5.12. Bijlagen bij de toelichting_Bijlage 7 PvE archeologie.pdf
Tekst van het document
Transect-PvE 20220707 /MH2.1 Heerde, Dorpsstraat 29 Gemeente Heerde (GD) Een archeologisch inventariserend veldonderzoek d.m.v. proefsleuven, karterende en waarderende fase met eventuele ondergrondse sloopbegeleiding
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
Programma van Eisen Format conform KNA versie 4.1 (12-02-2018) Locatie Heerde, Dorpsstraat 29-31 Projectnaam IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 Versie 2.1 Plaats binnen archeologisch proces X IVO – Proefsleuven (IVO-P) Opsteller(s) Naam, adres, telefoon, e-mail Maaike Hartog KNA Archeoloog MA Transect b.v. Overijsselhaven 127 3433PH Nieuwegein Tel: 06-28251564 E-mail: mhartog@transect.nl
datum 6-12-2022
paraaf
Eindcontrole/goedkeuring (Senior KNA Archeoloog)
André Kerkhoven Senior KNA Archeoloog Transect b.v. Overijsselhaven 127 3433PH Nieuwegein Tel: 06-83220026 E-mail: akerkhoven@transect.nl
6-12-2022
Opdrachtgever
Naam, adres, telefoon, e-mail BURO SRO Sweerts de Landasstraat 50 6814 DG Arnhem
datum
paraaf
Naam, adres, telefoon, e-mail Gemeente Heerde Eperweg 5 8181 ET Heerde Tel: 0578 - 69 94 94
datum
paraaf
Archeologisch adviseur Regio-archeoloog Stedendriehoek H.G. (Harry) Pape-Luijten Postbus 9033 7300 ES Apeldoorn Tel: 06-11707200 Email: h.pape@apeldoorn.nl
12-12-2022
Contactpersoon Dhr. E. (Erik) Mekelenkamp Tel: 06 - 29 08 27 98 E-mail: Erik.mekelenkamp@buro-sro.nl Goedkeuring bevoegde overheid Gemeente
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
Kennisgeving Depothouder/eigenaar
Naam, adres, telefoon, e-mail Provinciaal Depot voor Bodemvondsten Gelderland Postbus 1474 6501 BL Nijmegen
datum
paraaf
Contactpersoon Dhr. S. Weiß-König Tel: 024-2402263 / 06-46042193 E-mail: pdb@museumhetvalkhof.nl / s.weisskoenig@museumhetvalkhof.nl Transect b.v. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de informatie, bepalingen en eisen uit dit Programma van Eisen.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
Inhoud 1.
Administratieve gegevens onderzoeksgebied .................................................................. 7
2.
Aanleiding en motivering van het onderzoek ................................................................... 8
3.
Eerder uitgevoerd onderzoek........................................................................................... 9
4.
Archeologische verwachting .......................................................................................... 10 Regionale archeologische en (cultuur)landschappelijke context .................................. 10 Aard en ouderdom van de vindplaats(en) ..................................................................... 12 Begrenzing en oppervlakte vindplaats(en) .................................................................... 13 Structuren en sporen ..................................................................................................... 13 Anorganische artefacten ............................................................................................... 14 Organische artefacten ................................................................................................... 14 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten ................... 14 Motivatie ....................................................................................................................... 14 Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen ................................................ 14 Gaafheid en conservering .............................................................................................. 14
5.
Doelstelling en vraagstelling .......................................................................................... 15 Doelstelling .................................................................................................................... 15 Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders ...................................................... 15 Vraagstelling .................................................................................................................. 15 Onderzoeksvragen ......................................................................................................... 15
6.
Methoden en technieken ............................................................................................... 16 Methoden en technieken .............................................................................................. 16 Strategie......................................................................................................................... 16 Omgang kwetsbaar vondstmateriaal ............................................................................. 18 Structuren en grondsporen ........................................................................................... 18 Lichten (van waterbodems) ........................................................................................... 21 Aardwetenschappelijk onderzoek ................................................................................. 21 Anorganische artefacten ............................................................................................... 21 Organische artefacten ................................................................................................... 22 Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten ................... 22 Overige resten ...............................................................................................................
22 Dateringstechnieken ...................................................................................................... 22 Beperkingen ................................................................................................................... 23
7.
Uitwerking ..................................................................................................................... 24 Structuren, grondsporen, en vondstspreidingen ........................................................... 24 Analyse aardwetenschappelijke gegevens .................................................................... 24 Anorganische artefacten ............................................................................................... 24 Organische artefacten ................................................................................................... 24 IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
5
Archeozoölogische en -botanische resten ..................................................................... 24 Beeldrapportage ............................................................................................................ 25 8.
(De)selectie en conservering .......................................................................................... 26 Selectie materiaal voor uitwerking ................................................................................ 26 Selectie materiaal voor deponering, verwijdering en conservering .............................. 26
9.
Deponering .................................................................................................................... 27 Eisen betreffende depot ................................................................................................ 27 Te leveren product ........................................................................................................ 27
10.
Randvoorwaarden en aanvullende eisen ....................................................................... 29 Personele randvoorwaarden ......................................................................................... 29 Overlegmomenten ......................................................................................................... 29 Kwaliteitsbewaking, toezicht, overleg en evaluatie ...................................................... 29 Overige randvoorwaarden en aanvullende eisen .......................................................... 29
11.
Wijzigingen ten opzichte van het vastgestelde PvE ........................................................ 30 Wijzigingen tijdens het veldwerk ................................................................................... 30 Belangrijke wijzigingen .................................................................................................. 30 Procedure van wijziging na de evaluatiefase van het veldwerk .................................... 30 Procedure van wijziging tijdens uitwerking en conservering ........................................ 30
Geraadpleegde bronnen ................................................................................................................... 31 Bijlage 1.
Luchtfoto ....................................................................................................................... 32
Bijlage 2.
Toekomstige situatie ...................................................................................................... 33
Bijlage 3.
Gemeentelijke beleidskaart ........................................................................................... 34
Bijlage 4.
Puttenplan ..................................................................................................................... 36
Bijlage 5.
Lijst met te verwachten aantallen .................................................................................. 38
Bijlage 6.
Te raadplegen specialisten/specialismen ....................................................................... 39
Bijlage 7.
Deponeren, richtlijnen ................................................................................................... 40
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
6
1. Administratieve gegevens onderzoeksgebied Projectnaam Provincie Gemeente Plaats Toponiem Kaartbladnummer Perceelnummer(s) x,y-coördinaten Waterkundige gegevens CMA/AMK-status Archis-monumentnummer Archis-waarnemingsnummer Oppervlakte plangebied Oppervlakte onderzoeksgebied Huidig grondgebruik
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 Gelderland Heerde Heerde Dorpsstraat 29-31 27B HDE00-B-2772 en 2773 (deels) 199.491 / 488.944 Onbekend, waarschijnlijk VI of VII Nee n.v.t. n.v.t. Ca. 470 m2 Ca. 470 m2 Bebouwd en bestraat
Figuur 1. Ligging van het plangebied op een topografische kaart. Bron: pdok.nl.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
7
2. Aanleiding en motivering van het onderzoek De aanleiding voor het onderzoek is het voornemen om een nieuw kerkelijk centrum te bouwen in het plangebied aan de Dorpsstraat 29-31 te Heerde (gemeente Heerde; figuur 1, bijlage 1). Het plangebied heeft een oppervlakte van circa 470 m2. Voor het realiseren van de nieuwbouw zal eerst het huis op nummer 29 worden gesloopt. Vervolgens wordt een kerkelijk centrum gebouwd dat op het huidige kerkgebouw wordt aangesloten. Dit centrum zal fungeren ter ondersteuning van kerkelijke activiteiten, zoals vergaderruimte, keuken en sanitaire voorziening. Voor de toekomstige bouwvlak zal ontgraven worden tot circa 80 cm -Mv (800 mm onder peil; bron: opdrachtgever). Tevens zal er een strook van een extra meter ontgraven worden ter plaatse van de nieuwbouw om werkruimte voor de funderingen te creëren. Het gemeentelijk beleid voor archeologisch onderzoek inzake het plangebied is vastgesteld middels de archeologische beleidskaart (gemeente Heerde, 2012; bijlage 3). Op deze kaart bevindt het plangebied zich in een zone met een hoge archeologische verwachting. Voor dergelijke gebieden geldt een archeologische onderzoeksplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte vanaf 100 m 2, die dieper reiken dan 40 cm -Mv. Onderhavig onderzoek vindt plaats in het kader van een bestemmingsplanwijziging.
In augustus 2021 is een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd in het plangebied gelegen in de historische kern van Heerde (Jansen of Lorkeers & Melman 2021; Transect-rapport 3568). Hieruit blijkt dat het plangebied een hoge verwachting heeft op archeologische resten uit het Laat-Paleolithicum tot en met de Nieuwe Tijd. In de top van de pleistocene afzettingen is een B- en Cg-horizont aangetroffen. Dit betekent dat een eventueel intact sporenvlak en vondstenniveau aanwezig kan zijn. Op de pleistocene afzettingen is een pakket opgebracht grond aanwezig. Binnen dit pakket is baksteenpuin, leisteen, houtskool en ook onverbrand bot aangetroffen. De ophooglaag kan te relateren zijn aan het gebruik van het plangebied als begraafplaats, wat wordt bevestigd door de vondst van onverbrand bot. Gezien de aanwezigheid van bouwpuin in de laag, is het ook mogelijk dat deze laag te relateren is aan bebouwing, zoals een eerdere fase van de kerk of de school die hier in de 19 de eeuw heeft gestaan. Op basis hiervan heeft de bevoegde overheid besloten dat een vervolgonderzoek moet worden uitgevoerd in de vorm van een proefsleuvenonderzoek met een mogelijkheid voor een archeologische begeleiding van de ondergrondse sloop van de huidige bebouwing (Selectiebesluit document: PapeLuijten, 27-09-2021). Dit Programma van Eisen (PvE) voorziet in de kaders voor dit onderzoek.
Het PvE dient vóór aanvang van het veldwerk te zijn beoordeeld en ondertekend door de archeologisch adviseur van de bevoegde overheid.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
8
3. Eerder uitgevoerd onderzoek Eerder uitgevoerd onderzoek Bureauonderzoek Uitvoerder Uitvoeringsperiode Rapportage
Transect B.V. 2021 Jansen of Lorkeers, L.M.C., & J.G.E. Melman, 2021. Een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek, verkennende fase. Heerde, Dorpsstraat 29-31, gemeente Heerde (GD), Nieuwegein (Transectrapport 3586).
Onderzoeksmeldingsnummer 5101666100 Veldonderzoek (IVO-O, IVO-P, IVO-Opwater, IVO-Onderwater, AB et cetera) Uitvoerder Transect b.v. Uitvoeringsperiode 2021 Rapportage Jansen of Lorkeers, L.M.C., & J.G.E. Melman, 2021. Een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek, verkennende fase. Heerde, Dorpsstraat 29-31, gemeente Heerde (GD), Nieuwegein (Transectrapport 3586). Onderzoeksmeldingsnummer Vondsten/monsters/documentatie Geraadpleegde bronnen en partijen Amateur-archeologen
5101666100 Digitaal: E-depot, Archis3 Vondstdocumentatie: geen vondsten Gemeentelijk erfgoedvrijwilliger (D. Haasjes; op 2 augustus 2021) Streekarchivaris Epe-Hattem-Heerde (G. Kouwenhoven, op 5 augustus 2021)
De resultaten van bovenstaand onderzoek zijn verwerkt in hoofdstuk 4.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
9
4. Archeologische verwachting Regionale archeologische en (cultuur)landschappelijke context Landschap Het plangebied ligt in het Utrechts-Gelders zandgebied, op de rand van het stuwwallencomplex ten westen van de IJssel. Op de geomorfologische kaart van Nederland is gezien de ligging van het plangebied in de bebouwde kom geen landschapsvorm gekarteerd (Alterra, 2017). Ten westen van de kern van Heerde zijn veelal glooiingen van sneeuwsmeltwaterafzettingen aanwezig, doorsneden door enkele droogdalen (kaartcode 4H21ydl en 23R1ydl). Ten oosten van de bebouwde kom zijn enkele dekzandruggen en vlaktes van sneeuwsmeltwaterafzettingen gekarteerd (kaartcode 3B53yc en 2M21). De gemeentelijke Archeologische Landschappenkaart laat zien dat een groot deel van de bewoningskern van Heerde, inclusief het plangebied, in een zone met sneeuwsmeltwaterglooiingen is gelegen (kaartcode 8cd; Boshoven e.a., 2010). De toevoeging ‘cd’ wijst op de verwachte aanwezigheid van een plaggendek. Deze landschappelijke ligging is goed af te leiden aan de hand van het AHN ( ook de hele benaming melden versie3). Ten westen van het plangebied is de hoge ligging nabij de stuwwal goed te zien. Wat ook opvalt is dat de dorpskern van Heerde (inclusief het plangebied) relatief hoog is gelegen, op circa 8 á 9 m +NAP. Ten westen van de Grift en het Apeldoorns Kanaal loopt het maaiveld af tot lager dan 4 m NAP.
Op een detailopname van het AHN is te zien dat het maaiveld in het plangebied zelf van west naar oost afloopt (van 9,1 naar 8,3 m +NAP). Vermoedelijk is dit hoogteverschil veroorzaakt door ophogingen ten behoeve van de naastgelegen kerk en overige bebouwing. Rondom de kerk steekt het maaiveld namelijk iets uit ten opzichte van de omgeving. Op de bodemkaart van Nederland is in het plangebied geen bodemtype gekarteerd gezien de ligging in de bebouwde kom (Alterra, 2015; bijlage 7). Rondom de dorpskern komen met name hoge zwarte en bruine enkeerdgronden voor (kaartcode zEZ23 en bEZ23). Deze zijn ook in het plangebied te verwachten. Dit blijkt ook uit de gemeentelijke Archeologische Landschappenkaart, waar het plangebied in een zone ligt waar plaggendekken voorkomen. Enkeerdgronden komen over het algemeen voor op middelhoge zandgronden (Berendsen, 2005). In eerste instantie werden in de prehistorie, Romeinse tijd en Middeleeuwen de zandgronden beakkerd. Het verdrogen en uitputten van de grond in de Middeleeuwen en de groter wordende vraag naar voedsel leidde tot een nieuwe landbouwtechniek, waarbij de bouwlanden werden bemest met potstalmest, vermengd met (heide)plaggen of plaggen uit de beekdalen. Hierdoor konden enkeerdgronden ontstaan, gronden die zich kenmerken door een meer dan 50 cm dikke, donkere humeuze bovenlaag (De Bakker en Schelling, 1989).
De grondwatertrap binnen het plangebied is niet gekarteerd. De enkeerdgronden in de omgeving hebben een grondwatertrap van VII. Vermoedelijk is de grondwatertrap binnen het plangebied dus ook VII. Dit duidt over het algemeen op vrij droge gronden, waarbij de gemiddeld hoogste grondwaterstand tussen 40 en 80 cm -Mv ligt en de gemiddeld laagste grondwaterstand beneden 1,2 m -Mv. Vooronderzoek Tijdens het veldonderzoek is vastgesteld dat de top van de pleistocene ondergrond in het plangebied (grotendeels) intact gebleven is. In de top van de pleistocene afzettingen circa 110 tot 165 cm -Mv (7,4 – 7,5 m +NAP) is nog een B- en Cg-horizont aangetroffen. Dit betekent dat een eventueel intact sporenvlak en vondstenniveau aanwezig kan zijn. De hoge verwachting voor de periode LaatPaleolithicum – Vroege Middeleeuwen uit het bureauonderzoek is hierom bevestigd in het plangebied.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
10
Op de pleistocene afzettingen is een pakket opgebrachte grond aanwezig. Binnen dit pakket is baksteenpuin, leisteen, houtskool en onverbrand (menselijk) bot aangetroffen. De ophooglaag kan te relateren zijn aan het gebruik van het plangebied als begraafplaats, wat wordt bevestigd door de vondst van onverbrand bot. Gezien de aanwezigheid van bouwpuin in de laag, is het mogelijk dat deze laag ook relateert aan verwachte historische bebouwing, zoals een eerdere fase van de kerk of de school die hier in de 19de eeuw heeft gestaan. De verwachting voor de periode Late MiddeleeuwenNieuwe tijd is hierom hoog. Archeologische waarden Op basis van onderzoeken in de omgeving van het plangebied worden archeologische resten in het algemeen verwacht in de top van het dekzand of fluvioglaciale afzettingen, die veelal zijn afgedekt met een esdek. Gezien de verwachting is dat in het plangebied waarschijnlijk menselijke begravingen en restanten van bakstenenconstructies worden verwacht zullen deze waarschijnlijk al vanaf het maaiveld verwacht worden. In het plangebied is daarnaast ook geen esdek, maar een historische ophooglaag aangetroffen. In de omgeving worden archeologische resten gekenmerkt door het voorkomen van grondsporen en eventueel een archeologische laag (cultuurlaag of akkerlaag) met vondstmateriaal.
De mate van intactheid van de ondergrond is van belang voor de te verwachten vindplaatstypen. De plaggendekken of historische lagen die vaak zijn aangetroffen hebben over het algemeen een conserverende werking gehad op ondergelegen archeologische resten. Wanneer de oorspronkelijke A- en E-horizont in een esdek of akkerlaag zijn opgenomen of anderszins verstoord is geraakt, is de kans op intacte vuursteensites klein. Er kunnen nog wel vindplaatsen van alle perioden aanwezig zijn die zich kenmerken door grondsporen. Dit kan ook het geval zijn wanneer er geen intacte (podzol)bodem in de natuurlijke afzettingen aanwezig is (AC-profiel). In de omgeving zijn in ieder geval resten uit de Bronstijd-IJzertijd aangetroffen. Vindplaatsen uit overige perioden zijn vooralsnog niet aangetroffen (met uitzondering van enkele losse vuursteenfragmenten), maar dit sluit de aanwezigheid ervan in het plangebied niet uit. Historische situatie, huidig gebruik en bodemverstoringen Het plangebied bevindt zich in de dorpskern van Heerde, direct ten noorden van de Johanneskerk. Heerde is langs de rand van de Veluwe ontstaan in de loop van de Middeleeuwen. De oudste kern van Heerde ligt naar verwachting tussen de huidige Eperweg en Bonenburgerlaan (waar het plangebied zich ook bevindt).
Rondom de brink (ter plaatse van de huidige Dorpsstraat/Bonenburgerlaan) vestigden zich onder andere ambachtslieden en ondernemers, waardoor hier een dorpskern ontstond (Boshoven e.a., 2010). De cultuurhistorische ontwikkeling van het plangebied is grotendeels te relateren aan de ligging op het kerkhof direct ten noorden van de Johanneskerk uit de 15e eeuw. Voordat de Johanneskerk was gebouwd, was er in Heerde sprake van een kapel gewijd aan de heilige Johannes de Evangelist. De eerste vermelding ervan stamt uit 1176, de kapel is vermoedelijk ouder. Boshoven e.a. (2010) beschrijven dat deze kapel waarschijnlijk is gesticht bij één van de middeleeuwse boerderijen langs de zuid-, west- en noordzijde van de Heerderenk (die toentertijd naar verwachting nog van geringere omvang was). Of dit op dezelfde plaats is geweest als de huidige Johanneskerk is onbekend. In de loop der tijd is de Johanneskerk enkele malen verbouwd. Zo werden in 1869 enkele boognissen en friezen aangebracht op de kerktoren en een balustrade om de torenspits1. De meest ingrijpende ingreep is waarschijnlijk de verbouwing van het middenschip omstreeks 1923. Het oppervlak werd uitgebreid en
1
https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/520198
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
11
het schip is grotendeels verbouwd, waardoor de kerk een kruisvorm heeft gekregen. Onbekend is in hoeverre de ondergrond in het plangebied zelf door deze verbouwing geroerd is geraakt. Het plangebied valt buiten het kaartbeeld van de 18e-eeuwse Hottingerkaart (Versfelt, 2013). De oudst beschikbare kaart van het plangebied is het Kadastrale Minuutplan van 1811-1832 (figuur 2). Hierop is te zien dat in het westen van het plangebied en aan de noordzijde buiten het plangebied een gebouw staat. Volgens de Oorspronkelijk Aanwijzende Tafels (OAT) betreft het de School van Heerde met naastgelegen tuin. Dit blijkt ook uit communicatie met de streekarchivaris Epe-Hattem-Heerde (dhr. G. Kouwenhoven). De koster-/schoolmeesterswoning gelegen in het plangebied blijft als zodanig in gebruik tot circa 1876-1894, waarna het in particulier eigendom is gekomen. Het zuiden van het plangebied ligt binnen het kerkhof. Op deze kaart is tevens het kerkgebouw te zien voordat deze enkele grootschalige verbouwingen heeft ondergaan. In 1880 is de kosterswoning gesloopt en is het plangebied geheel binnen het kerkterrein komen te liggen. Dit blijft zo tot 1920, wanneer de huidige kosterswoning op nummer 29 is gebouwd en weer in handen van de kerk is gekomen (pers. comm. Dhr. Kouwenhoven; www.bagviewer.nl). Het noordelijke deel van het plangebied is weer in gebruik genomen als tuin.
Op een kaart uit 1970 is ook in het oosten van het plangebied bebouwing zichtbaar, die in 1990 weer is verdwenen. Vanaf dan tot op heden is het gebied in gebruik als woning, tuin en kerkterrein.
Figuur 2. Het plangebied op het Kastrale Minuutplan uit 1811-1832 (bron: beeldbank.cultureelerfgoed.nl).
Aard en ouderdom van de vindplaats(en) In het plangebied ligt een kerkterrein, waarvan de oorsprong teruggaat tot zeker in de 15 e eeuw. Oudere voorgangers zijn te verwachten. Het 19e -eeuwse kerkgebouw ligt zuidelijk van het plangebied. Naar verwachting zullen hier ook de resten van eventuele voorgangers liggen, hoewel niet valt uit te sluiten dat deze ook in het plangebied zelf liggen. Het plangebied overlapt deels met een laatmiddeleeuwse - Nieuwe Tijd begraafplaats. Dit betekent dat de kans op inhumatiegraven in het
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
12
plangebied uiterst hoog is. Inhumatiegraven, met botresten, kunnen al direct onder het maaiveld worden verwacht. Om ruimte te maken voor meerdere generaties begravingen, kan het zijn dat het kerkterrein hiervoor is de loop der tijd is opgehoogd. Er kan dus sprake zijn van 'gestapelde' inhumaties. Gezien de ligging van het plangebied moet ook rekening worden gehouden met andersoortige en ook oudere archeologische resten die geen direct verband hoeven te hebben met het gebruik als kerkterrein. Zo zijn er zelfs archeologische resten uit het Laat Paleolithicum B te verwachten of uit andere perioden van de Steentijd, maar ook uit de Bronstijd, IJzertijd en inheemsRomeinse tijd/Vroege Middeleeuwen. De kans op middeleeuwse nederzettingsresten, niet zijnde resten van oudere voorgangers van de kerk, is ook groot, bijvoorbeeld in de vorm van huisplattegronden. Archeologische resten manifesteren zich naar verwachting als inhumaties i.c. inhumatiegraven, muurresten, grondsporen en vondsten c.q. vondstconcentraties. Begrenzing en oppervlakte vindplaats(en) In het plangebied ligt waarschijnlijk een 15de -eeuws kerkterrein met menselijke begravingen (inhumaties) en mogelijk nog resten van historische bebouwing die verband houden met de Johanneskerk.
Naast de hierboven genoemde de vindplaatsen kunnen ook kleine tot grote vindplaatsen verwacht uit andere periode worden verwacht, met een omvang van 500 tot meer dan 8000 m2. Structuren en sporen Gezien de verwachte ligging van het plangebied op een 15de -eeuws kerkterrein is de verwachting dat uit de Late Middeleeuwen t/m Nieuwe tijd menselijke begravingen (inhumaties) en nederzettingsresten in de vorm van historische bebouwing kunnen worden aangetroffen. Met de nederzettingsresten kunnen daarbij ook erfgerelateerde structuren worden verwacht (waterputten, beerputten en bijgebouwen). Verder kunnen sporen van landgebruik verwacht worden, zoals greppels en verkavelingsstructuren. Verder kunnen uit de overige periode (Laat-Paleolithicum t/m Vroege Middeleeuwen) ook archeologische resten worden verwacht in de vorm van nederzettingsterreinen, grafvelden en sporen van landgebruik. Uit de periode Laat-Paleolithicum – Neolithicum kunnen basiskampen en zogenaamde extractiekampen, seizoensgebonden plekken waar jagers/verzamelaars gedurende een korte tijd verbleven, worden verwacht. Dergelijke plekken kenmerken zich door een strooiing van bewerkt vuursteen en (eventueel) haardkuilen. Uit de periode Neolithicum – Late Middeleeuwen moet rekening worden gehouden met sporen van landgebruik en nederzettingsterreinen, die voor een belangrijk deel uit grondsporen bestaan.
Deze kunnen, zeker voor wat betreft de Late Bronstijd tot en met Middeleeuwen, vondstarm zijn. Nederzettingsterreinen kunnen zich onder andere kenmerken door erfstructuren, bestaande uit huisplattegronden, bijgebouwen (zoals spiekers), erfgreppels, omheiningen (staken- en palenrijen), waterputten en kuilen. Uit de periode Bronstijd – Late Middeleeuwen kunnen bovendien grafvelden in de vorm van urnenvelden en inhumatiegraven worden verwacht. Sporen van begraving kunnen zowel in de vorm van inhumaties als crematies worden aangetroffen en kenmerken zich zowel door grondsporen (kringgreppels, grafkuilen) als door vondstmateriaal (grafcontainers, grafgiften, gecalcineerd bot), afhankelijk van de periode.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
13
Anorganische artefacten Tijdens het onderzoek moet met alle mogelijke, voor de genoemde perioden karakteristieke, materiaalcategorieën rekening worden gehouden (zoals bouwmateriaal, vuursteen, natuursteen, keramiek, glas, pijpaarde, metaal en menselijk botmateriaal). Organische artefacten Gezien de relatief droge bodemomstandigheden, is de verwachting dat onverbrande organische artefacten, zoals leer, onverbrand bot, textiel en hout, binnen 1,2 m -Mv niet bewaard zijn gebleven. In humeuze lagen en onder het grondwaterniveau kunnen organische artefacten goed geconserveerd zijn. Verbrand bot is waarschijnlijk minder aangetast en kan daarom nog worden verwacht. Op basis van de vondsten gedaan tijdens het booronderzoek kan onverbrand bot wel verwacht worden. Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten Gezien de relatief droge bodemomstandigheden, is de kans dat onverbrande archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten binnen 1,2 m -Mv niet bewaard zijn gebleven. In humeuze lagen en onder het grondwaterniveau kunnen dergelijke resten wel goed geconserveerd zijn. Verbrande resten zijn waarschijnlijk minder aangetast en kunnen daarom nog worden verwacht. Op basis van de vondsten gedaan tijdens het booronderzoek kan menselijk bot bot wel verwacht worden.
Motivatie Het plangebied heeft een hoge verwachting op archeologische resten uit de periode LaatPaleolithicum – Nieuwe Tijd, met een specifieke verwachting op menselijke begravingen (inhumaties) en historische bebouwing. Deze resten uit de Late Middeleeuwen tot Nieuwe tijd kunnen al vanaf het maaiveld verwacht worden. Vanwege de geplande bodemingrepen worden de archeologische niveau verstoord. De meest geschikte onderzoeksmethode om de archeologische verwachting beter in beeld te brengen is een archeologisch proefsleuvenonderzoek. Archeologische stratigrafie en diepte van vondstlagen Het archeologisch niveau wordt verwacht vanaf het maaiveld waarbij resten van historische bebouwing verwacht kunnen worden. Mogelijk kunnen menselijk begravingen al kort onder het maaiveld verwacht worden, waarbij met gestapelde inhummaties deze tot in het dekzand verwacht kunnen worden. In de top van het dekzand (100-165 cm -Mv; 7,45-7,00 m + NAP) kunnen resten uit het Laat-Paleolithicum tot Vroege/Late Middeleeuwen worden verwacht. Gaafheid en conservering Archeologisch gezien is het archeologisch niveau in het plangebied intact. Vanuit archeologisch oogpunt betekenen de grondwaterstanden een lage verwachting op goed geconserveerde organische resten binnen 1,2 m -Mv, anders dan in grondsporen die tot onder het grondwater reiken en in humeuze spoorvullingen.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
14
5. Doelstelling en vraagstelling Doelstelling Het doel van dit onderzoek is het toetsen en aanvullen van de archeologische verwachting door het opsporen en het waarderen van eventueel aanwezige archeologische resten. Het onderzoek moet, voor zover mogelijk, inzicht geven in de aard, datering, omvang, gaafheid, conservering en begrenzing van de mogelijk aanwezige archeologische resten. Relatie met NOaA en/of andere onderzoekskaders Aangezien nog onbekend is of en wat voor vindplaatsen er aanwezig zijn, is er op dit moment geen relatie met de NOaA of andere onderzoeksagenda’s te leggen. Mochten er archeologische resten aangetroffen worden, dan dient het verdere onderzoek aan te sluiten op de betreffende hoofdstukken en de relevante vraagstellingen. Vraagstelling Het onderzoek moet de vraag beantwoorden of in het plangebied archeologische vindplaatsen aanwezig zijn, of deze behoudenswaardig zijn en onder welke randvoorwaarden behoud mogelijk is. Onderzoeksvragen 1. 2. 3. 4. 5.
6. 7. 8. 9.
10. 11. 12. 13.
14.
Zijn er in het plangebied archeologische resten aanwezig in de vorm van grondsporen, en/of vondsten? Hoe ziet de bodemopbouw in het plangebied eruit en in hoeverre is deze intact? Wat is de aard, diepteligging, samenhang en spreiding van de aanwezige archeologische resten, grondsporen en structuren (horizontaal en verticaal)? Wat is de datering van de archeologische resten op basis van (chrono-)stratigrafie en typochronologie? En in hoeverre is er sprake van (dis-)continuïteit in gebruik/bewoning? Welke categorieën vondstmateriaal zijn aanwezig en in welke mate (ook in relatie tot elkaar)? Wat zegt de aard en mate van voorkomen van het vondstmateriaal over het gebruik van het plangebied in het verleden? Welke depositionele en post-depositionele processen zijn te onderscheiden en in hoeverre hebben deze invloed gehad op de bewoningsgeschiedenis en vondstcontexten? Hoe verhouden de onderzoeksresultaten zich tot de resultaten uit het vooronderzoek? Wat is de relatie met omliggende historische/archeologische resten? Wat is de fysieke en inhoudelijke kwaliteit van de aangetroffen archeologische resten (gaafheid en conserveringsgraad)? Is sprake van (een) behoudenswaardige archeologische vindplaats(en)? (Maak voor het beantwoorden van deze vraag gebruik van de KNA-waarderingssystematiek). Kan op basis van de resultaten een advies geformuleerd worden t.a.v.
het vervolg in de archeologische monumentenzorg (vrijgeven/behoud in situ/opgraven). Zo ja, hoe luidt deze? Zijn er vanuit de toestand van de archeologische resten, bodemcondities en toekomstig gebruik mogelijkheden voor behoud in situ? Bij afwezigheid van een vindplaats; wat is hier de verklaring voor (verstoord, ander landschap dan verwacht, e.d.)? In hoeverre is in het plangebied sprake van sporen, structuren en/of vondsten die samenhangen met de Johanneskerk, dan wel met eventuele voorgangers of andere religieuze complexen? Is binnen het onderzoeksgebied sprake van bijzettingen, zoals inhumatiegraven? Hoe zijn deze te dateren en fysische antropologisch en demografisch te duiden? Zijn er restanten van historische bebouwing aanwezig? Wat is hun datering? Hoe relateren de aangetroffen restanten aan het historisch kaartmateriaal?
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
15
6. Methoden en technieken Methoden en technieken Het onderzoek wordt uitgevoerd in de vorm van een proefsleuvenonderzoek. De volgende protocollen van de KNA 4.1 zijn op het onderzoek van toepassing: • Protocol 4003 – Inventariserend Veldonderzoek (IVO-Proefsleuven). • Protocol 4004 – Opgraven, specificaties OS02 tot en met OS11. • Protocol 4006 – Specialistisch onderzoek. • Protocol 4010 – Depotbeheer. Daarnaast zijn de volgende standaarden en richtlijnen op dit onderzoek van toepassing: • KNA-Leidraad Proefsleuvenonderzoek (Borsboom/Verhagen, 2009). • KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). • KNA-Leidraad Archeobotanie (Kooistra/Brinkkemper, 2016). • KNA-Leidraad Archeozoölogie (Lauwerier, 2011). • KNA-Leidraad Eerste Hulp bij Kwetsbaar Vondstmateriaal. Onderstaande beschreven methoden en technieken vormen hier een aanvulling op. Bij tegenstrijdigheden worden de protocollen en leidraden van de KNA 4.1 aangehouden. Strategie In het plangebied moet rekening worden gehouden met kleine tot grote vindplaatsen met archeologische lagen, vondstspreidingen en grondsporen, met een gemiddelde spoordichtheid. Op basis van de KNA-leidraad Proefsleuvenonderzoek is gekozen voor onderzoeksmethode A2, inhoudende een dekkingsgraad van 10%.
• In het plangebied wordt één proefsleuf aangelegd van 12 bij 4 meter (48 m2 in totaal), conform het puttenplan in bijlage 4. De proefsleuf wordt aangelegd voordat er sloopwerkzaamheden op het terrein kunnen plaatsvinden. Het terrein moet daarbij vrij zijn om de aanleg van de proefsleuf mogelijk te maken. • Verder wordt, afhankelijk van de resultaten van de eerst aan te leggen proefsleuf, in het plangebied de ondergrondse sloop van de funderingen van de huidige bebouwing archeologisch begeleid. Hierbij zal toezicht gehouden worden op het verwijderen van de ondergrondse funderingen om eventuele schade aan aanwezige archeologische resten te vermijden. Wanneer tijdens de ondergrondse sloop archeologische resten worden aangetroffen, worden deze gedocumenteerd. • Het puttenplan kan op basis van de werkelijke veldsituatie aangepast worden naar bevind van de projectleider in het veld. Bij substantiële afwijkingen i.c. afwijkingen die van invloed kunnen zijn op de representativiteit van het onderzoek, wordt eerst door de archeologisch uitvoerder contact opgenomen met de bevoegde overheid. Aanleg en documentatie vlakken • •
Er worden zoveel vlakken aangelegd als dat er archeologische niveaus zijn. Vlakken worden machinaal aangelegd met een graafmachine, voorzien van een gesloten gladde bak met glad snijvlak (geen tandenbak).
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
16
•
•
•
• • • • •
•
•
Het machinaal verdiepen dient laagsgewijs plaats te vinden, zodanig dat geen archeologische niveaus over het hoofd worden gezien i.c. vergraven en per stratigrafisch niveau en per spoor aanlegvondsten kunnen worden verzameld. Er dient tijdens de aanleg van vlakken continu één archeoloog bij de graafmachine te blijven. Deze bewaakt onder andere de aanlegoppervlakte- en diepte, signaleert archeologische lagen, sporen en vondsten én krast sporen in. Zo nodig geeft zij/hij hiertoe de graafmachinist aanwijzingen. Tijdens het verdiepen wordt bij iedere haal van de graafmachine het vlak systematisch en vlakdekkend met een metaaldetector afgezocht op metaalvondsten (geen discriminatie op Ferro). Ook worden de vlakken systematische en vlakdekkend met een metaaldetector afgezocht op metaalvondsten. Metaalvondsten worden als puntlocatie (X-, Y- en Z-waarden) ingemeten. De metaaldetector moet van een voor archeologisch onderzoek getest en erkend merk en type zijn. Grondsporen worden direct na aanleg van het vlak ingekrast met een meetpin en voorzien van een spoornummer. Sporen en lagen die zowel in het vlak als in het profiel zichtbaar zijn, krijgen hetzelfde spoor- en laagnummer. Om de leesbaarheid te vergroten, worden sporen (en zo nodig delen van het vlak) altijd met de schep opgeschaafd. Het vlak wordt direct na aanleg gefotografeerd (voordat deze is verstoven, verregend of vertrapt).
Archeologische vlakken worden digitaal met een dGPS/Total Station (RD-coördinatenstelsel), of analoog getekend (schaal 1:50), en beschreven. Ook worden de contouren van de werkputten en profielpinnen met behulp van een dGPS/RTS ingemeten. NAP-hoogtes worden gemeten op alle relevante vlakken in één raai in het midden van de werkput met intervallen van 5 meter, evenals om de 5 meter van het maaiveld langs de lange zijde van de werkput waar ook de profielen worden beschreven. Indien de bodem van het plangebied volledig is verstoord, kan worden volstaan met enkele foto’s waaruit dit blijkt en een aantekening hiervan in het dag- en/of weekrapport. De putgrens of ontgravingsgrens wordt altijd ingemeten, evenals de maaiveldhoogte en NAP-hoogte van elk vlak en de putrand.
Verzamelwijze en documentatie vondsten en vondstconcentraties • • • •
•
•
Aanlegvondsten worden per vak van 4 bij 5 meter verzameld en geadministreerd. Vondsten worden per spoorvulling, of als dit niet mogelijk is, per laag verzameld en geregistreerd. Stortvondsten worden per werkput verzameld en geregistreerd. Vondstconcentraties worden ingemeten en gefotografeerd. Vondsten uit vondstconcentraties worden per vondstconcentratie verzameld en onder het spoor- en/of vondstnummer van de vondstconcentratie geregistreerd. Bij gelaagde vondstconcentraties worden de betreffende vondsten ook per laagvulling verzameld en gedocumenteerd. Bij vondstconcentraties met een oppervlakte groter dan 4 m2 wordt met de bevoegde overheid overlegd over de verzamel- en documentatiewijze. Bij het aantreffen van complexe sporen en/of vondstconcentraties (bijvoorbeeld aardewerkconcentraties) en/of structuren wordt de opgravingsstrategie overlegd met de bevoegde overheid. De bevoegde overheid besluit hoe de aangetroffen resten worden onderzocht en geborgen. Belangrijke vondsten worden in situ gefotografeerd en als puntlocatie ingemeten. Onder bijzondere vondsten vallen onder andere vondsten die door hun grootte en zeldzaamheid afwijken van de rest van het aangetroffen vondstcomplex.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
17
Vuursteen Wanneer vuursteen wordt aangetroffen wat duidt op een ‘vuursteenvindplaats’ (vanaf 3 vondsten per m2), worden de werkzaamheden stilgelegd en wordt er eerst contact opgenomen met de bevoegde overheid en de opdrachtgever. De strategie voor de omgang met vuursteenvindplaatsen is als onderstaand. Eerst wordt in overleg met de bevoegde overheid besloten of deze strategie wordt toepast dan wel aangepast. o o
Bij het aantreffen van bewerkt vuursteen wordt niet verder mechanisch verdiept, maar wordt eerst een zone van 4 x 5 m rond de vondst opgeschaafd met de schep. Indien binnen deze zone meer dan 5 stuks bewerkt vuursteen wordt vastgesteld, wordt niet verder verdiept, maar wordt eerst met megaboringen (15 cm diameter Edelmanboor) de begrenzing van de vondstconcentratie vastgesteld. Om de begrenzing van de vondstconcentratie te kunnen bepalen worden vanuit het vlak, over de volle sleuflengte en sleufbreedte boringen gezet. De boringen worden om de 2 meter, in parallelle raaien gezet, die 1 m uit elkaar liggen. De boringen dienen verspringend te worden gezet. Iedere werkput omvat minimaal vier boorraaien. De boringen dienen tot minimaal 50 cm in de C-horizont van het pleistocene zand te worden gezet. De volledige inhoud van iedere boorkern moet met schoon water worden gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 2 mm. Op basis van de zeefresultaten wordt met de bevoegde overheid overlegd of er sprake is van een vuursteenconcentratie en over de te volgen vervolgstrategie.
Bemonstering • •
Kansrijke sporen dienen altijd te worden bemonsterd. Monsters bestaan uit minstens 5 liter en worden bewaard in luchtdichte zakken of emmers. Bij minder spoorvolume of minder volume van de vulling, wordt het hele spoor i.c. de hele betreffende vulling bemonsterd.
Foto’s • •
• • • •
De foto’s hebben een resolutie van minimaal 5 megapixel. Op iedere vlak, coupe- en profielfoto wordt een fotobordje, maatbalk c.q. jalonstok(-en) en een noordpijl mee gefotografeerd. Op het fotobordje staan tenminste de projectnaam, Archisonderzoeksmeldingscode, datum, werkputnummer, vlaknummer en eventueel spoornummer. Extra coupe en profielfoto’s - zonder fotobordje, maatbalk en noordpijl - kunnen worden gemaakt ten behoeve van publicatiedoeleinden e.d. Van ieder vlak worden foto’s gemaakt in secties, evenals overzichtsfoto’s vanuit minimaal twee verschillende windrichtingen. Er worden representatieve foto’s gemaakt van de grondsporen in het vlak en van de coupes. Er worden foto’s gemaakt van de begin- en eindsituatie van het plangebied. Er worden foto’s gemaakt van het archeologisch veldwerk in uitvoering. Omgang kwetsbaar vondstmateriaal
Kwetsbaar vondstmateriaal moet worden behandeld, gedocumenteerd en geborgen volgens: • •
Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. KNA-Leidraad Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal. Structuren en grondsporen
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
18
•
• • • • •
• •
•
•
Om tot een goede waardering van de vindplaats te komen, worden ruim voldoende sporen gecoupeerd en gedocumenteerd ten einde de kwaliteit en conservering van de sporen goed te kunnen inschatten. Een uitzondering vormen duidelijke structuren of een overvloed aan sporen. De selectie van de te couperen sporen geschiedt naar inzicht van de leidinggevend KNA archeoloog in het veld. Hierbij gelden de onderzoeksvragen uit dit PvE als uitgangspunt. Sporen worden gecoupeerd tot op een eventueel volgend sporenniveau of anders helemaal (in het geval dat binnen het bereik van coupes geen andere sporenniveaus liggen). Sporen die op basis van omliggende proefsleuven als “geïsoleerd” of “off site” kunnen worden omschreven, worden altijd gecoupeerd en gedocumenteerd. Langgerekte sporen zoals greppels worden om de 15 m gecoupeerd, evenals ter plekke van eventuele oversnijdingen. Wanneer vaststaat dat sporen van één gebouwstructuur zijn, dan worden deze niet gecoupeerd, gedocumenteerd en afgewerkt. Indien sporen zich op de rand van de werkput bevinden, worden deze, waar mogelijk, tegen de putwand gecoupeerd. Vervolgens worden deze sporen i.c. de betreffende profielwanden gedocumenteerd, opdat het stratigrafisch ingravingsniveau van de grondsporen kan worden vastgelegd. Coupetekeningen worden gemaakt op een schaal 1:20 of nauwkeuriger.
Uitzondering hierop vormen coupes door sporen die ondieper zijn dan 10 cm. Deze sporen worden niet getekend. Indien waterputten, beerputten of andersoortige diepe grondsporen worden aangetroffen, wordt hiervan door middel van een edelmanboor en/of guts vastgesteld hoe diep deze reiken en wat de gelaagdheid is. In principe worden waterputten in het stadium van proefsleuven niet gecoupeerd. Bekeken dient te worden of de resultaten uit de boring voldoende zijn om een vervolgstrategie bij een doorstart of definitief onderzoek aan te bevelen. Indien sprake is van meerdere mogelijk relevante archeologische niveaus, wordt middels een kijkgat van circa 2 x 4 m vanuit het eerste sporenvlak gecontroleerd of hieronder nog meer sporenniveaus liggen. Dit geldt voor iedere werkput met een sporenniveau. Als inderdaad een dieper sporenniveau wordt aangetroffen, wordt in overleg met het bevoegd gezag besloten of uitbreiding moet plaatsvinden, waarbij bijvoorbeeld het bovenliggende sporenniveau geheel wordt gedocumenteerd en afgewerkt. Reden kan zijn om onderliggende sporenniveaus goed en volledig te kunnen waarderen. Bij het aantreffen van complexe archeologische sporen en/of complexe structuren wordt met de archeologisch adviseur van de bevoegde overheid overlegd over de te volgen onderzoeksstrategie.
Muurwerk • •
Twintigste-eeuws en jonger muurwerk wordt in hoofdlijnen geregistreerd. Voor ouder muurwerk geldt het volgende: Bij het aantreffen van muurwerk blijft een profieldam haaks op de muur staan, zodanig dat de muur in verband met de bovengrond gedocumenteerd kan worden. Het profiel wordt haaks op de muur of de uitbraaksleuf getekend vanaf het hoogst mogelijke niveau, met inbegrip van de afdekkende laag tot in de vaste grond. Na documentatie van het opgaande muurwerk wordt de doorsnede van de muur opgenomen in de profieltekening. In principe zal de muur in het stadium van proefsleuven niet worden doorgesneden. Van muurresten en houten constructies worden in ieder geval van de volgende punten hoogtemetingen genomen: beginpunten, eindpunten, hoeken, bovenzijden, onderzijden, versnijdingen en aanhechtingen. Metselverbanden en relaties met aangrenzend muurwerk worden gedocumenteerd.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
19
-
-
Van bouwkundige details, zoals typische constructietechnieken, reparaties en faseringen worden detailtekeningen gemaakt (schaal 1:20). Tevens worden deze eerst gefotografeerd. Er wordt aangegeven waar en welke mortel is toegepast. Bij funderingsonderzoek worden met name de hoeken onderzocht. Bij natuursteen wordt acht geslagen op de diversiteit van de gesteentesoorten. Van ieder type baksteen en baksteenformaat wordt ten minste één exemplaar verzameld, inclusief metselspecie/mortel. Ook een 5- en wanneer mogelijk een 10-lagenmaat wordt genoteerd. Van natuursteen worden relevante maten genomen en wordt het verband geregistreerd. Ook moet het metselverband en de relatie met aangrenzend muurwerk worden beschreven. Vondsten bij muurwerk worden onderscheiden in relevante contexten: uit de insteek, onder de muur uit de funderingssleuf, ingesloten tussen de stenen, liggend op het muurrestant/uit de uitbraaksleuf.
Graven/grafvelden Het onderzoek van menselijke skeletelementen is een onderdeel van de fysische antropologie. Het is maatwerk. Zodoende moet bij het aantreffen ervan altijd eerst contact worden gelegd met een fysisch antropoloog. Totdat de fysisch antropoloog de situatie heeft beoordeeld en/of ter plaatse is geweest worden de skeletresten in situ gelaten. •
• • •
• •
• • • • •
•
• •
De fysisch antropoloog beoordeelt de situatie in het veld en bepaalt hoe de skeletresten moeten worden vrij gelegd, gedocumenteerd en bemonsterd. Ook bepaalt deze welke actoren hiervoor worden ingezet. Een losse vondst van een skeletelement wordt op een andere manier verzameld dan een compleet graf met skelet, een kuil met crematieresten of brandplaats met crematieresten: Wanneer een graf, crematiegraf of brandplaats met crematieresten wordt aangetroffen worden van het skelet tenminste de aanwezige skeletdelen geïnventariseerd. Van de grond uit de vulling van het graf wordt ten minste één 5 liter monster genomen (met name in de buurt van de handen, voeten, maag en schedel). Dit monster wordt gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 2 mm. Skeletresten worden vrij gelegd, zodanig dat de oriëntatie en botelementen zijn te onderscheiden. Van het vrijgelegde skeletmateriaal wordt een fotogrammetrische opname gemaakt. De relatie tussen grondspoor en skelet (of crematieconcentratie) wordt vastgelegd op foto, op tekening en in een database. Hierbij wordt onder andere ook gekeken naar de ligging van grafgiften ten opzichte van het skelet en naar de relatie tussen diverse vondsten in het spoor. Een tekening van het skelet wordt gemaakt op schaal 1:1 of 1:10. Verder wordt een schematische tekening gemaakt van het skelet en de context.
Het graftype wordt beschreven inclusief eventueel aanwezige verstoringen/oversnijdingen. Hierbij wordt ook de ligging en houding van het skelet beschreven. De schedel en onderkaak dienen in zijn geheel gelicht te worden, liefst ‘en bloc’. De linker- en rechterledematen worden gescheiden verzameld en verpakt. De conserveringstoestand van het materiaal wordt bepaald door de pre-depositionele processen en het kalk- en zuurstofgehalte van de bodem en conform KNA- Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). Voor goed geconserveerd materiaal is in het veld geen specifieke behandeling nodig. Bij slecht geconserveerd materiaal is overleg met een specialist (fysisch antropoloog) noodzakelijk om eventueel in het veld het bot te conserveren en voordien de nodige monsters te nemen. Het gebruik van conserveringsmiddelen wordt gedocumenteerd met name op welke delen van het skelet. Urnen met crematieresten worden pas in het laboratorium door de specialist geleegd.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
20
•
•
Het met de hand verzamelde materiaal wordt indien nodig gewassen en voorzichtig met een borstel afgeborsteld. Vochtig of nat gereinigd materiaal wordt aan de lucht gedroogd; hierbij moeten grote temperatuurschommelingen worden vermijden. ‘En bloc’ gelichtte delen worden niet gewassen, maar langzaam gedroogd. Indien uitgehard worden ze verder uitgeprepareerd en eventueel geconserveerd. ‘Losse’ crematieresten worden gewassen boven een zeef met een maaswijdte van 1 mm en aan de lucht gedroogd. Lichten (van waterbodems)
Niet van toepassing. Aardwetenschappelijk onderzoek •
• • • • •
•
•
Tijdens het onderzoek wordt de bodemopbouw en archeologische stratigrafie van het plangebied gedocumenteerd. Bij een eenduidig profiel kan worden volstaan met twee profielkolommen per werkput (ieder van minimaal 1,0 meter breed) aan het begin en het eind van de voor de werkput meest representatieve wand. Bij een complexe bodemopbouw wordt minimaal 1 lengteprofiel per werkput gedocumenteerd. De profielen moeten tot minimaal 20 cm onder het onderste vlakniveau worden aangelegd. Profielen worden gefotografeerd en getekend (schaal 1:20). Profielen dienen op profielfoto’s lithostratigrafisch en archeologisch leesbaar te zijn. Bij het afsteken van profielen worden vondsten per stratigrafisch niveau verzameld en geadministreerd. De beschrijving van profielen vindt plaats door minimaal een KNA Archeoloog. Bij een complexe opbouw wordt het profiel door, of onder supervisie van, een fysisch geograaf beschreven en gedocumenteerd. Profielen worden beschreven volgens de NEN5104 en Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB). Hierbij worden onder andere de volgende karakteristieken beschreven en in absolute zin vastgelegd, te weten: archeologische vondsten en kenmerken, textuur, kleur, lithostratigrafie, humusgehalte, consistentie en gleyverschijnselen.
Indien relevant voor de beantwoording van de onderzoeksvragen, worden uit een representatief deel van de profielen monsters genomen ten behoeve van het aardwetenschappelijk onderzoek (slijpplaten), het botanisch onderzoek (pollen) en het chronologisch onderzoek ( 14C). Anorganische artefacten
Anorganische artefacten worden verzameld, gedocumenteerd en geborgen volgens: • • • •
• •
Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten 2002). Kwetsbare anorganische vondsten worden in het veld gestabiliseerd, voordat ze worden gelicht. Dit geldt bijvoorbeeld voor kwetsbaar vaatwerk. Zo nodig worden complete voorwerpen van aardewerk met de omringende grond in het veld ‘ingekist’, gelicht en onder laboratoriumomstandigheden uitgeprepareerd. Complete aardewerkpotten en schalen worden met inhoud – vaak sediment – gelicht en onder laboratoriumomstandigheden uitgeprepareerd. Losse scherven met aankoeksel worden apart bewaard voor eventuele residuenanalyse en datering.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
21
•
Losse scherven en voorwerpen van aardewerk worden per spoor of per verzameleenheid verzameld en geadministreerd. Organische artefacten
Organische artefacten worden verzameld, gedocumenteerd en geborgen volgens: • • • • •
Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten 2002). Artefacten van organisch materiaal worden na het verzamelen zodanig verpakt dat zo min mogelijk achteruitgang plaatsvindt. Kwetsbare voorwerpen van organisch materiaal worden desnoods in het veld met de omringende grond van een bekisting voorzien en gelicht. Hiertoe vindt overleg plaats met de opdrachtgever en de bevoegde overheid.
Hout: • • •
In principe wordt al het archeologisch hout geborgen. Bij het aantreffen van grote en complexe houten constructies wordt met de bevoegde overheid overlegd of en hoe deze moeten worden geborgen en gedocumenteerd. Archeologisch hout dient direct bij bergen en monstername nat en luchtdicht te worden verpakt, zodat de kwaliteit van het hout niet achteruit gaat. Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten
Archeozoölogische, archeobotanische en fysisch antropologische resten worden verzameld, gedocumenteerd en geborgen volgens: • • • • •
Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). KNA-Leidraad Archeobotanie (Kooistra/Brinkkemper, 2016). KNA-Leidraad Archeozoölogie (Lauwerier, 2011). Overige resten
Overige resten worden verzameld, gedocumenteerd en geborgen volgens: • • • •
KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). KNA-Leidraad Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal. Protocol 4001 – PS06: Richtlijnen voor (de)selectie vondsten en monsters. Protocol 4004 – OS11: Lichten, verpakken, tijdelijk opslaan en conserveren van vondsten en monsters. Dateringstechnieken
Monsters voor datering worden genomen en gedocumenteerd volgens: • •
KNA-Leidraad Veldhandleiding Archeologie (Leidraad 1, Carmiggelt/Schulten, 2002). KNA-Leidraad Eerste hulp bij kwetsbaar vondstmateriaal.
Het is de verwachting dat het onderzoek voldoende betrouwbaar dateerbaar vondstmateriaal zal
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
22
opleveren. Indien dat niet het geval is, kan het noodzakelijk zijn om aanvullend natuurwetenschappelijke dateringen te verkrijgen. De voorkeur bij het nemen van 14C-monsters gaat uit naar verbrand bot of verbrande zaden afkomstig uit een eenduidige context (waarbij kan worden uitgesloten dat het materiaal bijvoorbeeld door opspit in een spoor terecht is gekomen). Materiaal waarvan de herkomst niet zeker is komt dan ook niet in aanmerking voor datering. In het veld zal door een senior KNA archeoloog worden bepaald of de betreffende sporen / lagen ook daadwerkelijk geschikt zijn voor datering. Indien tijdens het onderzoek houtresten worden aangetroffen die zich mogelijk lenen voor dendrochronologisch onderzoek, worden deze gezien de zeldzaamheid en de nauwkeurige dateringsmogelijkheden altijd bemonsterd. Beperkingen Er zijn voor zover bekend geen beperkingen.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
23
7. Uitwerking Na het veldwerk en na de technische uitwerking wordt – zo nodig na specialistisch advies – een evaluatierapport opgesteld, tenzij door de archeologisch aannemer en de (archeologisch adviseur van) de bevoegde overheid bij overleg tijdens of na het veldwerk is vastgesteld dat direct met het eindrapport kan worden begonnen. In het evaluatierapport worden de bevindingen van het veldwerk samengevat en wordt een voorstel gedaan voor nadere analyse van sporen, monsters en vondsten (waaronder laboratoriumonderzoek), voor de conservering van objecten en voor de opzet van het eindrapport, waaronder de keus van de te tekenen, te fotograferen en af te beelden objecten. In een separaat selectierapport, dat altijd wordt opgesteld (ook als een evaluatierapport achterwege kan blijven), wordt voorgesteld welke vondsten en monsters niet bewaard (gedeponeerd) hoeven te worden. Geëvalueerd wordt in welke mate de onderzoeksvragen beantwoord kunnen worden en of voor de uitwerking gewijzigde of aanvullende onderzoeksvragen gesteld moeten worden. Geëvalueerd wordt of aanvullende of gewijzigde eisen gesteld moeten worden aan de hieronder genoemde eisen van uitwerking en conservering. Het evaluatierapport wordt bij de bevoegde overheid ingediend. Het evaluatierapport wordt getoetst en vastgesteld door de bevoegde overheid en fungeert daarna als aanvulling van dit PvE.
Na vaststelling van het evaluatierapport geeft de opdrachtgever opdracht tot uitwerking, rapportage en conservering volgens het vastgestelde evaluatierapport, rekening houdende met de vastgestelde termijn voor oplevering van het conceptrapport. Structuren, grondsporen, en vondstspreidingen Structuren, grondsporen en vondstspreidingen worden uitgewerkt tot op het niveau dat benodigd is voor het beantwoorden van de onderzoeksvragen. Structuren en grondsporen worden in de basisrapportage zoveel mogelijk beschreven vanuit hun ruimtelijke, stratigrafische en chronologische context en onderlinge samenhang. Analyse aardwetenschappelijke gegevens Aardwetenschappelijke gegevens worden lithologisch en lithogenetisch uitgewerkt op basis van de NEN 5104 en de ASB. Naast de geologisch/bodemkundige informatie dient ook archeologische informatie (o.a. (post-)depositionele processen) te worden betrokken bij de analyse van de profielen. Anorganische artefacten Deze categorie vondsten wordt uitgewerkt voor zover nodig is voor de beantwoording van de vraagstellingen. Organische artefacten Deze categorie vondsten wordt uitgewerkt voor zover nodig is voor de beantwoording van de vraagstellingen. Archeozoölogische en -botanische resten Deze categorie vondsten wordt uitgewerkt voor zover nodig is voor de beantwoording van de vraagstellingen.
IVO-P AB Heerde, Dorpsstraat 29-31 / 20220707 /MH2.0
24
Beeldrapportage Het standaardrapport is conform de KNA (versie 4.1) en bevat de volgende elementen: • Allesporenkaart waarop de sporen en geïnterpreteerde structuren op staan aangegeven, voorzien van het landelijke coördinatengrid, en op een moderne topografische ondergrond, incl. legenda. De sporen en structuren worden (indien van toepassing) met verschillende periodekleuren op deze allesporenkaart aangegeven. • Representatieve sporen en profielen worden in opgemaakte vorm in het rapport afgebeeld. • Een referentieprofiel wordt altijd afgebeeld in het rapport. • Naast de geologisch/bodemkundige informatie wordt ook de archeologische informatie betrokken bij de analyse van de profielen. • Vlaktekeningen, relevante profieltekeningen, relevante coupetekeningen, inclusief legenda. • Een selectie van relevante foto’s van vlakken, sporen, coupes en profielen. • Een representatief aantal objecten wordt afgebeeld en eventueel getekend in het rapport. Dit is in overleg tussen opdrachtnemer, opdrachtgever en bevoegde overheid. • Actie- en sfeerfoto’s van het onderzoek in relatie met de omgeving.