Bijlage 1 Watertakenplan Heerenveen_2025-2029

Watertakenplan Heerenveen 2025-2029 Invulling van de zorgplichten voor stedelijk afvalwater, afstromend hemelwater en grondwater: beleid, onderzoeken en maatregelen Ontwerp 5 – 18-09-2024

Sweco Nederland B.V. Onderwerp Projectnummer Klant Auteur Gecontroleerd door Vrijgegeven door Datum Document referentie

30129769 Watertakenplan Heerenveen 2025-2029 51020001 Gemeente Heerenveen Carl Geuljans, Elwin Leusink, Dorine van der Linde Elwin Leusink Elwin Leusink 18-09-2024 NL24-648800269-102013

1/69

Inhoudsopgave

1

Het nieuwe Watertakenplan .......................................................................................... 5 1.1 Aanleiding............................................................................................................ 5 1.2 Doel van het watertakenplan............................................................................... 5 1.3 Wettelijke zorgplichten ........................................................................................ 6 1.4 Omgevingswet..................................................................................................... 6 1.5 Proces ................................................................................................................. 7 1.6 Leeswijzer ........................................................................................................... 8

2

Evaluatie vorige planperiode ......................................................................................... 9 2.1 Wat hebben we de afgelopen periode gedaan? ................................................. 9 2.2 Uitgevoerde onderzoeken en maatregelen ......................................................... 9 2.3 Wat was de ontwikkeling van de rioolheffing? .................................................. 10

3

Onze visie op de watertaken ....................................................................................... 12 3.1 Wat willen we bereiken? ................................................................................... 12 3.2 Belangrijke thema’s ........................................................................................... 12

4

Doel 1: Voldoen aan wetten en regels ........................................................................ 14 4.1 Visie ................................................................................................................... 14 4.2 Strategie ............................................................................................................ 14 4.3 Acties ................................................................................................................. 18 4.3.1 Wat gaan we doen? ............................................................................. 18

5

Doel 2: Het areaal goed beheren ................................................................................ 19 5.1 Visie ................................................................................................................... 19 5.2 Strategie ............................................................................................................ 19 5.3 Acties ................................................................................................................. 20 5.3.1 Wat hebben we nu? ............................................................................. 20 5.3.2 Wat gaan we doen? ............................................................................. 22

6

Doel 3: Heerenveen klimaatadaptief maken ............................................................... 27 6.1 Visie ................................................................................................................... 27 6.2 Strategie ............................................................................................................ 27 6.3 Acties ................................................................................................................. 31 6.3.1 Wat hebben we nu? ............................................................................. 31 6.3.2 Wat gaan we doen? ............................................................................. 32

7

Doel 4: Integraal werken met de waterketen en het watersysteem ............................ 33 7.1 Visie ................................................................................................................... 33 7.2 Strategie ............................................................................................................ 33

8

Doel 5: Samenwerken aan een toekomstbestendig en duurzaam Heerenveen ......... 37 8.1 Visie ................................................................................................................... 37 8.1.1 Duurzaamheid...................................................................................... 37 8.1.2 Samenwerken aan een toekomstbestendig Heerenveen .................... 37 8.2 Strategie ............................................................................................................ 38 8.2.1 Duurzaamheid...................................................................................... 38 8.2.2 Samenwerken aan een toekomstbestendig Heerenveen .................... 39 8.3 Acties ................................................................................................................. 40

2/69

8.3.1 8.3.2 9

Duurzaamheid...................................................................................... 40 Samenwerken aan een toekomstbestendig Heerenveen .................... 40

Organisatie en Financiën ............................................................................................ 42 9.1 Personele capaciteit .......................................................................................... 42 9.2 Kosten ............................................................................................................... 43 9.3 Kostendekking ................................................................................................... 46 9.4 Rioolheffingsberekening .................................................................................... 46 9.5 Risicoparagraaf ................................................................................................. 48

Bijlage 1: Uitgangspunten Kostendekkingsberekening ......................................................... 50 Bijlage 2: Tabellen Kostendekkingsberekening ..................................................................... 54 Bijlage 3: Beheerplan vrijvervalriolering en gemalen ............................................................ 66 3.1 Inhoud .................................................................................................................... 66 3.2 Meerjarenplanning vrijvervalriolen 2025-2029 ..................................................... 66 3.3 Financiën ............................................................................................................... 67 3.4 Vervangingsopgave Gemalen ............................................................................... 68

3/69

Samenvatting Dit watertakenplan beschrijft hoe we als gemeente invulling geven aan de gemeentelijke watertaken. We werken aan de gezonde en veilige leefomgeving en we maken Heerenveen meer klimaatrobuust, duurzaam en toekomstbestendig. Goede riolering en robuuste wateren zijn hiervoor nodig. Ze zorgen voor de bescherming van de volksgezondheid en het milieu, ook spelen ze een belangrijke rol in het tegengaan van wateroverlast. In dit watertakenplan beschrijven we de wijze waarop we dit invullen in de periode van 2025 tot en met 2029. We werken hier al vele jaren aan en willen de ingezette lijn voortzetten. De komende jaren willen we een goede invulling blijven geven aan de watertaken. Nieuwe ontwikkelingen, kansen en mogelijkheden geven we hier een plek in. Dit hebben we uitgewerkt in 5 doelen: • We willen voldoen aan wetten en regels. • We willen het areaal goed beheren. • We willen de gemeente Heerenveen klimaatadaptief maken. • We willen integraal werken aan de waterketen en het watersysteem • We willen samenwerken aan een toekomstbestendig en duurzaam Heerenveen. Met onze 19.000 kolken, 450 kilometer vrijvervalriolen, 950 gemalen en andere onderdelen van de waterketen en het watersysteem vervullen we onze watertaken. Dit grote areaal onderhouden we, vervangen we waar nodig en verbeteren we waar nodig en mogelijk.

We hebben de kaders voor klimaatadaptief ontwikkelen geactualiseerd. We sluiten aan op de landelijke maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving. Ook houden we bij de locatiekeuze van ruimtelijke ontwikkelingen rekening met het principe water- en bodem sturend. We zetten de komende jaren onder andere in op het uitvoeren van de benodigde rioolvervangingen, werkzaamheden aan belangrijke transportgemalen, het klimaatadaptief inrichten en afkoppelen van gebieden, en het uitvoeren van de benodigde onderzoeken om de watertaken beter te kunnen uitvoeren. Om al onze plannen uit te voeren hebben we de inkomsten uit de rioolheffing nodig. Ook is er uitbreiding nodig van de personele capaciteit om de geplande werkzaamheden tijdig voor te bereiden en in uitvoering te kunnen nemen. Met de rioolheffingsberekening is berekend wat de verwachte ontwikkeling is van het tarief voor rioolheffing voor de komende jaren.

4/69

1

Het nieuwe Watertakenplan

Dit Watertakenplan beschrijft hoe wij als gemeente omgaan met onze wettelijke zorgplichten voor stedelijk afvalwater, afvloeiend hemelwater en grondwater. Daarnaast gaan we in op de zorg voor het oppervlaktewater, de invloed van klimaatverandering op de leefomgeving en waterketen en hoe we daarmee omgaan.

1.1 Aanleiding In 2020 is het Watertakenplan 2021-2024 vastgesteld. Met dit Watertakenplan hebben wij als gemeente uitvoering kunnen geven aan een groot deel van de voorgenomen werkzaamheden. We hebben er goed mee kunnen werken, als het gaat om onder meer rioolonderhoud en -vervanging, onderzoek en de inrichting van een grondwatermeetnet. Ook met maatregelen in het kader van klimaatadaptatie hebben we een start kunnen maken. Het einde van de planperiode betekent dat een nieuw plan en een nieuwe kostendekkingsberekening nodig is om onder andere een actueel financieel beeld te krijgen tussen opgaven (uitgaven) en rioolheffing (inkomsten). Mede door de hoge kostenstijging binnen de grond- weg- en waterbouwsector de afgelopen jaren, is het nodig een herijking te doen van het rioolheffingstarief en onze (wettelijke) taken, plannen en ambities vast te leggen in een nieuw Watertakenplan voor de periode 2025 t/m 2029.

1.2 Doel van het watertakenplan Dit Watertakenplan geeft aan hoe we onze doelen en wettelijke taken willen realiseren in de gemeente Heerenveen. Ons water- en rioolsysteem beschermt de volksgezondheid en het milieu door het vuile water af te voeren naar de zuivering. Goedwerkende voorzieningen zijn nodig om deze waterstromen in goede banen te leiden voor: • het beschermen van de volksgezondheid; • het beschermen van het milieu; • een toekomstbestendige gezonde en prettige leefomgeving (bijvoorbeeld beperken wateroverlast). Ons water- en rioolsysteem bestaat uit vele voorzieningen, zoals riolen, gemalen en drainage. Het systeem verwerkt hemelwater om wateroverlast zoveel mogelijk te voorkomen, maar vervult ook een functie om genoeg hemelwater vast te houden voor de functies die hiervan afhankelijk zijn. We willen ook een zo natuurlijk mogelijk grondwaterniveau zonder grondwateroverlast of -onderlast. Het water- en rioolsysteem is daarom een belangrijk onderdeel van de leefomgeving en heeft raakvlakken met

Figuur 1-1 De waterketen

5/69

andere vakgebieden in de bovengrondse en ondergrondse openbare ruimte. Het zorgt voor een leefbare veilige leefomgeving, als basisvoorziening.

1.3 Wettelijke zorgplichten In dit Watertakenplan geven we aan hoe we onze wettelijke zorgplichten invullen: Stedelijk afvalwater

Op grond van de Omgevingswet artikel 2.16 lid 1a-3 is elke gemeente verantwoordelijk voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater dat vrijkomt bij de in de gemeente gelegen percelen. Alle percelen binnen de bebouwde kom zijn daarom aangesloten op (vrijverval)riolering. Buiten de bebouwde kom zijn alle percelen aangesloten op vrijvervalriolering, mechanische riolering, IBA of een geoorloofd alternatief. Het waterschap heeft op grond van artikel 2.17 uit de Omgevingswet de verplichting om het afvalwater te zuiveren (of te laten zuiveren door een andere partij).

Afvloeiend hemelwater

Vanuit de Omgevingswet artikel 2.16 lid 1-a1 zijn gemeenten verplicht om zorg te dragen voor een doelmatige inzameling en verwerking van afvloeiend hemelwater, maar alleen als degene die zich ervan wil ontdoen niet redelijkerwijs het water zelf kan verwerken op het eigen perceel, door het in de bodem of in het oppervlaktewater te brengen.

Grondwater

In de Omgevingswet artikel 2.16 lid 1-a2, is bepaald dat de gemeente de zorg heeft om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken. Dit doet de gemeente door maatregelen te treffen in het openbaar gemeentelijke gebied voor zover deze doelmatig zijn en niet tot de zorg van de (grondwater)beheerder of de provincie behoort.

1.4 Omgevingswet De zorgplichten voor stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater blijven gelijk met de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Wel vervallen delen van de Waterwet en delen van de Wet milieubeheer. De voor water en riolering relevante delen komen terug in de Omgevingswet (o.a. artikel 2.16). Planverplichting Onder de Omgevingswet vervalt ook de verplichting om een gemeentelijk rioleringsplan op te stellen. In de memorie van toelichting bij de Omgevingswet is echter aangegeven dat het opstellen van een omgevingsprogramma voor riolering en water wel belangrijk is. Gemeenten zijn nog steeds verplicht om invulling te geven aan hun gemeentelijke watertaken en de financiën voor de rioolheffing te verantwoorden. Daarvoor dient dit Watertakenplan. Omgevingsprogramma Dit watertakenplan is nog geen officieel omgevingsprogramma onder de Omgevingswet. Vanwege de nog nader in te vullen regels in het omgevingsplan en de beoogde vernieuwing van de Omgevingsvisie is ervoor gekozen voor de periode 2025-2029 het beleid vast te leggen in een Watertakenplan wat op dezelfde leest is gestoeld als het Watertakenplan 2020-2024. In de nieuwe beleidsperiode kan het omgevingsprogramma worden opgesteld dat in lijn is met de te vernieuwen omgevingsvisie en het nog op te stellen omgevingsplan. Het omgevingsplan gaat alle regels bevatten die vanuit het omgevingsprogramma bepaald worden.

De regels voor lozingen uit de oude

6/69

AMvB’s (algemene maatregelen van bestuur) komen na inwerkingtreding van de Omgevingswet voornamelijk terug in het Besluit Activiteiten Leefomgeving (Bal). De regels die niet in het Bal zijn opgenomen, komen van rechtswege met de zogenaamde bruidsschat1 mee in het omgevingsplan. Over deze regels moet voor 2032 worden besloten tot handhaving, aanpassing of verwijdering. Dit leidt tot meer decentrale afwegingsruimte voor gemeenten en minder vergunningsplichten. Integraal werken en participatie Afstemming tussen verschillende disciplines binnen de gemeente en andere overheden wordt met de komst van de Omgevingswet alleen maar belangrijker. We gaan integraler werken en participatie en afstemming worden steeds belangrijker. Zo moeten bewoners meer betrokken worden bij plannen in hun eigen leefomgeving. Ook moeten omgevingsprogramma’s 6 weken voor vaststelling ter inzage worden gelegd om reacties van bewoners te verzamelen.

1.5 Proces Dit watertakenplan is opgesteld in de periode februari 2024 tot en met september 2024. Bij het opstellen is een brede vertegenwoordiging vanuit de gemeente Heerenveen betrokken (riolering, RO, duurzaamheid, financiën). Ook Wetterskip Fryslân heeft in de samenwerking meegedacht en meegewerkt aan dit plan. Gelijktijdig is gewerkt aan het beleid op klimaatadaptatie en het beheerplan vrijvervalriolen en gemalen (lees: vervangings- en renovatieplan), zodat deze plannen een goede samenhang hebben en financieel zijn vertaald in de kostendekkingsberekeningen en de rioolheffing.

Watertakenplan 2025-2029

Beleidsplan klimaatadaptatie

Beheerplan vrijvervalriolen en gemalen

Uitvoeringsplan klimaatadaptatie

Het Watertakenplan en het beleidsplan klimaatadaptatie zijn beide beleidsplannen die naar de gemeenteraad gaan. Als bijlage van deze plannen zijn het beheerplan vrijvervalriolen en gemalen (bij het watertakenplan) en het uitvoeringsplan klimaatadaptatie (bij het beleidsplan klimaatadaptatie) opgenomen.

1

https://iplo.nl/regelgeving/instrumenten/omgevingsplan/omgevingsplan-rechtswege/bruidsschatomgevingsplan/

7/69

1.6 Leeswijzer Voor dit plan hebben we de structuur zoveel mogelijk gelijk gehouden aan het aflopende watertakenplan. In hoofdstuk 1 wordt de achtergrond en aanleiding voor het plan beschreven. Vervolgens kijken we in hoofdstuk 2 terug op de periode 2020 t/m 2024. In hoofdstuk 3 tot en met 8 gaan we in op de doelen die we onszelf stellen voor de waterketen en daaraan gekoppelde watertaken voor de periode 2025 t/m 2029. Per hoofdstuk geven we aan wat we willen bereiken (de visie), hoe we dat gaan doen (de strategie) en wat we hiervoor gaan doen (de acties). In hoofdstuk 9 schetsen we de benodigde personele bezetting, tonen de geplande uitgaven voor de komende jaren en is de aan deze uitgaven gekoppelde kostendekkingsberekening opgenomen.

Figuur 1-2 Boarsnwâl in Akkrum

8/69

2

Evaluatie vorige planperiode

2.1 Wat hebben we de afgelopen periode gedaan? De afgelopen jaren hebben we verschillende projecten en onderzoeken uitgevoerd voor onze gemeentelijke watertaken. We hebben riolen en gemalen onderhouden en indien nodig vervangen of gerenoveerd (relinen). We hebben de openbare ruimte en/of de ondergrond heringericht om meer ruimte te creëren voor water. Dit hebben we gedaan om de riolen blijvend goed te laten functioneren, maar ook om Heerenveen meer klimaatadaptief in te richten. We hebben ons ingezet om een duurzame leefomgeving in Heerenveen te creëren. Duurzaamheid heeft een hoge prioriteit binnen de gemeente. We kijken daarbij naar mee-koppel kansen van klimaatadaptieve maatregelen met opgaven voor de energietransitie, circulariteit en biodiversiteit. Zo kijken we naar mogelijkheden om energieverbruik van onze gemalen te beperken. Ook hebben we een grondwatermeetnet aangelegd, om hiermee data te verzamelen en nuttige analyses te doen. Sommige voorgenomen onderzoeken zijn anders uitgevoerd of nog niet opgepakt. In paragraaf 2.2 zijn de acties van het vorige watertakenplan opgesomd en is aangegeven wat de huidige status is. Door personeelstekorten en langere doorlooptijden van projecten door personeelstekorten bij andere partijen, zijn meerdere acties helaas nog niet uitgevoerd.

Ook merkten we dat de data in ons beheersysteem nog niet voldoende op orde is, waardoor sommige acties meer (doorloop)tijd hebben gevraagd of zijn vertraagd. Ondanks het vertrek van sommige medewerkers zijn veel projecten toch door kunnen gaan. Ook zijn een tweetal calamiteiten snel opgepakt en opgelost. Verder hebben we met een vernieuwde aanpak een uitgebreide risicoanalyse van het rioolstelsel laten uitvoeren. Het doel van deze analyse was om binnen de gemeente prioriteiten te kunnen stellen voor die gebieden of locaties waar herstel- of vervangingswerkzaamheden het meest urgent zijn. We hebben riolering de afgelopen jaren goed geïnspecteerd. Dit heeft erg geholpen om een goede risicoanalyse af te leveren. De risicoanalyse is gebruikt voor de planning van de vervangingen.

2.2 Uitgevoerde onderzoeken en maatregelen In de tabel hieronder staan de onderzoeken en acties uit het vorige watertakenplan en is aangegeven of dit wel of niet uitgevoerd is. Tevens is aangegeven of de activiteit in dit nieuwe watertakenplan (opnieuw of aangepast) is opgenomen.

9/69

Tabel 2-1 onderzoeken en maatregelen uit het vorige watertakenplan

Acties

Uitgevoerd?

Vervolg in 2025-2029 Ja

Ontwikkeling databeheer Opzetten grondwatermeetnet en later beheer

Uitgevoerd (continu proces) Uitgevoerd

Onderhoudsprogramma persleidingen

Deels uitgevoerd

Basisrioleringsplan Heerenveen Opstellen calamiteitenplan

Uitgevoerd (conceptversie) Niet uitgevoerd

Verbeterslag drukriolering

Niet uitgevoerd

Ja

Actualiseren SAM (beheer gemalen)

Niet uitgevoerd

Ja

Opstellen Beheer- en Onderhoudsplan Stedelijk waterbeheer Opstellen nieuw Watertakenplan

Deels uitgevoerd

Ja

Uitgevoerd

Ja

Toezicht en handhaving

Uitgevoerd

Ja

Onderzoek naar risicogestuurd beheer

Uitgevoerd

Nee

Watervisie/waterplan Heerenveen

Niet uitgevoerd

Onderzoek ombouwen verbeterd gescheiden rioolstelsel Subsidieregeling klimaatadaptatie

Deels uitgevoerd

Ja, wordt waterstructuurplan in samenwerking met Wetterskip Fryslân Ja

Uitgevoerd

Ja

Uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie opstellen

Uitgevoerd

Nee

Onderzoek energiezuinige gemalen

Deels uitgevoerd

Ja

Experiment circulaire materialen

Niet uitgevoerd

Ja

Experiment biodiversiteit en water

Deels uitgevoerd

Nee

Optimalisatiestudie beperking afvoer RWZI

Deels uitgevoerd

Ja

Meerjarenplanning integraal werken - watertaken

Deels uitgevoerd

Ja

Samenwerking in de waterketen

Uitgevoerd

Ja

Communicatie lozingsgedrag en verwachtingen

Deels uitgevoerd

Ja

Onderzoek herziening heffingsgrondslag/-maatstaf

Niet uitgevoerd

Nee

Ja, gericht op beheer en uitbreiding Ja, wordt MJOP Gemalen en Persleidingen Ja (afronding) Ja

2.3 Wat was de ontwikkeling van de rioolheffing? Het rioolheffingstarief voor een gemiddeld huishouden (2 personen) in de gemeente Heerenveen is de afgelopen jaren gestegen. Dit is goed te verklaren: dit was ook voorgesteld in het afgelopen Watertakenplan. Wel heeft er een aanzienlijke prijsstijging plaatsgevonden in de Grond-, weg en waterbouwsector

10/69

(GWW, 4221). Volgens de cijfers van het CBS 2 is de kostenstijging van januari 2020 tot januari 2024, 34% geweest. De stijging van het rioolheffingstarief heeft deze kostenstijging niet bijgehouden. De grafiek laat zien hoe het rioolheffingstarief voor een gemiddeld (meerpersoons) huishouden had moeten stijgen om deze kostenstijging volledig te compenseren in de heffing. Hierbij is te zien dat met name de laatste jaren de afwijking is toegenomen. De inflatiecorrectie van 4,75% per jaar die afgelopen jaren is doorgevoerd blijkt onvoldoende om de hoge kostenstijging bij te houden. €310 €290,15 €290

€266,83

€270

€253,00

€239,59 €250

€226,00 €217,01

€230 €210

€242,00

€206,00

€222,05

€216,00

€231,00

€190 2019

2020

2021

2022

2023

2024

Tarief rioolheffingsverordeningen (gemiddeld huishouden) Tarief rioolheffing inclusief inflatiecorrectie Figuur 2-1 De lichtblauwe lijn geeft aan wat het jaarlijks tarief is geweest, de zwarte lijn geeft aan het wat het geweest was als elk jaar gecorrigeerd was met de werkelijk opgetreden kostenstijging vanuit de CBS-GWW-data. Hierbij moet wel rekening worden gehouden dat de zwarte lijn gebaseerd is op de berekening in het vorige watertakenplan, die andere uitgangspunten heeft (beschouwde periode 80 jaar) dan de nieuwe berekening (beschouwde periode 20 jaar).

2

https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/84538NED/table

11/69

3

Onze visie op de watertaken Voor de uitvoering van de watertaken stellen we onszelf 5 doelen. Per doel beschrijven we onze visie, de strategie om dit te bereiken en de acties die we de komende jaren uitvoeren.

3.1 Wat willen we bereiken? Met de watertaken geven we invulling aan onze zorgplichten voor stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater. De drie doelen van de zorgplichten zijn als volgt: • het beschermen van de volksgezondheid; • het beschermen van het milieu; • een toekomstbestendige gezonde en prettige leefomgeving (bijvoorbeeld beperken wateroverlast). We hebben voor onze gemeenten deze drie doelen verder geconcretiseerd tot doelen voor gemeente Heerenveen: 1. We willen voldoen aan wetten en regels; 2. We willen het areaal goed beheren; 3. We willen Gemeente Heerenveen klimaatadaptief maken; 4. Integraal werken met de waterketen en het watersysteem; 5. Samenwerken aan een toekomstbestendig en duurzaam Heerenveen. In de volgende hoofdstukken geven we per doel aan hoe we er invulling aan geven.

3.2 Belangrijke thema’s Omgang met water Overtollig hemelwater en grondwater wordt ingezameld, zodat onze inwoners en bedrijven een prettige en veilige leefomgeving hebben. Als het direct kan infiltreren- of worden ‘vastgehouden’ dan heeft onze voorkeur, maar door de hoge grondwaterstanden is dit vaak lastig. Daarom zijn onze oppervlaktewateren belangrijk, omdat we een plek nodig hebben om dat hemelwater en grondwater naartoe te brengen. In de oppervlaktewateren kunnen we het water vasthouden en als het nodig is kunnen we het afvoeren. We willen dit in goede samenwerking met het Wetterskip Fryslân realiseren. Risicogestuurd en intelligent beheer Het omvangrijke systeem dat we hebben aangelegd houden we in stand en verbeteren we waar dat nodig en mogelijk is. We zoeken hierin een balans tussen goed functionerende en toekomstbestendige voorzieningen, kosten en risico’s. Steeds belangrijker wordt de uitvoerbaarheid van de werkzaamheden. Het afstemmen van plannen en planningen kan een reden zijn om werkzaamheden eerder of later uit te voeren dan wenselijk vanuit het perspectief van (enkel) ‘water en riolering’.

12/69

We verkennen de kansen van intelligent beheer, bijvoorbeeld in de aansturing van gemalen. We onderzoeken een andere strategie waarbij de levensduur van de gemalen kan worden verlengd en minder elektriciteit nodig is. Klimaatadaptatie Door klimaatverandering zullen extreme weersomstandigheden vaker voorkomen en dit zal gevolgen hebben voor Heerenveen en alle andere kernen binnen de gemeente. We zullen bijvoorbeeld merken dat water in de straten blijft staan, het soms erg warm kan zijn en dat droogte erg schadelijk is voor de natuur. De gevolgen van klimaatverandering willen we zoveel mogelijk beperken, waarbij we wel afwegen welke kans er is dat extreem weer voorkomt, de gevolgen die er dan zijn en de mogelijkheden die wij hebben om die gevolgen te beperken. Ook zullen we vaker water op straat moeten accepteren. Dit is een vorm van tijdelijk bergen en niet afwentelen naar een laag gebied waar alles samenkomt en vervolgens voor schade zorgt. Om de kans te verkleinen dat we in de toekomst problemen ervaren met extremere weersomstandigheden, werken we aan een toekomstbestendige en klimaatrobuuste inrichting van de leefomgeving. Bij nieuwbouw en grote ontwikkelingen leggen we hier eisen voor op, omdat dit het moment is waarop we met beperkte extra werkzaamheden veel kunnen bereiken. Duurzaamheid Bij dit alles sluiten we aan op ontwikkelingen en wensen in de samenleving.

Met een geplande groei van 250 woningen per jaar vinden we het belangrijk dat de leefkwaliteit hoog blijft in Gemeente Heerenveen. We doen dat door duurzame huizen te creëren in een klimaatadaptieve woonomgeving. We werken samen met onze inwoners en bedrijven, zodat we samen de watertaken kunnen invullen op een manier die past bij de gemeente Heerenveen. Duurzaamheid is belangrijk en we pakken gebieden zoveel mogelijk integraal aan, om hiermee een toekomstbestendig systeem achter te laten. We zien water als een waardevol aspect van de leefomgeving en geven het daarom – als het kan – een zichtbare plek. Voor zover het past binnen de regelgeving financieren we de werkzaamheden die hiervoor nodig zijn vanuit een kostendekkende rioolheffing.

Figuur 3-1 Uitzicht op Akkrum vanaf de Mounedyk

13/69

4

Doel 1: Voldoen aan wetten en regels

4.1 Visie We willen voldoen aan wetten en regels. Belangrijk hiervoor zijn de drie zorgplichten die zijn opgenomen in de Omgevingswet. Hierin staat dat alle Nederlandse gemeenten: • zorg moeten dragen voor de inzameling en afvoer van stedelijk afvalwater; • zorg moeten dragen voor een doelmatige inzameling en verwerking van hemelwater; • zorg moeten dragen voor een doelmatige inzameling en verwerking van grondwater. In de Gemeentewet is opgenomen dat de kosten hiervan mogen worden gedekt uit de rioolheffing. Andere belangrijke wetten en regels staan in de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW), de Keur van het Wetterskip Fryslân en het waterhuishoudingsplan van de provincie. Hierin staan regels over de oppervlaktewateren, zowel over de waterkwaliteit als de waterkwantiteit (de hoeveelheid water) en beschermingsniveau bij hevige en langdurige neerslag.

4.2 Strategie Al vele jaren werken we aan een goede invulling van de wetten en regels. We hebben een groot areaal aan voorzieningen aangelegd om deze zorgplichten in te kunnen vullen. In al ons handelen willen we voldoen aan wetten en regels. Hoe we dit doen leggen we hieronder uit. Ook doel 2: ‘het areaal goed beheren’ helpt voor het bereiken van deze doelen Aansluiten van percelen waar stedelijk afvalwater vrijkomt We willen dat alle percelen waar stedelijk afvalwater vrijkomt – en waarbij aansluiten doelmatig is - aangesloten zijn op de riolering. Hiervoor: • Registeren we alle bestaande panden die zijn aangesloten op het riool of op een voorziening met een vergelijkbaar milieurendement; • Verplichten we dat alle nieuwbouw het afvalwater en hemelwater gescheiden aanlevert aan de perceelgrens. De rioolaansluiting op het gemeentelijk riool wordt na aanvraag bij de gemeente gemaakt, volgens de geldende regeling; • Volgen we de trits: schoonhouden – scheiden – zuiveren. Bij nieuwbouw moet hemelwater daarom gescheiden van huishoudelijk afvalwater worden aangeleverd aan de perceelgrens. Indien mogelijk moet regenwater direct op aangrenzend water worden geloosd. Bij bestaande bouw kunnen wij – in overleg met de woningeigenaren - de regenpijpen afkoppelen als we werkzaamheden uitvoeren in de straat. Ook stimuleren we dat eigenaren dit zelf doen (bijv.

via subsidie); • Uit doelmatigheid kan bij een nieuwbouwwoning in het landelijk gebied worden gekozen voor een decentrale zuivering/ IBA, als er een grote

14/69

•

afstand is tot het riool en de decentrale zuivering een vergelijkbaar milieurendement biedt als een RWZI; Zijn alternatieve sanitatie en decentrale zuivering een optie, zolang er kan worden aangetoond dat deze doelmatig zijn en op lange termijn goed blijven functioneren en het beheer en onderhoud van de voorziening goed geregeld is.

Inzamelen en verwerken hemelwater Hemelwater houden we gescheiden van het stedelijk afvalwater, door het waar mogelijk bovengronds te laten afstromen naar groen en oppervlaktewateren. Bij nieuwbouw is scheiding een verplichting, bij rioolvervanging gaan we ervan uit dat dit in ongeveer 25% van de projecten mogelijk en doelmatig is. Waar het niet mogelijk/doelmatig is om het gescheiden te houden, streven we naar meer bovengrondse ruimte om het hemelwater tijdelijk te bergen. Dit kan bijvoorbeeld op straat, door stoepranden en drempels aan te leggen of bergingsruimte te bieden in (of onder) groen. Capaciteit die we verwerken Om ervoor te zorgen dat het stedelijk afvalwater kan wegstromen leggen we rioolbuizen aan op een capaciteit van een bui die theoretisch 1x per 5 jaar kan vallen (’bui 09’ uit de landelijke Kennisbank stedelijk water). Vroeger legden we het aan op een bui die 1x per 2 jaar valt (’bui 08’ uit de landelijke Kennisbank stedelijk water). Hierom is de capaciteit in het rioolstelsel niet overal gelijk. Hiernaast houden we voor zware regenbuien rekening met een bui die theoretisch 1x per 100 jaar voorkomt (in 2050 is dit naar verwachting ongeveer 70 millimeter in één uur). Bij zo’n bui willen we Doelmatigheid dar er geen water in panden stroomt.

Dit bereiken we door ondergronds en Technisch is het mogelijk om grote hoeveelheden bovengronds voldoende ruimte te maken voor water te verwerken, maar de hiervoor benodigde water, waarbij het water gedurende een investeringen zijn vaak hoog. Om de doelmatigheid langere periode (afhankelijk van de intensiteit te bepalen kunnen de investeringen worden afgezet en omvang van de neerslag) op straten en in tegen de (verwachte) vermeden schade. Zo kan er groen mag blijven staan. Hierbij streven we een optimum worden bepaald: het punt waarop een naar het beperken van de overlast in duur en extra investering niet meer opweegt tegen de omvang. Dit passen we overal toe, tenzij uit vermeden schade. een doelmatigheidstoets van verwachte schade en kosten van de maatregelen blijkt dat dit ondoelmatig is.

15/69

Riooloverstortingen op oppervlaktewateren (Verdund) Rioolwater kan via overstorten in oppervlaktewateren terechtkomen. Samen met het waterschap hebben we onderzoek gedaan naar de gevolgen hiervan. Hieruit bleek dat – met de maatregelen die we al hebben genomen – de gevolgen beperkt zijn. Dit niveau willen we in stand houden, daarom zullen we samen met het waterschap scherp letten op signalen wanneer de waterkwaliteit rondom overstorten verslechtert (op basis van meldingen of metingen). De Schoterlandse compagnonsvaart voldoet niet aan alle KRW-normen. We starten samen met het waterschap een onderzoek een onderzoek over in hoeverre de riooloverstorten van Jubbega hier een effect op hebben. Het zou hier kunnen gaan om nooduitlaten die te vaak in werking treden (o.a. Luinjeberd).

Hoe beoordelen we de waterkwaliteit? Met afkoppelen en andere aanpassingen aan het rioolstelsel hebben we ervoor gezorgd dat we voldoen aan de basisinspanning. Dit blijft voor ons een ondergrens in wat we willen bereiken. We kijken nu echter breder: of de waterkwaliteit voldoende is bepalen we o.a. aan de hand van veldbezoeken en theoretische berekeningen van overstortvolumes en -frequenties. Hierbij bekijken we of er zichtbare vervuiling is (bijvoorbeeld resten van toiletpapier) en maken we een inschatting van de gevolgen van een riooloverstorting op het ontvangende water. Het waterschap ziet uiteindelijk toe op de waterkwaliteit in de oppervlaktewateren.

Alternatieve sanitatie en decentrale zuivering Er ontstaan steeds meer varianten op het ’normale’ systeem van afvalwater inzamelen en zuivering op een RWZI. Onder de noemer alternatieve sanitatie zijn er inmiddels verschillende systemen die afvalwaterstromen apart houden, zodat er beter grondstoffen uit terug kunnen worden gewonnen. Daarnaast kennen we “de decentrale zuivering”. Dit zijn kleine rioolwaterzuiveringen die zorgen voor een kortere afstand tussen inzameling en zuivering en het water vasthouden in het gebied. We staan positief over de toepassing hiervan, zolang er kan worden aangetoond dat ze voldoende zuiveren (wetgeving) en op lange termijn goed blijven functioneren. Omgaan met grondwater Om grondwateroverlast en -onderlast te voorkomen is het belangrijk dat gebouwen en omliggende terreinen voldoende hoog worden aangelegd ten opzichte van de grondwaterstanden in onze gemeente. Dit houdt in dat: • er een goede fundering wordt aangelegd (zoals het bouwbesluit eist); • gebruiksruimtes als kelder waterdicht zijn (zoals het bouwbesluit eist); • panden op voldoende hoogte worden gebouwd (vloer minimaal 0,7 meter boven de gemiddelde hoogste grondwaterstand (GHG); • de onderkant van de kruipruimte/ kelder/ vloer (bij kruipruimte-loos bouwen) minimaal 0,2 meter boven de GHG komt; • de beplanting kan omgaan met de grondwaterstanden in het gebied.

Met de bovenstaande uitgangspunten worden veel grondwaterproblemen voorkomen. Bij bestaande bebouwing is het lastiger om aan de bovenstaande uitgangspunten te kunnen voldoen. Gelukkig krijgen we in ons gemeente tot op heden weinig meldingen over grondwateroverlast en -onderlast. Op een paar plekken in Heerenveen hebben we drainage aangelegd om grondwater in te zamelen en af te voeren (Vogelbuurt, Waterbuurt en omgeving Kempaerssingel). Voor oudere bomen is extra aandacht nodig als er een wijziging is in het grondwaterpeil, want dit kan ernstige schade veroorzaken

16/69

aan de boom. Bij een melding van grondwateroverlast of -onderlast gebruiken we het kader zoals opgenomen in Tabel 4-1. Op termijn willen we per gebied kunnen aangeven wat de bandbreedte is waarbinnen grondwaterstanden – in normale omstandigheden – kunnen en mogen fluctueren. Dit baseren we op de metingen van het grondwatermeetnet, wat we in 2023 hebben gerealiseerd. Hiertoe moeten we enkele jaren metingen uitvoeren (meerjarige reeks). Door dit per gebied te specificeren kunnen we scherper aangeven welke maatregelen er in de openbare en particuliere ruimte nodig zijn. Tabel 4-1 Kader voor grondwatermeldingen

Taak allen

Bij aanpassingen en bouwwerkzaamheden kunnen grondwaterstanden worden beïnvloed, het is aan degene die de aanpassingen en/of werkzaamheden uitvoert om dit te voorkomen of achteraf te herstellen als hiermee de gestelde normen worden overschreden. Een bijzondere categorie is het uitvoeren van noodzakelijke werkzaamheden om een gangbare situatie te herstellen, zoals het vervangen van een lek riool. Dat kan - ook bij extra voorzorgsmaatregelen - als resultaat hebben dat de grondwaterstanden in de omgeving stijgen. Communicatie hierover is van belang.

Taak eigenaren

Een gebouw moet voldoen aan bouwregelgeving, o.a. door ervoor te zorgen dat leefruimtes waterdicht zijn en te zorgen voor een deugdelijke fundering. Het is aan de eigenaar om aan de regelgeving te voldoen.

Taak waterschap

Grondwateroverlast kan voortkomen uit fluctuaties in oppervlaktewaterpeilen. Het waterschap beheert de oppervlaktewaterpeilen.

Taak provincie

Grondwateronttrekkingen (of het stopzetten ervan) kunnen overlast veroorzaken. De provincie besluit over de grotere grondwateronttrekkingen.

Taak gemeente

Als geen enkele andere partij een taak heeft, dan is het aan de gemeente om te beoordelen of er sprake is van structurele grondwateroverlast die doelmatig kan worden opgelost.

Grondwateroverlast

We spreken van grondwateroverlast als er schade is die aantoonbaar voortkomt uit grondwaterstanden en/of bij gezondheidsklachten die aannemelijk veroorzaakt worden door grondwaterstanden.

Structurele overlast

We spreken van structurele overlast bij grondwaterstanden die meer dan 3 maanden per jaar hoger zijn dan 0,5 meter onder maaiveld bij gebouwen en wegen, waarbij buitengewone omstandigheden hier geen rol in mogen spelen (bijvoorbeeld bij een langdurige periode van neerslag).

Doelmatige maatregelen

We spreken van doelmatige maatregelen als de kosten van de maatregelen in verhouding staan tot de geleden (of nog te leiden) schade.

17/69

4.3 Acties 4.3.1

Wat gaan we doen?

In Tabel 4-2 hebben we de onderzoeken en werkzaamheden opgenomen die we de komende jaren willen uitvoeren. Tabel 4-2 Acties en onderzoeken, prijspeil 2025

Acties

Jaar

Budget

Doel

Ontwikkeling databeheer

Jaarlijks

€ 15.000,-

Voldoen aan wetten en regels

Beheren en meten grondwatermeetnet

Jaarlijks

€ 10.000,-

Voldoen aan wetten en regels

Regels opstellen Omgevingsplan

2025

Interne uren

Voldoen aan wetten en regels

18/69

5

Doel 2: Het areaal goed beheren

5.1 Visie Al tientallen jaren werken we aan het aanleggen, onderhouden en vervangen van een areaal van honderden kilometers riolering, een groot aantal gemalen en kilometers aan watergangen en vijvers. Dit areaal is aangelegd om stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater in te zamelen, af te voeren en te verwerken. We moeten het goed beheren, zodat het goed blijft functioneren (i.c. afweging prestaties, kosten en risico’s). Hier zijn we in vergelijking met andere werkzaamheden veel tijd aan kwijt, omdat het een groot areaal is en er veel beheertaken zijn. We doen dit op een doelmatige manier, waarbij we de prestaties en kosten afwegen tegen de risico’s. We houden rekening met de uitvoerbaarheid van werkzaamheden, door afstemming met andere vakgebieden en partijen die ook actief zijn in de openbare ruimte.

5.2 Strategie Ons areaal beheren we risicogestuurd. Zo zetten we onze tijd en financiën gericht in op de plekken waar dat volgens ons het meest nodig is. Per onderdeel leggen we vast welke risico’s we willen voorkomen en welke prestaties we verwachten. Hierbij maken we keuzes in de gevolgen, zo heeft het plaatselijk bezwijken van een vrijvervalriool in een woonstraat minder gevolgen dan het bezwijken van hoofdriool op een groot bedrijventerrein. De meest risicovolle locaties krijgen dan ook prioriteit. Om het beheer makkelijker te maken willen we dat voorzieningen zoveel mogelijk gelijksoortig zijn en bij voorkeur in de openbare ruimte worden/zijn geplaatst. Door de eenduidigheid en goede bereikbaarheid (eigen openbare gronden) is onderhoud en/of vervanging eenvoudiger en op de langere termijn minder kostbaar en kan bij calamiteiten z.s.m. herstel plaatsvinden We maken planningen van projecten van wanneer we wat willen aanpakken. In de planningen moet ruimte blijven om mee te koppelen met andere projecten (werk met werk maken) als zaken anders gaan dan verwacht. Dit vraagt om voldoende flexibiliteit in/van de betrokken actoren, zowel intern als ook betrokken externe partijen, om hierin de goede afwegingen te maken m.b.t. effecten voor de omgeving en de doelmatigheid van de projecten/maatregelen.

Als er vertragingen zijn in projecten, willen we de ontstane ruimte gebruiken om andere projecten of onderzoeken op te pakken.

19/69

Risicogestuurd beheer We willen zoveel mogelijk risicogestuurd werken. Risicogestuurd beheer is een beheermethode waarbij de activiteiten worden bepaald door een afweging tussen prestaties, risico’s en kosten. Onder prestaties verstaan we de kwaliteitseisen waar de vrijvervalriolen aan moeten voldoen. Risico’s worden bepaald door de kans op falen en het effect dat het falen van een object heeft op de omgeving. Bijvoorbeeld, een verstopping in het stelsel heeft een groter effect in een verzamelriool waar het afvalwater vanuit de hele gemeente samenkomt dan in een kleiner riool in een Tabel 5-1 Risicogestuurd werken (CROW) woonstraat. Door de risico’s en de prestaties van de vrijvervalriolen af te wegen bepalen we waar onderhoudsactiviteiten en maatregelen nodig zijn. Zo werken we tegen de laagst mogelijke kosten. Als onderdeel van het Watertakenplan 2021-2024 hebben we hiertoe een eerste aanzet gemaakt en dit concreet uitgewerkt. We hebben hier invulling aan gegeven door alle riolen te classificeren op basis van schade, risico en prioritering. In dit Watertakenplan gaan we gebruik maken van deze uitwerking en stellen we deze ontwikkelde systematiek verder scherp of stellen we zo nodig de systematiek bij. Databeheer Vanwege uitdagingen in het databeheer, zijn we overgestapt we over op een nieuw beheersysteem. Ook hebben we last van personeelskrapte op het gebied van databeheer.

Rioleringsdata is al digitaal toegankelijk op de GWSW-server. Deze is online in te zien op https://apps.gwsw.nl/item_status.

5.3 Acties 5.3.1

Wat hebben we nu?

Om de watertaken in te vullen hebben we een areaal van: Tabel 5-2 Areaal te beheren objecten voor de watertaken

Object Vrijvervalriool - Gemengd - Hwa - Dwa Gemalen - Transportgemalen - Grote gemalen - Middelgrote gemalen - RWA-gemalen - Kleine gemalen (in het drukrioolstelsel) - Mini-gemalen (buitengebied) - Gemalen op particulier terrein Bergbezinkbassins Persleidingen Drukriolering Drains

Aantal 450 200 128 122 950 11 14 66 11 144 410 252 14 22 205 1

Eenheid km km km km stuks stuks stuks stuks stuks stuks stuks stuks stuks km km km

20/69

Duikers Overstortriolen Kolken

38 119 19.000

km stuks stuks

Al het stedelijk afvalwater wordt afgevoerd naar de RWZI Heerenveen, RWZI Akkrum of RWZI Gorredijk, of wordt gezuiverd in een lokale zuivering/ IBA. Het hemelwater wordt bij een gemengd rioolstelsel primair afgevoerd naar de RWZI en bij een hemelwaterriool wordt het afgevoerd naar oppervlaktewater. Op enkele plekken wordt hemelwater direct geïnfiltreerd in de bodem, bijvoorbeeld via waterpasserende verharding. Van het totaal van 22.931 huishoudens zijn er enkele honderden niet aangesloten op riolering. Deze zijn voorzien van een IBA of beerput met bezinkvoorziening.

Figuur 5-1 Type riolering in gemeente Heerenveen

21/69

Onderhoud Met reiniging, inspecties, en reparaties onderhouden goede technische staat van ons areaal. Volgens vaste onderhoudsschema’s wordt dit uitgevoerd. Tabel 5-3 Onderhoudsfrequenties verschillende objecten

Object Vrijvervalriolen Kolken Gemalen Pers- en drukleidingen Drukunits Drukriolen Straatvegen* Baggeren* Hekkelen* Duikers (alleen stedelijk gebied)

Reinigen Jaarlijks 5-10% 1-2x per jaar 1-3x per jaar bij calamiteit 1x per 2 jaar bij calamiteit 2x per jaar Zie MJOP baggeren 1x per jaar 1-2x per jaar

Inspecteren Jaarlijks 5-10% 1-2x per jaar 1x per jaar bij calamiteit 1x per jaar bij calamiteit -

* straatvegen, baggeren en hekkelen worden deels toegerekend aan de rioolheffing

Een aandachtspunt is de technische staat van de persleidingen. Hiervoor gaan we onderzoek doen in de komende planperiode. Door de komende periode het bestandsbeheer van de persleidingen compleet te maken, is een betere inschatting te maken van de levensduur van de leidingen. Bij deze inschatting nemen wij ook de ervaringen van andere overheden mee. Functioneren van het systeem Met het systeemoverzicht stedelijk water (SSW) hebben we allereerst voor het dorp Heerenveen onderzocht of de riolering goed functioneert. Het SSW is in concept opgeleverd in 2024. Vanuit de praktijk hebben we ook ervaring met knelpunten in het stelsel.

5.3.2

Wat gaan we doen?

Beheerplan vrijvervalriolen 2025-2029 We hebben een beheerplan vrijvervalriolen opgesteld om inzicht te krijgen in de vrijvervalriolen die in de komende jaren moeten worden vervangen/ gerenoveerd Figuur 5-2 Noodreparatie gescheurde persleiding (gerelined). Hiervoor hebben we een Rottumerweg beheerstrategie ontwikkeld op basis van onderstaande criteria: • de kwaliteitstoets riolering (beoordeling op basis van inspecties); • het risicogetal (risicogestuurd beheer; hoe kwetsbaar en belangrijk is een leiding?); • het kunnen meekoppelen met projecten in de openbare ruimte van andere werkzaamheden zoals die van bv. wegen en groen of andere ruimtelijke ingrepen zoals grootschalige herinrichting; • het verhelpen van wateroverlastknelpunten;

22/69

•

de hoeveelheid projecten die als organisatie uit te voeren zijn in de planperiode (i.r.t. capaciteit).

Dit beheerplan nemen we op als Meerjareninvesteringsprogramma (MIP) in de komende planperiode. Het volledige plan is te vinden in Bijlage 3. We wegen per project af of rioolvervanging door ontgraven of rioolrenovatie door relinen de beste optie is. Bij relinen wordt er een nieuwe buis aan de binnenkant van het oude riool aangebracht waarbij (bijna) geen graafwerkzaamheden nodig zijn. Relinen passen we vooral toe als er geen schades zijn die de afstroming beïnvloeden. Het is meestal een goedkopere maatregel dan vervanging maar kwalitatief gelijkwaardig. Meerjareninvesteringsprogramma (MIP) 2025-2029 Het MIP bestaat uit concrete projecten voor de komende planperiode: • rioolvervangingen van oude of kapotte riolen, hiervoor is het beheerplan vrijvervalriolen de basis; • hydraulische verbetermaatregelen, hiervoor zijn de resultaten van het SSW de basis; • klimaatadaptatiemaatregelen, hiervoor vormt het uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie de basis. De budgetten hiervoor zijn te vinden in hoofdstuk 9 en Bijlage 3. Vervangingsopgave vrijvervalriolen vanaf 2030 We hebben een strategische vervangingsplanning opgesteld om in grote lijn te kunnen zien wat er op ons afkomt na de planperiode. De uitgangspunten hiervan zijn: • De technische levensduur schatten we op gemiddeld 80 jaar.

Door verzakkingen of andere type schade kan dit echter ook lager uitvallen voor sommige gevallen; • We gaan uit van 80% vervangen door ontgraven en 20% relinen; • Waar mogelijk en doelmatig koppelen we het hemelwater af van het gemengde riool als we het riool vervangen. Op basis van ervaring gaan we er vanuit dat dit bij 25% van de vrijvervalriolen mogelijk is. We gaan hierbij dan ook uit van een hogere vervangingsprijs (+30%) door afkoppelen; • De eenheidsprijzen voor vervanging zijn gebaseerd op de kostenkengetallen van Stichting Rioned. Deze zijn geïndexeerd naar prijspeil 1-1-2025; • Door een combinatie van risicogestuurd werken en werk-met-werk maken (zoveel mogelijk meekoppelen met andere projecten), verwachten we minder te vervangen de komende jaren. Hiervoor nemen we een korting op van 10% op het budget; • Deze vervangingsplanning is opgesteld voor de komende 80 jaar, maar de te beschouwen termijn van de berekening is 20 jaar. Dit betekent dat de investeringen na 2044 niet zijn meegenomen in de kostendekkingsberekening. Voor een stabiele investeringsopgave middelen we de investeringsopgave na 2029. Dit tonen we in figuur 5-3. Hier hebben we voor de eerste 5 jaar het MIP aangehouden. Daarna hebben we de vervangingsopgave op basis van leeftijd gebruikt. Deze is eerst gemiddeld over 5 jaar en dan gemiddeld over 10 jaar.

In de komende 5 jaar (2025-2029) gaan we in de kostendekkingsberekeningen uit van gemiddeld € 2,1 miljoen per jaar voor het vervangen van vrijvervalriolering. In de 5 jaar daarna gaan we ook uit van gemiddeld € 2,1 miljoen per jaar. In de 10 jaar daarna gaan we uit van gemiddeld € 3,3 miljoen per jaar. De verwachte

23/69

vervangingsopgave – op basis van leeftijd van het stelsel - neemt de komende jaren toe.

MIP

Figuur 5-3 Budget vrijvervalriolen en MIP komende 20 jaar. Prijspeil 2025

Voor klimaatadaptieve maatregelen nemen we in de planperiode de bedragen van tabel 5-5 op. Dit komt bovenop de budgetten in het beheerplan vrijvervalriolen. Tabel 5-4 Budget klimaatadaptieve maatregelen in de planperiode, prijspeil 2025

Jaar

Klimaatadaptatie bovengronds

Klimaatadaptatie ondergronds

Klimaatadaptatie totaal

2025

€ 325.000

€ 145.000

€ 470.000

2026

€ 220.000

€ 120.000

€ 340.000

2027

€ 355.000

€ 50.000

€ 405.000

2028

€ 100.000

€ 165.000

€ 265.000

2029

€ 275.000

€ 340.000

€ 615.000

Na de planperiode nemen we € 415.000 per jaar op voor bovengrondse klimaatadaptatiemaatregelen en € 138.000 per jaar op voor ondergrondse maatregelen. Dit is gebaseerd op de bedragen in het vorige watertakenplan (€ 400.000 en € 100.000), geïndexeerd naar prijspeil 2025. Vervangingsopgave Gemalen Door vooral risicogestuurd te werken (eerder repareren dan vervangen, acceptatie van kleine mankementen) beperken we waar mogelijk de vervangingsinvesteringen. We gaan de komende jaren de mechanische onderdelen vervangen van 8 transportgemalen (TRG). Hiervoor reserveren we 1,8 miljoen euro in de planperiode. De exacte kosten zijn lastig in te schatten omdat de omvang van de vervangingsprojecten nog niet goed in beeld te brengen is.

24/69

Tabel 5-5 Planning werkzaamheden gemalen, prijspeil 2025

Jaar

Gemaal

Vervangingskosten

2025

Onderzoek en voorbereiding TRG’s

€ 100.000

2026

TRG IBF1

€ 255.000

2026

TRG Oranje Nassaulaan

€ 223.000

2027

TRG Skynmakker

€ 69.000

2027

TRG Hebkemabos

€ 165.000

2028

TRG Karst de Jongweg

€ 309.000

2028

TRG de Greiden

€ 309.000

2029

TRG Jutte

€ 116.000

2029

TRG IBF2

€ 259.000 Totaal

€ 1.806.000

Vervangingsopgave Pers- en drukleidingen We gaan uit van een technische levensduur van 50 jaar voor pers- en drukleidingen. Op basis van leeftijd verwachten we enkele investeringen voor pers- en drukleidingen in de komende planperiode. We reserveren in de planperiode € 42.000 voor het aanpakken van persleidingen Dit nemen we op in het MJOP (Meerjarenonderhoudsplan) gemalen en persleidingen. Dit MJOP gaan we in 2025 opstellen. Maatregelen duikers In het vorige watertakenplan hielden we nog geen rekening met het vervangen van duikers. Nu de duikers ouder worden merken we dat een structureel onderhoudsplan nodig is. We hebben daarom een inspectiebudget opgenomen om de staat van de duikers in beeld te brengen. Na de inspecties kunnen we bepalen welk onderhoudsbudget structureel benodigd is. Maatregelen Grondwater Op enkele plekken in Heerenveen is drainage aangelegd. We onderhouden deze leidingen door ze gemiddeld één keer per 3 jaar schoon te spuiten. We hebben sinds eind 2023 een grondwatermeetnet waarmee we beter (in)zicht krijgen op de grondwaterstanden in onze gemeente. Hiermee krijgen we inzicht ook of grondwatermaatregelen doelmatig zijn tegen het voorkomen van (structurele) grondwater over- of onderlast. In de tussentijdse evaluatie (2026) monitoren we de voortgang van bovenstaande onderdelen en stellen we de plannen eventueel bij.

Onderzoek Door meer inzicht in het areaal te verkrijgen en slimme planningen te maken gaan we het areaal beter beheren. Hiervoor hebben we verschillende onderzoeken en plannen opgenomen in het programma voor de komende jaren (zie Tabel 5-6).

25/69

Tabel 5-6 Onderzoeken komende planperiode, prijspeil 2025

Acties

Jaar

Budget

Doel

Toezicht en handhaving

Jaarlijks

Interne uren

Areaal goed beheren

Optimalisatiestudie persleidingensysteem Heerenveen

2025

€ 40.000

Areaal goed beheren

MJOP gemalen

2025

€ 25.000

Areaal goed beheren

Calamiteitenplan opstellen

2025

€ 25.000

Areaal goed beheren

Onderzoek herkomst rioolvreemd water op basis van pompdraaiuren en neerslaggegevens

2026

€ 26.000

Areaal goed beheren

Onderzoek naar hemelwater op drukrioolstelsel

2026

€ 20.000

Areaal goed beheren

Onderhoudsprogramma persleidingen

2026

€ 15.000

Areaal goed beheren

Midterm review watertakenplan

2026

€ 20.000

Areaal goed beheren

Verbeterslag drukriolering

2027

€ 25.000

Areaal goed beheren

Actualiseren SAM (beheer gemalen)

2027

€ 25.000

Areaal goed beheren

Inspecteren staat duikers

2027

€ 25.000

Areaal goed beheren

Optimalisatiestudie vrijvervalstelsel

2028

€ 20.000

Areaal goed beheren

Nieuw watertakenplan (omgevingsprogramma)

2028

€ 40.000

Areaal goed beheren

Risicokaart funderingen

2028

€ 15.000

Areaal goed beheren

26/69

6

Doel 3: Heerenveen klimaatadaptief maken

6.1 Visie Met de Friese Klimaatstresstest (www.frieseklimaatatlas.nl) hebben we in beeld gebracht hoe klimaatverandering ook de gemeente Heerenveen kan raken. Hierin is te zien dat er op meerdere plekken water op straat kan blijven staan bij hevige neerslag, veel gebieden gevoelig zijn voor hittestress en dat droogte grote gebieden kan treffen. Op 22 augustus 2021 is er in Heerenveen een extreme bui gevallen met meerdere water-op-straat situaties tot gevolg, met name aan de westkant van Heerenveen. Het watersysteem heeft hierbij over het algemeen gefunctioneerd zoals beoogd. Droogte en hitte merken we de laatste jaren, zo zijn er gebieden waar de grondwaterpeilen na de natte winter niet terug zijn gekomen op het normale niveau. We willen ons voorbereiden op de extremere weersomstandigheden. Dit doen we door de leefomgeving zo in te richten dat extremere weersomstandigheden minder invloed hebben en anderzijds, ook door te accepteren dat er extremer weer kan zijn en dat de maatschappij leert hiermee om te gaan. We sluiten aan op de doelen en strategie uit het landelijke Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA).

6.2 Strategie De gemeente Heerenveen heeft klimaatadaptatie hoog op de agenda staan. Het is een van de vijf opgaven van de raadsagenda voor 2022 tot 2026 3. De gemeente Heerenveen streeft ernaar om klimaatbestendig te zijn en dit komt ook naar voren in het hoofdlijnenakkoord4. Binnen dit akkoord is er een specifiek programma gericht op het aanpassen aan een veranderend klimaat. Hiermee sluiten we aan de transitie/het programma Landschap in Balans. We willen dat Heerenveen klimaatadaptief is in 2050. Hiervoor volgen we de stappen uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. In het beleidsplan klimaatadaptatie leggen we vast hoe we Heerenveen klimaatadaptief willen maken. In het uitvoeringsplan klimaatadaptatie staat hoe we dit gaan doen. Hieronder benoemen we enkele elementen die voor het Watertakenplan belangrijk zijn. Openbare ruimte op orde brengen, aanvullende (bouw)eisen voor nieuwbouw stellen, stimuleren maatregelen op particulier terrein Het klimaatbestendig maken van Heerenveen zal lange tijd duren. Ook kunnen we niet op alle plekken hetzelfde niveau van klimaatbestendigheid bereiken, omdat het niet altijd mogelijk is om aanpassingen te doen aan bestaande bouw en/of aanwezige infrastructuur. We streven vooral naar klimaatadaptatie in de 3

Raadsagenda Heerenveen 2022-2026 (https://www.heerenveen.nl/gemeentebestuur/gemeenteraad/raadsagenda-2022-2026/) 4 Hoofdlijnenakkoord 2022-2026 – Daadkrachtig veranderen (https://www.heerenveen.nl/wpcontent/uploads/2022/06/Hoofdlijnenakkoord2022-2026.pdf)

27/69

gebieden die wij beheren. We hebben het meeste invloed in deze gebieden en kunnen daarom de grootste impact hebben. Dit geldt met name voor de openbare ruimte en bij nieuwbouw. Op particulier terrein hebben we minder invloed en daarom richten we ons meer op het faciliteren en stimuleren van maatregelen. We benoemen onze doelen en ambities per gebied.

Figuur 6-1 Water op straat in Heereveen (bron Heerenveens dagblad)

Investeren tot een grens We zoeken hierin een kostenefficiënt optimum, door de potentiële schade en gevolgen per gebied af te wegen tegen de kosten van de maatregelen/ investeringen. Er zal ook sprake (moeten) zijn van acceptatie in plaats van het nemen van (te) kostbare adaptatiemaatregelen. Integraal werken Voorlopig voldoen we nog niet aan onze (doel)kaders voor klimaatadaptatie. Wel nemen we reeds (investerings)middelen op in dit watertakenplan om – water(taken) gerelateerde – klimaatadaptatiemaatregelen te kunnen uitvoeren. Net als in de voorliggende periode is gebeurd. Ook hier geldt dat zoveel mogelijk aansluiting wordt gezocht bij ruimtelijke ontwikkelingen (zoals het centrum van Heerenveen) en/of grootschalig onderhoud/renovatie (meekoppelkansen benutten). Waar mogelijk kiezen we voor bovengrondse maatregelen aangezien die ook bijdragen aan (klimaat)bewustwording en aan verbetering van de leefomgeving. Kaders voor nieuwbouw In 2024 is het project ‘Routekaarten duurzaamheidsaanpak in projecten’ gestart. De gemeenteraad stelde de ambitie om duurzaamheid in elk project te borgen. Met dit project geven we concrete invulling aan deze ambitie. In dit integrale proces worden ook de doelen en normen voor de thema’s wateroverlast, hittestress en verdroging verder geconcretiseerd.

Kaders voor klimaatadaptatie in openbare ruimte en particuliere ruimte Voor bestaand gebied hebben we kaders opgesteld om te komen tot het beheersen van negatieve effecten van wateroverlast, hittestress en droogte.

28/69

Hiermee moet rekening worden gehouden bij herinrichting of andere projecten in bestaand gebied. 2 Kader voor wateroverlast Wat we willen is:

• Geen wateroverlast bij een bui die 1x per 5 jaar voorkomt. Water op straat is wel acceptabel. (Bui 09 uit de Kennisbank van brancheorganisatie stichting RIONED, dit is een bui van ongeveer 27mm in één uur.)

• Geen schade door water dat afstroomt van de openbare ruimte richting panden bij een bui die 1x per 100 jaar voorkomt.* (in 2050 is dit ongeveer 70 millimeter in één uur)

• Geen ontwrichtende gevolgen bij een bui die zwaarder is. Hiervoor hebben we een calamiteitenorganisatie die ondersteuning biedt als het nodig is. Dit doen we door:

• Bij een hevige bui wat geen schade geeft, accepteren we dat water tijdelijk in de openbare ruimte blijft • • • •

•

staan. Hier moeten we ook rekening mee houden in het normale leven. We willen beter communiceren dat er een verschil is tussen hinder van water en overlast van water. Problemen niet af te wentelen op omliggende gebieden of op de toekomst. De hoeveelheid verharding te verminderen: we bekijken hoe breed de straat en stoep moet zijn voor de verwachte gebruikers ervan. Ook passen we waar mogelijk meer open verharding toe, zodat water kan infiltreren. We kijken of we in rustige wijken stoepen kunnen vervangen voor groen. Gebieden te verlagen, zodat bij hevige neerslag het water daar naartoe stroomt en tijdelijk kan blijven staan zonder problemen te veroorzaken. Hiervoor gebruiken we bermen, groenstroken, parkeerplaatsen en straten. Per gebied kijken we wat er mogelijk is. Meer rekening te houden met stroombanen van regenwater ten tijde van hevige neerslag. Deze stroombanen zijn aangegeven op de wateroverlast stresskaart. Hiermee willen we voorkomen dat water vanuit andere plekken verzamelt in bijvoorbeeld tunnels. Oplossingen hiervoor vergen creatief en ruimtelijk denkvermogen waar water onder vrijverval en oppervlakkig kan afstromen richting daarvoor bestemde of bedoelde ruimtes. Voldoende oppervlaktewateren aan te leggen en deze goed te beheren, zodat we ruimte hebben om grote hoeveelheden water te bergen en af te voeren.