Bijlage 1 - Programmabegroting 2027
Tekst van het document
Kunstmatige intelligentie (AI) Gemeente Heerenveen wil data en kunstmatige intelligentie veilig, verantwoord en transparant inzetten om de dienstverlening, bedrijfsvoering en besluitvorming te ondersteunen. Betrouwbaarheid, privacy, uitlegbaarheid en menselijke controle staan daarbij centraal. In 2027 werken we aan de volgende onderdelen: • We implementeren kaders en richtlijnen voor het verantwoorde gebruik van data en kunstmatige intelligentie. • We stellen de rollen en verantwoordelijkheden vast voor het beheer van en toezicht op het gebruik van kunstmatige intelligentie. • We ondersteunen medewerkers bij het gebruik van praktische toepassingen voor het ontsluiten van kennis, het verwerken van informatie en het uitvoeren van administra- tieve werkzaamheden. 144 145 Programmabegroting 2027 Rechtmatig inkopen Bij inkoop en contractmanagement richten we ons op rechtmatig en doelmatig werken, eenduidige processen, verdere professionalisering en duidelijk eigenaarschap binnen de organisatie. Ook willen we beter inzicht krijgen in onze verplichtingen. Zo beheersen we de inzet van gemeentelijke middelen en de risico’s, prestaties en afspraken binnen contracten. Als de benodigde middelen beschikbaar komen, zetten we de ingezette verbeteringen in 2027 voort door het plan van aanpak rechtmatige inkoop uit te voeren.
Daarbij: • Versterken we de interne beheersing en sturing op rechtmatige inkoop; • Standaardiseren we processen, waaronder contractregistratie en contractmanagement; • Ontwikkelen we managementinformatie en analyses van de gemeentelijke uitgaven, ook wel spendanalyses genoemd, verder; • Vergroten we het bewustzijn en vakmanschap van medewerkers. Versterken van de financiële sturing Gemeente Heerenveen heeft grote ambities. Tegelijkertijd ontvangt de gemeente, net als veel andere gemeenten in Nederland, structureel onvoldoende geld van het Rijk voor de taken die zij moet uitvoeren. Daarom zijn realistische ambities, zorgvuldige keuzes en een actueel inzicht in onze financiële positie belangrijker dan ooit. Goede financiële sturing vraagt om betrouwbare en actuele informatie voor bestuur en management. In aansluiting op de ontwikkeling van de organisatie en het leider- schap, die in mei 2025 is ingezet, verbeteren we daarom ook de management- en sturingsinformatie. Met de implementatie van een nieuw financieel en HR-systeem zijn hiervoor in 2026 de eerste stappen gezet. In 2027 optimaliseren we de rapportages verder, zodat deze beter aansluiten bij de informatiebehoefte van bestuur en management. Goede infor- matie helpt ons om weloverwogen keuzes te maken en inwoners helder uit te leggen wat we doen, waaraan we werken en hoe we de beschikbare middelen inzetten.
Vergroten van het strategisch vermogen De opgaven waarvoor Heerenveen staat, vragen om een organisatie die niet alleen uitvoert, maar ook vooruitkijkt. Daarom introduceren we een Opgaventafel, waar we nieuwe opgaven en vraagstukken in een vroeg stadium en vanuit verschillende beleid- sterreinen bespreken. Ook professionaliseren we het projectmatig en programmatisch werken verder en vormen we een intern, integraal netwerk van strategen. Zo versterken we ons vermogen om samenhangende keuzes te maken en integraal te sturen op complexe maatschappelijke vraagstukken. We werken deze ontwikkelingen uit in een implementatieplan, dat uiterlijk voor de zomer van 2027 gereed is. Dienstverlening, informatiehuishouding en transparantie Het bestuursakkoord kiest voor een gemeente die dichtbij, betrouwbaar en toegan- kelijk is. Een goede informatiehuishouding en transparante informatievoorziening zijn daarvoor belangrijke voorwaarden. Informatie ondersteunt goede dienstverlening, zorgvuldige besluitvorming en heldere verantwoording aan de gemeenteraad en de samenleving. De gemeente moet voldoen aan de Archiefwet, de Wet open overheid en andere rele- vante wet- en regelgeving. Actieve openbaarmaking maakt deel uit van onze reguliere werkprocessen, zodat inwoners eenvoudig toegang hebben tot openbare gemeente- lijke informatie.
In 2027 werken we aan de volgende onderdelen: • We stellen een meerjarig verbeterprogramma voor de informatiehuishouding vast. Daarin leggen we de inrichting van processen, verantwoordelijkheden en het eigenaar- schap van informatie vast. • We versterken de digitale informatiehuishouding door onder meer de mogelijkheden voor een e-depot verder te onderzoeken en de benodigde middelen aan te vragen. • We geven verder uitvoering aan de Wet open overheid door actieve openbaarmaking verder in de organisatie en werkprocessen in te voeren. • We vergroten het informatie- en archiefbewustzijn van medewerkers en hun kennis van de Wet open overheid. Huisvesting en toekomstbestendige werkomgeving Een veilige, duurzame en toekomstbestendige werkomgeving is een belangrijke voorwaarde voor goede dienstverlening en een betrouwbare overheid. In 2027 onderzoeken we hoe we de fysieke veiligheid van onze huidige huisvesting kunnen verbeteren. Als de benodigde middelen beschikbaar komen, moderniseren we de toegangsbeveili- ging van het gemeentehuis, de gemeentewerf en Werkstate. Het gaat onder meer om de vernieuwing van het toegangscontrolesysteem en de bezoekersregistratie en om aanvullende maatregelen voor een veilige toegang tot de gebouwen.
Tegelijkertijd bereiden we de toekomstige huisvesting van de gemeentelijke orga- nisatie verder voor, zodat deze aansluit bij de langetermijnambities van gemeente Heerenveen. In 2027 werken we de plannen voor de nieuwbouw en de beoogde samenwerking met de bibliotheek verder uit. Daarbij hebben we aandacht voor een toegankelijke, duurzame en toekomstbestendige omgeving die ontmoeting, samen- werking en dienstverlening ondersteunt. Medewerkers en modern werkgeverschap De uitvoering van het bestuursakkoord vraagt om voldoende deskundige en betrokken medewerkers. In 2027 richten we ons op een toekomstbestendige personeelsbezetting die aansluit bij de ambities en opgaven van gemeente Heerenveen. Daarom: • Actualiseren we de strategische personeelsplanning voor alle onderdelen van de organisatie; • Bieden we medewerkers passende ontwikkel- en opleidingsmogelijkheden die aansluiten bij de huidige en toekomstige functie-eisen; • Vergroten we de duurzame inzetbaarheid van medewerkers door gericht te investeren in vitaliteit, gezondheid en loopbaanontwikkeling; • Versterken we leiderschap en inclusie en werken we daarmee aan een veilige, aantrekkelijke en professionele werkomgeving; • Richten we onze arbeidsmarktstrategie op het aantrekken, ontwikkelen en behouden van talent in een krappe arbeidsmarkt.
146 147 Programmabegroting 2027 Verdere professionalisering van de (verbijzonderde) interne controle Een betrouwbare overheid handelt rechtmatig, zorgvuldig en transparant. Een goed werkend intern beheersingssysteem helpt de organisatie om aantoonbaar grip te houden op haar processen: we doen de goede dingen en doen die dingen goed. Daarmee kunnen we tekortkomingen tijdig signaleren en processen waar nodig bijstellen. Ook waarborgen we dat bevoegde medewerkers financiële beheershande- lingen getrouw en rechtmatig uitvoeren. Hiervoor voeren we jaarlijks interne controles uit. Deze geven inzicht in de werking van processen, maken tijdige bijsturing mogelijk en ondersteunen een betrouwbare verantwoording aan de gemeenteraad en de externe accountant. Als de benodigde middelen beschikbaar komen, richten we de interne controles in 2027 meer op de processen waarin de risico’s en mogelijke gevolgen voor de organisatie het grootst zijn. Ook verbeteren we de samenwerking tussen control, financiën, inkoop en de rest van de organisatie. Zo vergroten we de voorspelbaarheid, versterken we het lerend vermogen van de gemeente en kunnen we risico’s eerder herkennen en beheersen. Daarnaast besteden we nadrukkelijk aandacht aan fraudepreventie, integriteit en het voorkomen van misbruik en oneigenlijk gebruik van gemeentelijke middelen.
Artikel 213a-onderzoek 2027 Een artikel 213a-onderzoek (op grond van artikel 213a van de Gemeentewet) is bedoeld om de doelmatigheid (worden middelen efficiënt ingezet?) en/of doeltref- fendheid (worden de beoogde resultaten bereikt?) van het gemeentelijk bestuur te onderzoeken. De gemeenteraad heeft hiervoor een verordening vastgesteld. Wij zijn van plan om de volgende 213a-onderzoeken in 2027 uit te voeren: • Onderzoek informatiebeheer (recordmanagement); • Audit Informatiebeheer en Archivering; • Audit Privacy en Informatieveiligheid; • Werkbelevingsonderzoek; • Onderzoek gemeentelijke duurzaamheidsmaatregelen; • Onderzoek kwaliteit bestuurlijke informatievoorziening. Algemeen Verbonden partijen zijn privaatrechtelijke of publiekrechtelijke organisaties waarin de gemeente zowel een bestuurlijk als een financieel belang heeft. Als alleen sprake is van een financieel belang, is de organisatie geen verbonden partij. In deze paragraaf lichten we nieuwe verbonden partijen en relevante ontwikkelingen op het gebied van samenwerking toe. Ook beschrijven we beleidsontwikkelingen die betrekking hebben op gemeentelijke samenwerking. Per hoofdfunctie geven we een overzicht van de maatschappelijke doelen, het beleid, de financiële belangen en risico’s, de vermogenspositie en het financiële resultaat van de verbonden partijen.
Inleiding Gemeente Heerenveen voert niet al haar taken zelf uit, maar laat een deel daarvan uitvoeren door verbonden partijen. In de meeste gevallen kiest de gemeente zelf voor samenwerking. Soms is samenwerking wettelijk verplicht. We kunnen samenwerken met andere overheden, non-profitorganisaties en private partijen. Om te bepalen of en in welke vorm we willen samenwerken, gebruiken we een afwe- gingskader. Dit helpt om de mogelijkheden zorgvuldig te beoordelen en tot een weloverwogen en onderbouwde keuze te komen. Het kader bepaalt niet of samen- werking politiek wenselijk is. Die afweging maakt de gemeenteraad, waarbij de uitkomsten van het afwegingskader kunnen worden betrokken. Deelname aan een verbonden partij blijft daarmee uiteindelijk een politiek-bestuurlijke keuze. Volgens de gemeentelijke visie is samenwerking geen doel op zichzelf, maar een middel om publieke belangen effectief te behartigen. We kiezen samenwerkings- vormen bewust, sturen actief en evalueren regelmatig om grip en kwaliteit te waarborgen. Daarbij geven we de voorkeur aan publiekrechtelijke samenwerking en handelen we transparant en doelmatig. Grip op verbonden partijen helpt de gemeente om haar doelen te bereiken en risico’s goed te beheersen. Door deelname vooraf zorgvuldig af te wegen, kunnen we profi- teren van de voordelen van samenwerking.
Tegelijkertijd moeten we mogelijke risico’s tijdig herkennen en beheersen. Met verschillende sturingsinstrumenten sturen we risicogericht op verbonden partijen en bewaken we de kwaliteit en effectiviteit van de samenwerking. Op 5 maart 2026 is de Nota Samenwerking vastgesteld. Hierin staan de algemene beleidskaders voor samenwerking en specifiek voor verbonden partijen vastge- legd. Ook biedt deze nota een leidraad voor zowel de ambtelijke organisatie als het gemeentelijke bestuur bij het opzetten en monitoren van samenwerkingsverbanden in brede zin. Verbonden partijen 148 149 Programmabegroting 2027 Categorieën In het onderstaande overzicht staan de samenwerkingsvormen waarin gemeente Heerenveen deelneemt en die volgens het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) als verbonden partij gelden. Deze zijn ingedeeld in de categorieën gemeenschappelijke regelingen, vennootschappen en coöperaties en stichtingen en verenigingen.
Overzicht (bijdragen) gemeenschappelijke regelingen Gemeenschappelijke regelingen 150 151 Programmabegroting 2027 152 153 Programmabegroting 2027 154 155 Programmabegroting 2027 Vennootschappen en coöperaties 156 157 Programmabegroting 2027 158 159 Programmabegroting 2027 160 161 Programmabegroting 2027 162 163 Programmabegroting 2027 164 165 Programmabegroting 2027 Stichtingen en verenigingen 166 167 Programmabegroting 2027 168 169 Programmabegroting 2027 Overige verbonden partijen Algemeen Grondbeleid is een middel om ruimtelijke doelstellingen te realiseren. Het gaat onder meer om doelstellingen op het gebied van volkshuisvesting, lokale economie, natuur en groen, infrastructuur en maatschappelijke voorzieningen. De paragraaf Grondbeleid bevat in ieder geval: • Een visie op het grondbeleid in relatie tot de doelstellingen van de begrotingsprogramma’s; • Een beschrijving van de manier waarop de gemeente het grondbeleid uitvoert; • Een actuele prognose van de verwachte resultaten van de totale grondexploitatie; • Een onderbouwing van de geraamde winstneming; • De beleidsuitgangspunten voor de reserves voor grondzaken, in relatie tot de bijbeho- rende risico’s. Nota Grondbeleid De gemeenteraad heeft de huidige Nota Grondbeleid op 19 oktober 2023 vastgesteld. Deze nota bevat de kaders voor het gemeentelijke grondbeleid.
Daarbij is onder meer rekening gehouden met de invoering van de Omgevingswet op 1 januari 2024 en het Didam-arrest uit 2021. Ook de ontwikkelingen op de woningmarkt hebben grote invloed gehad op de nieuwe kaders. Waar de vorige nota nog uitging van krimp, staat in de huidige Nota Grondbeleid groei centraal. De gemeente heeft beleid vastgesteld waarin groei, betaal- baarheid, diversiteit, woonzorg en duurzaamheid belangrijke uitgangspunten zijn. We streven daarbij naar samenwerking op provinciaal en regionaal niveau, met aandacht voor leefbaarheid en werklocaties die aansluiten bij maatschappelijke ontwikkelingen. Beleidsregels uit de Nota Grondbeleid Voor het huidige grondbeleid gelden, voor zover relevant, de volgende uitgangspunten: • De gemeente voert situationeel grondbeleid. Per ontwikkeling kiezen we voor een meer actieve of een juist meer faciliterende rol. • Bij actief grondbeleid kan de gemeente verschillende instrumenten voor grondverwer- ving inzetten, waaronder het voorkeursrecht, minnelijke verwerving en onteigening. • Bij faciliterend grondbeleid stelt de gemeente de kaders. De nadruk ligt daarbij op planologische besluitvorming, de kwaliteit van de openbare ruimte en het verhalen van gemeentelijke kosten. We willen de gemaakte kosten terugverdienen met een zo beperkt mogelijk risicoprofiel.
• De gemeente wil met het grondprijsbeleid de bouwgrond verkopen tegen marktcon- forme voorwaarden en prijzen. Hierbij houden we rekening met veranderingen in de markt. • We geven gronden uit tegen de marktwaarde. Deze waarde stellen we objectief en transparant vast. In eerste instantie gebruiken we hiervoor de residuele grondwaarde- bepaling. Waar nodig schakelen we makelaars, taxateurs en andere adviseurs in om onder meer de bouwkosten te toetsen. Grondbeleid 170 171 Programmabegroting 2027 • Voor niet-commerciële functies en sociale huurwoningen hanteren we in eerste instantie de gemeentelijke grondprijsbrief. • Voor iedere grondexploitatie stellen we een onderbouwde exploitatieberekening op. • We leggen exploitatieberekeningen ter vaststelling aan de gemeenteraad voor en herzien deze jaarlijks. • Naast de reguliere informatie uit de planning-en-controlcyclus en de vaststelling van de grondexploitaties informeren we de gemeenteraad minimaal twee keer per jaar over de voortgang. Via deze monitoring geven we inzicht in de inhoudelijke en kwali- tatieve voortgang van afzonderlijke projecten. We signaleren afwijkingen vroegtijdig, zodat waar nodig kan worden bijgestuurd. • Bij iedere grondexploitatie stellen we een risicoanalyse op. • We nemen winsten volgens de Percentage of Completion-methode (PoC-methode).
Dit betekent dat we winst pas nemen wanneer hierover voldoende zekerheid bestaat. • Zodra een verlies ontstaat, treffen we voor het volledige bedrag een voorziening en nemen we het verlies direct. Monitoring, risicoanalyse en actualisatie Met de Monitor Grondbedrijf volgen we de voortgang van de grondexploitaties. Deze monitor ondersteunt de beheersing van de grondexploitaties en maakt de inhoudelijke voortgang van projecten en processen inzichtelijk. Bij de monitoring vergelijken we de actuele voortgang met de referentiesituatie die jaarlijks bij de behandeling van de themarekening wordt vastgesteld. Per project leggen we de situatie op 1 januari van het betreffende jaar vast. Daarbij brengen we in beeld: • Welke grondverkopen en inkomsten bij de jaarrekening waren voorzien; • Welke grondverkopen daadwerkelijk zijn gerealiseerd; • Welke afwijkingen ten opzichte van de prognose zijn ontstaan en waardoor deze worden veroorzaakt. Voor de jaarrekening stellen we de Toelichting Actualisatie Grondexploitaties op. Daarin lichten we de waardering van de grondexploitaties toe.
We houden grip op de grondexploitaties en de bijbehorende financiën door: • Vast te leggen welke werkzaamheden worden uitgevoerd, wie deze documenteert en wie ze controleert; • De grondexploitaties jaarlijks te herzien en de ramingen, programma’s en parameters aan te passen aan de meest actuele inzichten en uitgangspunten; • Bij de jaarrekening voor iedere grondexploitatie de risico’s in beeld te brengen en te berekenen of deze binnen het resultaat van de grondexploitatie kunnen worden opge- vangen. Als dat niet mogelijk is, houden we hiermee rekening bij het bepalen van het benodigde weerstandsvermogen; • De voortgang van de grondexploitaties twee keer per jaar te volgen met de Monitor Grondbedrijf en deze ter informatie met de gemeenteraad te delen. Hierdoor worden de ramingen in de grondexploitaties betrouwbaarder en kunnen we mogelijke risico’s tijdig signaleren. Techniek grondexploitaties We bouwen en onderhouden de grondexploitaties in het systeem GrexManager. Dit systeem maakt de opbouw van projecten duidelijker en eenduidiger en maakt snel- lere analyses voor het management mogelijk. Ook ondersteunt het de verschillende vakdisciplines bij het werken aan de afzonderlijke projectonderdelen binnen de grondexploitaties. Risicomanagement grondbedrijf Met het rekenmodel GrexManager voeren we voor het grondbedrijf risicoanalyses uit.
Het model berekent per complex de financiële risico’s, rekening houdend met de omvang en looptijd. Het gaat om mogelijke afwijkingen van de uitgangspunten in de grondexploitaties, zoals stijgende kosten, dalende verkoopprijzen en veranderingen in de doorlooptijd of geplande afzet. Om de mogelijke financiële gevolgen hiervan te bepalen, gebruiken we een Monte Carlo-analyse. Daarbij worden meer dan tienduizend verschillende scenario’s doorgerekend. Uit de analyse volgt de benodigde financiële buffer. Deze buffer dekt 90% van de mogelijke scenario’s af en wordt vervolgens met een factor 1,2 verhoogd. Hiermee houden we rekening met mogelijk nog onbekende risico’s, ook wel ‘zwarte zwanen’ genoemd. Ook zijn nieuwe regels voor winstneming ingevoerd, waardoor potentiële winsten niet langer als buffer beschikbaar zijn. Het zekerheidspercentage van 90% en de factor 1,2 sluiten aan bij de uitgangspunten die de gemeenteraad voor het alge- mene weerstandsvermogen heeft vastgesteld. 172 173 Programmabegroting 2027 Voor het grondbedrijf is een weerstandsvermogen van € 7,2 miljoen nodig. Dat is een toename van € 3,7 miljoen. Hierbij is nog geen rekening gehouden met winsten die moeten worden genomen of teruggedraaid. De stijging wordt met name veroorzaakt door het verslechterde financiële resultaat van enkele grondexploitaties binnen de Gebiedsvisie A32-zone.
Daardoor kunnen minder risico’s binnen het resultaat van de grondexploitaties zelf worden opgevangen. Woningbouw Wonen Explotatie Bedrijventerreinen Werken Explotatie 174 175 Programmabegroting 2027 Wet open overheid (WOO) Gemeente Heerenveen werkt aan een open, transparante en betrouwbare overheid. De Wet open overheid (Woo) ondersteunt dit door inwoners, ondernemers, maat- schappelijke organisaties en de gemeenteraad beter inzicht te geven in het handelen van de gemeente. Openheid is daarbij niet alleen een wettelijke verplichting, maar ook een belangrijke voorwaarde voor vertrouwen in het openbaar bestuur. Wij geven uitvoering aan de Woo door informatie beschikbaar te stellen op verzoek en door informatie actief openbaar te maken. Daarbij volgen wij de landelijke ontwikke- lingen en wettelijke kaders. Een goede informatiehuishouding vormt de basis voor een open overheid. Daarom blijven we investeren in het duurzaam beheren, archiveren en toegankelijk maken van informatie. Dit draagt bij aan een doelmatige dienstverlening, een zorgvuldige afhandeling van Woo-verzoeken en het tijdig openbaar kunnen maken van informatie. Wat gaan we daarvoor doen in 2027 Voor de implementatie van de Woo volgt Heerenveen de VNG (implementatie in fasen) om stapsgewijs te werken aan de wettelijke verplichtingen voor actieve openbaarma- king.
We zorgen ervoor dat de benodigde processen, systemen en werkwijzen hierop zijn ingericht en blijven deze waar nodig verbeteren. Tevens zorgen wij voor een tijdige afhandeling van Woo-verzoeken. Naast bovenstaande werken we ook aan een open en transparante overheid zoals is opgenomen in Programma 0: Bestuur en ondersteuning. Daar werken wij aan transparante besluitvorming, begrijpelijke communicatie, inzichtelijke moties en toezeggingen, actieve betrokkenheid van inwoners en het zichtbaar maken van de wijze waarop input uit de samenleving wordt meegenomen in de besluitvorming. WOO Duurzaamheid is overal: in onze woningen, de openbare ruimte, de natuur en de manier waarop we omgaan met energie en grondstoffen. Een goed geïsoleerde woning bespaart energie, groen en water helpen bij hitte en hevige neerslag en door materi- alen opnieuw te gebruiken zijn minder nieuwe grondstoffen nodig. Binnen gemeente Heerenveen werken we daarom aan vier samenhangende duur- zaamheidsthema’s: energie, circulariteit, groen en natuur en klimaatadaptatie. Deze thema’s dragen samen bij aan een toekomstbestendige leefomgeving en raken de fysieke leefomgeving, de economie, de gezondheid en de gemeentelijke organisatie. De energietransitie is daarnaast een van de grote maatschappelijke opgaven uit het bestuursakkoord.
Deze paragraaf beschrijft de samenhang tussen de duurzaamheidsthema’s en de context waarbinnen we integraal werken aan duurzaamheid. Daarbij gaan we in op: 1. De overkoepelende inspanningen die voortkomen uit de samenhang tussen de duurzaamheidsthema’s; 2. De context van de vier transities: circulariteit, energie, groen en natuur en klimaatadaptatie. De inhoudelijke uitwerking van de duurzaamheidsopgaven staat zoveel mogelijk in de programma’s waar deze beleidsmatig thuishoren. In de onderstaande tabel staat waar deze onderwerpen zijn opgenomen. Leeswijzer: relatie met de programma’s Duurzaamheid 176 177 Programmabegroting 2027 1. Overkoepelende duurzame inspanningen Routekaart Duurzaamheid Gemeente Heerenveen werkt eraan om duurzaamheid tot een integraal onderdeel van alle ontwikkelingen te maken. Daarvoor is de Routekaart Duurzaamheid opgesteld. Met dit instrument leren we om duurzaamheid steeds explicieter mee te nemen in projecten en dagelijkse werkzaamheden. De ambitie is dat duurzaamheid in 2030 structureel wordt meegewogen bij onze inkoop, het beheer van gebouwen, de uitvoering van projecten, de organisatie van mobiliteit en de inrichting van interne processen. Daarmee geven we uitvoe- ring aan de motie ‘Duurzaamheid in alle raadsvoorstellen’ en aan het inkoop- en aanbestedingsbeleid.
Bewustwording, educatie en participatie Het realiseren van de duurzaamheidsdoelen van gemeente Heerenveen vraagt om beleid, investeringen en technische maatregelen én om de betrokkenheid van inwo- ners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en medewerkers. Bewustwording, educatie en participatie zijn daarom belangrijke voorwaarden. Via de communicatiestrategie ‘Heerenveen, één voor één groener’ biedt de gemeente inwoners informatie, inspiratie en ondersteuning bij het maken van duurzame keuzes in en om hun huis, tuin en leefomgeving. Ook met natuur- en milieueducatie, voorlich- ting en samenwerking met maatschappelijke partners werken we gezamenlijk aan een toekomstbestendig Heerenveen. Duurzame bedrijfsvoering Het Inkoop- en aanbestedingsbeleid 2025 is een belangrijk instrument om deze ambi- ties te realiseren. We zetten daarbij in op maatschappelijk verantwoord opdrachtgeven en inkopen (MVOI), met bijzondere aandacht voor onder meer circulair inkopen, klimaat, biodiversiteit, social return en duurzame ketens. Door duurzaamheid expliciet mee te wegen in aanbestedingen en contracten draagt de gemeentelijke bedrijfsvoering bij aan de bredere duurzaamheidsdoelen van Heerenveen. Met de gemeentelijke inkoopmonitor brengen we jaarlijks de voortgang van duurzaam inkopen in beeld. 2.
Context van de vier duurzame transities Circulaire transitie Met de overgang naar een circulaire samenleving werken we aan een toekomst waarin ook volgende generaties over voldoende grondstoffen, materialen en producten kunnen beschikken. Daarvoor is een fundamenteel andere manier van ontwerpen, bouwen, beheren, inkopen en consumeren nodig. De beschikbaarheid van grond- stoffen staat wereldwijd onder druk, terwijl het gebruik ervan in belangrijke mate bijdraagt aan klimaatverandering, verlies van biodiversiteit en milieubelasting. Gemeente Heerenveen draagt vanuit verschillende rollen bij aan de landelijke ambitie om in 2050 volledig circulair te zijn. Als opdrachtgever, beheerder, vastgoedeige- naar en inkoper werken we aan het verminderen van het grondstoffengebruik, het stimuleren van hergebruik en het toepassen van circulaire principes in projecten, gebiedsontwikkelingen en gemeentelijke processen. Dit doen we ook vanuit onze zorg- plicht voor huishoudelijk afval. De Routekaart Duurzaamheid ondersteunt deze ontwikkeling door circulariteit structu- reel onderdeel te maken van de gemeentelijke werkwijze en besluitvorming. Energietransitie Gemeente Heerenveen werkt aan een betrouwbare, betaalbare en toekomstbesten- dige energievoorziening.
Dat betekent dat we voldoende duurzame energie kunnen opwekken en transporteren voor bestaande en nieuwe woningen, bedrijven en maat- schappelijke voorzieningen. De overgang van fossiele naar hernieuwbare brandstoffen is urgent. De CO2-uitstoot van fossiele brandstoffen leidt tot klimaatverandering, aardbevingen en geopolitieke afhankelijkheid. De gevolgen zijn onder meer merkbaar door toenemende droogte, hittestress, wateroverlast en zeespiegelstijging. Daarom zijn wereldwijd afspraken gemaakt die zijn vertaald naar Europese en Nederlandse wetgeving. De energiedoel- stellingen van Heerenveen sluiten hierop aan. Het Rijk heeft gemeenten een regierol gegeven in de energietransitie en stelt hiervoor klimaatgeld beschikbaar. We werken aan energiebesparing en aan de verduurzaming van gebouwen, mobili- teit en bedrijfsprocessen. Daarnaast zetten we in op duurzame energieopwekking, waaronder de ambitie rond kleine modulaire reactoren (SMR’s), energieopslag en oplossingen voor netcongestie, waaronder de ambitie voor een energiehub. De beperkte netcapaciteit vraagt om nieuwe manieren van werken. Voorbeelden zijn netbewust bouwen, het flexibel afvlakken van pieken in de energievraag en slim laden. Ook duurzame alternatieven voor elektriciteit, zoals een warmtenet, dragen bij aan een toereikende energievoorziening. Publieke partijen krijgen daarbij een grote rol.
De gemeente is bovendien zelf eigenaar van gebouwen en voertuigen die moeten worden verduurzaamd. De Routekaart Duurzaamheid ondersteunt deze ontwikkeling door energie structu- reel onderdeel te maken van de gemeentelijke werkwijze en besluitvorming. Met een programmatische aanpak bewaken we de samenhang tussen de energieopgaven. Deze aanpak kent vier strategische doelen. De doelen en voortgang staan nader toegelicht in Hoofdstuk 7 onder thema 7b Milieu. 1. Fossiel vrije gebouwde omgeving (doel 1 onder thema 7b Milieu) 2. Fossiel vrije bedrijfsprocessen (doel 2 onder thema 7b Milieu) 3. Toekomstbestendige laadinfrastructuur (doel 3 onder thema 7b Milieu) 4. Toekomstbestendiger energiesysteem (doel 4 onder thema 7b Milieu) 178 179 Programmabegroting 2027 Groen en natuur Sterke natuur en voldoende groen dragen bij aan aantrekkelijke dorpen en wijken, een gezonde leefomgeving en een gemeente die beter bestand is tegen droogte, hitte en wateroverlast. Ook bieden groen en natuur ruimte voor ontmoeting, beweging, recreatie en verkoeling. De natuur staat onder druk en het aantal planten- en diersoorten neemt al langere tijd af. Om aangetaste natuur te herstellen en de biodiversiteit te versterken, is de Europese Natuurherstelverordening aangenomen. Gemeente Heerenveen zet zich daarom in voor het behoud en de versterking van natuur, groen en leefgebieden.
We nemen deze onderwerpen mee bij de inrichting, ontwikkeling en het beheer van de leefomgeving. Daarbij zoeken we actief naar mogelijkheden om natuur, leefbaarheid, gezondheid en klimaatbestendigheid met elkaar te verbinden. De gemeente brengt de opgaven voor natuur en groen in beeld, versterkt de kwali- teit van het openbaar groen, werkt natuurinclusief en ondersteunt inwoners bij het vergroenen van hun leefomgeving. Klimaatadaptatie Gemeente Heerenveen werkt aan een klimaatbestendige leefomgeving voor mens en dier. Als beheerder van de openbare ruimte, opdrachtgever en partner bij ruimtelijke ontwikkelingen dragen we bij aan een inrichting die beter bestand is tegen extreme weersomstandigheden. Hierbij zoeken we actief naar mogelijkheden om klimaatadap- tatie te verbinden met biodiversiteit, gezondheid en leefbaarheid. Deze aanpassingen zijn nodig omdat het klimaat verandert. De leefomgeving wordt warmer, droger, natter en extremer, waardoor de risico’s op wateroverlast, hittestress en droogte toenemen. Het aanpassen van de leefomgeving aan deze veranderingen is daarom een belangrijke maatschappelijke opgave. Samenhang tussen de duurzame thema’s Biodiversiteit, energietransitie, klimaatadaptatie en de circulaire transitie staan niet op zichzelf, maar hangen nauw met elkaar samen.
Maatregelen binnen deze duur- zaamheidsthema’s beïnvloeden de leefomgeving en bieden kansen om verschillende maatschappelijke opgaven tegelijkertijd aan te pakken. Om bijvoorbeeld woningen op grote schaal te kunnen isoleren en energie te besparen, werkt de gemeente aan een Soortenmanagementplan (SMP). Dit plan maakt het mogelijk om verduurzamingsmaatregelen uit te voeren en tegelijkertijd de leefgebieden van gebouwbewonende soorten, zoals vleermuizen, huismussen en gier- zwaluwen, te behouden. Daarmee draagt het Soortenmanagementplan bij aan zowel de energietransitie als de bescherming en versterking van de biodiversiteit. Ook bij ruimtelijke ontwikkelingen en duurzame energieprojecten kunnen we verschil- lende maatschappelijke opgaven combineren. Een natuurinclusieve inrichting, voldoende groen en water en sterke groenblauwe structuren dragen bij aan de biodi- versiteit. Tegelijkertijd zorgen ze voor verkoeling tijdens warme perioden, waardoor in gebouwen minder energie nodig is voor airconditioning. Ook helpen ze om water vast te houden tijdens droogte en piekbuien op te vangen. Zo versterken biodiversiteit en klimaatadaptatie elkaar en dragen ze bij aan een aantrekkelijke en toekomstbesten- dige leefomgeving. Ook de circulaire transitie en de energietransitie versterken elkaar.
Door materi- alen langer te gebruiken, opnieuw te gebruiken en te recyclen, neemt de vraag naar nieuwe grondstoffen af. Daarmee daalt ook de energievraag die samenhangt met het winnen en verwerken van deze grondstoffen. Tegelijkertijd zijn voor de energietransitie grote hoeveelheden materialen nodig, onder meer voor elektriciteitsnetten, batterijen, duurzame energie-installaties en isola- tiemaatregelen. Door circulaire en biobased materialen te gebruiken, kunnen beide transities elkaar versterken. Biobased isolatiematerialen, gemaakt van regionaal geteelde grondstoffen, bieden bijvoorbeeld kansen om klimaatdoelen, circulaire ambi- ties en regionale economische ontwikkeling met elkaar te verbinden. Deze samenhang onderstreept het belang van een integrale aanpak van duurzaamheid. 180 181 Programmabegroting 2027 Financiën Baten en lasten 182 183 Programmabegroting 2027 Incidentele lasten en baten per thema 184 185 8. Volkshuisvesting, ruimtelijke ordening en stedelijke vernieuwing • | De grondexploitaties zijn per definitie incidenteel en de lasten en baten hiervoor zijn daarom in dit overzicht opgenomen. • | Er wordt verwacht dat voor 2027 € 350.000 en 2028 € 220.000 aan baten verwacht voor parkeerbijdragen welke toegevoegd worden aan het mobiliteitsfonds.
• | Voor Heerenveen-West heeft een budgetoverheveling van baten en lasten ten hoogte van € 600.000 van 2026 naar 2027 plaatsgevonden. Hiermee sluit de begroting aan bij het kasritme van de investeringen in dit project. • | In het kader van de ontwikkelingen rondom het huidige ABC complex zijn voor 2028 eenmalige lasten € 3.000.000 en baten € 1.135.000 opgenomen. De dekking komt uit de algemene reserve. • | De verplaatsing van een supermarkt in het centrum zorgt voor een eenmalige opbrengst van de grondverkopen ten hoogte € 446.000. De opbrengst wordt aan de Toelichting | algemene reserve toegevoegd. Incidentele mutaties vanaf € 100.000 zijn hieronder toegelicht. Waar relevant zijn | • | In 2027 en 2028 worden ten opzichte van 2026 additionele incidentele baten ad € meerdere mutaties gezamenlijk toegelicht. | 250.000 per jaar voor het mobiliteitsfonds verwacht. Hiermee komen de totale baten op € 600.000 respectievelijk € 470.000 per jaar. Deze incidentele baten worden aan 2. Verkeer, vervoer en waterstaat | een bestemmingsreserve toegevoegd. • | Er is voor een beperkt aantal jaren een Baggerplan opgesteld waarbij de lasten en | 9. Algemene dekkingsmiddelen en overhead baten (vanuit een bijdrage van het Waterschap) voor 2027 en 2028 € 143.000 zijn. | • | In het bestuursakkoord wordt gesproken over ‘een gezonde financiële basis’. De finan- 3.
Economie | ciële positie van de gemeente vraagt om realisme en zorgvuldigheid. Voor de jaren • | De grondexploitaties zijn per definitie incidenteel en de lasten en baten hiervoor zijn | 2026 en 2027 ligt er nog een sluitende begroting, maar daarna verwachten we finan- daarom in dit overzicht opgenomen. | ciële uitdagingen. Binnen Financiën hebben de laatste jaren personele wisselingen op management-, strategisch- en operationeel niveau plaatsgevonden. Het is belangrijk 6. Sociaal domein | dat de continuïteit van het team duurzaam wordt versterkt. Hiervoor zijn in 2027 voor • | Met de resultaatbestemming van de jaarrekening is een bestemmingsreserve Jeugd | een bedrag van € 285.000 incidentele middelen benodigd. gevormd. In de begroting 2027 is de onttrekking aan deze reserve en de toevoeging | • | De functie van Strategisch adviseur Thialf en Sportstad wordt sinds 2023 inciden- aan de budgetten jeugd verwerkt. | teel ingevuld. Gelet op de blijvende strategische opgaven rondom Thialf, Sportstad • | Voor de inhuur van een juridisch medewerker wordt incidenteel € 160.000 opgenomen | Heerenveen en de Olympische Spelen, blijft inzet op strategische advisering vanwege een specifieke, complexe casus. De benodigde extra capaciteit is gekoppeld | noodzakelijk. aan deze casus en heeft daarmee geen structureel karakter.
| • | Voor het realiseren van de doelen in het kader van de nieuwe participatieverordening • | Om de wettelijke toezichtstaak Wmo en Jeugd uit te kunnen voeren, wordt incidenteel | zijn naar verwachting incidentele middelen benodigd, namelijk een bedrag van € 146.000 opgenomen. De structurele formatieruimte is ondanks werving nog niet | € 189.000 per jaar voor 2027 en 2028 en een bedrag van € 84.000 voor het jaar ingevuld, waardoor tijdelijke inhuur van een toezichthouder noodzakelijk is. | 2029. • | De flexibele formatie binnen de toegang tot jeugdhulp wordt gefaseerd afgebouwd. | • | In het kader van de nieuwe huisvesting van het gemeentehuis zijn incidentele Echter is er nog aanvullende capaciteit noodzakelijk om de dienstverlening op peil te | bedragen geraamd. houden. Hier wordt incidenteel € 150.000 voor opgenomen. | • | Bij de Perspectiefnota 2026 is voor de ontwikkelingen rondom AI voor 2026 en 2027 • | Voor het voortzetten van twee Meedoen-locaties wordt in 2027 incidenteel € 500.000 | een bedrag van € 100.000 beschikbaar gesteld opgenomen, vanwege bestaande afspraken. Vanaf 2028 volgt een structurele | • | De verwachte vennootschapsbelasting op de grondexploitaties leidt tot inciden- afweging. | tele lasten van € 137.000 in 2027. Deze lasten worden vanuit de algemene reserve gedekt.
• | Door het uitstellen van de bouw van de parkeergarage aan het Burgemeester Kuperusplein worden in 2027 en 2028 de verwachte parkeerinkomsten van € 172.000 per jaar niet gerealiseerd. Dit wordt vanuit de algemene reserve gedekt. 186 | 187 Programmabegroting 2027 Reserves en voorzieningen Overzicht reserves Toelichting structurele reservemutaties In de meerjarenbegroting 2026–2029 zijn vrijwel alle mutaties in reserves incidenteel van aard, conform de uitgangspunten van het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). In het BBV is opgenomen dat toevoegingen en onttrekkingen aan reserves in principe incidenteel zijn, met uitzondering van mutaties in de bestemmingsreserves ter dekking van de kapitaallasten. Een structurele mutatie doet zich voor wanneer een onttrekking plaatsvindt uit de bestemmingsreserve kapitaallasten. Deze reserve is specifiek gevormd ter dekking van kapitaallasten van een geactiveerde investering. Daarmee is sprake van een structurele dekking, die, conform BBV, geen invloed heeft op het structurele begrotingssaldo. Alle overige reservemutaties in de begroting zijn incidenteel van aard.
188 189 Programmabegroting 2027 Overzicht reservemutaties per programma Overzicht voorzieningen 190 191 Programmabegroting 2027 EMU-saldo Uiteenzetting financiële positie Geprognosticeerde balans 192 193 Programmabegroting 2027 Voor het opstellen van de meerjarenbegroting 2027-2030 zijn de volgende technische uitgangspunten gehanteerd: We houden rekening met de volgende indexatiepercentages: * Cao lonen stijgen per 1-1-2027 met 1,6%, deze CAO loopt tot 31-3-2027. **Huuropbrengsten hebben vaak een in de contracten vastgesteld indexeringspercen- tage. Derhalve wordt 2% stijging meegenomen. Uitgangspunten Thema - begroting 2027-2030 Bijlagen 194 195 Programmabegroting 2027 Investeringsplan 2027 - 2030 196 197 Programmabegroting 2027 198 199 Programmabegroting 2027 200 201 Programmabegroting 2027 Nadere toelichting Verhardingen: De kredieten die opgenomen zijn in het investeringsplan komen overeen met de posten die opgenomen zijn in de brede nota kapitaalgoederen 2023 - 2027 voor het onderdeel wegen/verhardingen. Riolering Vervangingsinvesteringen riolering en investeringen in uitbreidingsinvesteringen op basis van het Watertakenplan 2025-2029. IHP Primair onderwijs en Voortgezet onderwijs De kredieten die opgenomen zijn in het investeringsplan komen overeen met de posten die opgenomen zijn in het IHP Primair onderwijs en Voortgezet onderwijs die op 12 mei 2022 is vastgesteld.
Bruggen en oevers De kredieten die opgenomen zijn in het investeringsplan komen overeen met de posten die opgenomen zijn in de brede nota kapitaalgoederen 2023 - 2027 voor het onderdeel oevers en bruggen. Openbare verlichting Voor het verledden van de openbare verlichting heeft uw Raad ingestemd met het beschikbaar stellen van een totaal krediet van € 4.912.000 gedurende een periode van 8 jaren. Voor 2027 wordt een bedrag beschikbaar gesteld van € 690.000. 202 203 Programmabegroting 2027 Taakvelden begroting en Beleidsindicatoren 204 205 Programmabegroting 2027 Overzicht van te verstrekken subsidies 206 207 Programmabegroting 2027 Indicatoren Hieronder staan de beleidsindicatoren opgesomd, zoals deze verplicht zijn vanuit de BBV. Deze indicatoren zijn overgenomen van www.waarstaatjegemeente.nl. Deze kunnen soms afwijken (of ouder zijn) dan onze eigen informatie. Waarstaatjegemeente.nl 208 209 Programmabegroting 2027 210 211 Deze uitgave is gedrukt op 100% gerecycled papier.