Bijlage 1 - Transitievisie warmte Heerenveen Aardgasvrij
Tekst van het document
Heerenveen aardgasvrij Transitievisie Warmte Gemeente Heerenveen december 2021
eenvooreengroener.nl/aardgasvrij
Voor je ligt de eerste Transitievisie Warmte van de gemeente Heerenveen. In deze visie staat hoe we de overgang van fossiele naar aardgasvrije gebouwen voor ons zien. Inwoners, ondernemers en andere partijen hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de totstandkoming van de visie. Met deze visie willen we duidelijkheid geven aan inwoners en ondernemers, over wanneer een buurt start en welke mogelijkheden er zijn. Hoe dat er precies uit ziet, weten we pas als je samen met buurtgenoten daadwerkelijk start. We zijn ons er bewust van dat een woning of een gebouw aardgasvrij maken niet altijd makkelijk is. Samen met de eerste nieuwsgierige inwoners gaan we wel starten, ervaren en leren. Daar zitten ook ‘moeilijk te isoleren woningen’ bij en inwoners die minder te besteden hebben. De lessen die we daar leren, zetten we weer in voor de volgende buurten. Betaalbaarheid en financierbaarheid vormen de belangrijkste knelpunten. Dat kunnen we als gemeente niet alleen oplossen. Daarom gaan we ons er hard voor inzetten om samen met het rijk, bedrijven, de netbeheerder, woningeigenaren en huurders tot oplossingen te komen. We merken ook dat er nu veel ontwikkelingen tegelijk gaande zijn op het gebied van technieken, subsidies en wetgeving. Bovendien wordt er veel over gezegd en gesproken.
We hopen van harte dat de ontwikkelingen weer tot nieuwe kansen leiden die we over 5 jaar in de Transitievisie Warmte 2.0 kunnen verzilveren. Stap voor stap komen we zo dichter bij Heerenveen aardgasvrij in 2050. Zo wordt Heerenveen één voor één groener! Jelle Zoetendal, Wethouder Energietransitie
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
Voorwoord
1. Waarom een Transitievisie Warmte?
1
2. Uitgangpunten voor de warmtetransitie in Heerenveen 2.1 Energiezuinig verwarmen met midden temperatuur (50-70 graden) 2.2 Lokaal draagvlak en interesse vormen de basis voor verdere verkenningen 2.3 Uitvoeringsplannen koppelen aan ontwikkelingen en planningen in de buurt 2.4 Aardgasvrij wonen betaalbaar maken en energiearmoede voorkomen
3 4 5 6 6
3
Visie op aardgasvrije oplossingen per gebied
8
4
Koppelkansen in Heerenveen 4.1 Koppelkansen met gasnet en elektriciteitsnet 4.2 Koppelkansen met beheer in de openbare ruimte 4.3 Koppelkansen met gebiedsontwikkelingen 4.4 Koppelkansen met planningen van woningcorporaties / vastgoedeigenaren 4.5 Koppelkansen vanuit lokale sociale dynamiek
14 15 17 17 19 21
5
Fasering per buurt
24
6
Communicatie en samenwerking 6.1 Communicatie als basis voor verandering 6.2 Samenwerking
27 28 29
Vervolg 7.1 Risico’s en risicobeheersing 7.2 Flexibiliteit: minimaal elke vijf jaar visie actualiseren 7.3 Van visie naar uitvoeringsplannen 7.4 Rollen en verantwoordlijkheden
30 31 32 32 34
7
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
Inhoud Bijlage 1 Toelichting op duurzame alternatieven voor aardgas B1.1 Energiegebruik B1.2 Systemen B1.3 Begrippenlijst van aardgasvrije warmteoplossingen B1.4 Beschikbaarheid van warmtebronnen B1.5 Afweging van aardgasvrije warmteoplossingen Bijlage 2 Achtergrondinformatie buurtanalyse Liander B2.1 Uitgangspunten voor vervanging & verwijdering op basis van leidingmaterialen B2.2 Elektriciteitsnetten en de warmtetransitie B2.3 Potentie warmte koude opslag (WKO)
Waarom een transitievisie warmte? Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
1 1
Waarom een Transitievisie Warmte? Het gebruik van aardgas leidt tot CO2-uitstoot en daardoor verandert het klimaat. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat alle gebouwen in Nederland aardgasvrij zijn in 2050. In Heerenveen betekent dit concreet dat we alle circa 25.000 gebouwen duurzaam verwarmen in 2050. In de Transitievisie Warmte schetsen wij de overgang van aardgas naar duurzame warmtebronnen: welke duurzame opties zijn er in Heerenveen en welke buurten, dorpen of bedrijven(terreinen) zijn nu kansrijk om te transitie mee te starten? Vanuit de gemeente ondersteunen we het ontwikkelen van een uitvoeringsplan per buurt, wijk of dorp. Dat is maatwerk. Opties om gebouwen zonder aardgas te verwarmen, zijn: • elektrische warmtepompen die warmte uit de buitenlucht, de bodem of uit water benutten voor vloerverwarming en die gebouwen ook kunnen koelen (aantrekkelijk bij hittestress), • warmtenetten die groepen huizen verwarmen via buizen met warm water en • groene gassen die via de bestaande aardgasleiding de gebouwen in komen. Toelichting op technische begrippen In de visie gebruiken we veel technische begrippen. De bijlagen geven hier meer uitleg over. Als gemeente hebben we een regierol. Met de Transitievisie Warmte geven we (voor de eerste keer) richting aan de lange termijn ontwikkeling. We stellen die visie elke 5 jaar bij, of eerder als daar aanleiding voor is.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
We knippen de doelen voor 2050 op: we zetten nu stappen om in 2030 20% van de gebouwen duurzaam te verwarmen. En ook aan díe opgave werken we met tussenstappen: isoleren en energie besparen, technische opties verkennen en bespreken. Als gemeente ondersteunen we daar ook bij. Zo wordt Heerenveen één voor één groener. Waarom wordt Heerenveen aardgasvrij? • omdat aardgas een fossiele energiebron is die veel CO2-uitstoot veroorzaakt. Daardoor verandert het klimaat: hitte, droogte, wateroverlast leveren wereldwijd problemen op. We gaan dit tegen door allemaal een steentje bij te dragen; • omdat alle belangrijke Nederlandse partijen dit in het Nederlandse klimaatakkoord hebben afgesproken; • omdat dit een doel is in het duurzaamheidsprogramma van de gemeente Heerenveen (vastgesteld door de raad in 2019); • omdat de gaswinning in Groningen uiterlijk in 2022 stopt en we in Nederland minder afhankelijk willen worden van buitenlands aardgas. Wanneer wordt Heerenveen aardgasvrij? In Heerenveen volgen we de twee mijlpalen uit het klimaatakkoord. • We starten nu met 20% van de gebouwen in buurten die kansrijk zijn om vóór 2030 over te stappen naar duurzame warmtebronnen. • in 2050 zijn álle gebouwen en wijken aardgasvrij. In de gemeente Heerenveen staan ongeveer 25.000 gebouwen, waarvan 22.500 woningen. De andere 10% zijn bedrijfsgebouwen.
2
Uitleg over duurzame Uitgangpunten alternatieven voor de warmtetransitie voor in Heerenveen aardgas Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
2 3
Uitgangpunten voor de warmtetransitie in Heerenveen De rijksoverheid heeft gemeenten een regierol gegeven in de warmtetransitie. Met deze Transitievisie Warmte geven we als gemeente richting aan de transitie (overgang) van aardgas naar duurzame verwarming van huizen en kantoren. Die transitie moet in 30 jaar (tussen nu en 2050) vorm krijgen. Dit is de eerste keer dat we een visie op de warmtetransitie maken. We kunnen de ontwikkelingen in de komende decennia niet allemaal overzien, maar wel uitgangspunten formuleren die we belangrijk vinden voor de gemeente Heerenveen. Deze uitgangspunten hebben een overkoepelend karakter en zijn bedoeld als houvast om keuzes te maken bij uitwerkingen of nieuwe ontwikkelingen. Elke 5 jaar herzien we de Transitievisie Warmte. Dan houden we ook de uitgangspunten tegen het licht. Het kan zijn dat nieuwe regelgeving of technieken aanleiding vormen voor aanpassingen. De uitgangspunten zijn: 1. Energiezuinig verwarmen met midden temperatuur (50-70 graden). 2. Lokaal draagvlak en interesse vormen de basis voor verdere verkenningen. 3. Uitvoeringsplannen koppelen aan ontwikkelingen en planningen in de buurt. 4. Aardgasvrij wonen betaalbaar maken en energiearmoede voorkomen.
2.1 Energiezuinig verwarmen met midden temperatuur (50-70 graden) Er gaat veel warmte verloren in slecht of niet geïsoleerde gebouwen. Hoge temperatuurverwarming (70-90 graden) krijgt het daar wel aangenaam warm, maar veel warmte vliegt weg door de slecht geïsoleerde schil. Met betere isolatie ontstaat minder energieverlies en kunnen gebouwen prima met een lage of midden temperatuur verwarming toe. Omdat dit duurzamer én mogelijk is, is dit een belangrijk uitgangspunt in de Transitievisie Warmte van de gemeente Heerenveen. Concreet betekent dit dat gebouweigenaren zich moeten voorbereiden op verwarming met water van 50-70 graden. Dit gebeurt nu al in heel Nederland (bijvoorbeeld in de campagne www.zetmop60.nl). Gebouweigenaren kunnen deze overstap maken op natuurlijke momenten van onderhoud, verbouwing of verkoop. De inzet van hoge temperatuur verwarming (met biogas, waterstof, pellet- of houtkachels) willen we in Heerenveen beperkt houden. Redenen zijn: • er zijn alternatieven voor het merendeel van de gebouwen, • duurzame gassen zijn en blijven beperkt beschikbaar, • duurzame biomassa voor pellet- en houtkachels is beperkt beschikbaar en levert fijnstof op. De beperkte inzet van hoge temperatuurverwarming richt zich op: • monumentale panden die slecht te isoleren zijn zonder kwaliteitsverlies, • dichtbebouwde of historische gebieden (bijv.
dorpscentra) waar weinig ruimte is om nieuwe infrastructuur ondergronds aan te leggen zonder het historisch karakter aan te tasten,
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
4
• gebieden waar belangstelling én draagvlak van onderop bestaat om voor 2030 aardgasvrij te worden. Gedurende de eerste vijf jaar is er ruimte voor pilots met hoge temperatuur verwarming. In de nieuwe Transitievisie Warmte 2.0 wordt deze mogelijkheid herijkt. • duurzame productie van hernieuwbaar gas of biomassa. Waarom nog geen waterstof? De beperkte inzet op hernieuwbare gassen is in lijn met de startanalyse van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en met een provinciale verkenning (door CE Delft). Beide concluderen vanuit een technisch-financieel perspectief het volgende: voor de hele gemeente Heerenveen lijken waterstof en groen gas de goedkoopste opties, maar ze zijn schaars en mogelijk in de toekomst ‘onbetaalbaar’ voor woningeigenaren. Industrie en zwaar transport hebben groen gas waarschijnlijk harder nodig en zullen er daarom meer voor betalen, ook in de toekomst als er meer geproduceerd wordt. Het PBL adviseert daarom ook de groengasoplossingen beperkt toe te passen. Meer informatie over de beschikbaarheid van hernieuwbare gassen leest u in de bijlage, zie B1.4 op pagina 42. 2.2 Lokaal draagvlak en interesse vormen de basis voor verdere verkenningen Bij het zoeken naar een passende techniek en een geschikt moment om aardgasvrij te worden, stellen we de eindgebruiker centraal. Andersom werkt in de praktijk niet, zijn wij van mening.
Want als je techniek of planningen leidend maakt, is de kans dat bewoners en ondernemers er aan mee kunnen of willen werken kleiner. De voorkeuren of afkeuren van de bewoner en ondernemers zijn dus voor ons belangrijk bij het afwegen van mogelijkheden. Paragraaf B1.5 van bijlage 1 legt meer uit over de afweging van technieken zelf.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
Afwegingen kunnen pas gemaakt worden als de betrokkenen voldoende informatie hebben. TNO definieert de ontwikkeling van bewoners en ondernemers als een ‘klantreis’ waarin ze negen stappen maken. Het oriënteren op mogelijkheden is pas stap vijf. Overheden samen kunnen en moeten dus eerst investeren in de voorafgaande fases. De gemeente Heerenveen investeert daarom veel in informeren en bewust maken (zie hoofdstuk Communicatie en samenwerking). Voor huurwoningen geldt dat vooral de verhuurder (bijvoorbeeld een woningcorporatie) deze klantreis maakt (vooral in de eerste fasen).
Wij kiezen ervoor om in de Transitievisie Warmte alleen globale technische mogelijkheden weer te geven. De verdiepingsslag vindt plaats in de (wijk) uitvoeringsplannen. Dit is deels gebaseerd op de ervaring in andere gemeenten die op ons voorlopen. Het blijkt dat technisch financiële analyses op gemeenteniveau vaak overnieuw gedaan moeten worden als je op wijk- of buurtniveau aan de slag gaat.
5
In Heerenveen zetten we technische-financiële analyses in ter ondersteuning van lokale (buurt) oriëntaties en zoektochten naar aardgasvrij wonen. Dat is pas aan de orde op het moment dat een lokale groep bij de gemeente hun interesse aangeeft. Er zijn nu zes initiatiefgroepen die dat hebben gedaan. We komen hier op terug in het hoofdstuk over de koppelkansen in Heerenveen. Vanuit de gemeente hopen we enerzijds dat veel groepen willen starten met hun oriëntatie op de mogelijkheden om aardgasvrij te worden, maar aan de andere kant kunnen we jaarlijks maar een beperkt aantal lokale initiatiefgroepen tegelijk faciliteren. De groepen die zich het eerst melden, zullen dus het snelst ondersteund kunnen worden. 2.3 Uitvoeringsplannen koppelen aan ontwikkelingen en planningen in de buurt Waar mogelijk benutten we geplande momenten waarop ‘de straat open moet’ met het aardgasvrij (gereed) maken van gebouwen. Denk aan onderhoud van de gebouwen zelf, energienetwerken, wegen, riolering, groen en water. Het gaat om planningen van de woningcorporaties (Accolade, WoonFriesland en Elkien) en andere grote vastgoedeigenaren, Liander, de gemeente, Wetterskip en organisaties in de buurten of dorpen zelf. Het uitgangspunt is om zo goed mogelijk aan te sluiten bij onderhoudsplanningen, waardoor we ‘werk met werk maken’ en kosten kunnen verdelen.
In de praktijk is het soms lastig om planningen zo op elkaar af te stemmen dat de schep ook echt tegelijk de grond in kan. Omgekeerd kan slim worden ingespeeld op de aanstaande warmtetransitie in een gebied, door ruimte te reserveren voor bijvoorbeeld nieuwe leidingen van een warmtenet in de onderhouds- en beheerplannen of gebiedsvisies. Het hoofdstuk over de koppelkansen in Heerenveen gaat hier uitgebreider op in.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
2.4 Aardgasvrij wonen betaalbaar maken en energiearmoede voorkomen Uit de communicatiecampagne, bewonersgroepen, stakeholders en de flitspeiling (zie hoofdstuk Communicatie) is gebleken dat betaalbaarheid van aardgasvrij wonen een groot knelpunt is. Wij delen die zorg en maken het daarom ook tot uitgangpunt. We willen aardgasvrij wonen betaalbaar maken en energiearmoede voorkomen. We werken we aan betaalbare oplossingen door: • bij het Rijk te blijven lobbyen (via VNG) voor betaalbaarheid. In heel Nederland is de betaalbaarheid van aardgasvrije warmteoplossingen een knelpunt. Uit de proeftuinen van het Programma Aardgasvrije Wijken blijkt dat zonder extra subsidie geen resultaten behaald kunnen worden. Het rijk erkent dat, maar heeft nog geen oplossingen. Via de VNG hebben de gemeenten de voorwaarde gesteld dat de doelen alleen gehaald kunnen worden als de betaalbaarheid goed geregeld wordt. Daarom blijven de gemeenten pleiten bij het rijk voor de ontwikkeling van een scala aan (gebouwgebonden) financieringsconstructies, fiscale regelingen en subsidies. • ervaring op te doen met de eerste uitvoeringsplannen.
Er is ervaring en innovatie nodig om tot meer betaalbare oplossingen te komen, want de meeste warmtetechnieken, financieringsconstructies en modellen voor kostenverdeling zijn nog pril of in ontwikkeling; • innovaties te stimuleren bij bouwers en andere marktpartijen (financiële dienstverleners); • met de netwerkbeheerder Liander te overleggen over de kostenverdeling van het aardgasnet als er straks een kleine groep ‘achterblijvers op het aardgasnet’ overblijft; • aandacht te houden voor hoge energielasten door stijgende energieprijzen en netwerkkosten, onder andere door subsidies en informatie over energiebesparing (vaak bespaart dit ook geld). Prijsstijgingen zijn erg actueel in 2021. Onze visie voor de lange termijn richt zich op eerlijke en spijtvrije verduurzamingsmaatregelen.
6
Bij het ontwikkelen van een groter warmtenet in de kern Heerenveen is de betaalbaarheid ook een van de publieke belangen die de gemeente behartigt. Een verkenning door adviesbureau Greenvis uit 2020 concludeert dat een warmtenet circa 25% goedkoper is dan individuele all electric oplossingen. Dit mogelijke kostenvoordeel, samen met beperking van de belasting van het elektriciteitsnet, is voor de gemeente reden om een volgende stap te zetten. De gemeente onderzoekt in de tweede helft van 2021 de mogelijkheden voor verdere samenwerking met potentiele warmteleveranciers en warmte-afnemers en de mogelijke rol voor de gemeente hierin. Bij de ontwikkeling van kleinere warmtenetten in dorpen is ons uitgangpunt ook om een eerlijke verdeling van lasten en lusten (ook op de langere termijn) en brede lokale (financiële) participatie/betrokkenheid te borgen.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
7
Uitleg over duurzame alternatieven Visie op aardgasvrije voor aardgasper gebied oplossingen Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
3 2 8
Visie op aardgasvrije oplossingen per gebied Nes
Akkrum
Aldeboarn
Gersloot
Jubbega Hoornsterzwaag
Tjalleberd
Luinjeberd
Haskerdijken Terband
We hebben de warmteoplossingen op basis van de uitgangspunten vertaald naar duurzame warmteoplossingen per gebied in de gemeente Heerenveen. Onderstaande kaart en toelichting vatten dit samen. Voor bijna alle gebieden in de gemeente Heerenveen zijn er meerdere opties beschikbaar om in duurzame warmte te voorzien. De opties op de kaart vormen een startpunt voor gesprekken en onderzoeken. In het vervolgproces (wijkuitvoeringsplannen) worden technisch financiële analyses gedetailleerder op buurtniveau gemaakt. Kansen en beperkingen kunnen dan afgewogen worden met bewonerswensen.
Nieuwebrug
Oudehorne De Knipe Bontebok Nieuwehorne
Heerenveen Katlijk Oranjewoud Mildam
LEGENDA Warmtepompen Nieuweschoot
Warmtenet / warmtepompen Warmtenet o.b.v. restwarmte & geothermie Nieuwbouw (gasloos) Bedrijventerrein Kaartbeeld 01-07-2021
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
9
Warmtepompen Warmtepompen zijn in de buitengebieden en enkele dorpen de goedkoopste duurzame warmteoplossing (onder de 70 graden). Hier is de bebouwingsdichtheid zo laag dat individuele warmtepompen als meest geschikt overblijven omdat we groene gassen en biomassa beperkt willen inzetten. Hybride warmtepompen (met bijstook op aardgas tijdens de koudste dagen) vormen een minder dure tussenoplossing die alvast CO2 reductie opleveren.
Nes
Akkrum
Aldeboarn
Gersloot
Jubbega Hoornsterzwaag
Tjalleberd
Luinjeberd
Haskerdijken Terband Nieuwebrug
Oudehorne De Knipe Bontebok Nieuwehorne
Heerenveen Katlijk Oranjewoud Mildam
LEGENDA Warmtepompen Nieuweschoot
Warmtenet / warmtepompen Warmtenet o.b.v. restwarmte & geothermie Nieuwbouw (gasloos) Bedrijventerrein Kaartbeeld 01-07-2021
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
10
Nes
Akkrum
Aldeboarn
Gersloot
Jubbega Hoornsterzwaag
Tjalleberd
Luinjeberd
Haskerdijken
Warmtenet / warmtepompen Voor de meeste dorpen ontlopen de kosten voor warmtepompen of een warmtenet elkaar minder dan 10%. Op dit globale analyseniveau van de visie is dat te weinig om nu al te kiezen. De afweging kan beter op buurtniveau gemaakt worden. Dan kan het gesprek gaan over de techniek en over de sociale context en de organisatiegraad (zoek je naar een collectief of individueel systeem?). Deze beide opties zijn geschikt voor bijna alle dorpen en kernen. Er is een mix van corporatiebezit, particuliere koop- en huurwoningen en van bouwjaren. Er zijn verschillende warmtepompen: voor 1 huis en grotere buurtwarmtepompen voor een collectief systeem van een paar honderd woningen.
Terband Nieuwebrug
Oudehorne De Knipe Bontebok Nieuwehorne
Heerenveen Katlijk Oranjewoud Mildam
LEGENDA Warmtepompen Nieuweschoot
Warmtenet / warmtepompen Warmtenet o.b.v. restwarmte & geothermie Nieuwbouw (gasloos) Bedrijventerrein Kaartbeeld 01-07-2021
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
11
Nes
Akkrum
Aldeboarn
Gersloot
Jubbega Hoornsterzwaag
Tjalleberd
Warmtenet o.b.v. restwarmte/ geothermie Voor de kern Heerenveen is een groter warmtenet kansrijk. Warmte uit afvalwater van de zuivelindustrie en uit de bodem (1,5 tot 4 km diepte – geothermie) kan de gebouwen in de hele kern van Heerenveen verwarmen. Dit zou circa 25% goedkoper kunnen zijn dan warmtepompen en zou het elektriciteitsnet minder belasten. Dit blijkt uit een verkenning die adviesbureau Greenvis in 2020 voor de gemeente Heerenveen heeft uitgevoerd op basis van lokale cijfers. Deze kansen verkennen we in de komende jaren stap voor stap met mogelijke warmte-leveranciers en -afnemers.
Luinjeberd
Haskerdijken Terband Nieuwebrug
Oudehorne De Knipe Bontebok Nieuwehorne
Heerenveen Katlijk Oranjewoud Mildam
LEGENDA Warmtepompen Nieuweschoot
Warmtenet / warmtepompen Warmtenet o.b.v. restwarmte & geothermie Nieuwbouw (gasloos) Bedrijventerrein Kaartbeeld 01-07-2021
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
12
Maatwerk voor bedrijventerreinen Verduurzaming van warmtesystemen van bedrijven vergt maatwerk, omdat geen locatie vergelijkbaar is. Verschil in gebouwen, productieprocessen (soms hoge temperaturen nodig), leveringszekerheid, enzovoort resulteert in unieke warmtevraag / kansen per situatie. De verkenning van Greenvis (2020) biedt enkele aanknopingspunten; per gebied is detailanalyse nodig. Een lokale initiatiefgroep werkt momenteel aan een energie experiment om bedrijventerrein Zuid te verduurzamen. Hun geleerde lessen kunnen mogelijk ook gebruikt worden voor andere (bedrijven)terrein.
Niet op de kaart: hoge-temperatuur pilots groen gas, waterstof en biomassa Er is ruimte voor een beperkt aantal pilots met duurzame hoge temperatuurverwarming, vanwege de beperkte beschikbaarheid en het minder duurzame karakter (zie hoofdstuk 2). Pilots zijn er nog niet in de gemeente Heerenveen en staan daarom niet op de kaart. Bij de ontwikkeling van enkele pilots kan de gemeente (externe) ondersteuning verzorgen voor een uitvoeringsplan. De beperkte inzet van hoge temperatuurverwarming is bedoeld voor: • monumentale panden die slecht te isoleren zijn zonder kwaliteitsverlies, • dichtbebouwde of historische gebieden (bijv. dorpscentra) waar weinig ruimte is om nieuwe infrastructuur ondergronds aan te leggen, • gebieden waar belangstelling én draagvlak van onderop bestaat om voor 2030 aardgasvrij te worden. Gedurende de eerste vijf jaar is er ruimte voor pilots met hoge temperatuur verwarming. In de nieuwe Transitievisie Warmte 2.0 wordt deze mogelijkheid herijkt. • duurzame productie van hernieuwbaar gas of biomassa. Bij de pilots zal het monitoren van pilots elders (o.a. PAW Proeftuin in Wijnjewoude) en alertheid op prijspolitiek een voorwaarde zijn. De gemeente heeft beperkte capaciteit en middelen voor uitvoeringsplannen, maar kan de eerste belangstellenden ondersteunen. Bijlage 1 beschrijft meer over aardgasvrije oplossingen.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
13
Uitleg over duurzame alternatieven Koppelkansen voor in Heerenveen aardgas Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
4 2 14
Koppelkansen in Heerenveen We kunnen de gemeente Heerenveen niet in één keer aardgasvrij maken en dat hoeft ook niet. Pas in 2050 moeten alle gebouwen aardgasvrij zijn. Elke gemeente moet in de Transitievisie Warmte aangeven welke 20% van de gebouwen gaat starten om voor 2030 aardgasvrij te worden. We gaan starten op de plekken waar het nu kansrijk is, door koppelingen te leggen met andere ontwikkelingen (koppelkansen). Dit hoofdstuk beschrijft kansen om te starten, door koppelingen te leggen met: 1. ontwikkelingen in het gasnet en het elektriciteitsnet; 2. planningen voor (grootschalig) onderhoud en beheer in de openbare ruimte; 3. gebiedsontwikkelingen (dorpsvisies, centrumvisie, aanpassing openbare ruimte, etcetera); 4. planningen van woningcorporaties en andere (grotere) vastgoedeigenaren; 5. lokale interesse en initiatiefgroepen die aan de slag willen.
als er geen warmtenet komt). Als er wel een warmtenet komt, worden alle leidingen -hoofdleidingen én aansluitleidingen- verwijderd. In overleg met de netbeheerder is er een mogelijkheid om af te wijken van dit beleid, wanneer je bijvoorbeeld wilt dat gasleidingen (onder druk) blijven liggen voor toekomstige toepassingen. Bij ruimtelijke ontwikkelingen en wijkuitvoeringsplannen moeten we dus rekening houden met de ‘waarde in de grond’ (afhankelijk van de staat en ouderdom van het net in de straat, buurt, wijk of dorp) en de afsluitkosten (kosten die daadwerkelijk moeten worden gemaakt om het gasnet af te koppelen). Liander ziet graag dat beide componenten van de maatschappelijke kosten worden meegenomen in de afwegingen voor duurzame warmteoplossingen.
In het volgende hoofdstuk vertalen we dit in een fasering per buurt, dorp of bedrijventerrein. Voor alle gebieden beschrijven we in welke van de drie fasen ze volgens de huidige visie het beste aardgasvrij kunnen worden: voor 2030, tussen 2030-2040 of tussen 2040-2050.
Liander hanteert verschillende uitgangspunten om de aardgasleidingen te verwijderen of te vervangen o.b.v. het materiaal. Er zijn in Heerenveen geen broze (grijs gietijzer of asbest beton) hoofdleidingen die sowieso vervangen moeten worden. Er zijn ook bijna geen witte PVC leidingen die ‘roeringsgevoelig’ zijn, dat wil zeggen dat ze gevoelig zijn (snel kapot kunnen gaan) als er dichtbij in de grond gegraven (geroerd) wordt. Alleen in Luinjeberd ligt een roeringsgevoelige gasleiding tegen een andere (water)leiding aan. Dit wil Liander voor 2030 aanpakken en dat kan goed afgestemd wordt met de planning van het Lokaal Energie Experiment “Aengwirden aardgasvrij” (2021-2023).
4.1 Koppelkansen met gasnet en elektriciteitsnet Het huidige beleid van netbeheerder Liander ten aanzien van de gasleidingen heeft als uitgangspunt dat gasleidingen zoveel mogelijk behouden blijven om de flexibiliteit te vergroten en de kosten lager te houden. Kosten voor het vervangen van gasleidingen zijn vele malen hoger dan de kosten voor in stand houden of verwijderen. De meeste (niet-grondroeringsgevoelige) gasleidingen kunnen onder druk geconserveerd blijven liggen bij all electric oplossingen, groen gas/waterstof of biomassa (m.a.w.:
In het grootste deel van Heerenveen liggen andere, niet roeringsgevoelige materiaaltypen in de grond. Daarvoor is vooral de ouderdom en daarmee de financiële afschrijvingstermijn van invloed op de fasering van de warmtetransitie. Het gasnet is in het buitengebied en de dorpen voor driekwart tot (bijna) volledig afgeschreven, maar minder ver voor de kern Heerenveen ver (zie kaart). Ook al is de afschrijvingstermijn bereikt, dan blijven in de praktijk de gasleidingen onder druk liggen tot er een andere aanleiding is of tot er een onveilige situatie optreedt.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
15
De gasnetten in de nieuwbouw van Skoatterwald en het IBF zijn relatief jong en dus het minst afgeschreven. Vanuit het perspectief van het gasnet zijn deze ‘jonge netgebieden’ niet kansrijk als startgebieden voor 2030, maar voor Skoatterwald geldt dat driekwart van de woningen al gasloos is en het restant goed geïsoleerd is en wel voorloopt in de verduurzaming. Voor bedrijfsgebouwen op het IBF is maatwerk van toepassing vanwege de koppelkansen met hoge temperaturen in bedrijfsprocessen en de kansen voor warmte-cascadering (dit vormt een onderdeel van de verdere verkenning naar een groter warmtenet in de kern Heerenveen).
maken) zou gelijktijdig lokaal gebruik en opwek gunstig zijn. Nu zit er vaak tijdsverschil tussen bijvoorbeeld de opbrengst van zonnepanelen en het verbruik door een warmtepomp. Opslag van warmte of elektriciteit is een oplossing waarmee pieken op net voorkomen kunnen worden. Meer elektrificatie zal ook meer ruimtebeslag (voor middenspanningsruimten) als gevolg hebben. Dat maakt dat draagvlak nog belangrijker wordt. Conclusie: de afschrijving van het gasnet geeft aanleiding om later in de kern Heerenveen te starten. De Lokale Energie Experimenten in De Greiden en Oudeschoot die nu wel starten moeten hierover goed afstemmen met netbeheerder Liander. Voor het buitengebied en de dorpen is de onderhoudsstaat van het gasnet en de geschiktheid van het elektriciteitsnet niet doorslaggevend voor de fasering. Bijlage 2 geeft meer achtergrondinformatie over de energie-infrastructuur van Liander en de mogelijkheden voor aardgasvrije warmteoplossingen.
De geschiktheid van het elektriciteitsnet voor all-electric oplossingen lijkt vooral goed in de buitengebieden. De kaart hiernaast laat de geschiktheid van het laagspanningsnet zien. Hierbij wordt gekeken wat de impact is op de laagspanningskabels en op de middenspanningsruimtes in de buurt, wanneer de aansluitingen in de buurt overgaan op all-electric (elektrisch verwarmen en koken). Om het elektriciteitsnetwerk minder te belasten (en dus minder investeringskosten te
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
16
4.2 Koppelkansen met beheer in de openbare ruimte De gemeente is voor een groot deel van de openbare ruimte verantwoordelijk. Het beheer en onderhoud van wegen, riolering, openbaar groen en delen van buitenwater wordt uitgevoerd op basis van uitgevoerde inspecties en hieruit voortkomende onderhouds-/vervangingsmomenten bepaald aan de hand van een na te streven kwaliteitsniveau (norm). In de praktijk doet de gemeente altijd eerst nog een check of vernieuwing of aanpassing daadwerkelijk nodig is. Omgekeerd wordt onderhoud/ aanpassing vaak gekoppeld aan andere ontwikkelingen, bijvoorbeeld in een straat of buurt waar toch de schop “de grond al in gaat”. De riolering in de gemeente Heerenveen wordt vaak per straat of buurt aangepakt/onderhouden en niet onnodig vroeg vervangen. Dit geldt voor meerdere objecten in de openbare ruimte zoals openbare verlichting en wegen. Conclusie: voor de warmtetransitie bieden de onderhoudsplanningen in de openbare ruimte geen concrete koppelkansen voor de komende vijf jaar. Omgekeerd zal de gemeente met het onderhoud van de openbare ruimte rekening houden met de fasering in de kansrijke startgebieden voor de warmtetransitie. Daar zal het onderhoud op de korte termijn (komende vijf jaar) waar mogelijk gekoppeld kunnen worden aan de warmteontwikkelingen.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
4.3 Koppelkansen met gebiedsontwikkelingen In de gemeente Heerenveen zijn gebiedsontwikkelingen en ruimtelijke visies in voorbereiding of in ontwikkeling, waardoor mogelijke koppelingen met de warmtetransitie te maken zijn. Hieronder onderscheiden we de koppelkansen qua planning (kansen voor de wijkvolgorde) en de ruimtelijk-functionele koppelkansen. Deze laatste kansen kunnen sowieso bij wijkuitvoering nader uitgewerkt en waar mogelijk verzilverd worden. Er liggen ook koppelkansen met klimaatadaptatiemaatregelen (bv. aanleg groen dak, bomen), waardoor de energiebehoefte (warm en/of koud) van panden mogelijk kan worden aangepast. Voor de Transitievisie Warmte is nu vooral van belang of de onderstaande ontwikkelingen al of geen aangrijpingspunten voor de fasering / wijkvolgorde opleveren. • Het G1000proces heeft een centrumvisie voor de kern Heerenveen opgeleverd, die in deelplannen wordt uitgevoerd. De eerste uitvoering (kade Breedpad) is afgerond en een aantal projecten is in voorbereiding. In de komende acht jaar moeten de belangrijkste projecten zijn opgeleverd. Deze fasering loopt voor op die van de warmtetransitie, waarin een groter warmtenet op basis van restwarmte en geothermie wordt verkend voor de kern van Heerenveen. Dat is een complex traject met veel stakeholders, dat tijd nodig heeft en daardoor in de planning tussen 2030 en 2040 staat.
Conclusie: er liggen geen koppelkansen in de planning. Wel kunnen de ontwerpen in het centrum rekening houden met een warmtenet na 2030 door in de bestrating een deel te reserveren dat eenvoudig open gehaald kan worden voor buizen van het warmtenet.
17
• In het centrum van Heerenveen ligt een transformatie-opgave om in de aanloopstraten (de randen van het centrum) winkels te vervangen door woonruimte. Bij nieuwbouw moet rekening gehouden worden met een warmtenet. Conclusie: er liggen geen koppelkansen qua planning, maar wel een ruimtelijke koppelkans. • Voor Jubbega wordt een centrumvisie ontwikkeld, die zicht richt op verbetering van de verkeers- en parkeerruimte, de openbare ruimte, water en groen. De versterking van de beleving en verblijfsruimte en de verwachte bijbehorende fysieke ingrepen leveren geen knelpunten op voor eventuele ontwikkelingen van een warmtenet. Conclusie: De visie gaat niet over het gehele dorp Jubbega, maar kan wel een eerste aanleiding zijn om de aardgasvrije mogelijkheden voor Jubbega te verkennen. • Voor Akkrum wordt ook een centrumvisie ontwikkeld, waarbij de beleving en functionaliteit rond de supermarkt en aangrenzende winkels centraal staan. De plannen richten zich op aanpassing van de openbare ruimte, verkeers- en parkeerruimte, looproutes en functiewisselingen van gebouwde omgeving. Conclusie: De visie gaat niet over het gehele dorp Akkrum, maar kan wel een eerste aanleiding zijn om de aardgasvrije mogelijkheden voor Akkrum te verkennen. •
erstructurering van verouderde gebieden, deels gebaseerd op bouwjaar en H bouwtypologie. In de Omgevingsvisie (paragraaf 5.3.6) staan buurten en dorpen met een ‘kwaliteitsopgave’ genoemd: de Akkers, Vlinderbuurt, de Greiden, Oudeschoot, Akkrum, Aldeboarn en Jubbega. Voor een aantal (bovengenoemde) gebieden is de planontwikkeling al gestart, de andere kennen nog geen concrete planning. Conclusie: Er liggen koppelkansen, die verzilverd kunnen worden zodra bekend hoe de planning van gemeente en corporaties eruit zien (zie ook koppelkansen vastgoed).
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
• Meerdere wijken in Heerenveen en dorpen hebben een vergroeningsopgave. Denk daarbij aan het vergroten van de biodiversiteit, verbindingen lokaal natuurnetwerk, natuurinclusief bouwen en klimaatbestendig maken. Hiervoor is geen concrete planning per buurt of wijk beschikbaar. Koppelkansen moeten daarom per buurt opgepakt worden, wanneer deze starten met verduurzamen. Vergroening kan hierdoor de meeliften op de warmtetransitie; daar waar straten open worden gehaald kunnen deze opnieuw worden ingericht. Conclusie: er liggen geen startkansen voor de planning van de warmtetransitie. • Nieuwbouwplannen In de Omgevingsvisie is vastgelegd dat eerst wordt ingezet op afronding van Skoatterwâld en andere gemeentelijke woningbouwlocaties. Daarnaast zijn er nog enkele locaties binnen bestaand bebouwd gebied waar woningbouw mogelijk is. Denk aan Heerenveen Noordoost en de Stadionlocatie. Vanuit de nieuwe woonvisie kunnen eventueel ook nieuwe accenten voor ontwikkeling ontstaan. Voor de verdere toekomst wordt bijvoorbeeld verkend of er nog nieuwe uitbreidingen worden gerealiseerd bij Heerenveen en andere (grotere) kernen. Het al dan niet realiseren van de Lelylijn speelt daarbij een grote rol. Nieuwe huizen krijgen geen aardgasaansluiting meer (wettelijk geregeld). Nieuwbouw zou een rol kunnen spelen bij de benodigde massa om een groter warmtenet te realiseren.
Conclusie: voor de warmtetransitie bieden de gebiedsontwikkelingen goede koppelkansen, die per gebied in de gaten gehouden moeten worden. Zowel binnen de gemeente als vanuit bewoners/eigenaren zal actief gewerkt moeten worden aan de koppelingen, zodat er ‘werk-met-werk’ kan ontstaan.
18
4.4 Koppelkansen met planningen van woningcorporaties / vastgoedeigenaren Vastgoedeigenaren met grotere clusters van eigendom worden in het algemeen gezien als belangrijke startmotor voor de warmtetransitie. Het is namelijk overzichtelijker om met enkele partijen de complexe afwegingen te maken over techniek, kosten, tijdsplanning en communicatie/participatie dan met vele particuliere bewoners/eigenaren. Het voordeel van een woningcorporatie of andere grote vastgoedeigenaar die stappen naar aardgasvrij wil zetten, is dat in een groter gebied (bijvoorbeeld een buurt, een aantal straten of een appartementencomplex) in één keer goed wordt onderzocht op kansen. Vooral vanuit het oogpunt van de energie-infrastructuur is dat efficiënt. We betalen met alle gebruikers de kosten van het gas- en elektriciteitsnetwerk; en gemeente en netbeheerder Liander moeten proberen om die publieke kosten niet te hoog te laten worden en om ze in balans te houden met individuele keuzevrijheid en lokale wensen. Liander geeft daarom in haar Buurtanalysetool ook inzicht in die kansen, bijvoorbeeld door de combinatie van corporatiebezit en de afschrijvingstermijn van het gasnet op kaart te tonen.
Vanuit hun sociale doelstelling om betaalbare huurwoningen te bieden, streven zij naar gespreide investeringen. Een tussenstap daarbij is isolatie (CO2 reductie). De investeringen om helemaal aardgasvrij te worden, wegen woningcorporaties af tegen de huurprijs. Aardgasprijzen kunnen hier ook van grote invloed zijn. In de gemeente Heerenveen zijn drie woningcorporaties actief: Accolade, WoonFriesland en Elkien. Zij verduurzamen hun woningen naar gemiddeld energielabel B (2021), volgens een afspraak uit het Energieakkoord. Dit is een tussenstap naar het doel om in 2050 CO2-neutrale woningen te hebben. Ook in de prestatieafspraken met de gemeente Heerenveen is verduurzaming een onderdeel. WoonFriesland heeft een portefeuillestrategie waar de verduurzaming onderdeel van uitmaakt. Deze is voor de zomervakantie vastgesteld door de Raad van Commissarissen. Aansluitend is de verduurzamingsstrategie op basis van de kenmerken van de woningportefeuille uitgewerkt in een eigen Transitievisie Warmte (per gemeente) en deze is in het najaar (sept/okt) gepresenteerd in een webinar. Accolade en Elkien hebben geen planningen (gedeeld) voor de verduurzaming van hun corporatiewoningen. Voor Elkien heeft dat te maken met het feit dat Elkien voor 2030 geen grootschalige projecten gepland heeft in Akkrum en Aldeboarn.
Vanuit hun positie als verhuurder hebben vastgoedeigenaren al regelmatig contact met de huurders, soms verenigd in huurdersbelangenverenigingen zoals de Bewonersraad en Huurdersbelangenvereniging Heerenveen. Ook grote Verenigingen van Eigenaren (VvE’s) kunnen een rol als startmotor hebben, en ook zij hebben bestaande overlegstructuren die gesprekken over ‘aardgasvrij worden’ kunnen faciliteren. Bij VvE’s als startmotor in de warmtetransitie moet aandacht zijn voor enerzijds de correcte vertegenwoordiging van alle huurders door het bestuur, en anderzijds voldoende omvang. Kleine VvE’s hebben soms onvoldoende investeringsmogelijkheden. Woningcorporaties zitten daar tussen in. Ze hebben een professionele organisatie, maar de financiële slagkracht reikt niet verder dan de draagkracht van diens huurders.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
19
De gemeente Heerenveen ziet in verschillende gebieden een aantal kansen voor de corporatiewoningen en andere grote vastgoedeigenaren vanwege hun kritische massa of als koppelkans met andere ontwikkelingen: • Koppeling vastgoedclusters en het grotere warmtenet in de kern Heerenveen De gemeente gaat er voorlopig van uit dat het warmtenet op basis van geothermie een midden temperatuur (50 tot 70 graden) levert. De woningcorporaties en andere gebouweigenaren zouden daar dus rekening mee moeten houden bij alle aanpassingen van hun vastgoed: bij onderhoud, bij renovatie of de aanpak van gevels of isolatie, bij vervanging van installaties of keukens/badkamers, enzovoort. De Wet Collectieve Warmtevoorziening die in de maak is, biedt gebouweigenaren ook de keuze om niet aan te sluiten op het warmtenet en voor een andere oplossing gaan, als die tenminste duurzaam is. Gelet op de fasering van het grotere warmtenet (na 2030) is er nog tijd om de afstemming en ontwikkeling gezamenlijk uit te zoeken. De gemeente trekt deze verkenningen die eind 2021 plaatsvinden. Lokale initiatiefgroepen zetten tussen 2021 en 2023 ook de eerste stappen voor met hun Lokaal Energie Experimenten (LEEF project, verder beschreven onder de ‘koppelkansen vanuit lokale sociale dynamiek’). Koppelkansen: - corporatiebezit in de Greiden (circa 1000 sociale huurwoningen).
Accolade is actief betrokken bij het LEEF project “rijwoningen renoveren, organiseren maakt goedkoper”. WoonFriesland heeft hier ook bezit. We erkennen dat er verschil is in aanpak, doel en tijdsspanne tussen LEEF en ‘aardgasvrij worden’. De gemeente ziet het LEEF project als een goede start. In 2023 moet met alle betrokkenen overlegd worden wat het geschiktste vervolgtraject naar 2030 is;
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
- corporatiebezit in Oudeschoot (uitvindersbuurt). Accolade is actief betrokken bij het LEEF project “Baanbrekers Oudeschoot”. - corporatiebezit van Accolade en WoonFriesland in Heerenveen Midden (samen circa 1100 sociale huurwoningen). - corporatiebezit van Accolade en WoonFriesland in de Akkers (samen circa 1000 sociale huurwoningen). - corporatiebezit van Accolade en WoonFriesland in Heerenveen centrum (samen circa 500 sociale huurwoningen). - Heerenveen Noord: De corporatiewoningen rond ziekenhuis Tjongerschans zijn relatief oud. Renovatie biedt koppelkansen met het warmtenet en moet gericht zijn op verwarming op midden temperatuur (dus niet meer dan 50 tot 70 graden). - Ziekenhuis Tjongerschans heeft een eigen CO2 routekaart en wil gesprekspartner zijn om aardgasvrij te worden. De gemeente onderzoekt in de 2e helft van 2021 welke koppelingen er vanuit het ziekenhuis mogelijk zijn met het grotere warmtenet. - Sportstad heeft al een eigen warmtenet (nu WKO en aardgas) dat ook de kantoorgebouwen er tegenover bedient. Aansluiting / afstemming biedt koppelkansen, maar daarbij is aandacht nodig voor de specifieke technische randvoorwaarden van sportstad (zwembad, voetbalveld). - Het kantorencluster aan de K.R. Poststraat verduurzaamt (ideeënfase), mogelijk met stappen om kantoorpanden (aan de noordzijde, o.a. kantoor Van Wijnen) richting aardgasvrij te ontwikkelen.
Er zijn ideeën (voorbeeldproject) voor een mobiliteitshub met deelauto’s, elektrische fietsen en zon op gezamenlijk dak boven de (noordelijke) parkeerplaats van de kantoren en gemeente.
20
• Kritische massa corporatiebezit in Akkrum “Leppehiem” Voor de woonwijk rond Leppehiem Mienskipscentrum is een verkenning voor all electric of warmtenet kansrijk. Het gaat om ca. 200 huurwoningen van Elkien uit de jaren ’70/ ’80 op 2 ‘eilanden’. Dit zou na 2030 kunnen, want Elkien heeft hier geen ontwikkelingen in de planning staan. • Pilotfunctie met het monumentale Coopersburg in Akkrum Het monumentale hofjescomplex van Coopersburg in Akkrum is van Elkien. Het leent zich goed voor een pilot met hoge temperatuurverwarming met een duurzaam gas, of voor een pilot voor goede isolatie zonder verlies van de beeldkwaliteit. Dit zou na 2030 ontwikkeld kunnen worden, vanwege recente isolatie van energielabel F naar C en de planning van Elkien. • Kritische massa corporatiebezit in Nieuwehorne en oud gasnet De buurtanalysetool van Liander beoordeelt de combinatie van 34% corporatiebezit in Nieuwehorne (ruim 200 sociale huurwoningen) en een voor 85% afgeschreven gasnet als kansrijk. Verkenning van de technische mogelijkheden, ruimtelijke koppelkansen en wensen vanuit huurders kan inzicht geven in geschikte warmteoplossingen.
4.5 Koppelkansen vanuit lokale sociale dynamiek Hoe denken de mensen in de buurten, dorpen en wijken en de ondernemers in de gemeente over aardgasvrij worden? Welke kennis hebben ze? Welke financiële mogelijkheden? Wat is er actueel in hun omgeving? Deze lokale sociale dynamiek is volgens ons als gemeente de basis voor de warmtetransitie. Dit staat uitgebreider beschreven in het hoofdstuk over Communicatie en samenwerking. Het is ook een gemeentelijk uitgangspunt voor de visie op de warmtetransitie. We volgen de interesse vanuit dorpen, buurten en bedrijventerreinen om na te denken over aardgasvrije warmteoplossingen en om stappen te zetten. Dit is volgens ons kansrijk om bij aan te sluiten. In de gemeente Heerenveen zijn op dit moment acht lokale initiatiefgroepen kansen om stappen te gaan zetten om te verduurzamen. Het gaat om vijf Groene Gangmakers van het LEEF project (Lokaal Energie Experimenten Fonds), de werkgroep duurzaamheid van de VvE Heidemeer Waterfase, Energie coöperatie Duurzaam Akkrum Nes en Aldeboarn (werkgroep energietransitie van de Dorps Ontwikkelings Maatschappij en de Enerzjy Kooperaasje Aldeboarn. • Aengwirden Aardgasvrij Dit project heeft als doel binnen de gebouwde omgeving in de dorpen Terband, Tjalleberd, Luinjeberd en Gersloot energieverbruik te beperken en gezamenlijk duurzame energie op te wekken en te delen.
Met het project zorgt men voor aardgasvrij wonen, werken, leven en het reduceren van CO2-uitstoot. Doel is om samen met de inwoners een eigen uitvoeringsplan en een EnergieTuin te realiseren en een eigen ‘Energiegemeenschap’ in te richten. Initiatiefnemers zijn o.a. de energiecoöperatie, ondernemersvereniging en Plaatselijk Belang uit Aengwirden. • Praktische aanpak verduurzaming bedrijventerrein Heerenveen-Zuid Doel van dit initiatief is een groener en aantrekkelijker bedrijventerrein met
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
21
duurzaam opgewekte energie en duurzaam vervoer. Klanten van een autodealer op het bedrijventerrein gebruiken een leenfiets van de fietsenfabriek, die op haar beurt zonnepanelen laat plaatsen door de lokale installateur. Deze rijdt in een elektrische bestelbus die weer gekocht is bij de lokale autodealer, en ga zo maar verder. Initiatiefnemers zijn diverse lokale bedrijven, waaronder DAK2 en Accell Nederland. • Baanbrekers voor nieuwe energie (Oudeschoot) De huurders in de Uitvindersbuurt in Oudeschoot maken een plan om de buurt klaar te maken om aardgasvrij te worden. De Accolade-woningen worden goed geïsoleerd en krijgen zonepanelen, en warmte uit zonnecollectoren. De buurt brengt daarmee gezamenlijk de energierekeningen omlaag. Het idee is om de zonnecollectoren te combineren met verbetering van de geluidswering langs de snelweg A32 en het nabijgelegen park een opknapbeurt te geven. • Rijwoningen renoveren; organiseren maakt goedkoper (De Greiden) Wijkvereniging De Greiden en Van Wijnen werken per type huur- en koopwoning een aanpak voor verduurzaming uit die herhaald kan worden in onder andere Oudeschoot en Akkrum. De insteek is om een energiecoöperatie op te richten, financieringsconstructies te ontwikkelen voor “gespikkeld bezit” (koop en huur) en een woonlasten neutrale aanpak te ontwikkelen en uit te voeren door lokale partijen.
• Nieuweschoot zet een stap naar CO2-neutraliteit Plaatselijk Belang Nieuweschoot richt zich op de Heatcycle: een innovatieve warmtepomp in combinatie met een warmtebatterij die warmte uit huishoudelijk afvalwater hergebruikt. Om hiermee de volgende stap te zetten naar verduurzaming van alle woningen in Nieuweschoot en tevens een CO2-neutraal Nieuweschoot.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
• Heidemeer Waterfase op zoek naar aardgasvrije warmteoplossingen De werkgroep duurzaamheid van VvE Heidemeer Waterfase wil de verschillende mogelijkheden verkennen om hun huizen aardgasvrij te maken. Eerder bewees de werkgroep al dat verduurzaming snel en naar tevredenheid uitgevoerd kan worden door heldere informatievoorziening aan de medebuurtbewoners en goede ontzorging. Ze organiseerden een isolatie-actie en gezamenlijke inkoop van zonnepanelen. De volgende stap is de oriëntatie op aardgasvrije mogelijkheden voor de particuliere koopwoningen. Aquathermie leek voor de hand te liggen met het Heidemeer nabij (dat voldoende potentie biedt), maar is niet de enige optie. De werkgroep wil zich samen met de buurt breed oriënteren op diverse opties en dan focussen op een keuze voor techniek en businesscase. • Aldeboarn Tussen 2025 en 2030 wil Aldeboarn de overgang inzetten naar een aardgasvrij Aldeboarn. De werkgroep energietransitie van de Dorps Ontwikkelings Maatschappij (DOM) wil diverse opties onderzoeken, waaronder een warmtenet op aquathermie en een hernieuwbaar gas voor de (monumentale) panden in het beschermd dorpsgezicht. Samen met de Enerzjy Kooperaasje Aldeboarn (EKA) zetten ze in op brede betrokkenheid in het dorp. Binnen de looptijd van de DOM tot en met 2024 moeten de plannen concreet worden met een gedegen technische en financiële analyse.
Daarom zou de werkgroep graag zien dat Aldeboarn benoemd wordt tot startgebied om voor 2030 aardgasvrij te worden. • Nes Energiecorporatie Duurzaam Akkrum Nes ondersteunt het doel om de gemeente Heerenveen aardgasvrij te maken. Zij zien de goed geïsoleerde woningen in de nieuwbouwwijk in Nes als kansrijk startgebied om voor 2030 aardgasvrij te worden. In de zoektocht kan aquathermie interessant zijn vanwege de waterrijke omgeving.
22
Het zijn nu nog allemaal kleine groepen pioniers die de zoektocht willen starten, maar in de komende (twee) jaren gaan zij hun wijk en buurtgenoten of buur-bedrijven betrekken. De vijf Groene Gangmakers werken twee jaar aan hun lokale energie experiment. Het experiment bestaat er ook uit dat we leren hoeveel vooruitgang er in de energietransitie kan ontstaan door initiatieven van onderop de ruimte te geven. In de dorpen is er van oudsher een goed organisatiepotentieel om bij aan te sluiten. Kleine zetjes kunnen al genoeg zijn om processen te starten. Toch kan het ook kwetsbaar blijken om deze forse en complexe opgave op alleen de schouders van bewoners / vrijwilligers te laten rusten. De Groene Gangmakers hebben elk circa € 100.000,- tot hun beschikking om hulp en expertise in te roepen, maar ook dan kost het organiseren van voortgang (vrije) tijd. De gemeente ondersteunt deze acht ontwikkelingen van harte vanuit LEEF en vanuit de warmtevisie en neemt hen op als kansrijk startgebieden. Niet alle plannen zijn gericht op het aardgasvrij maken, maar op isoleren, energie en geld besparen, ‘transitie-gereed’ maken, en ook op collectieve warmtevoorziening. In 2023 loopt het LEEF-experiment af en bekijken we gezamenlijk hoe de volgende stappen gezet kunnen worden.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
23
Uitleg over duurzame alternatieven voor aardgas Fasering per buurt Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
5 2
24
Fasering per buurt In dit hoofdstuk vertalen we de koppelkansen naar een fasering per buurt, dorp of bedrijventerrein. Onderstaande tabel toont voor alle gebieden in welke fase ze volgens de huidige visie het beste aardgasvrij kunnen worden: voor 2030, tussen 20302040 of tussen 2040-2050. Hiermee geven we als gemeente aan welke 20% van de gebouwen het beste kan starten om voor 2030 aardgasvrij te worden. De Transitievisie Warmte geeft zo een eerste houvast voor bewoners en eigenaren. Zij kunnen nu rekening houden met deze globale fasering als ze onderhoud plegen aan hun woning of bedrijfspand, bij verbouw of als ze de keuken, badkamer of verwarmingsinstallatie vervangen. Onderstaande inzichten zijn zeer waarschijnlijk over vijf jaar ingehaald door de actualiteit. We actualiseren de Transitievisie Warmte dan, of eerder als er aanleiding toe is. voor 2030 aardgasvrij
2030-2040 aardgasvrij
Aengwirden (Tjalleberd, Terband, Heerenveen Noord Luinjeberd, Gersloot(polder) MKB bedrijventerrein Heerenveen zuid Heerenveen Centrum Oudeschoot Heerenveen Midden Nieuweschoot De Akkers De Greiden Nijehaske Heidemeer de Heide Aldeboarn Skoatterwâld Nes Akkrum Jubbega Nieuwehorne
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
2040-2050 aardgasvrij
Fase 2021 - 2030 In 2030 moet 20% van de gebouwen aardgasvrij zijn, volgens de gemeentelijke doelstellingen en de klimaatafspraken. De startgebieden en de bestaande gasloze nieuwbouw vormen ruim een kwart van de gebouwen in de gemeente Heerenveen, dus meer dan het doel voor 2030. Deze marge is passend, gezien alle onzekerheden rondom realisatie van aardgasvrije wijken in de praktijk, waaronder de betaalbaarheid. Voor het grotere warmtenet (op basis van geothermie) in de kern Heerenveen starten we nu al met voorbereidingen. Vanwege de grote investeringen is het extra belangrijk om goede afspraken te maken: over de samenwerking tussen overheid en marktpartijen tijdens de ontwikkeling, en tussen leveranciers en afnemers bij de exploitatie. Ook zijn verkenningen nodig op het technisch vlak en regelgeving, die de kans van slagen beïnvloeden. Mogelijk kunnen kleine startgebieden voor het warmtenet voor 2030 ontwikkeld worden, bijvoorbeeld met nieuwbouwwoningen die de komende tien jaar worden gebouwd of enkele grotere vastgoedclusters. Dit moet echter niet nu al onder tijdsdruk komen te staan.
Nieuwebrug Haskerdijken De Knipe Bontebok Mildam Katlijk Oudehorne Oranjewoud Hoornsterzwaag Overige bedrijventerreinen
Fase 2030 - 2040 In de middelste fase, tussen 2030 en 2040, zou de realisatie van het grote warmtenet in de kern Heerenveen vorm moeten krijgen. De lange voorbereidingen leiden hopelijk tot flinke resultaten in deze fase: aardgasvrije gebouwen in de hele kern Heerenveen. Samen met de transities op basis van de gesignaleerde koppelkansen zou dit er toe kunnen leiden dat in 2040 ruim driekwart van de gebouwen aardgasvrij is. We hopen ook van de eerste wijkaanpakken te kunnen leren en daardoor in deze fase te versnellen.
25
De knelpunten in het energiesysteem die nu al belemmerend werken voor de energietransitie zullen tijdens de middelste fase vaker voorkomen en opgelost moeten worden (in landelijke en provinciale context). Afstemming tussen de Regionale Energie Strategie (over o.a. de opwek van duurzame elektriciteit in Fryslân) en de gemeentelijke warmtetransities moeten goed geborgd worden. Fase 2040 - 2050 Voor de laatste fase (2040-2050) geldt dat de warmtetransitie enerzijds ‘makkelijker’ kan worden doordat er meer getrokken lessen beschikbaar zijn en de meeste mensen meer van de warmtetransitie weten, maar anderzijds dat ook de systeemverandering goed afgerond moet worden. Het nieuwe energiesysteem moet op een nieuwe manier wel compleet kunnen functioneren in alle opzichten (gasnet, elektriciteitsnet, warmtenet, leveringszekerheid, opslag).
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
26
Uitleg over duurzame alternatieven Communicatie voor en samenwerking aardgas Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
6 2
27
Communicatie en samenwerking In de gemeente Heerenveen vormt communicatie en samenwerking met andere organisaties de basis voor de warmtetransitie. 6.1 Communicatie als basis voor verandering Onze visie is dat verandering begint bij bewustwording. Communicatie is daarom een essentieel onderdeel van de transitie. Op 4 februari 2021 zijn we met een communicatiecampagne gestart onder de noemer ‘Heerenveen wordt aardgasvrij, jouw inbreng hoort daarbij’. We hebben daarvoor de website (www.eenvooreengroener.nl/aardgasvrij) en social media ingezet, huis-aan-huis een folder verspreid, advertenties en artikelen in kranten verzorgd. Het doel van die campagne is enerzijds informatie geven over de klimaatdoelstellingen en de rol van de gemeente daarbij (regisseur met visie). Met informatie over ‘wat betekent het voor mij?’ (voor je eigen huis of bedrijfspand of in je eigen buurt) hebben we de link gelegd tussen de forse opgave voor 2050 (aardgasvrij) en de maatregelen die je zelf morgen al kunt nemen. Anderzijds nodigen we inwoners en ondernemers van Heerenveen uit om mee te denken: over de visie, door vragen of zorgen te uiten (die we vervolgens delen op de website ten behoeve van anderen) of door hulp te vragen bij de zoektocht naar een aardgasvrije oplossing in de buurt of wijk. Reacties kregen we vooral van groene pioniers en kritische meedenkers.
In mei hebben we ook een flitspeiling gehouden onder ruim 400 inwoners van de gemeente Heerenveen. Via deze peiling uitte ‘het stille midden’ zich meer: bijna de helft van de respondenten vindt het belangrijk om in de toekomst aardgasvrij te wonen. Veel mensen hebben thuis al maatregelen genomen. De grootste behoefte is er aan financiële mogelijkheden en informatie daarover.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
We willen voorkomen dat energie te duur wordt voor bepaalde huishoudens, en duurzaam wonen betaalbaar maken. Het voorkomen van ‘energiearmoede’ is dan ook een belangrijke doelstelling voor gemeente Heerenveen. Daarom blijven we dit (via de VNG) onder de aandacht brengen bij het rijk. De gemeente ondersteunt bewoners ook met energiebesparing. Onze voorlichter Duurzaam Wonen kan meedenken over individuele aanpak om te isoleren, energie op te wekken of het gebouw aardgasvrij te maken. Het online Energieloket Heerenveen heeft ook veel praktische tips. Daarnaast is energiebesparing door gedrag ook belangrijk. Via de Regeling Reductie Energie Woningen (RREW) kunnen energiecoaches huurders daarbij helpen. Ze maken mensen bewust van de voordelen van gedragsverandering (bijvoorbeeld korter douchen of de thermostaat lager zetten) en kunnen zo ook bijdragen aan een ‘eerste’ stap richting aardgasvrij. Het is effectief om deze brede communicatie-inzet lang vol te houden en krachten te bundelen door samenwerking met anderen (Friese gemeenten, rijk, woningcorporaties, lokale initiatiefgroepen).
28
6.2 Samenwerking In de voorbereiding van deze visie (2020, 2021) hebben we contact gehad met de belangrijkste partijen van de gebouwde omgeving: woningeigenaren, huurders, verhuurders (woningcorporaties), bedrijven en de netbeheerder. De gemeente blijft ook op de langere termijn graag in contact, want de gemeente alleen kan geen stappen zetten. Met kleine groepen in een aantal buurten en dorpen hebben we ook de allereerste gesprekken gevoerd over hoe zij willen starten om aardgasvrij te worden. In reactie op de concept Transitievisie Warmte hebben de lokale energie coöperaties ook Aldeboarn en Nes als kansrijke startgebieden voorgesteld. Zij zijn als startgebieden in deze Transitievisie Warmte opgenomen. Verdiepingsgesprekken en technische verkenningen zijn nodig om uitvoeringsplannen te maken per buurt, wijk, dorp of bedrijventerrein. Dat is maatwerk; we volgen daarbij de interesses uit de buurt. Met behulp van extern advies kunnen we gedetailleerde informatie laten verzamelen en het proces laten ondersteunen. De gemeente kan jaarlijks slechts een handvol lokale groepen eigenaren/huurders faciliteren. Gelukkig hebben we tot 2050 nog ‘een generatie tijd’. Daarom hoeft niet heel Heerenveen morgen aardgasvrij te zijn, maar moeten we nu wel starten om in 2030 al de eerste 20% van de gebouwen aardgasvrij te hebben.
De ervaringen van die eerste uitvoeringsplannen (ook van elders) benutten we weer voor het vervolg. Het eerlijke verhaal staat steeds centraal: we weten nog niet precies hoe straks de resultaten zullen zijn van onze huidige inspanningen, maar door kleine stappen te zetten kunnen we wel leren, verbeteren en kijken wat het beste werkt.
Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
29
Uitleg over duurzame alternatieven voor aardgas Vervolg Heerenveen aardgasvrij
Transitievisie Warmte
2 7 30
Vervolg Uitvoering en flexibiliteit De transitievisie warmte geeft richting aan de warmtetransitie in de gemeente Heerenveen. Maar het blijft papier. De uitvoering in de praktijk moeten alle stakeholders samen oppakken. Daarbij is aandacht nodig voor risico’s (en beheersing), flexibel beleid en uitvoeringsplannen. De samenwerking tussen alle partijen moet opnieuw vorm krijgen, ieder vanuit een andere (en veranderende) rol. Een noodzakelijke ontdekkingstocht! Met als doel een betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem voor een duurzame toekomst. 7.1 Risico’s en risicobeheersing De warmtetransitie brengt veel risico’s met zich mee, omdat het een complexe systeemverandering betreft. Niemand weet nu exact hoe de technische, (fiscaal) juridische, financiële aspecten en consumentengedrag het beste in samenhang kunnen veranderen. De warmtetransitie beslaat het hele spectrum van mondiale, landelijke, regionale tot lokale effecten. Het raakt mensen achter hun voordeur. Als gemeente Heerenveen hechten wij belang aan een goede betaalbaarheid en het voorkomen van energiearmoede. Wij zetten ons daarvoor in, zoals omschreven bij het uitgangspunt “aardgasvrij wonen betaalbaar maken en energiearmoede voorkomen”(paragraaf 2.4). Het grootste risico is dat bewoners/eigenaren het niet kunnen betalen om aardgasvrij te worden.
Het risico van slechte betaalbaarheid geldt voor particuliere eigenaren, maar ook voor grotere vastgoedeigenaren. Woningcorporaties bijvoorbeeld beogen de investeringen gelijkmatig over hun bezit te verspreiden, zodat wooncomfort en energiebesparing alle huurders toekomt. Stijgende aardgasprijzen beïnvloeden investeringen voor de toekomst waarschijnlijk in het voordeel van duurzame