Bijlage 2 - Uitgangspunten Vernieuwen Omgevingsvisie
Tekst van het document
Vernieuwen Omgevingsvisie Uitgangspuntennotitie
Vernieuwen Omgevingsvisie Samen werken aan brede welvaart in 2030, 2040 en 2050
Gemeente Heerenveen
Uitgangspuntennotitie (definitief concept 04-11-2025)
Inhoud Afkortingen
6
1
Inleiding
7
1.1 1.2 1.3
Doel van de Uitgangspuntennotitie Stappen tot nu toe Opbouw van het document
7 7 8
2
Te behouden onderdelen uit Omgevingsvisie 1.0
10
2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
Basis behouden Ontstaansgeschiedenis en kernkwaliteiten Toekomstvisie op hoofdlijnen Hoe willen we samenwerken Kernopgaven
10 10 11 11 13
3
Trends en ontwikkelingen
14
3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4
Ontwikkelingen rond brede welvaartsthema’s Bevolking - Planbureau Fryslân Sociaal - Planbureau Fryslân Economisch - Planbureau Fryslân Ruimtelijk - Planbureau Fryslân Beleidsontwikkelingen andere overheden Rijksoverheid Provincie Fryslân Wetterskip Fryslân Regionale samenwerking
14 14 15 15 16 17 17 17 18 19
4
Heerenveen in 2050
20
4.1 4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.1.4
Volgend hoofdstuk in het verhaal van Heerenveen De gemeente van de toekomst Deel I - Stad van de toekomst Deel II - Dorpen van de toekomst Deel III - Buitengebied van de toekomst
20 20 21 22 22
5
Uitgangspunten voor ruimtelijke ontwikkeling Heerenveen
24
5.1 5.2
Algemene uitgangspunten Thematische uitgangspunten
24 25
6
Uitwerking op de kaart
29
6.1 6.1.1 6.1.2 6.1.3 6.2
Stad, dorpen en buitengebied op de kaart Stad van de toekomst Dorpen van de toekomst Buitengebied van de toekomst De gemeente voorbij 2050
29 30 36 39 42
7
Beleidsstructuur fysieke leefomgeving
45
7.1 7.2
45
7.3
Het beleidshuis verstevigen Uitgangspunten voor het verstevigen van het beleidshuis van de fysieke leefomgeving Toelichting bij de verplichte Omgevingsprogramma’s
46 49
8
Vervolg: van uitgangspunten naar nieuwe omgevingsvisie
51
8.1 8.2 8.3 8.4 8.5
Uitwerking naar deelgebieden Omgevingseffecten bepalen Afstemming met (vernieuwde) kaders Rijk en Provincie Tweede dialoogronde Digitale raadpleegbaarheid
51 51 52 53 53
8.6
Uitvoeringshoofdstuk
53
Bijlagen
54
Bijlage I – Totstandkoming Bijlage II – Verslag gesprekken dialoogronde 1 Bijlage III – Samenvatting Contourenschets
54 56 61
Afkortingen ANWB B&W FET HBV IBF NRD M.B.T. MER MFA MKB NOVEX NOVI NS OER OV
– -
Algemene Nederlandse Wielrijdersbond Burgemeester & Wethouder Friese Energie Tafel Huurdersbelangenvereniging Internationaal Bedrijventerrein Friesland Notitie Reikwijdte en Detailniveau Met betrekking tot Milieueffectrapportage Multifunctionele accommodatie Midden- en kleinbedrijf Nationale Omgevingsvisie Extra Nationale Omgevingsvisie Nederlandse Spoorwegen Omgevingseffectrapportage Openbaar vervoer
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
1.2 Stappen tot nu toe
1 Inleiding
Het vaststellen van deze uitgangspunten betekent de afronding van stap 3 (Oordeelsvormen) in het vernieuwen van de Omgevingsvisie. Zie bijlage I voor een uitgebreide toelichting van stappen 1, 2 en 3.
1.1 Doel van de Uitgangspuntennotitie Dit document heeft als doel om de beleidskoers van de nieuwe Omgevingsvisie vast te stellen. Er zijn twee redenen waarom dit wenselijk is: 1. De Omgevingsvisie gaat over een veelvoud aan thema’s, gebieden en ambities. Om te voorkomen dat de nieuwe Omgevingsvisie straks richting en zeggingskracht mist, worden tussentijds deze uitgangspunten vastgesteld. Tijdens het opstellen van de Omgevingsvisie 1.0 is een vergelijkbare tussenstap gezet, in het document Beleidskoers Fysieke Leefomgeving (vastgesteld op 22 juni 2020). 2. In de Omgevingsvisie 1.0 is aangegeven dat deze eens in de vier jaar, elke raadsperiode, grondig wordt herzien. Het is niet meer haalbaar om de Omgevingsvisie in de raadsperiode 2022-2026 volledig te herzien. De Uitgangspuntennotitie zorgt ervoor dat er tijdens de raadsperiode 2022-2026 nog bestuurlijke richting kan worden gegeven aan de nieuwe Omgevingsvisie. Na de vaststelling van de Uitgangspuntennotitie wordt deze verder uitgewerkt tot een ontwerp Omgevingsvisie. Deze ontwerp-Omgevingsvisie wordt besproken in de gemeenteraad en daarna ter inzage gelegd zodat iedereen zijn of haar zienswijze kan geven. De gemeenteraad stelt de vernieuwde Omgevingsvisie volgens planning eind 2026 vast.
In stap 1 (Start) zijn de bestuurlijke doelen voor vernieuwen van de omgevingsvisie bepaald. Deze zijn samengevat in vijf “V’s”, zoals vastgesteld in de Startnotitie Vernieuwen Omgevingsvisie:
Vertalen van brede welvaart naar strategisch beleid voor de fysieke leefomgeving Verdiepen en concreter richting geven bij vraagstukken vanuit de transities en grote ruimtelijke ontwikkelingen Verwerken van nieuw beleid Verlengen van de tijdshorizon naar 2050 Versterken van de structuur in het beleid m.b.t. de fysieke leefomgeving
In stap 2 (Beeldvormen) zijn de onderwerpen die nu en in de toekomst ruimte vragen in beeld gebracht. Ook zijn er drie denkrichtingen geschetst voor de toekomst van kern Heerenveen en omgeving. Bijlage III geeft een samenvatting van het ambtelijk onderzoek Contourenschets Vernieuwen Omgevingsvisie, waarin bovenstaande is gebundeld. De afgelopen maanden hebben er naar aanleiding van dit onderzoek veel gesprekken plaatsgevonden, met de ambtelijke organisatie, college, raad, medeoverheden, maatschappelijke partners, ondernemers en dorps- en wijkbelangen. Bijlage II laat zien hoe deze gesprekken zijn verlopen en welke inzichten deze hebben opgeleverd voor de Uitgangspuntennotitie.
Pagina 7
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
De stappen om te komen tot een vernieuwde Omgevingsvisie staan hieronder verbeeld.
1.3 Opbouw van het document De volgende hoofdstukken bouwen op elkaar door (zie figuur 2). In hoofdstuk 2 wordt nog specifieker aangegeven welke onderdelen uit de Omgevingsvisie 1.0 behouden blijven in de vernieuwde Omgevingsvisie. Hoofdstuk 3 schetst de trends en ontwikkelingen waar de vernieuwde visie op gebaseerd wordt. Hoofdstuk 4 bevat een vernieuwde visie op hoe gemeente Heerenveen er in 2050 uitziet en welke positie het inneemt in de regio. Hoofdstuk 5 vertaalt deze visie naar algemene en thematische uitgangspunten voor ruimtelijke ontwikkelingen. Hoofdstuk 6 past de visie en uitgangspunten toe op de kaart van gemeente Heerenveen.
H6. Uitwerking op de kaart H5. Uitgangspunten voor ruimtelijke ontwikkeling H4. Heerenveen in 2050
H3. Trends en ontwikkeling
H2. Basis van Omgevingsvisie 1.0
Figuur 1 - Samenvatting van de processtappen en producten (Startnotitie Vernieuwen Omgevingsvisie, 2024).
Figuur 2 – Opbouw van de hoofdstukken 2 t/m 6 in de Uitgangspuntennotitie.
Pagina 8
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Hoofdstuk 7 is gericht op de vijfde V: Versterken van de structuur in het beleid voor de fysieke leefomgeving. Hier staan de uitgangspunten met betrekking tot het ontwikkelen van een stevig beleidshuis voor de fysieke leefomgeving. Tot slot geeft hoofdstuk 8 aan hoe de volgende stappen in het vernieuwen van de Omgevingsvisie eruit gaan zien.
De invloed van de gemeente op de leefomgeving In de Omgevingsvisie geeft de gemeenteraad welke doelen zij wil nastreven voor de leefomgeving. In het Omgevingsplan geeft de gemeenteraad aan welke ontwikkelingen er wel of niet wenselijk zijn op een locatie. De invloed van de gemeente op de leefomgeving heeft echter grenzen. •
•
Voor veel onderwerpen is de gemeente afhankelijk van de juridische mogelijkheden die de provincie en het Rijk bieden. De Omgevingsvisie hoeft zich niet tot deze juridische grenzen te beperken, omdat deze zelfbindend is voor de gemeente. Wel betekent dit dat er voor het behalen van de doelen veel samenwerking nodig is met andere overheden. De gemeente bouwt zelf geen huizen, bedrijfspanden of windmolens. Ook heeft de gemeente maar een beperkte hoeveelheid grond in bezit. Veel van de ingrepen in de leefomgeving worden gedaan door bedrijven en maatschappelijke organisaties. Samenwerking met deze partijen dus cruciaal.
De Greiden, Heerenveen
Pagina 9
2 Te behouden onderdelen uit Omgevingsvisie 1.0 2.1 Basis behouden In de startnotitie Vernieuwen Omgevingsvisie staat dat de in 2021 vastgestelde Omgevingsvisie 1.0 een goede basis vormt om op door te bouwen. Het document is het resultaat van een grondig proces met veel inbreng vanuit inwoners en ondernemers. In dit hoofdstuk staat toegelicht welke onderdelen we verstaan onder “de basis”. Deze onderdelen uit de Omgevingsvisie 1.0 zullen in elk geval behouden blijven in de vernieuwde Omgevingsvisie. Omgekeerd geldt dat de onderdelen die hieronder niet worden vermeld in grotere of kleinere mate zullen worden herzien in de vernieuwde Omgevingsvisie. In hoofdstukken 4, 5, en 6 staat aangegeven op welke onderdelen uit Omgevingsvisie 1.0 ze betrekking hebben. De onderdelen worden behandeld op volgorde van verschijning in de Omgevingsvisie 1.0. In de voetnoten wordt extra duidelijk gemaakt welke onderdelen van de Omgevingsvisie 1.0 er bedoeld worden.
2.2 Ontstaansgeschiedenis en kernkwaliteiten Het hoofdstuk “Het DNA van Heerenveen” 1 van de Omgevingsvisie 1.0 vertelt een beknopte ontstaansgeschiedenis van het landschap en de kernen en gaat in op de zes kernkwaliteiten van Heerenveen. Het hoofdstuk “Gebiedsgerichte uitwerking van de visie”2 bevat voor elk deelgebied een gedetailleerdere ontstaansgeschiedenis en opsomming van de kernkwaliteiten en functionele kernmerken. Er is geen aanleiding om veranderingen aan te brengen aan de algemene en gebied specifieke ontstaansgeschiedenis en kernkwaliteiten, tenzij er sinds de vaststelling van Omgevingsvisie 1.0 aanzienlijke veranderingen in een deelgebied hebben plaatsgevonden. Ook de indeling van deelgebieden blijft het vertrekpunt. Waar nodig kan de gebiedsindeling nog wel bijgesteld worden. Wanneer er keuzes gemaakt moeten worden over de toekomstige inrichting van een gebied is het mogelijk dat de ene kernkwaliteit botst met de andere. Er is geen hiërarchie tussen de kernkwaliteiten, dus moet per situatie een afweging gemaakt worden tussen de kernkwaliteiten.
1 2
Omgevingsvisie 1.0. “2. Het DNA van Heerenveen: onze kernkwaliteiten”. Pagina 11 t/m 14. Omgevingsvisie 1.0. “6. Gebiedsgerichte uitwerking van de visie”. Pagina 43 t/m 92.
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Onze kernkwaliteiten (Omgevingsvisie 1.0) 1. Een landelijk onderscheidend profiel als (top)sportgemeente 2. De uitstekende (boven)regionale bereikbaarheid en daarbij horend vestigingsklimaat 3. De nabijheid van regionale voorzieningen 4. Landschappelijke diversiteit 5. De historie van de (veen)ontginningsgeschiedenis 6. Een robuust groen- en blauw netwerk met ruimte voor een sterke agrarische sector
2.3 Toekomstvisie op hoofdlijnen3 De kern van de visie geeft aan wat voor gemeente Heerenveen wil zijn en welke kernkwaliteiten we daarbij centraal stellen. Uit de ambtelijke evaluatiesessies kwam meerdere keren naar voren dat de kern van de visie volledig is, maar dat deze wel scherpte mist. De Omgevingsvisie 1.0 richt zich op 2040, maar de waarden die in de kern van de visie worden beschreven zijn ook geldig voor 2050 en nog verder in de toekomst. Bij het vernieuwen van de Omgevingsvisie is het de uitdaging om deze waarden concreter te maken, om zo beter richting te geven bij vraagstukken vanuit de transities en grote ruimtelijke ontwikkelingen. Kern van de visie (Omgevingsvisie 1.0) In 2040 is Heerenveen een gezonde, ondernemende en duurzame gemeente waar het prettig wonen, werken en recreëren is. We hebben ons onderscheidende profiel als (top)sportgemeente verder versterkt en verbreed. We koesteren de landschappelijke kwaliteit en diversiteit, de uitstekende bereikbaarheid en de (regionale) voorzieningen als reden om hier te wonen en te werken. En we zijn in 2040 een flink eind op weg om de gemeente samen met inwoners en bedrijven klimaatbestendig en klimaatneutraal te maken.
2.4 Hoe willen we samenwerken4 Inwoners, ondernemers en andere overheden en samenwerkingspartners spelen een belangrijke rol bij het verwezenlijken van de doelen uit de Omgevingsvisie. Heerenveen kiest waar mogelijk voor samenwerking en treedt sturend op waar nodig. Een goede
3 4
Omgevingsvisie 1.0. “4.1 Toekomstvisie: het Heerenveen van 2040”. Pagina 17. Omgevingsvisie 1.0. “4.2 Hoe willen we samenwerken”. Pagina 19 t/m 20.
Pagina 11
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
samenwerkingspartner is voorspelbaar, transparant en betrouwbaar. Daarom houden we vast aan de eerder vastgestelde samenwerkingsprincipes. Deze principes vormen een robuuste basis voor de manier waarop Heerenveen samenwerkt met inwoners en ondernemers en de manier waarop nieuwe opgaven en initiatieven behandeld worden. Bij het vernieuwen van de omgevingsvisie zullen deze principes waar mogelijk wel verder geconcretiseerd worden. De vier milieubeginselen staan voorgeschreven in de Omgevingswet en zijn daarmee een gegeven.
Milieubeginselen (Omgevingsvisie 1.0) 1. Het voorzorgsbeginsel; 2. Het beginsel van preventief handelen; 3. Het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron worden bestreden; 4. Het beginsel dat de vervuiler betaalt
De volgende samenwerkingsprincipes staan in de omgevingsvisie: Samenwerkingsprincipes (Omgevingsvisie 1.0) 1. Werken volgens het ‘ja, mits’-principe. 2. Investeren in afstemming vooraf. 3. Betrekken inwoners en ondernemers bij de voorbereiding en evaluatie van beleid. 4. De opgave bepaalt hoe en met wie we samenwerken. De vier afwegingsprincipes5 worden op onderdelen aangevuld, samengevoegd en herschreven. De nieuwe afwegingsprincipes zijn te vinden als “algemene uitgangspunten” in het hoofdstuk “Uitgangspunten voor ruimtelijke ontwikkeling Heerenveen” in dit document.
5
Omgevingsvisie 1.0. “4.3 Hoe wegen we af?”. Pagina 20 t/m 21.
Pagina 12
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
2.5 Kernopgaven6 In de startnotitie is geconcludeerd dat de vier kernopgaven nog steeds een logische indeling vormen. Elke kernopgave beslaat een breed aantal thema’s, waarbinnen mogelijk wel nieuwe ontwikkelingen en inzichten spelen. Dit betekent dat de vier kernopgaven als kapstok behouden blijven, maar dat de onderliggende schets van de opgaven7, strategische doelstellingen en acties8 wel vernieuwd zullen worden. Kernopgaven (Omgevingsvisie 1.0) 1. Werken aan Heerenveen als (boven)regionaal centrum voor (top)sport, werk en voorzieningen 2. Bouwen aan toekomstbestendige woningen 3. Zorgen voor gezonde, klimaatbestendige en leefbare wijken en dorpen 4. Versterken van de kwaliteit en veerkracht van het landelijk gebied
Skoatterwâld, Heerenveen – De Tjongervallei ter hoogte van Nieuwehorne
6
Omgevingsvisie 1.0. “5.1 Vier kernopgaven”. Pagina 22. Omgevingsvisie 1.0. “5. Thematische uitwerking van de visie”. Pagina 22 t/m 42. 8 Bijlage 5 bij Omgevingsvisie 1.0. “Overzicht strategische doelstellingen en acties voor de vier kernopgaven”. 7
Pagina 13
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
3 Trends en ontwikkelingen In het hoofdstuk “Waar moeten we rekening mee houden?”9 in de Omgevingsvisie 1.0 staat aangegeven welke trends en ontwikkelingen er spelen. Om in de vernieuwde Omgevingsvisie de juiste keuzes te maken, is het belangrijk om de nieuwste trends en ontwikkelingen in beeld te hebben. We kijken naar hoe het momenteel staat met brede welvaartsthema’s en welke grote beleidsontwikkelingen er hebben plaatsgevonden bij andere overheden.
het inwoneraantal van gemeente Heerenveen gestaag blijft groeien tot 2050, verder dan dat kijkt de prognose niet. Tussen 2025 en 2050 voorziet provincie Fryslân een toename van ongeveer 5000 Heerenveners. Het grootste deel van deze groei vindt plaats in de leeftijdscategorie 75 jaar en ouder.
3.1 Ontwikkelingen rond brede welvaartsthema’s Planbureau Fryslân geeft in hun rapport Gemeente Heerenveen: trends en ontwikkelingen10 een actueel beeld van de verschillende thema’s die samen brede welvaart vormen, gegroepeerd in bevolking, sociaal, economisch en ruimtelijk (figuur 3). Hieronder volgt een samenvatting van dit rapport.
3.1.1 Bevolking - Planbureau Fryslân De Heerenveense bevolking groeit en wordt ouder Omgevingsvisie 1.0 gaat ervan uit dat de bevolking van Heerenveen tot 2035 gestaag blijft groeien, maar daarna begint te krimpen. Dat beeld is ondertussen veranderd. De bevolkingsprognose van provincie Fryslân uit 202511 laat zien dat
Figuur 3 - Thema’s binnen brede welvaart (Planbureau Fryslân)
9
11
Omgevingsvisie 1.0. “3. Waar moeten we rekening mee houden?”. Pagina 15. 10 Planbureau Fryslân (2025). “Gemeente Heerenveen: trends en ontwikkelingen.”
Provincie Fryslân (2025). “Factsheet Bevolkings- en Huishoudensprognose.”
Pagina 14
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
3.1.2 Sociaal - Planbureau Fryslân
3.1.3 Economisch - Planbureau Fryslân
Heerenveners zijn relatief gelukkig, wel ligt eenzaamheid op de loer Inwoners van Heerenveen zijn over het algemeen tevreden met het leven en ervaren minder stress dan gemiddeld in Fryslân en Nederland. Ook zijn Heerenveners iets vaker tevreden met hun vrije tijd dan gemiddeld in Fryslân en Nederland. Wel is het zo dat de ervaren stress toeneemt onder inwoners van Fryslân, onder andere door stijgende werkdruk en de druk op mantelzorgers. Het gaat met name om jongvolwassenen, gevolgd door 35- tot 49-jarigen. Heerenveners voelen zich minder vaak eenzaam dan gemiddeld in Fryslân en Nederland. Alsnog geeft 42 procent van de bevolking aan zich matig tot ernstig eenzaam te voelen. Twaalf jaar eerder was dat aandeel nog 38 procent.
De komende jaren neemt het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs en vervolgonderwijs af In 2025 waren er ruim 1000 (-12%) minder kinderen (0-14 jaar) in de gemeente dan in 2015. Wel is de verwachting dat het aantal kinderen de komende jaren weer gaat toenemen. Vanwege de kleinere groep kinderen zijn er de afgelopen jaren een aantal basisscholen gesloten. Ook gaan er de komende jaren minder leerlingen naar het voortgezet onderwijs en later naar het mbo en hoger onderwijs.
Voor elke 85-plusser zijn er steeds minder potentiële mantelzorgers beschikbaar De groep 85-plussers zal toenemen en de groep die de meeste mantelzorg verleent (50 tot 75-jarigen) neemt af. Momenteel zijn er voor elke 85-plusser in theorie nog 12 potentiële mantelzorgers beschikbaar. In 2040 zijn dat er nog zes. Heerenveners staan er financieel wat beter voor dan het Friese gemiddelde Het gemiddelde inkomen ligt in Heerenveen hoger dan in Fryslân, 37.000 euro tegenover 35.500 euro in 2023. 9% van de inwoners van gemeente Heerenveen hebben moeite met rondkomen, vergeleken met 12% in Fryslân en 13% in Nederland. Ook het aandeel inwoners met geregistreerde problematische schulden is lager dan gemiddeld in Fryslân en Nederland.
12
Er heerst krapte op de arbeidsmarkt De potentiële beroepsbevolking is de afgelopen jaren gekrompen, terwijl het aantal banen steeg. Tussen 2025 en 2040 blijft de potentiële beroepsbevolking (leeftijd 15-74 jaar) ongeveer gelijk. Planbureau Fryslân geeft aan dat het moeilijk te voorspellen is in hoeverre automatisering en digitalisering de arbeidsmarktkrapte in de toekomst zullen beïnvloeden. Ten opzichte van het Friese gemiddelde zijn de sectoren ‘Handel en reparatie’, ‘Zakelijke dienstverlening’ en ‘Vervoer en opslag’ relatief groot in onze gemeente. De economie dreigt te verschralen De Rabobank concludeert in haar rapport ‘Voorbij de Friese paradox’12 dat om de hoge brede welvaart in Fryslân vast te houden, het belangrijk is dat de economie van Fryslân vitaal blijft. Om de economie vitaal te houden adviseert de Rabobank onder andere om verder te specialiseren in onderwerpen als circulariteit, jongeren te behouden en meer samen te werken met de rest van Noord-Nederland en andere delen van Nederland.
Rabobank (2025). “Voorbij de Friese paradox”.
Pagina 15
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
3.1.4 Ruimtelijk - Planbureau Fryslân Er komen meer en kleinere huishoudens Het aantal huishoudens blijft tot in elk geval 2050 groeien, met ongeveer 3000 ten opzichte van het jaar 2025. Deze toename komt vrijwel volledig door eenpersoons huishoudens. Vooral de groep alleenwonende ouderen groeit. Woningen zijn duurder geworden Sinds 2013 (nog in de tijd van de huizencrisis) tot 2023 is de gemiddelde verkoopprijs van koopwoningen in gemeente Heerenveen gestegen van 182.000 euro naar 362.000 euro. Deze verkoopprijzen zijn lager dan het landelijke gemiddelde (416.000), maar hoger dan het Friese gemiddelde (324.000). De gemiddelde inschrijfduur voor een sociale huurwoningen in onze gemeente was in 2022-2023 42 maanden. Onze inwoners maken zich zorgen over klimaatverandering, het landschap en biodiversiteit Van de inwoners van Zuidoost-Fryslân maakt 60% zich (veel) zorgen over klimaatverandering. 37% van de inwoners van Zuidoost-Fryslân vindt dat het Friese landschap de afgelopen vijf jaar achteruit is gegaan. Men maakt zich vooral zorgen over de biodiversiteit en het verdwijnen van heggen, bomen en houtwallen. We leggen minder afstand af naar voorzieningen Heerenveners hoeven vergeleken met het Friese gemiddelde minder afstand af te leggen tot voorzieningen zoals een treinstation, een ziekenhuis en onderwijs.
Onze inwoners bezitten net iets meer auto’s dan de gemiddelde Fries: 502 auto’s per 1000 inwoners vergeleken met 500 auto’s per 1000 inwoners in heel Fryslân.
Luinjeberd - Akkrum
Pagina 16
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
3.2 Beleidsontwikkelingen andere overheden Bij het vernieuwen van de Omgevingsvisie willen we inspelen op nieuw beleid van andere overheden. Hieronder volgen een aantal beleidsontwikkelingen bij het Rijk, de Provincie en het Waterschap die een belangrijke rol spelen bij de vernieuwing.
3.2.1 Rijksoverheid Programma NOVEX Programma NOVEX (Nationale Omgevingsvisie Extra) uit 2022 is gericht op de uitvoering van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) in samenwerking met regio’s. Het doel van het programma NOVEX is om grote ruimtelijke opgaven – zoals woningbouw, energietransitie, klimaatadaptatie en bereikbaarheid – beter te coördineren en versnellen. In gemeente Heerenveen hebben wij op twee manieren met programma NOVEX te maken (gehad): • Alle provincies kregen de opdracht om samen met o.a. gemeenten aan het Rijk te laten zien hoe zij alle ruimtelijke opgaven een plek zouden geven. Dit heeft in Fryslân vooral geleid tot een lijst verder uit te werken onderwerpen voor de nieuwe Provinciale Omgevingsvisie. • Het Rijk heeft 16 NOVEX-gebieden aangewezen waar in het bijzonder opgaven samenkomen en waar extra samenwerking nodig is. Het zoekgebied voor de Lelylijn, waar Heerenveen onderdeel van uitmaakt, is een van deze gebieden. Ondertussen werkt het Rijk aan de opvolger van de Nationale Omgevingsvisie, de Nota Ruimte. Daarover meer in hoofdstuk 8.
Onderzoeken Lelylijn In 2022 heeft het Rijk samen met de regionale overheden opdracht gegeven om onderzoek te gaan doen naar de Lelylijn, een nieuwe en snelle spoorverbinding tussen Lelystad en Groningen/Leeuwarden. In 2025 heeft het Rijk opdracht gegeven tot een verdiepend onderzoek: het Masterplan Lelylijn. De onderzoekers gaan onder andere gedetailleerder kijken naar hoe plaatsen met een station, waaronder Heerenveen, er met de Lelylijn uit zouden komen te zien. Kamerbrief Water en Bodem Sturend De Kamerbrief Water en Bodem sturend uit 2022 benadrukt dat het water- en bodemsysteem voortaan leidend moeten zijn bij ruimtelijke keuzes. Door klimaatverandering en intensief gebruik staan deze systemen onder druk. Het kabinet Rutte IV wilde daarom bij woningbouw, landbouw en infrastructuur vooraf rekening houden met waterveiligheid, bodemkwaliteit en sponswerking. Dit betekent: bouwen op geschikte locaties, multifunctioneel ruimtegebruik en voorkomen van schade door droogte of overstroming. De term “sturend” is onder kabinet Schoof I inmiddels vervangen door “rekening houden met”, om meer ruimte te bieden voor creatieve oplossingen voor bijvoorbeeld woningbouw.
3.2.2 Provincie Fryslân Gastvrij Fryslân 2028 Gastvrij Fryslân 2028 is het provinciale beleid voor recreatie en toerisme in Fryslân, gericht op “slimme groei”. Het beleid wil toerisme inzetten als middel voor brede welvaart: een gezonde leefomgeving, behoud van natuur en erfgoed, en toekomstbestendige werkgelegenheid. Verspreiding van toerisme over tijd en regio is essentieel, net als samenwerking met lokale
Pagina 17
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
ondernemers en gemeenschappen. Toerisme moet passen bij de landschappelijke en ecologische kwaliteiten van gebieden. Grootschalige ontwikkelingen worden beperkt; ruimtelijke kwaliteit, duurzaamheid en leefbaarheid staan centraal. Recreatie wordt gekoppeld aan mobiliteit, erfgoed en natuurbeleving.
• • •
2310 woningen te realiseren… …waarvan tweederde bestaat uit betaalbare woningen …waarvan 30% bestaat uit sociale huurwoningen
3.2.3 Wetterskip Fryslân Friese Energievisie In 2024 heeft het college van Gedeputeerde Staten de Friese Energievisie vastgesteld. De centrale ambitie is dat Fryslân voor 2050 volledig overgestapt is op schone energie, een goed werkend energiesysteem heeft zonder netcongestie en niet meer afhankelijk is van fossiele brandstoffen. De vijf principes voor het toekomstige Friese energiesysteem zijn: • Fryslân stimuleert energie voor en door de gemeenschap • Fryslân zet maximaal in op energiebesparing • Alle bronnen zijn nodig, naast kleinschalige is ook grootschalige productie nodig • Fryslân past het energie-infrastructuur goed in zowel in het landschap en in het energiesysteem • Fryslân versterkt de flexibiliteit van het energiesysteem. Voor Heerenveen betekent dit dat er gezocht wordt naar plekken voor de grootschalige opwek van energie in en langs de grote bedrijventerreinen. Ook is het doel om in en rond de dorpen zoveel mogelijk de energie op te wekken en op te slaan waar er lokaal vraag naar is. Regionale Woondeals In 2023 hebben het Rijk, provincie Fryslân en de Friese gemeenten per regio afspraken over woningbouw ondertekend, de woondeals. In 2025 is de woondeal herijkt, waarbij het woningbouwdoel van Heerenveen is verhoogd. De woningbouwdoelen voor Heerenveen zijn om in de periode 2022 tot en met 2030:
Fryslân Klimaatbestendig Wetterskip Fryslân heeft in 2023 de visie Fryslân Klimaatbestendig 2050+, ook wel de Blauwe Omgevingsvisie, vastgesteld. De belangrijkste boodschap is dat het huidige Friese watersysteem onhoudbaar is. Vanuit de Waddenzee vindt verzilting plaats, de zandgronden drogen uit en het veengebied klinkt steeds verder in. Door het veranderende klimaat zullen langdurige extreem droge of juist extreem natte periodes steeds vaker voorkomen. Om Fryslân klaar te maken voor deze toekomst stelt het Wetterskip maatregelen voor. Voor Heerenveen zijn de maatregelen in de veen- en zandgebieden van toepassing: • Structurele peilverhoging in de veenpolders, om veenoxidatie te stoppen en om tegendruk te bieden aan de grondwaterstroming vanuit de zandgronden. • Het herstellen van beken naar een natuurlijkere vorm, om water langer vast te houden en de natuur in de beekdalen te herstellen. • Het verhogen van grondwaterstanden. • Meer ruimte maken voor waterberging bij piekbuien. • Bufferzones rond natuur die gevoelig is voor verdroging. • Meer organische stof in de bodem om water beter vast te houden. • Waterrobuust bouwen: bouwen op een manier waarbij de grond evenveel water kan blijven vasthouden.
Pagina 18
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
economie, topsport en gezondheid, de woningvoorraad te vergroten en het OV-netwerk te verbeteren. Het Fries Stedelijk Netwerk staat benoemd in de Ontwerp-Nota Ruimte (september 2025). De gemeenten en provincie gaan in een verstedelijkingsstrategie samen uitwerken hoe het Fries stedelijk netwerk zich verder gaat ontwikkelen.
Figuur 4 – Opgaven in het Friese watersysteem (Provincie Fryslân)
3.2.4 Regionale samenwerking Fries Stedelijk Netwerk In 2025 heeft provincie Fryslân samen met de F4-gemeenten Leeuwarden, Smallingerland, Súdwest-Fryslân en Heerenveen de Verstedelijkingspropositie Fries Stedelijk Netwerk 2050 vastgesteld. Met dit document spreken de overheden de ambitie uit om het Friese stedelijk netwerk te versterken. Doelen voor Heerenveen zijn onder andere om verder te specialiseren in de sectoren innovatie maakindustrie, circulaire
Sportstad, Heerenveen
Pagina 19
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
4 Heerenveen in 2050 Uit de vijf V’s van de vernieuwing: Vertalen van brede welvaart naar strategisch beleid voor de fysieke leefomgeving Verdiepen en concreter richting geven bij vraagstukken vanuit de transities en grote ruimtelijke ontwikkelingen Verwerken van nieuw beleid Verlengen van de tijdshorizon naar 2050
4.1 Volgend hoofdstuk in het verhaal van Heerenveen
4.1.1 De gemeente van de toekomst
Dit hoofdstuk is een aanscherping van hoofdstuk “Visie op hoofdlijnen”13 uit de Omgevingsvisie 1.0. De kern van de Omgevingsvisie 1.0 (zie hoofdstuk 2 van dit document) blijft de basis, maar deze wordt wel scherper gemaakt. We gaan in op de toekomst van de gemeente, om vervolgens specifieker in te gaan op de toekomst van de stad, de dorpen en het buitengebied. We pinnen ons nog niet vast op kwantitatieve doelen voor 2050, zoals aantallen nieuwe woningen of aantallen hectares bedrijventerrein. In deze fase van het vernieuwen van de Omgevingsvisie is het belangrijker om te bepalen wat je kwalitatieve doelen zijn. Dat wil zeggen, wat voor identiteit hoort bij onze gemeente, wat wil je uitstralen als gemeente? In de nieuwe Omgevingsvisie zullen ambities ook in getallen worden uitgedrukt, maar daarvoor is nog verdere uitwerking nodig. 13
Gemeente Heerenveen ademt sport en bewegen In 2050 is gemeente Heerenveen de sportgemeente van NoordNederland. Nationaal en internationaal is gemeente Heerenveen bekend om haar topsportvoorzieningen, die het hart van de sportgemeente vormen. Het sportimago van Heerenveen is door heel de gemeente merkbaar in de leefomgeving. Overal is de leefomgeving zo ingericht dat inwoners van alle leeftijden worden uitgenodigd om te bewegen. De trend dat sporten, bewegen en recreëren in de openbare ruimte steeds populairder is geworden sinds de coronacrisis is doorgezet. De inwoners van gemeente Heerenveen leven hierdoor meer jaren in goede gezondheid, zowel geestelijk als lichamelijk. Gemeente Heerenveen is groen In 2050 is gemeente Heerenveen bestand tegen het extremer wordende klimaat. Zowel de mens als de natuur kunnen beter omgaan met de langer durende droge, natte en warme periodes. Het gebruik van fossiele brandstoffen is volledig afgebouwd en de kernen van de gemeente zijn zoveel mogelijk zelfvoorzienend op het gebied van energie. We gaan zuinig om met grondstoffen doordat circulaire economie de norm is geworden. De
Omgevingsvisie 1.0. “4. Visie op hoofdlijnen”. Pagina 17.
Pagina 20
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
biodiversiteit is zowel binnen als buiten de bebouwde kom versterkt, onder meer door het beter verbinden van natuur. Gemeente Heerenveen heeft een plek voor iedereen In 2050 heeft Heerenveen voor iedereen wat te bieden. Of je nou stads of dorps wil wonen, een grote of kleine ondernemer bent, liever geniet van weidse vergezichten of van het besloten coulisselandschap. Gemeente Heerenveen heeft een plek voor iedereen en zorgt ervoor dat iedereen kan meedoen in de samenleving. Iedereen kan zich veilig voelen in gemeente Heerenveen.
4.1.2 Deel I - Stad van de toekomst Heerenveen is een compacte tuinstad In 2050 is Heerenveen een groene, compacte stad met voldoende aandacht voor water en bodem. We benutten de ruimte in de wijken en bedrijventerreinen efficiënt, zonder dat dit ten koste gaat van het groene karakter van de stad. Ook is Heerenveen uitgebreid met nieuwe, compacte en groene woonen werkgebieden. Binnen de stad zijn dagelijkse voorzieningen voor iedereen binnen handbereik en verplaatsen inwoners zich zoveel mogelijk lopend, fietsend of met het openbaar vervoer. Het is nog gemakkelijker geworden om tussen de hotspots van Heerenveen te reizen (de belangrijkste trekkers van bezoekers van Heerenveen). Net als de wegen en het water loopt er ook een groen netwerk door de hele stad, dat mensen uitnodigt om te sporten, bewegen en recreëren. Vanuit elke plek in de stad zijn recreatiegebieden gemakkelijk te bereiken.
14
BVR Adviseurs (2005). Integrale Visie Heerenveen / Skarsterlân. Ruimte voor de toekomst.
Heerenveen is de stad van zuidelijk Fryslân In 2050 is Heerenveen de stad waar een groot deel van zuidelijk Fryslân op gericht is, zoals Leeuwarden, Drachten en Sneek dat voor andere delen van Fryslân zijn. Niet alleen vanwege de werkgelegenheid en het winkelaanbod, maar ook voor sportieve en culturele activiteiten. Om de rol als stad voor de regio optimaal te vervullen groeit Heerenveen door op het gebied van wonen en werken. De verbindingen met omliggende grote dorpen als Wolvega, Gorredijk en Grou zijn optimaal, zodat inwoners, ondernemers en recreanten vanuit heel de regio gemakkelijk van en naar de stad kunnen komen. Tussen Heerenveen en Joure vindt in het bijzonder veel interactie plaats. Samen vormen de twee plaatsen een bundelingsgebied, zoals beschreven in de Integrale Visie14 (2005) en het Streekplan Fryslân15 (2006). Heerenveen en Drachten vormen als de nieuwe steden van Fryslân een sterke economische zone. Heerenveen is een prominente schakel in het stedelijke netwerk In 2050 is Heerenveen de verbindende factor tussen de stedelijke regio’s Groningen, Zwolle en Metropoolregio Amsterdam. Als een van de vier steden in het Friese stedelijke netwerk profiteert Heerenveen van de versterkte economische samenwerking en verbeterde bereikbaarheid tussen de steden. Heerenveen is in het bijzonder sterk op het gebied van sport & gezondheid en maakindustrie.
Circulariteit is de norm.
15
Provincie Fryslân (2006). Streekplan Fryslân 2007. Om de kwaliteit fan de romte.
Pagina 21
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
elkaar en helpen elkaar als dat nodig is. De gemeenschappen zijn hecht, maar iedereen is er welkom. Door samen te werken komen er initiatieven tot stand die het dorp (figuurlijk) op de kaart zetten. In levendige dorpen horen voorzieningen en ruimte om te ondernemen. De dorpen zijn de tegenhanger van de stad In 2050 zijn de dorpen de plek voor wie niet in een stedelijke omgeving wil wonen, maar hier wel gemakkelijk toegang tot wil hebben. Elk dorp heeft door zijn unieke geschiedenis, inrichting en ligging een eigen aantrekkingskracht op inwoners, ondernemers en bezoekers. Alle dorpen en Heerenveen vormen samen een aantrekkelijk aanbod van woon- en leefomgevingen voor mensen met een breed scala aan behoeftes en levensstijlen. De dorpen zijn optimaal verbonden met de regio In 2050 zijn de dorpen nog beter verbonden met elkaar, met Heerenveen en met de regiokernen buiten de gemeente (Joure, Grou, Gorredijk, Wolvega en Oosterwolde). Optimale verbindingen zorgen ervoor dat vanuit elk dorp alle dagelijkse voorzieningen binnen handbereik zijn.
4.1.4 Deel III - Buitengebied van de toekomst Figuur 5 – Positie Heerenveen als schakel tussen stedelijke netwerken (Stuurgroep Lelylijn, 202416) 4.1.3 Deel II - Dorpen van de toekomst De dorpen zijn levendige gemeenschappen In 2050 zijn de dorpen de plekken waar inwoners en ondernemers trots op zijn. Mensen kennen elkaar, ontmoeten
Het buitengebied is een oase van rust en ruimte, maar geen openluchtmuseum In 2050 is het buitengebied de plek van rust voor mens en natuur, als tegenhanger van de levendigheid in de stad en de dorpen. Daarnaast is het buitengebied de werkplek van ondernemers in onder meer de sectoren landbouw en recreatie en toerisme. Verspreid door het buitengebied wonen, werken en
16
Stuurgroep Lelylijn (2024). Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn 2050.
Pagina 22
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
recreëren mensen, maar altijd met respect voor de rust en natuur in het gebied. We willen dat onze sterke agrarische sector op een toekomstbestendige manier kan blijven werken. Vanuit recreatie en toerisme richten we ons op slimme groei, waarbij kwaliteit voor kwantiteit staat. Het buitengebied is ingericht naar de mogelijkheden van het water en bodemsysteem In 2050 is het buitengebied beter bestand tegen een klimaat met extremer weer. De bodem kan zoals een spons meer water vasthouden, waardoor lange droge periodes minder schadelijk zijn voor natuur en gewassen. Ook draagt het vasthouden van water bij aan het hele Friese watersysteem en een duurzaam en houdbaar Noord Nederlands watersysteem. Het buitengebied is ingericht naar de mogelijkheden van haar landschapskenmerken en cultuurhistorie In 2050 is zijn de diverse landschapstypen in gemeente Heerenveen nog beter te herkennen en te beleven. Kenmerken die een bepaald landschap typeren zijn: • De eigenschappen van de bodem • Groene structuren, zoals houtwallen • Blauwe structuren, zoals de wijken • Historische landgebruik en bebouwing
Taconisbos, bij Nieuweschoot
Pagina 23
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
5 Uitgangspunten voor ruimtelijke ontwikkeling Heerenveen Uit de vijf V’s van de vernieuwing: Vertalen van brede welvaart naar strategisch beleid voor de fysieke leefomgeving Verdiepen en concreter richting geven bij vraagstukken vanuit de transities en grote ruimtelijke ontwikkelingen Verwerken van nieuw beleid Verlengen van de tijdshorizon naar 2050 Om het verhaal van Heerenveen in praktijk te kunnen brengen introduceren we algemene en thematische uitgangspunten die van toepassing zijn op de ruimtelijke ontwikkeling van gemeente Heerenveen. Brede welvaart staat hierbij centraal, wat betekent dat alle relevantie fysieke en sociale thema’s aan bod komen en we kijken naar belangen voor het hier & nu de verantwoordelijkheid voor toekomstige generaties en plekken elders op de wereld.
5.1 Algemene uitgangspunten Deze algemene uitgangspunten voor ruimtelijke ontwikkelingen vervangen de vier afwegingsprincipes uit de Omgevingsvisie 1.017. De nieuwe algemene uitgangspunten sluiten beter aan bij nieuwe inzichten, die komen uit de beleidsontwikkelingen uit hoofdstuk 3. De volgorde van de uitgangspunten is willekeurig, er zit geen rangorde tussen de uitgangspunten. 1. We wentelen niet af op toekomstige generaties of andere plekken: we waken ervoor dat keuzes ten behoeve van de kwaliteit van leven in het hier en nu niet ten koste gaan van de kwaliteit van leven van latere generaties of van die van mensen elders op de wereld. Hierbij hanteren we dezelfde milieubeginselen als in de Omgevingsvisie 1.0. 2. We bekijken opgaven in samenhang en gaan voor zuinig ruimtegebruik: bij elke ontwikkeling wegen we alle belangen af en maken we keuzes inzichtelijk. We gaan zo efficiënt mogelijk met onze ruimte om, bijvoorbeeld door functies te combineren. Waar mogelijk dragen ruimtelijke ontwikkelingen bij aan verschillende opgaven en ambities.
17
Omgevingsvisie 1.0. “4.3 Hoe wegen we af?”. Pagina 20 t/m 21.
Pagina 24
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
3. We beschermen en versterken de ruimtelijke kwaliteit van gebieden: we zorgen ervoor dat ontwikkelingen passen bij de aard, schaal en kwaliteiten van gebieden. Elk gebied heeft zijn eigen specifieke kenmerken die we willen beschermen en versterken. We zijn zuinig op ons cultuurhistorisch en natuurlijk erfgoed en geven door wat we karakteristiek vinden. 4. We gaan voor een gezonde en veilige leefomgeving: we zorgen ervoor dat de gezondheid en veiligheid van de leefomgeving voor onze inwoners, ondernemers en bezoekers bij elke ontwikkeling op peil blijft en waar mogelijk verbeterd wordt. Gevoelige functies houden we weg van plekken met hoge milieuwaarden zoals geluid. 5. We houden voldoende rekening met het water- en bodemsysteem: we laten het gebruik van de onder- en bovengrond beter aansluiten bij de mogelijkheden en beperkingen van het water- en bodemsysteem.
5.2 Thematische uitgangspunten Vanuit alle thema’s die te maken hebben met de fysieke leefomgeving zijn hieronder uitgangspunten verzameld. Veel van de uitgangspunten komen voort uit bestaand thematisch beleid, in enkele gevallen wordt er verwezen naar beleid van een andere overheid. De thema’s zijn geordend naar de vier kernopgaven uit de huidige Omgevingsvisie (2021). Dit neemt niet weg dat veel van de thema’s raakvlakken hebben met meerdere kernopgaven. Deze uitgangspunten zullen een plek krijgen in de nieuwe versie van het hoofdstuk “Thematische uitwerking van de visie”18.
Kernopgave 1 Werken aan Heerenveen als (boven)regionaal centrum voor (top)sport, werk en voorzieningen
18
Thema
Sluit aan bij:
Economie en circulariteit • We maken de transitie naar een circulaire economie. Om die transitie mogelijk te maken is voldoende schuifruimte voor bedrijven nodig. • We verduurzamen en verdichten onze bedrijventerreinen, met aandacht voor water en groen. • We kiezen voor verantwoorde en slimme groei die bijdraagt aan onze brede welvaart. We gaan uit van onze kracht bij het bestaande bedrijfsleven en innovatieve ontwikkelingen die meerwaarde hebben voor de regionale economie. • We versterken de economie van wijken en dorpen. We stimuleren het mixen van lichte en kleinschalige bedrijvigheid met wonen in een gebied.
Economisch beleid 2020-2030 (2019)
Omgevingsvisie 1.0. “5. Thematische uitwerking van de visie”. Pagina 22 t/m 42
Pagina 25
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Sport, spelen en bewegen • We dragen het sportimago van Heerenveen sterker uit in onze leefomgeving. • We maken sport zo toegankelijk mogelijk voor inwoners uit alle wijken en dorpen. • We ondersteunen en benutten de potentie van de twee stadiongebieden van Heerenveen. • We maken alle wijken en dorpen uitnodigend voor spelen en bewegen.
Sport en beweegvisie 20172025 (2017) ToekomstWIJS (2022) Omgevingsvisie 1.0 (2021)
Kernopgave 2 Bouwen aan toekomstbestendige woningen Thema
Sluit aan bij:
Energietransitie • We zetten in op een betaalbare, betrouwbare en duurzame energietransitie. • We reserveren meer ruimte voor de opwek, opslag en transport van duurzame energie. • We wekken energie zo dicht mogelijk bij de gebruiker op. • We zetten in op verschillende energiebronnen voor een zo stabiel mogelijke opwek.
Friese Energievisie (Provincie Fryslân, 2024)
Wonen en voorzieningen • We bouwen naar aard en schaal in de verschillende kernen van de gemeente. • We blijven waar mogelijk inzetten op inbreiding, maar moeten ook uitbreiden om de woningbouwopgave te realiseren. • We sturen op de hoogste woningdichtheden rond het station, centrum-oost en het stadiongebied (Noordplot). In de wijken rondom het station en het centrum streven we naar hogere dichtheden dan in de zuidelijke wijken van Heerenveen. • We streven naar gemêleerde wijken. Voor Heerenveen-West onderzoeken we de gewenste dichtheid. • We zetten in op het toevoegen van vooral betaalbare woningen, waaronder voor een- en tweepersoonshuishoudens. • We dragen met (de bereikbaarheid van) voorzieningen voor onderwijs, sport & bewegen en kunst & muziek eraan bij dat kinderen en jongeren zoveel mogelijk gelijke ontwikkelingskansen krijgen. • We zetten bij maatschappelijke nieuwbouwprojecten in op gebundelde kwaliteit.
Woonvisie 20232028 (2023) Heerenveen Groeit (2024) ToekomstWIJS (2022)
Pagina 26
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Kernopgave 3 Zorgen voor gezonde, klimaatbestendige en leefbare wijken en dorpen Thema
Sluit aan bij:
Mobiliteit • We zetten ons in voor de realisatie van de Lelylijn en anticiperen hierop in onze plannen. • We maken onze mobiliteit duurzamer en toekomstbestendiger. We stimuleren lopen, fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit door nieuwe en betere routes en het versterken van vervoersknooppunten. • We verbeteren de doorstroming voor autoverkeer, onder andere door het beter scheiden van doorgaand en lokaal verkeer.
Omgevingsprogramma Mobiliteit Mobiliteitsvisie 2040 (2025) Integrale visie Heerenveen/Skarsterlân (2005)
Water en klimaatadaptatie • We voorkomen problemen door wateroverlast, droogte en hitte in de bebouwde omgeving door woon- en werkgebieden te vergroenen. • We voorkomen wateroverlast en droogte binnen en buiten de gemeente door meer water vast te houden en te bergen in de veengebieden, zandgebieden en de beekdalen.
Beleidsplan Klimaatadaptatie Bebouwd Gebied (2024) Fryslân Klimaatbestendig 2050+ (Wetterskip Fryslân, 2023)
Zorg en ontmoeting • We stimuleren en faciliteren ontmoeting in alle wijken en dorpen, rekening houdend met de behoeftes van verschillende leeftijden. • We faciliteren dat ouderen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen door het versterken van de sociale basis. • We zetten in op het behoud en een betere bereikbaarheid van het ziekenhuis.
Regionale visie op wonen, zorg en welzijn (2025) Omgevingsvisie 1.0 (2021)
Pagina 27
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Kernopgave 4 Versterken van de kwaliteit en veerkracht van het landelijk gebied Thema
Sluit aan bij:
Landelijk gebied, landschap en natuur • We beschermen en versterken de kwaliteit van het landschap en versterken de biodiversiteit. • We verbinden natuurgebieden beter met elkaar door het netwerk van groene en blauwe structuren te versterken. • We ondersteunen de ontwikkeling van een duurzaam verdienmodel voor de landbouw, dat past bij de schaal en opgaven van het landschap. • We laten de boomkroonbedekking binnen de bebouwde kom toenemen. • We verbeteren de toegankelijkheid, bereikbaarheid en beleefbaarheid van het landschap.
Omgevingsvisie 1.0 (2021)
Recreatie en toerisme • Elk landschap is een vrijetijdslandschap • We zoeken naar voldoende mogelijkheden voor recreatie in de buurt van alle dorpen en in alle windrichtingen van kern Heerenveen. • Ontwikkelingen op het gebied van gastvrijheidseconomie moeten bijdragen aan de brede welvaart en passen bij de identiteit en schaal van het landschap. We gaan voor slimme groei, kwaliteit boven kwantiteit.
Omgevingsvisie 1.0 (2021) Gastvrij Fryslân 2028 (2020)
Bedrijventerrein Haskerveen, Heerenveen - Jubbega
Pagina 28
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
6 Uitwerking op de kaart Uit de vijf V’s van de vernieuwing: Vertalen van brede welvaart naar strategisch beleid voor de fysieke leefomgeving Verdiepen en concreter richting geven bij vraagstukken vanuit de transities en grote ruimtelijke ontwikkelingen Verwerken van nieuw beleid Verlengen van de tijdshorizon naar 2050
6.1 Stad, dorpen en buitengebied op de kaart De vorige twee hoofdstukken hebben het toekomstverhaal en de bijbehorende algemene en thematische uitgangspunten voor de ontwikkeling van de leefomgeving van gemeente Heerenveen neergezet. Dit hoofdstuk maakt de vertaling de naar de kaart van de gemeente. Wat hebben het verhaal en de uitgangspunten voor gevolgen voor hoe we met onze ruimte om willen gaan? Voor deze uitwerking hanteren we dezelfde indeling als in hoofdstuk 4: stad, dorpen en buitengebied. Het gaat om keuzes op hoofdlijnen, die in de nieuwe Omgevingsvisie verder uitgewerkt zullen zijn op het niveau van elke kernopgave en de individuele dorpen, wijken en deelgebieden. Wat in dit hoofdstuk staat geschreven is een begin voor de nieuwe versies van de hoofdstukken “Thematische uitwerking van de visie”19 en “Gebiedsgerichte uitwerking van de visie”20 uit de Omgevingsvisie 1.0.
19 20
Omgevingsvisie 1.0. “5. Thematische uitwerking van de visie”. Pagina 22 t/m 42 Omgevingsvisie 1.0. “6. Gebiedsgerichte uitwerking van de visie”. Pagina 43 t/m 92
Pagina 29
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
6.1.1 Stad van de toekomst Het “dropje” versterken Wie naar het huidige Heerenveen kijkt, kan drie verschillende zones onderscheiden binnen de stad, die als banden van oost naar west (of andersom) over Heerenveen heen liggen. In woningbouwstrategie “Heerenveen Groeit” (2024) is deze kijk op Heerenveen geïntroduceerd. Deze drie zones doen denken aan de drie lagen die sommige Engelse dropjes hebben. De drie zones bestaan uit: • Een noordelijke zone die gekenmerkt wordt door bedrijventerreinen; • Een middenzone die gekenmerkt wordt door dichter bebouwde woonwijken en waar ook de meeste voorzieningen en kantoren te vinden zijn; • Een zuidelijke zone die wordt gekenmerkt door de bosrijke zandrug en de groenere woonwijken. Deze drie gezichten van Heerenveen zorgen dat elk deel van Heerenveen zijn eigen kwaliteiten heeft. Deze kwaliteiten willen we verder versterken. Dat betekent dat we…: • …in de noordelijke zone de Heerenveense bedrijvigheid verder willen concentreren en zoeken naar plekken voor de uitbreiding van bedrijventerreinen. De lopende ontwikkeling van bedrijventerrein Klaverblad Noordoost past hier goed bij; • …in de middenzone zoeken naar plekken om meer woningen toe te voegen. Dit doen we zowel door te verdichten (zoals in het centrum, de spoorzone en mogelijk ook Businesspark Friesland) als ook via uitbreiding in Heerenveen-West.
Het meer combineren van wonen en werken in wijken is daarbij het uitgangspunt; • …in de zuidelijke zone de groene kwaliteit nog nadrukkelijker willen maken. Hier kunnen op termijn ook nieuwe stedelijke ontwikkelingen mogelijk zijn, maar wel met nadruk op het groene karakter van het gebied. De versteende bedrijventerreinen in dit gebied zijn in het bijzonder een aandachtspunt. Daarnaast introduceren we nieuwe zones ten noorden en ten zuiden van het originele drielaagse “dropje”. Hier kunnen in de toekomst nieuwe kwaliteiten ontstaan: • Noordelijk van de zone met de bedrijventerreinen ontstaat een zone die gekenmerkt wordt door waterberging in combinatie met energieopwek; • Zuidelijk van de zone met groenere woonwijken ontstaat een zone die gekenmerkt wordt door een natuurlijker Tjongerdal met kleinschalige recreatiemogelijkheden. Dit samen zorgt ervoor dat Heerenveen in 2050 gezien kan worden als een divers, vijflaags Engels dropje.
Pagina 30
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Figuur 6 – Heerenveen als een vijflaags dropje
Pagina 31
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Het stedelijke raster versterken De Omgevingsvisie 1.021 beschrijft dat de huidige opbouw van gemeente Heerenveen in grote lijnen het resultaat is van: • De opgestuwde zandruggen uit de IJstijd, waartussen laagveen opbouwde en waarop de eerste bewoners zich vestigden; • Grootschalige hoogveenontginningen, waarvoor kanalen werden gegraven en waardoor smalle, opstrekkende percelen ontstonden; • De spoorlijn en de twee snelwegen die de gemeente doorkruisen. Vooral in de stad Heerenveen heeft dit geleid tot een ingewikkeld netwerk van oost-west- en noord-zuid-gerichte lijnen van wegen en water. Dit raster onderscheidt Heerenveen van middeleeuwse steden als Leeuwarden en Sneek, die meer cirkelvormig (concentrisch) opgebouwd zijn. De rasteropbouw heeft een aantal voordelen, waaronder: • Verkeer kan zich gelijkmatiger verspreiden over meerdere routes, wat voor minder opstoppingen zorgt; • Er zit weinig verschil in de bereikbaarheid van gebieden, wat goed is voor de sociale en economische gelijkheid. Om optimaal van het Heerenveense raster gebruik te kunnen maken, moet het op sommige punten versterkt worden: • Barrières beperken - Het spoor en de snelwegen snijden op een aantal plekken door het raster. Deze barrières willen we zoveel mogelijk opheffen, bijvoorbeeld door meer ongelijkvloerse kruisingen.
• Nieuwe fiets- en loopverbindingen - Vooral voor fietsers en voetgangers is het netwerk nog niet sterk genoeg. We zoeken naar plekken waar nieuwe fiets- en loopverbindingen door de stad gerealiseerd kunnen worden, zowel in de woonwijken als ook naar/op de werklocaties. • Nieuwe groene verbindingen - Naast de wegen en het water is de rasteropbouw ook een goede start voor een groen netwerk door de stad. Door groen binnen de stad beter te verbinden verbetert de biodiversiteit en zijn er op hete zomerse dagen meer koele, schaduwrijke routes. Ook kunnen deze groene routes onze inwoners uitnodigen om meer te sporten en bewegen. We zoeken naar plekken waar deze groene verbindingen gerealiseerd kunnen worden, waar mogelijk gecombineerd met (recreatieve) fiets- en loopverbindingen. • Twee sterke stadsassen - Centraal door Heerenveen lopen in noord-zuidrichting (langs de Heeresloot) en in oost-westrichting (Atalantastraat, Koornbeursweg, Oude Veenscheiding) de stadsassen van de stad. Deze stadsassen zijn belangrijk als loop- en fietsverbindingen, oriëntatiepunten, verbinder van voorzieningen en lijnen waar de historische en toekomstige identiteit van Heerenveen extra voelbaar moet zijn. • Kansen op kruispunten - De plekken waar oost-west- en noord-zuid-verbindingen elkaar kruisen kunnen we nog beter benutten. Deze plekken zijn ideaal voor ontmoetingsplekken en voorzieningen.
We zoeken uit welke kruisingen hier het meest geschikt voor zijn. • Versterken hoofdstructuur autoverkeer – Via een deel van de Heerenveense rasterlijnen loopt de hoofdstructuur voor autoverkeer. De Weinmakker, Stadionweg en Rottumerweg vormen driekwart van een ringweg om en door Heerenveen. Door in de toekomstige wijk Heerenveen-West de verbindende schakel te realiseren, wordt de ringstructuur voor autoverkeer compleet gemaakt.
21
Omgevingsvisie 1.0. “2. Het DNA van Heerenveen: onze kernkwaliteiten”. Pagina 11 t/m 14
Pagina 32
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Figuur 7 – Het stedelijke raster van Heerenveen (schematisch)
Pagina 33
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Een groenblauwe multifunctionele stadsrand De stadsrand (het overgangsgebied van stad naar landelijke gebied) is in vele opzichten een interessant gebied. Niet alleen is het een gebied waar veel thema’s ruimte vragen, het is ook de plek waar je de eerste indruk van de stad krijgt. Een zo groen mogelijke invulling van de stadsrand draagt bij aan de compacte tuinstad. Langs de randen van de stad zoeken we naar ruimte voor: • Recreatie, sport en bewegen • Natuurontwikkeling • Stedelijke functies (inclusief energie) Overkoepelend is het doel dat de stadsrand een aantrekkelijk plek wordt om te zijn, het visitekaartje van Heerenveen.
Figuur 8 – Groenblauwe multifunctionele stadsrand Heerenveen
Pagina 34
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
De Heerenveense Hotspots versterken en verbinden Verspreid door de stad liggen gebieden die in grote mate bijdragen aan de identiteit van de stad. Ze vormen het hart van het stedelijk leven, trekken ook de meeste bezoekers en zijn daarom ook de primaire bestemmingen voor mensen van buiten de stad. Deze noemen we de Heerenveense Hotspots. Het gaat om: • Het kernwinkelgebied • Het trein- en busstation • Het ziekenhuis • Sportstad • Thialf • Museum Belvédere en Parklandschap Oranjewoud • De perifere detailhandel van het Businesspark Het is (gevoelsmatig) nog niet erg gemakkelijk om je van de ene naar de ander hotspot te verplaatsen. Om Heerenveen een nog sterkere regiostad te maken zijn betere verbindingen tussen de hotspots essentieel.
Figuur 9 – De hotspots van Heerenveen
Pagina 35
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
6.1.2 Dorpen van de toekomst Kernenindeling & ligging t.o.v. Heerenveen als basis voor ontwikkelingen In elk dorp zijn er mogelijkheden nodig voor woningbouw, bedrijvigheid, energieopwek, ontmoeting, recreatie en voorzieningen. Ontwikkelingen moeten daarbij wel passen bij de aard en schaal van het dorp. Om hier praktisch mee om te kunnen gaan hanteren we de kernenindeling die is geïntroduceerd in de Woonvisie (2023)22. Hierbij zijn de dorpen in de gemeente ingedeeld aan de hand van hun inwonersaantal en voorzieningenniveau. Wanneer dorpen een sterke onderlinge band hebben staan deze als een gecombineerd dorp vermeld: Categorie kernen Hoofdkern Grote kern Middelgrote kern Kleine kern
Huidige eigenschappen >4000 inwoners, treinstation, arts, school, supermarkt >2000 inwoners, arts, school, supermarkt >1000 inwoners, school <1000 inwoners, soms een school
Welke dorpen Akkrum-Nes Jubbega-Hoornsterzwaag, Oude-Nieuwehorne Aengwirden23, Aldeboarn, De Knipe, Oranjewoud en Oudeschoot Bontebok, Gersloot-Polder, Haskerdijken-Nieuwebrug, Katlijk, Mildam, Nieuweschoot
Ten opzichte van de kernenindeling uit de Woonvisie voegen we nog een variabele toe: de ligging van de dorpen ten opzichte van de stad Heerenveen. Dit heeft invloed op de dynamiek in deze dorpen en op de ontwikkelingen die in deze dorpen als “naar aard en schaal” beschouwd kunnen worden. De dorpen Oranjewoud, Oudeschoot en Nieuweschoot liggen direct tegen Heerenveen aan. Met andere woorden, deze dorpen maken een onderdeel uit van het “stedelijke weefsel” van Heerenveen. De (gecombineerde) dorpen Aengwirden, De Knipe en HaskerdijkenNieuwebrug liggen niet direct tegen Heerenveen aan, maar liggen wel in de directe invloedsfeer van Heerenveen. Dit leidt tot de volgende aangevulde kernenindeling:
22 23
Woonvisie Heerenveen 2023-2028. Een buitengewone plek om thuis te komen. Gersloot, Luinjeberd, Terband en Tjalleberd
Pagina 36
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Categorie kernen Hoofdkern Grote kern Middelgrote kern (H*) Middelgrote kern Kleine kern (H*) Kleine kern
Welke dorpen Akkrum-Nes Jubbega-Hoornsterzwaag, Oude-Nieuwehorne Aengwirden, De Knipe, Oranjewoud, Oudeschoot Aldeboarn Haskerdijken-Nieuwebrug, Nieuweschoot Bontebok, Gersloot-Polder, Katlijk, Mildam
H*= In directe invloedsfeer Heerenveen Bij de uitwerking van de Uitgangspuntennotitie naar de nieuwe Omgevingsvisie werken we uit wat de kernindeling precies betekent voor de doelen die we per categorie kernen stellen op het gebied van woningbouw, bedrijvigheid, energieopwek, ontmoeting, recreatie en voorzieningen. Figuur 10 – De kernenindeling op de kaart (uit: Woonvisie Heerenveen 20232028, 2023)
Pagina 37
Schaalniveau ontwikkelingen Groter
Kleiner
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
Betere verbindingen met de dichtstbijzijnde regiokern Om de bereikbaarheid van alle dagelijkse en niet-dagelijkse voorzieningen vanuit elk dorp in de toekomst te garanderen, zijn de verbindingen tussen de dorpen, Heerenveen en de grotere regiokernen (voornamelijk Grou en Gorredijk) essentieel. Niet alleen met de eigen auto, maar ook de verbindingen per fiets, openbaar vervoer en deelmobiliteit moeten optimaal zijn. Concreet richten we ons op de verbindingen tussen: • • •
Heerenveen + alle andere dorpen Grou + Akkrum-Nes en Aldeboarn Gorredijk + Aldeboarn, Jubbega-Hoornsterzwaag, Oude-Nieuwehorne en Bontebok
Voor de verdere uitwerking hiervan hebben we contact met de betreffende buurgemeentes.
Akkrum-Nes
Pagina 38
Vernieuwen Omgevingsvisie - Uitgangspunten
6.1.3 Buitengebied van de toekomst Wonen in het buitengebied Een van de kenmerk van het buitengebied (veen en zand) zijn de lange linten met bebouwing. Omdat we het belangrijk vinden dat het landschap voor iedereen beleefbaar en toegankelijk blijft, kiezen we er in principe voor om buiten de dorpskernen geen nieuwe bebouwing toestaan op percelen waar zich momenteel geen bebouwing bevindt. Wel staan we positief tegenover woningsplitsing en de transformatie van agrarische bebouwing naar wonen, omdat we hiermee zuinig met de ruimte omgaan en meer (betaalbare woningen) realiseren. Functieveranderingen in een natter veengebied Het veengebied bestaat uit de deelgebieden: veenweidegebied (rond Akkrum-Nes en Aldeboarn), veenpolders (rond Aengwirden en Gersloot-Polder), De Deelen en het beekdal van de Boorne en de Dracht. Provincie Fryslân is het bevoegd gezag voor de waterpeilen in het buitengebied. In de visie Fryslân Klimaatbestendig 2050+24 staat beschreven hoe Wetterskip Fryslân en Provincie Fryslân kijken naar de toekomst van het Friese water- en bodemsysteem (zie ook hoofdstuk 3). Hierin staat dat om verdere inklinking van het veenpakket en om de kwelstromen vanuit het Drents Plateau en de Waddenzee tegen te gaan, het grondwaterpeil in het veengebied stapsgewijs wordt verhoogd. Deze verandering betekent iets voor het mogelijke gebruik van het gebied.
Functies die meer ruimte krijgen in het gebied zijn: • Natuurontwikkeling • De productie van biobased bouwmaterialen • Extensievere veeteelt, al dan niet in combinatie met agrarisch natuurbeheer • Kleinschalige vormen van ondernemerschap • Kleinschalige vormen van recreatie en toerisme, sport en bewegen • Kleinschalige geclusterde woonvormen op (voormalige) agrarische erven Bij deze functieveranderingen blijft de ruimtelijke kwaliteit van het gebied voorop staan. Kwaliteiten als de openheid en ruime zichtlijnen blijven behouden, maar worden wel op een nieuwe manier beoordeeld. Naast grasland past bijvoorbeeld ook een veld met riet in dit landschap. Natura2000 gebied De Deelen willen we beter beschermen. Om de verdroging van het gebied tegen te gaan en om de bijzondere biodiversiteit beter te beschermen reserveren we een bufferzone rond het gebied. In de veenpolders wordt gezocht naar ruimte voor waterberging bij extreme regenval.