoeverre sluiten de wensen van de jongeren aan bij de middelen en capaciteiten van de Gemeente Heerenveen?

Fieldresearch

Interview

Opdrachtgever + afdeling gericht op de uitvoer van jongeren participatie

62

63

Figuur 1: Conceptueel model In figuur 1 staat een conceptueel model die betrekking heeft op de informatie die uit literatuuronderzoek naar voren kwam. De afhankelijke variabele is in dit geval het onderwerp van het onderzoek: Jongerenparticipatie. De onafhankelijke variabele zijn mogelijke hulpmiddelen om de afhankelijke variabele te stimuleren. Hieruit kan de hypothese worden opgesteld dat, door middel van samenwerking met scholen, het gebruik van sociale media, het oprichten van een organisatie/vereniging, en laagdrempeligheid, de jongerenparticipatie gestimuleerd kan worden om hoger te worden. Voor de beantwoording van de deelvragen zal ook de participatieladder van Pröpper gebruikt. Dit is van belang binnen het onderzoek, omdat het een theoretische basis geeft aan de verschillende vormen van participatie. De participatieladder maakt onderscheid in de verschillende vormen van inspraak. De volgende vormen zijn hier uit voort gekomen: 1. Directe democratie - Overheid biedt ondersteuning aan partijen voor maken van keuzes 2. Samenwerking - Overheid en partijen hebben gelijkwaardige rol en vullen samen plannen in 3. Delegering - Overheid biedt ruime kaders voor andere partijen om in te vullen 4. Participatie - Overheid biedt ruimte binnen planvorming voor meepraten en meebeslissen van betrokkenen 5.

Consultatie - Overheid biedt een gesloten oplossing waar partijen binnen strikte randvoorwaarden kunnen meepraten 6. Voorlichting - Overheid informeert andere partijen over beslissingen 7. Autoritair - Overheid geeft geen informatie maar kiest eigen weg Algemene

informatie

over

het

data

Voor de dataverzameling is er gekozen voor twee Het afnemen van interviews en het verspreiden van een enquête.

verzamelen

soorten

fieldresearch.

Methode 1: interviewen twee (semi-gestructureerd) interviews zijn afgenomen. Motivatie achter een semi-gestructureerd interview: Voor dit kwalitatieve onderzoek is het nodig om te kunnen afwijken tijdens het gesprek om zo alle mogelijke relevantie informatie te kunnen achterhalen. Door wel voorbereide vragen te hebben, wordt er wel antwoord gegeven op de hoofd- en deelvragen. De mogelijkheid tot diepgang en vrijheid was nodig bij deze interviews . Interview Naam geïnterviewde: Rol geïnterviewde: hoofd communicatie Datum interview: 28 Aanwezigen: Menno Altenburg, Het

interviewprotocol

Interview Naam Datum Aanwezigen:

en

de

transcriptie

zijn

1: Jongstra Heerenveen. 2021 Krist

Nienke bij Gemeente mei Anouk

terug

te

vinden

in

de

bijlage.

2: geïnterviewde: interview:

64

Het

interviewprotocol

en

de

transcriptie

Methode 2: De link naar de enquête staat in de bronnenlijst.

zijn

terug de

te

vinden

in

de

bijlage. enquête

De lancering van de enquête was officieel 6 mei 2021, in de dagen tot en met …… zijn er ….. reacties gekomen. Uitgedeeld onder …. mensen met een volledigheid van …. De volledigheid is namelijk gebaseerd op een filter van mensen die wel of niet wonend zijn in gemeente Heerenveen en of ze de juiste leeftijd hebben. Deze extra opties zijn toegevoegd omdat de enquête via school en via social media zijn verspreid, dit kan betekenen dat een aantal mensen de enquête toegestuurd kregen die niet woonzaam zijn in de gemeente. Validiteit en betrouwbaarheid Om te kijken naar de validiteit van de enquête is het nodig om een paar dingen te vermelden. De eerste is dat dat enquête is opgesteld op basis van de literatuur en gesprekken met de opdrachtgever. Het gaat hierbij om literatuur die is geselecteerd op relevantie voor de onderzoeksvraag. De enquête is onder meer goedgekeurd door de opdrachtgever Marc Jense, Nienke Jongstra en het is besproken met Dejan Veljkovicprojectbegeleider. Helaas is de enquête door niet veel respondenten ingevuld dus je kan niet spreken van een grote representatieve doelgroep, wel kan je spreken van een betrouwbaar kwalitatieve enquête omdat deze vaak gecontroleerd is en veel bruikbare antwoorden weergeeft.

Om verdere antwoorden te krijgen op dit onderzoek en de probleemstelling, maar ook om een stukje diepgang te creëren zijn er twee interviews semigestructureerde interviews afgenomen. De betrouwbaarheid van deze interviews kan wel worden gewaarborgd omdat deze met toestemming zijn opgenomen en getranscribeerd. Dankzij deze relatief valide meetinstrumenten zijn zowel de interviews als de enquête meegenomen in de resultaten en de conclusie.

65

5. De toekomst In dit kopje is er aandacht voor hoe ons groepje het eindresultaat voor zich ziet. Dit eindresultaat staat nog niet vast en er kan nog veel aan veranderen, maar toch is het voor de beeldvorming wel handig. Herhaling doelstelling: De primaire doelstelling van dit onderzoek is om tot een duidelijk beeld te krijgen van wat jongeren tot participeren brengt in de gemeente Heerenveen. Een secundaire doelstelling van dit onderzoek is om tot een creatief eindproduct te komen wat aansluit op de behoefte van jongeren om uiteindelijk te gaan participeren. Door middel van de resultaten van dit onderzoek is de gemeente Heerenveen beter in staat om jongerenparticipatie omhoog te krijgen. Dit creatief eindproduct is verder nog niet bekend. Wel zijn er al over mogelijke voorbeelden nagedacht. - Maken van een overzichtelijke poster die jongeren kunnen gebruiken. Wellicht met een QR-code die ze naar de website van de gemeente brengen, of naar een online initiatief loket. Wat ook mogelijk is, is een verwijzing naar social media platformen waarop kort en bondig informatie wordt gedeeld - Een online referendum. Dit kan erg breed worden opgevat: Van een simpele poll op Instagram stories- of echt een enquête via whatsapp. Wij zijn er wel over eens dat een normaal referenda niet werkt, tevens is dit ook vrij prijzig om te organiseren. Enige nadeel is de privacy gevoeligheid.

- Video of foto benadering: Projecten waar de gemeente Heerenveen jongeren wil laten meebeslissen uitleggen via YouTube of een andere platform. Net zoals NOSop3. Zo zijn er vele andere voorbeelden te bedenken waarop we dit onderzoek creatief kunnen afsluiten. Naast de gewone beantwoording van de deelvragen zal er dus ook een soort creatieve hulptool worden ontwikkeld. Alleen wat dit wordt is nog niet bekend.

66

6.Planning Taak:

Wie:

Aanpassen PVA

Ieder zijn eigen stuk

Opmaak PVA

Anouk

Maken en bijwerken planning

Anouk

Deelvraag 1

Verena

Deelvraag 2

Thijmen

Deelvraag 3

Miriam

Deelvraag 4

Menno en Anouk

Conclusie en aanbeveling

Anouk en Menno en (Thijmen)

Discussie

Miriam en Verena

Wanneer:

Af?

Doorlopend

Enquête aanpassen Miriam Resultaten bijhouden Literatuurlijst

Anouk

Lay-out

Anouk

Contactpersoon

Menno

Interview protocol schrijven

Verena en Miriam

Begrippenlijst toevoegen

Anouk

Inleveren definitieve onderzoeksrapport

Anouk

( voor de interviews, datum nader te bepalen )

Datum deadline

67

Literatuurlijst Content. (2021, 28 februari). Young 055. https://young055.nl/content/ De democratische meetlat. (z.d.). Democratie 0513. Geraadpleegd op 22 februari 2020, van https://www.democratie0513.nl/monitoren-democratisering/de-democratische-meetlat G1000 Centrum Heerenveen. (z.d.). Democratie 0513. Geraadpleegd op 8 maart 2021, van https://www.democratie0513.nl/monitoren-democratisering/g1000 Gemeente Heerenveen. (2016, januari). Visie sociaal beleid gemeente Heerenveen. Visie Sociaal Beleid. https://www.heerenveen.nl/wp-content/uploads/2017/01/Visie-sociaalbeleid.pdf Heerenveen. (z.d.). Algemene Plaatselijke Verordening Heerenveen. Decentrale regelgeving. Geraadpleegd op 9 maart 2021, van http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/xhtmloutput/Historie/Heerenveen/CVDR37293 6/CVDR372936_3.html Hoogerwerf, & Herweijer. (2014). Overheidsbeleid (9de editie). Wolters Kluwer. In de praktijk. (z.d.). Buurtwijs. Geraadpleegd op 22 februari 2020, van https://www.buurtwijs.nl/themas/in-de-praktijk Lokale Democratie (programma Democratie in Actie). (z.d.). Lokale democratie. Geraadpleegd op 22 februari 2021, van https://lokale-democratie.nl/cms/view/75991f124c4f-43cb-9a24-335f17eff8b0/lokale-burgerparticipatie Monitor Democratisering door Thorbecke Academie aan bod in raadsvergadering gemeente Heerenveen. (2019, 25 februari). Heerenveense Courant.

https://heerenveensecourant.nl/artikel/993436/monitor-democratisering-doorthorbecke-academie-aan-bod-in-raadsvergadering-gemeente-heerenveen.html NJI. (z.d.). Participatie van jongeren - Cijfers | NJi. Geraadpleegd op 9 maart 2021, van https://www.nji.nl/nl/Databank/Cijfers-over-Jeugd-en-Opvoeding/Cijfers-per-onderwerpParticipatie-van-jongeren

68

Overheid.nl. (2021, 1 januari). wetten.nl - Regeling - Gemeentewet - BWBR0005416. https://wetten.overheid.nl/BWBR0005416/2021-01-01 Participatie van jongeren - Cijfers | NJi. (2020, 15 februari). NJI. https://www.nji.nl/nl/Databank/Cijfers-over-Jeugd-en-Opvoeding/Cijfers-per-onderwerpParticipatie-van-jongeren Stichting Alexander. (z.d.). Stichting Alexander. Geraadpleegd op 22 februari 2020, van https://st-alexander.nl/ TRIMBOS Instituut en NIVEL. (2017). Toegankelijkheid Tweede Kamerverkiezing 2017 voor mensen met een beperking: hindernissen én oplossingen. Nivel. https://www.nivel.nl/sites/default/files/bestanden/Rapport_toegankelijkheid_verkiezingen _NIVEL_2017.pdf van der Does, A. (2020, mei). Kinderrechtenscan. Stichting Alexander. https://stalexander.nl/wp-content/uploads/2020/10/Kinderrechtenscan_mei_2020.pdf van Terwisga, I. (2019, 30 november). Jongeren kennen bestaan gemeenteraad niet. Heerenveen Lokaal - Politiek Heerenveen. https://heerenveenlokaal.nl/jongeren-kennenbestaan-gemeenteraad-niet/ VNG. (z.d.-a). Persoonlijke gegevens raadsleden. Geraadpleegd op 9 maart 2021, van https://vng.nl/sites/default/files/nieuws_attachments/2017/persoonlijke_gegevens_raadsleden _2017.pdf

VNG. (z.d.). Praktijkvoorbeelden. Geraadpleegd op 22 februari 2020, van https://vng.nl/overzichtpraktijkvoorbeelden?f%5b0%5d=practical_examples_subjects%3A400264&sort_bef_combin e=created_DESC&sort_by=created&sort_order=DESC&page=0 VNG. (2021). ‘Gemeente Heerenveen organiseert pubquiz voor jongeren.’,. https://vng.nl/praktijkvoorbeelden/gemeente-heerenveen-organiseert-pubquiz-voorjongeren

69

Bijlage VII: onderzoeksrollen 2.1- Rollen De rollen in onze groep waren als volgt verdeeld. Hierbij hebben we gekeken naar welke rol we elkaar zouden geven en welke rol past bij wie volgens de belbinrollen (werken met teamrollen, z.d.). De rollen in het begin van het project: Anouk: Redactrice Menno: Contactpersoon Miriam: Voorzitter Thijmen: Brononderzoeker Verena: Controleur en Zorgdrager Hoe het ging: Anouk: Redactrice en APA-specialist De zorgdrager Menno: Voorzitter en contactpersoon met de Gemeente Heerenveen Voorzitter Miriam: Groepsgekkie en enquête-specialist De vormer Thijmen: Vader van de groep en contactpersoon met de scholen Brononderzoeker Verena: Jurist en stresskip Groepswerker/zorgdrager

70

2.2

Verklaring van de verdeling

Anouk Anouk was degene die zorgde dat de opmaak van document goed was en dat er een laatste controle kwam over de producten. Daarnaast was zij verantwoordelijk voor het verwerken van de bronnen op de juiste manier in het document en in de literatuurlijst worden verwerkt. Volgens de Belbinrollen valt Anouk onder de zorgdrager ze is heel erg bezig om te zorgen dat het document in goede banen wordt geleid. Daarnaast is Anouk heel erg perfectionistisch op de vorm van het document. Ze bewaakt de kwaliteit van het aan te leveren project.

Menno Menno nam tijdens de online meetings vaak de leiding. Dit gebeurde zonder overleg, maar werd wel door iedereen geaccepteerd. Daarnaast beheerde Menno het contact met de opdrachtgever en de Gemeente Heerenveen. Daarnaast was Menno altijd rustig en bracht de groep samen. Hij zag in elk idee wel iets. Hij was volgens de belbinrollen de voorzitter. Hij was de natuurlijke coördinator van het team. Hij zorgde ervoor dat de groep samen kwam tot een conclusie en een verdeling van het werk.

Miriam Miriam was de jongste van de groep en daarmee af en toe ook het springende hertje. De ene keer probeerde ze de groep aan het werk te krijgen, maar op andere momenten was ze de clown van de groep. Daarnaast heeft Miriam de enquête opgesteld en heeft ze deze beheert gedurende de tijd dat deze open stond. Voor de verspreiding buiten de scholen en de gemeente was ze verantwoordelijk. Volgens de Belbinrollen is zij een vormer. Ze is gedreven in alles waar ze mee bezig is. Verder is ze gepassioneerd en maar ook best ongeduldig. Een goed voorbeeld daarvan is met het ophalen van de respondenten voor de gemeente.

Thijmen Was de vader van de groep. Hij was altijd degene die vroeg of alles al gebeurd was en of mails al gemaakt en verstuurd waren. Hij hield zich met alles bezig en bekommerde zich over alle aspecten van het project. Daarnaast was hij ook de contactpersoon met de scholen. Hij probeerde via scholen een mogelijkheid te zoeken om daar de enquête te kunnen verspreiden. Volgens de Belbinrollen is hij de brononderzoeker. Hij was heel enthousiast tijdens het project en was altijd op zoek naar nieuwe ideeën. Hij hield goed contact met de scholen en zocht ook graag nieuwe contacten.

Verena Was de jurist van de groep. Doordat zij de studie HBO-rechten doet heeft ze meer kennis dan de rest op het juridische gebied. Daarnaast maakte zij zich van de groep het meest druk om de deadlines. Soms was ze erg gestrest, omdat ze voor de minor twee projecten moet doen. Dat maakte haar tot de stresskip van de groep. Volgens de Belbinrollen is ze een groepswerker. Ze is erg behulpzaam en vind het prettig als iedereen in goede harmonie met elkaar samenwerkt. Ze werkt altijd erg taakgericht en zorgt dat alles ruim op tijd klaar is.

71

72