CConstaterende datHeerde
Koppel je AI →
Document · PDF

2026-0616 Rapport Doelen en instrumenten Omgevingswet in Heerde

Raad themabespreking 21 september 2026, gemeente HeerdeBij agendapunt: Presentatie door TwynstraGudde17.621 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Raadsleden reflecteren hier zelf op: terugkijkend geven zij aan dat de gesprekken over de omgevingsvisie, als die nu gevoerd zouden worden, inhoudelijk beter zouden zijn geweest. Ook gaat er veel aandacht uit naar de betrokkenheid van de raad gedurende het werken met de omgevingsvisie. Er wordt gesteld dat de raad het belangrijk vindt om nauw betrokken te blijven bij de uitvoering van de omgevingsvisie. In lijn met de Omgevingswet zal de raad meer kaderstellend moeten worden en minder op de inhoud zitten. Deze kaderstellende rol vult de raad in door de omgevingsvisie (en het omgevingsplan) vast te stellen en daarna regelmatig bij te stellen. 57 De gemeenteraad controleert of de uitvoering van de omgevingsvisie volgens plan verloopt of dat er zaken bijgesteld moeten worden.58 Vastgelegd is dat er twee voortgangsrapportages per bestuursperiode worden vastgesteld en dat actualisatie van de omgevingsvisie ten minste eens in de vier jaar plaatsvindt. Ook is de ambitie uitgesproken om na vaststelling in gesprek te blijven met de samenleving en een uitvoeringsagenda te ontwikkelen. 59 Uit de gesprekken constateren we dat deze evaluatiecyclus weliswaar als intentie aanwezig is, maar dat er nog geen concrete invulling aan is gegeven omdat het beleidshuis nog niet is opgebouwd. Ambtelijk wordt aangegeven dat de start van de actualisatie nog circa een jaar op zich laat wachten.

De evaluatie krijgt feitelijk echt inhoud kop het moment dat het omgevingsplan in ontwikkeling is; pas dan wordt zichtbaar waar de visie tekortschiet. Vanuit de raad is er geen zicht op wanneer en hoe de evaluatie gaat plaatsvinden. Concrete afspraken hierover zijn, zo geven raadsleden zelf aan, niet vastgelegd. 4.2.4. Omgevingsprogramma’s en de rol van de raad in de praktijk We zien dat in de omgevingsvisie wordt stilgestaan bij de omgevingsprogramma’s. Toegelicht wordt dat er vier verschillende soorten zijn met elk eigen kenmerken. Daarbij stond beschreven dat er vooralsnog (ten tijde van vaststelling van de visie) alleen vrijwillige programma’s van toepassing waren. Een vrijwillig programma kan gebruikt worden voor de uitwerking van de omgevingsvisie en kan gebiedsgericht en thematisch ingezet worden voor onderwerpen van verschillende grootte. Om integraal werken te stimuleren heeft de gemeente de voorkeur voor gebiedsgerichte programma’s. In de omgevingsvisie wordt toegelicht dat er al gewerkt wordt aan het Programma Volkshuisvesting en dat hiernaast in elk geval een Programma Kostenverhaal en verevening wordt opgesteld. De volgende lijst met (mogelijke) omgevingsprogramma’s is opgenomen in de omgevingsvisie:60 56 Gemeente Heerde (27 mei 2024). Heerde van de toekomst, p.11. 57 Ibid, p.85. 58 Ibid, p.80. 59 Ibid, p.91. 60 Ibid, p.90 25 / 43 Figuur 4.

Overzicht mogelijke programma’s in de omgevingsvisie (2024). Wat opvalt aan de beschrijving in de omgevingsvisie is dat er gesproken wordt over (voorlopig) alleen vrijwillige programma’s. Door gewijzigde wetgeving is de situatie inmiddels veranderd. De Wet versterking regie op Volkshuisvesting stelt een ‘volkshuisvestingsprogramma’ verplicht in 2026 en de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie stelt uiterlijk eind 2027 een ‘Warmteprogramma’ verplicht.61 We constateren dat in de omgevingsvisie een belangrijk uitgangspunt is opgenomen over omgevingsprogramma’s dat raakt aan de rol van de raad. Hoewel het vaststellen van het omgevingsprogramma een collegebevoegdheid is, wordt namelijk een nauwe betrokkenheid van de raad voorzien. 62 Deze nauwe betrokkenheid zien we in elk geval op twee manieren terugkomen: via themaraden en via het daadwerkelijk meegeven van kaders. Zo is de raad op 6 juni 2023 meegenomen in een plan van aanpak voor het Volkshuisvestingsprogramma , dat vooruitlopend op de inwerkingtreding van de Wet versterking regie volkshuisvesting werd vastgesteld. Op 24 juni 2024 gaf de raad per raadsbesluit kaders mee voor de uitvoering. Er is hier bewust gekozen om deze besluitvorming over het programma op te knippen in een deel A ‘kaders’ en deel B ‘uitvoering’.

De kaders zijn ‘van de raad’ en de hieraan gekoppelde uitvoeringsagenda komt voort uit een collegebesluit. De kaders die de raad meegaf betroffen drie inhoudelijke pijlers (een woning voor jong en oud, wonen met ondersteuning en zorg, en stimulerende woon - en leefomgeving), een gebiedsgerichte aanpak en het belang van het goed aansluiten op de omgevingsvisie, het kaderdocument Sociaal domein en de Regionale woondeal Stedendriehoek.63 Ook rondom de totstandkoming van het verplichte Warmteprogramma zien we dat de raad op 9 maart 2026 is betrokken via een themabespreking. De raad is bijgepraat over de bestuurlijke startnotitie (die als actieve raadsinformatie is 61 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Omgevingsprogramma. 62 Ibid, p.90. 63 Gemeente Heerde (24 juni 2024). Volkshuisvestingsprogramma Heerde 2024–2028 (raadsvoorstel, deel A: Kaders).

26 / 43 gedeeld)64, de uitgangspunten van het programma en het beoogde proces inclusief participatie en raadsbetrokkenheid.65 Dit proces wordt als volgt geschetst: Figuur 5. Proces en rol college en raad bij het Warmteprogramma Uit de gesprekken en het ambtelijk wederhoor komt een wisselend maar gematigd positief beeld naar voren over de vraag hoe het werken met programma’s op dit moment wordt ervaren. Raadsleden geven ten aanzien van het proces aan tevreden te zijn met hun betrokkenheid bij het volkshuisvestingsprogramma. Ze zijn in staat gesteld om opmerkingen te maken en waarderen de opstelling van het college hierbij. Ambtelijk wordt ook geschetst dat het de bestuurscultuur van Heerde typeert dat het college en de raad hierin gezamenlijk optrekken. Inhoudelijk klinken er ambtelijk verschillende beelden door over het huidige programma. Enerzijds is tijdens de gespreksronde aangegeven dat het programma te sectoraal is en nog beperkt in lijn is met de integrale werkwijze die de Omgevingswet beoogt. Er moet meer worden afgewogen waar de gemeente naartoe wil, wat dat concreet betekent en hoe dat samenhangt met andere domeinen. In het ambtelijk wederhoor is dit beeld genuanceerd. Aangegeven is dat het volkshuisvestingsprogramma alle onderdelen bevat die op basis van de Wet versterking regio op de Volkshuisvesting verplicht zijn.

Zo is het gericht op Wonen (afdeling ROW), op Wonen en Zorg (afdeling Sociaal Domein) en de Leefomgeving (afdeling ROB). Bij elk van deze pijlers zijn actiepunten opgenomen in de Uitvoeringsagenda (onderdeel B) om de doelen te realiseren en is er afstemming geweest met de kartrekkers van de drie afdelingen. Over het opnemen van eventuele niet verplichte onderdelen programma zijn afspraken gemaakt. Zo is er besloten om Duurzaamheid niet op te nemen in het volkshuisvestingsprogramma omdat hiervoor een eigen programma (Warmteprogramma) opgesteld wordt. Dit geldt eveneens voor het Kostenverhaal/Vereveningsfonds, waarvoor ook een nota (mogelijk programma) opgesteld wordt. 64 Gemeente Heerde (16 december 2025) Bestuurlijke startnotitie Warmteprogramma gemeente Heerde. 65 Gemeente Heerde (9 maart 2026). Presentatie Warmteprogramma Heerde.

27 / 43 Gebiedsgerichte programma's, die de omgevingsvisie als voorkeursinstrument aanmerkt, zijn formeel nog niet vastgesteld. Ambtelijk wordt aangegeven dat dit tijd, strategische denkkracht en meer urgentie vraagt, en dat de capaciteit een beperkende factor is. Het begrip 'programma' is in Heerde bovendien relatief nieuw en werd voorheen niet gebruikt in de organisatie. Ambteli jk wordt ook gesignaleerd dat de raad niet altijd een goed beeld heeft van wat programma's zijn en wat hun relatie is met de omgevingsvisie en het omgevingsplan - een stap die nog uitdrukkelijk gezet moet worden. Een concreet voorbeeld van hoe de omgevingsvisie wél als basis fungeert voor een gebiedsgericht traject is het kassengebied rondom de Kerkdijk en Borchgraverborg (zie figuur 4) . Dit dynamische gebied - met stoppende ondernemers en ondernemers die willen doorontwikkelen - is aanleiding geweest voor een gebiedsproces dat inmiddels een half jaar loopt en al drie bewonersavonden heeft gehad. Bestuurlijk wordt dit expliciet aangehaald als voorbeeld van hoe de omgevingsvisie in de praktijk werkt: op basis van de visie wordt nu dit concrete spoor gelopen. 4.2.5. Het omgevingsplan, omgevingsvergunningen en de rol van de raad in de praktijk Onder de Omgevingswet is de relatie tussen het omgevingsplan en de vergunning nauw en direct.

Het omgevingsplan bepaalt de regels, en de omgevingsvergunning is het middel om hiervan af te wijken of om toestemming te krijgen voor specifieke, gereguleerde ac tiviteiten. We beschouwen de betrokkenheid van de raad bij het omgevingsplan en omgevingsvergunningen in deze paragraaf daarom in samenhang. Op voorhand vermelden we hier dat in paragraaf 3.2 al uitgebreider is gereflecteerd op het proces om te komen tot een definitief omgevingsplan en de betrokkenheid van de raad hierbij. In deze paragraaf zal de focus vooral liggen op BOPA’s en het bindend adviesrecht, omgevingsplanwijzigingen en de huidige praktijk rondom omgevingsvergunningen. BOPA’s en het bindend adviesrecht In de aanloop naar de inwerkingtreding van de Omgevingswet is de raadsklankbordgroep op 19 september 2022 via een sessie geïnformeerd over het bindend adviesrecht. Onder de Omgevingswet is de verklaring van geen bedenkingen vervallen, waarmee de raad voorheen doorgaans een rol had bij buitenplanse afwijkingen. Het bindend adviesrecht vereist dat de raad zelf vooraf aanwijst voor welke gevallen hij betrokken wil zijn. In de klankbordgroep werden drie opties voorgelegd: 1. niets aanwijzen; 2. alles aanwijzen; of 3. een tussenweg via een lijst met categorieën.

Al in die sessie werd gewezen op de noodzaak van evaluatie na twee jaar.66 Op 11 december 2023 heeft de raad besloten voor de tussenweg te kiezen en een lijst met acht categorieën vast te stellen waarvoor het bindend adviesrecht geldt:67 1. één of meer bouwwerken met een hoogte van meer dan 15 meter, niet zijnde een antennemast; 2. het plaatsen van één of meer windmolens, niet zijnde een erfwindmolen met een maximale ashoogte van 30 meter; 3. het realiseren van een installatie voor grootschalige opwekking van zonne -energie die zelfstandig is opgesteld in het open veld; 4. een ontwikkeling die in strijd is met de omgevingsvisie; 5. ontwikkelingen waarbij meer dan 10 woningen in één project zijn betrokken; 6. een ontwikkeling waarbij een m.e.r.-procedure doorlopen moet worden; 66 Gemeente Heerde (19 september 2022). Klankbordgroep – Bindend adviesrecht gemeenteraad. 67 Gemeente Heerde (11 december 2023). Bindend adviesrecht. 28 / 43 7. projecten met een bebouwingsoppervlak van meer dan 500 m², dan wel bestaande bebouwing van meer dan 500 m² die wordt omgezet naar een andere gebruiksactiviteit; 8. bovenlokale grootschalige infrastructuurprojecten. Die lijst wijkt op een aantal punten af van de lijst met mogelijke categorieën die in 2022 aan de klankbordgroep zijn gedeeld. De grens bij woningbouw werd opgehoogd van 5 naar 10 woningen.

De formulering rond zonne-energie werd specifieker: niet meer "weiden met zonnepanelen" maar een zelfstandige installatie in het open veld die niet gecombineerd wordt met bebouwing op een erf. De categorie strijdigheid met het omgevingsplan werd geschrapt ; de definitieve lijst spreekt alleen nog van strijdigheid met de omgevingsvisie. Daarnaast werden categorie 7 en categorie 8 toegevoegd. Uit de documenten en gesprekken blijkt vervolgens dat bindend adviesrecht in totaal één keer is toegepast: in september 2024 voor het plaatsen van een sirenemast met telecommunicatiefunctie (27 meter hoog) nabij de Kwartelweg in Wapenveld. Deze casus viel onder categorie 1 van de lijst (een bouwwerk hoger dan 15 meter). De raad gaf een positief bindend advies. Vanwege de verplichte termijnen en het samenvallen met het zomerreces was geen commissiebehandeling mogelijk; de raad besloot rechtstreeks. 68 Bestuurlijk is de casus omschreven als een goede oefencasus; relatief onschuldig van aard maar nuttig om het instrument te doorleven.

Wel bleek dat de toepassing bij raadsleden de nodige vragen opriep over de nieuwe procedures onder de Omgevingswet, zo erkende het college vier dagen later op 13 september 2024 via actieve raadsinformatie.69 Toegelicht wordt dat er omgevingsplanwijzigingen én BOPA’s kunnen worden toegepast voor ontwikkelingen die passen binnen de beleidsvelden zoals bijvoorbeeld de omgevingsvisie, maar niet passen in de regels van het omgevingsplan. In een themaraad van 24 maart 2025 is er wederom stilgestaan bij het bindend adviesrecht. Het college verklaart hierin het geringe aantal bindend-adviesrecht-casussen doordat initiatiefnemers bij grotere projecten (bijvoorbeeld boven de drempelwaarde van 10 woningen ) uit zichzelf kiezen voor een omgevingsplanwijziging via de raad, en bij kleinere projecten voor een BOPA via het college. De projecten die om bindend adviesrecht vragen komen in die zin (nog) niet als BOPA bij de raad binnen. In de themaraad wordt gewezen op drie voorgestelde aanpassingen van de lijst. Ten eerste wordt categorie 5 verduidelijkt van "meer dan 10 woningen" naar "meer dan 10 nieuwe woningen", om te voorkomen dat bestaande woningen in een project worden meegeteld. Ten tweede wordt punt 1 uitgebreid met de uitzondering voor gecombineerde masten, mede ingegeven door de ervaring met de sirenemast als eerste casus.

Ten derde wordt voorgesteld flexwoningen (tijdelijke woonvormen) expliciet uit te zonderen van het bindend adviesrecht. Parallel hieraan wordt een delegatiebesluit voorgesteld waarmee het college het omgevingsplan zelfstandig kan wijzigen voor projecten onder de drempelwaarde van 10 woningen, zodat voor initiatiefnemers geen procedureel verschil meer bestaat tussen een BOPA en een omgevingsplanwijziging.70 Benadrukt is dat het concept delegatiebesluit op meer zaken toeziet dan alleen de drempelwaarde van 10 woningen. Uit de interviews en de raadssessie blijkt dat vooral de betrokkenheid van de raad bij initiatieven van meer dan 10 woningen een thema is dat leeft. Opmerkelijk is daarbij dat de klankbordgroeppresentatie uit 2022 nog uitging van een grens van 5 woningen; in het definitieve raadsbesluit is die grens verdubbeld naar 10 woningen. Een concreet voorbeeld 68 Gemeente Heerde (09 september 2024) Bindend adviesrecht voor het plaatsen van een sirenemas t. 69 Gemeente Heerde (13 september 2024). Actieve raadsinformatie Nieuwe procedures Omgevingswet. 70 Gemeente Heerde (24 maart 2025) Presentatie themaraad bindend adviesrecht. dat meermaals is aangehaald betreft een woningbouwproject van acht woningen in de directe nabijheid van het gemeentehuis.

Dit project viel buiten het bindend adviesrecht; het college was formeel bevoegd en heeft zelfstandig een vergunning verleend via een BOPA. Bij raadsleden riep dit vragen op. Ambtelijk wordt erkend dat het college de raad in een dergelijk geval wél eerder had kunnen betrekken, ook zonder dat dit juridisch vereist was. Dit is illustratief voor een breder patroon: in de raadssessie is door raadsleden benoemd dat het besef over wat een BOPA in de praktijk betekent in de breedte van commissie en raad nog onvoldoende aanwezig is. Omgevingsplanwijzigingen Naast de route van de BOPA’s heeft de gemeente Heerde ook gebruik gemaakt van de tijdelijke alternatieve maatregel (TAM) om het omgevingsplan te wijzigen. De tijdelijke alternatieve maatregel (TAM-IMRO) was een tijdelijk vangnet dat gemeenten gebruikten in de periode direct na de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024. De nieuwe digitale systemen waarop gemeenten hun omgevingsplannen moesten publiceren waren op dat moment nog niet volledig gereed. Om te voorkomen dat ruimtelijke planvorming daardoor zou vastlopen, mochten gemeenten tijdelijk blijven werken met de vertrouwde oudere technische standaard (IMRO) en de bekende website ruimtelijkeplannen.nl. Deze | mogelijkheid | gold | tot | 1 | januari | 2026.

| Vanaf | die | datum | moeten | gemeenten | werken | met | de | nieuwe publicatiestandaard die de Omgevingswet voorschrijft.71 Een belangrijk onderscheid tussen de omgevingsplanwijziging en de BOPA is wie er beslist. Bij een BOPA beslist het college, | met | uitzondering | van | de | gevallen | waar | het | bindend | adviesrecht | op | van | toepassing | is. | Bij | een omgevingsplanwijziging ligt de bevoegdheid in beginsel bij de raad: de raad stemt in met de wijziging en neemt het definitieve besluit. De raad kan deze bevoegdheid echter via een delegatiebesluit aan het college overdragen voor onderdelen van het omgevingsplan; in dat geval is het college bevoegd gezag.

In Heerde is een dergelijk delegatiebesluit op dit moment nog niet genomen, waardoor de raad vooralsnog bij alle omgevingsplanwijzigingen het bevoegde gezag is Uit het raadsinformatiesysteem van Heerde blijkt dat de raad meerdere TAM-omgevingsplannen heeft vastgesteld:72 • | TAM-omgevingsplan Ontwikkelingsgebieden, vastgesteld op 18 maart 2025 • | TAM-omgevingsplan Bovenkamp III, vastgesteld op 30 juni 2025 • | TAM-omgevingsplan Wapenvelder Kerkweg 24B, vastgesteld op 30 juni 2025 | ; een functieverandering van een veehouderij naar akkerbouw en wonen, met de realisatie van 6 woningen • | TAM-omgevingsplan Molenkamp-Noord Heerde, vastgesteld op 3 februari 2026 | l een herstructureringsproject in de wijk Molenkamp waarbij 41 bestaande woningen worden gesloopt en 73 nieuwe wooneenheden terugkomen | . TAM-IMRO plannen werden ook gepubliceerd via regels op de kaart. Omgevingsvergunningen Om te toetsen of initiatieven passen binnen het (tijdelijke) omgevingsplan, heeft de gemeente Heerde in samenwerking met Hattem en Oldebroek een gestandaardiseerde beoordelingsketen opgezet. | 73 Een initiatief doorloopt daarin eerst een check op volledigheid, waarna het wordt besproken aan de intaketafel.

De intaketafel adviseert in een vroeg stadium over de wenselijkheid van initiatieven.74 Dit is een integraal advies van adviseurs uit verschillende beleidsvelden, zoals ruimtelijke ordening, de omgevingsvisie, wonen, het sociaal domein en beheer en onderhoud.² De intaketafel beoordeelt 71 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Tijdelijke alternatieve maatregel (TAM) omgevingsplan via IMRO. 72 Bestuurlijkeinformatie.heerde.nl 73 Gemeente Heerde (2022). Procesuitwerking Verkennen en begeleiden initiatief. 74 Gemeente Heerde (2024). Actieve Raadsinformatie: Initiatieven bindend adviesrecht. Bijlage 2 werkwijze intaketafel. 29 / 43 30 / 43 uitsluitend op wenselijkheid; het advies is geen definitieve juridische toets op haalbaarheid en zegt nog niets over de concrete invulling van een plan. Na bespreking zijn er drie mogelijke uitkomsten: 1. het initiatief is wenselijk en de initiatiefnemer krijgt adviezen mee om zich voor te bereiden op de omgevingstafel (uitkomst 1A en 1B); 2. het initiatief zou wenselijk kunnen zijn maar er is nog onvoldoende informatie beschikbaar, waarna het opnieuw aan de intaketafel wordt voorgelegd (uitkomst 2); of 3. het initiatief is niet wenselijk (uitkomst 3).

Bij een niet-wenselijk advies neemt het college een besluit; bij een wenselijk advies wordt het college ter kennisgeving geïnformeerd; in de huidige praktijk eens per kwartaal.75 Na de intaketafel wordt bepaald welke vervolgstap passend is: de vergunningroute via een buitenplanse omgevingsplanactiviteit of een omgevingsplanwijziging.76 Bij beide routes blijft het college het bevoegde gezag voor de vergunningverlening. De raad heeft daarin geen formele rol, tenzij het bindend adviesrecht van toepassing is. Uit de gesprekken komt naar voren dat de nieuwe werkwijze tot versnelling zou moeten leiden. Vergeleken met het oude stelsel – waarbij een aanvraag soms twaalf maanden moest wachten voordat die überhaupt werd opgepakt – dienen initiatiefnemers nu binnen vier weken een wenselijkheidsadvies te ontvangen. Voor wenselijke initiatieven die daarna in behandeling worden genomen, bedraagt de wachttijd echter momenteel zes tot negen maanden. De gemeente schrijft dit toe aan capaciteitsdruk op de afdeling en verwachtte verbetering door uitbreiding van de ambtelijke capaciteit.77 Uit de gesprekken komt naar voren dat capaciteit op dit vlak nog steeds een uitdaging blijft. Daarnaast ontbreekt de omgevingstafel ; de volgende stap in de keten na de intaketafel, bedoeld voor de integrale inhoudelijke beoordeling van wenselijke initiatieven. Dit is een breed erkend knelpunt.

Zonder omgevingstafel moeten adviseurs losse adviezen ophalen en zelf afwegen, in plaats van integraal te besluiten. Ten tijde van dit onderzoek staan circa vijftien plannen op de wachtlijst. Bestuurlijk wordt toegelicht dat de omgevingstafel door capaciteitsgebrek nog niet is ingericht. Ook leidde de communicatie richting initiatiefnemers in het verleden tot verwachtingsproblemen. Adviezen waren soms te open geformuleerd, waardoor initiatiefnemers dachten dat hun plan al grotendeels was goedgekeurd, terwijl later moest worden teruggeschakeld. De brieven vermeldden bovendien een omgevingstafel die nog niet bestaat. Dit is inmiddels onderkend en wordt aangepakt. Tenslotte heeft de terugkoppeling vanuit de intaketafel naar het college in de praktijk niet zoals voorzien verlopen. Formeel gaan niet -wenselijke adviezen naar het college voor besluitvorming en worden wenselijke adviezen ter kennisgeving aangeboden. In de praktijk is deze terugkoppeling een tijd niet geborgd geweest, waardoor de wethouder als portefeuillehouder niet altijd tijdig op de hoogte was van wat er bij de intaketafel speelde. Dit werd als kwetsbaarheid gezien in de gesprekken. Vanuit het ambtelijk wederhoor is aangegeven dat deze procedure is hersteld. Er zijn maatregelen genomen om dit in de toekomst te voorkomen. 75 Ibid. 76 Gemeente Heerde (2024). Actieve raadsinformatie: Nieuwe procedures Omgevingswet.

77 Gemeente Heerde (2024). Actieve Raadsinformatie: Initiatieven bindend adviesrecht. Bijlage 2 werkwijze intaketafel. 31 / 43 Gevolgen voor de positie van de raad Voor de raad is relevant dat onder de Omgevingswet minder initiatieven langs hem komen dan onder het oude stelsel. Doordat meer is gemandateerd naar de intaketafel, gaat minder naar de raad (én minder naar het college). De raad heeft formeel geen rol in de intaketafelprocedure; zijn betrokkenheid bij vergunningverlening beperkt zich tot de gevallen op de lijst voor het bindend adviesrecht. Ambtelijk is er weinig zicht op hoe de raad deze veranderde positie ervaart . Wij constateren echter eerder dat de raad nog zoekende is in deze rol, bijvoorbeeld bij initiatieven die bijna voldoen aan de lijst van aangewezen gevallen voor het bindend adviesrecht. 4.3. Toets op de normen Aspect Norm Betrokkenheid van de raad 1. De kaderstellende en controlerende betrokkenheid van de raad onder de Omgevingswet is helder vastgelegd in Heerde. 2. De raad is met het huidige instrumentarium (i.i.g. Omgevingsvisie, omgevingsplan en besluit bindend adviesrecht) voldoende in staat om zijn kaderstellende en controlerende rol onder de Omgevingswet te vervullen. 3. Knelpunten met het werken onder de Omgevingswet zijn in beeld bij de raad en worden in gesprek tussen het college en de raad voldoende ondervangen.

Norm 1 De rolverdeling tussen raad en college is geëxpliciteerd in de omgevingsvisie: de raad is eindverantwoordelijk voor de omgevingsvisie en het omgevingsplan, het college voor de programma's en de vergunningverlening. De raad heeft voorafgaand aan de inwerkingtreding strategische keuzes vastgesteld, een lijst voor het bindend adviesrecht bepaald en via klankbordgroepen, themaraden en actieve raadsinformatie betrokkenheid bij de voorbereiding gehad. De omgevingsvisie voorziet bovendien in een evaluatiecyclus me t twee voortgangsrapportages per bestuursperiode en actualisatie ten minste eens in de vier jaar. Tegelijkertijd is de kaderstellende en controlerende betrokkenheid van de raad niet volledig vastgelegd. Met name afspraken over de betrokkenheid bij het omgevingsplan ontbreken. De intenties zijn beschreven, maar de operationalisering in concrete werkafspraken verdient aandacht. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. Norm 2 De instrumenten die de raad ter beschikking staan zijn aanwezig: de omgevingsvisie is vastgesteld, een lijst voor het bindend adviesrecht is bepaald en de raad zijn bevoegdheid in het kader van omgevingsplanwijzigingen benut.

In de praktijk zijn deze instrumenten echter onvoldoende doorleefd om effectief te werken: • De omgevingsvisie is bewust open geformuleerd, maar biedt daardoor te weinig houvast voor concrete kaderstelling; zowel voor de intaketafel als voor de raad zelf bij de beoordeling van initiatieven. • Afspraken over de betrokkenheid bij het omgevingsplan ontbreken. • Het bindend adviesrecht is slechts één keer toegepast maar vooral nog onvoldoende doorleefd Daarmee wordt op dit moment niet voldaan aan de norm. Norm 3 Knelpunten worden breed gevoeld en erkend door raad, college en ambtelijke organisatie. Die openheid is een positief vertrekpunt. Meerdere concrete knelpunten zijn benoemd: het beleidshuis staat onvoldoende, programmatische en 32 / 43 integrale sturing op de Omgevingswet wordt gemist na het loslaten van de programmastructuur na inwerkingtreding, en het daadwerkelijk laten werken van de Omgevingswet als cyclus (plan -do-check-act) is nog niet van de grond gekomen. De knelpunten zijn daarmee in beeld, maar worden nog niet structureel beheerst. Het gesprek tussen college en raad over deze knelpunten vindt plaats maar het structureel oplossen van deze knelpunten is een aandachtspunt . Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. 33 / 43 5. Participatie In dit hoofdstuk wordt er ingezoomd op het aspect participatie. Daarbij staat deelvraag 5 centraal: 5.

Hoe is participatie geregeld onder de Omgevingswet en hoe verhoudt zich dat tot het eerdere rapport van de rekenkamer over inwonersparticipatie? In paragraaf 5.1 geven we een korte theoretische schets van participatie onder de Omgevingswet en de rol van de raad daarbij. Vervolgens kijken we in paragraaf 5.2 naar de huidige kaders en uitvoering rondom participatie in Heerde. In paragraaf 5.3 halen we de bevindingen uit het rekenkameronderzoek van 2021 over inwonerparticipatie terug en reflecteren we op de wijze waarop invulling is gegeven aan de opvolging hiervan. In paragraaf 5. 4 vindt er een toets plaats op de normen van het onderdeel “Participatie” uit het normenkader. 5.1. Participatie onder de Omgevingswet en de rol van de gemeenteraad Het wettelijk kader De Omgevingswet gaat uit van ‘brede participatie’: iedereen moet kunnen meedenken over ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving. Het doel is om belangen vroegtijdig in beeld te brengen en zo te komen tot een beter plan en transparantere afwegingen. Vroege betrokkenheid kan bijdragen aan meer commitment van de samenleving bij de besluitvorming.78 Participatie is bewust vormvrij gehouden, maar er gelden wel motiveringsverplichtingen.

Bij de vaststelling van de omgevingsvisie, het omgevingsplan en programma's moeten gemeenten aangeven hoe zij invulling hebben gegeven aan hun participatiebeleid en wat er met de uitkomsten is gedaan. Bij de omgevingsvergunning werkt dit anders: daar geldt een aanvraagvereiste voor de initiatiefnemer, die moet aangeven of en hoe hij belanghebbenden heeft betrokken. Een belangrijk onderscheid is dat het participatiebeleid uitsluitend toeziet op participatie door de overheid zelf; niet op participatie door initiatiefnemers bij vergunningaanvragen.79 Het parallelle traject: Wet versterking participatie op decentraal niveau Parallel aan de Omgevingswet is per 1 januari 2025 de Wet versterking participatie op decentraal niveau in werking getreden. Deze wet verplicht gemeenten een participatieverordening op te stellen. Hiermee wordt inwonerbetrokkenheid niet alleen geregeld in de voorbereiding maar ook in de uitvoering en evaluatie van beleid. 80 De wet verankert tevens het uitdaagrecht, waarmee inwoners kunnen verzoeken een gemeentelijke taak over te nemen. Het onderscheid tussen beide trajecten is van belang: de Wet versterking participatie gaat over de participatieverordening; de Omgevingswet over het participatiebeleid. Beide instrumenten zien uitsluitend toe op participatie door de overheid zelf.

De rol van de gemeenteraad De gemeenteraad heeft meerdere concrete sturingsinstrumenten op het gebied van participatie. Hij stelt het participatiebeleid vast, stelt de participatieverordening vast, en bewaakt de samenhang tussen omgevingsvisie, programma en omgevingsplan. Daarnaast heeft de raad een bijzondere bevoegdheid bij de omgevingsvergunning voor 78 VNG (2026, bijgewerkt 15 april). Raadgever Participatie in de Omgevingswet en de Wet versterking participatie . 79 Ibid. 80 VNG (2024). Wet versterking participatie door Eerste Kamer aangenomen . 34 / 43 een buitenplanse omgevingsplanactiviteit: de raad kan vooraf met een raadsbesluit gevallen aanwijzen waarbij participatie verplicht is. In die gevallen kan het college de aanvraag buiten behandeling laten als de initiatiefnemer onvoldoende aan participatie heeft gedaan. Participatieresultaten zijn daarbij geen weigeringsgrond voor de vergunning zelf omdat de wetgever bewust heeft gekozen voor een vormvrije benadering waarbij de initiatiefnemer bepaalt hoe participatie wordt ingericht.81 Eerste beelden over participatie onder de Omgevingswet De VNG monitort de uitvoering van de Omgevingswet eens per kwartaal. Ook over participatie komen daarin al eerste beelden naar voren.

Zo constateerde de VNG dat de meeste gemeenten inmiddels het besluit hebben genomen om verplichte participatie op te leggen bij buitenplanse omgevingsplanactiviteiten: 79 procent van de gemeenten hanteert dit per september 2024.82 De voornaamste overweging is de politieke en maatschappelijke gevoeligheid van een initiatief, maar ook de omvang speelt een rol. Desondanks zijn de praktijkervaringen met verplichte participatie nog beperkt. In het eerste jaar van de Omgevingswet hadden de meeste vergunningen voor buitenplanse omgevingsplanactiviteiten betrekking op kleinere initiatieven met weinig impact op de omgeving, waarbij kon worden volstaan met een beperkte vorm van participatie.83 Een structureel knelpunt is de beperkte ruimte die gemeenten hebben om kwaliteitseisen te stellen aan participatieprocessen van initiatiefnemers. De aanvraagvereiste participatie is uitputtend geregeld in de Omgevingswet en mag niet worden uitgebreid met aanvullende criteria. Dit maakt het voor gemeenten lastig om te sturen op de kwaliteit van wat initiatiefnemers aan participatie organiseren. Recentere rapportages bevestigen en verdiepen dit beeld. De VNG -monitor over het eerste kwartaal van 2025 laat zien dat gemeenten bij de kerninstrumenten vooral lichtere vormen van participatie toepassen ; informeren en raadplegen domineren, terwijl zwaardere vormen als coproduceren nog uitzondering zijn.

84 De rapportage over het derde kwartaal van 2025 constateert dat participatie zich weliswaar verder ontwikkelt en dat de beleidscyclus steeds zichtbaarder wordt, maar dat de verschillen tussen gemeenten in aanpak en uitvoeringskwaliteit nog groot zijn.85 5.2. Participatie in de praktijk in Heerde De huidige kaders voor participatie onder de Omgevingswet vinden hun oorsprong in het raadsbesluit “Participatie onder de Omgevingswet” (2021). Hier wordt in paragraaf 5. 2.1 bij stil gestaan. Daarnaast wordt er, mede ingegeven door de Wet versterking participatie op decentraal niveau , op dit moment gewerkt aan een nieuwe participatievisie en - verordening (2025-2027). Bij dit traject wordt stil gestaan in paragraaf 5.2.2. 81 VNG (2026, bijgewerkt 15 april). Raadgever Participatie in de Omgevingswet en de Wet versterking participatie . 82 VNG (april 2025). VNG-monitor Omgevingswet en Wkb, kwartaal 4 2024 83 Evaluatiecommissie Omgevingswet (30 januari 2025). In werking, maar onderbenut: reflectierapport Omgevingswet 2024 . 84 VNG (15 juli 2025). VNG-monitor Omgevingswet en Wkb, kwartaal 1 2025. 85 VNG (2 maart 2026). VNG-monitor Omgevingswet en Wkb, kwartaal 3 2025. 35 / 43 5.2.1.

Raadsbesluit participatie onder de omgevingswet (2021) Tijdens de raadsvergadering van maandag 13 december 2021 werd het raadsvoorstel “Participatie onder de Omgevingswet” vastgesteld.86 Dit raadsvoorstel h ad als doel om zowel initiatiefnemers als “de eigen collega’s” bij inwerkingtreding van de Omgevingswet zo goed mogelijk te ondersteunen als het gaat om participatie in het fysieke domein.87 Dit raadsvoorstel werd eerder aan de commissie Ruimte voorgelegd door de projectgroep Participatie, waarna de commissie unaniem voor het voorstel stemde. Het raadsvoorstel bevatte twee onderdelen: het besluit om geen buitenplanse omgevingsplanactiviteiten aan te wijzen voor verplichte participatie; en het vaststellen van het Participatiebeleid fysieke leefomgeving. Het besluit om geen buitenplanse omgevingsplanactiviteiten aan te wijzen voor verplichte participatie wijkt af van eerder gemaakte strategische keuzes over participatie i n januari 2021 (zie figuur 3) .88 Het uitgangspunt was eerder om participatie bij buitenplanse omgevingsactiviteiten in specifieke gevallen verplicht te stellen. Bij binnenplanse activiteiten zou participatie gestimuleerd worden. Deze afwijking wordt onderbouwd vanuit het idee dat verplichting geen meerwaarde biedt. Participatie is al een aanvraagvereiste en de gemeente heeft altijd de mogelijkheid om de kwaliteit van het doorlopen traject te beoordelen.

Bovendien geeft een verplichting geen enkele garantie over de kwaliteit van de participatie en leidt het slechts tot een formeel vinkje. Stimuleren en ondersteunen wordt als effectiever beschouwd dan verplichten.89 Het participatiebeleid fysieke leefomgeving wordt hieronder beschreven. Beschrijving participatiebeleid fysieke leefomgeving In het participatiebeleid ‘fysieke leefomgeving’ staan de richtlijnen voor het betrekken van anderen bij een plan voor de fysieke leefomgeving. Dit beleid is anno 2026 ook vertaald in een ‘toolbox participatie’ die op de eigen website is opgenomen.90 De richtlijnen in het participatiebeleid gelden voor iedereen: inwoners, bedrijven en de gemeente Heerde zelf. Ze zijn uitgewerkt in vier spelregels, passend bij de wettelijke keuze om participatie niet te reduceren tot een checklist.91 • De eerste spelregel betreft de mate van invloed: de initiatiefnemer bepaalt vooraf hoe groot de bijdrage van betrokkenen mag zijn. Daarvoor wordt gebruikgemaakt van de participatieladder, die loopt van informeren en raadplegen via adviseren en coproduceren tot meebeslissen. • De tweede spelregel gaat over het moment van betrokkenheid. Aan de hand van een matrix die de omvang van de groep die geraakt wordt afzet tegen de mate van impact, wordt bepaald wanneer anderen worden betrokken.

Bij een plan met grote impact dat veel mensen raakt, is het advies om betrokkenen vanaf het begin te betrekken. • De derde spelregel betreft het opstellen en uitvoeren van een participatieplan, waarbij de initiatiefnemer heldere verwachtingen schept richting betrokkenen en hen gedurende het proces op de hoogte houdt van de vorderingen. 86 Ibid. 87 Ibid. 88 Gemeente Heerde (25 januari 2021). Strategische keuzes bij invoering Omgevingswet. 89 Gemeente Heerde (2021). Raadsvoorstel Participatie onder de Omgevingswet, 90 Samen ontwikkelen - gemeente Heerde 91 Gemeente Heerde (2021). Raadvoorstel Participatie onder de Omgevingswet. 36 / 43 • De vierde spelregel verplicht de initiatiefnemer tot het maken van een verslag, waarin wordt verantwoord hoe de belangen van betrokkenen zijn meegewogen en wat er met hun inbreng is gedaan. De gemeente betrekt dit verslag bij haar beoordeling van het initiatief. Het participatiebeleid fysieke leefomgeving eindigt met verschillende t ips voor onder andere inwoners, commerciële partijen en medewerkers van de gemeenten. Voor de gemeente wordt genoemd dat deze verplicht is om participatie uit te voeren bij het opstellen van de verschillende kerninstrumenten onder de Omgevingswet , de omgevingsvisie, het omgevingsplan en eventuele omgevingsprogramma’s .

Omdat we in dit hoofdstuk vooral focussen op het participatiebeleid zelf hebben we informatie over de wijze waarop de gemeente dit gedaan heeft in Bijlage 1 opgenomen. Ervaringen met het participatiebeleid fysieke leefomgeving Uit de raadssessie komt naar voren dat raadsleden het gevoel hebben dat de participatie onder de Omgevingswet zich positief heeft ontwikkeld. Hulsbergerlanden in Wapenveld worden als positief voorbeeld aangehaald waarbij een goed proces is doorlopen . Tegelijkertijd benoemen raadsleden als nadeel dat zij niet zelf vooraf het gewenste participatieniveau voor projecten kunnen vaststellen. Daardoor is het moeilijk om achteraf nog een controlerende rol te spelen. Een concreet voorbeeld is de woningbouw in Veessen, waarbij de projectontwikkelaar koos voor informeren als participatieniveau. De raad vond dit niet passend voor een ingrijpend plan, maar kon er weinig meer aan doen. Bestuurlijk wordt benadrukt dat er aan de hand van dit beleid de afgelopen jaren belangrijke stappen zijn gezet: participatieverslagen zijn van goede kwaliteit en initiatiefnemers zijn professioneler geworden. Tegelijkertijd deelt het bestuur het beeld van de raad dat meer grip op het participatieniveau per project g ewenst is. Als suggestie wordt meegegeven dat initiatiefnemers eerst een participatieplan indienen bij de gemeente, voordat dit naar buiten gaat.

Ook ambtelijk wordt gesteld dat participatie zich heeft ontwikkeld. Er wordt gewerkt met participatieplannen en duidelijke verslaglegging, en het gesprek gaat nu veel meer over de inhoud. Tegelijkertijd plaatsen ambtenaren kanttekeningen: het beleid leidt soms tot situaties waarin initiatiefnemers aan de formele vereisten v oldoen – bijvoorbeeld door inwoners uitsluitend te informeren – terwijl inwoners zich onvoldoende gehoord voelen. 5.2.2. Wet versterking participatie op decentraal niveau (2025-2027) Zoals benoemd verplicht de Wet versterking participatie op decentraal niveau gemeenten om vóór 1 januari 2027 een participatieverordening op te stellen. Met deze deadline in het vooruitzicht, heeft de gemeente Heerde in het voorjaar van 2025 een projectleider Inwonersparticipatie aangesteld met de opdracht om de participatievisie en participatieverordening vast te stellen. En om participatie bij zowel raad, college, als de ambtelijke organisatie te borgen. In september 2025 organiseerde de gemeente een themaraad over participatie, waarbij inzichtelijk werd gemaakt wat er op dit gebied speelt en welke stappen zijn gezet. Uit de ambtelijke gesprekken komt naar voren dat de gemeenteraad tijdens deze themaraad nadrukkelijk zijn onvrede uitsprak over het feit dat er sinds het vorige rekenkamerrapport weinig concrete voortgang was geboekt op het gebied van inwonersparticipatie.

De burgemeester reageerde hierop door aan te geven dat de organisatie ook financieel gef aciliteerd moet worden om dit goed te kunnen oppakken. Betrokken ambtenaren hebben aangegeven hun behoefte aan meer middelen voor participatie in de voorjaarsnota kenbaar te maken. Tijdens de themaraad werd bovendien besloten dat er een projectopdracht moe t komen voor de verdere ontwikkeling van participatiebeleid, waarbij de werkgroep participatie zich in de opdracht moet kunnen herkennen. 37 / 43 Op 4 november 2025 sprak een breed samengestelde werkgroep over gezamenlijk gedragen conclusies over de stand van zaken rondom participatie. De werkgroep bestond naast betrokken ambtenaren ook uit twee raadsleden van verschillende partijen. De volgende zes conclusies werden gedeeld door raad, college en ambtelijke organisatie: 1. Participatie kent verschillende vormen en stappen, waarbij telkens andere actoren betrokken kunnen zijn. 2. Raad, college en organisatie delen de wens om het ervaren ongemak rond participatieprocessen te verminderen. 3. Proces en inhoud moeten duidelijk van elkaar worden onderscheiden bij participatie. 4. De impact van een onderwerp doet ertoe: hoe zwaarder het onderwerp, hoe intensiever de participatie. 5. De raad wil op twee momenten betrokken zijn bij participatieprocessen: a. Vooraf, bij de verkenning van de participatieopdracht; b.

Achteraf, bij oplevering en besluitvorming. 6. De ambtelijke organisatie heeft behoefte aan duidelijke richtlijnen, waaronder eisen voor een navolgbaar en zorgvuldig proces.92 Het vervolgproces wordt vormgegeven via twee parallelle sporen: een ambtelijke lijn gericht op de ontwikkeling van kaders voor inwonerparticipatie en een interne organisatielijn gericht op implementatie, scholing en borging. Inwoners worden betrokken bij h et meedenken over de conceptkaders en de concept -participatieverordening. De planning die het college voorstelt is als volgt: vaststelling van de kaders voor inwonerparticipatie door de raad in de zomer van 2026, vaststelling van de participatieverordening door de raad in het najaar van 2026, en implementatie in de interne organisatie in 2027. De uitvoering van het project vergt een totaalbudget van €168.052,- voor de gehele looptijd tot eind 2027; de benodigde middelen worden betrokken bij de Voorjaarsnota.93 5.3. Opvolging eerder rekenkamonderzoek naar Inwonerparticipatie (2021) In september 2021 publiceerde de Rekenkamercommissie van de gemeente Heerde een onderzoek naar inwonersparticipatie in de gemeente Heerde en de rol van de raad. Het is hierbij van belang te benoemen dat dit onderzoek naar inwonerparticipatie in de breedte is gedaan. Dus niet in het bijzonder naar inwonerparticipatie onder de Omgevingswet.

Het onderzoek heeft geresulteerd in het onderzoeksrapport “Inwonersparticipatie in Heerde”.94 Doel van het onderzoek was om de gemeenteraad helderheid te geven op de eigen rollen en bevoegdheden met betrekking tot inwonerparticipatie. Daarnaast is er in het onderzoek aandacht besteed aan de bestuurscultuur van het gemeentebestuur van Heerde, waarbi j aspecten als transparantie, betrouwbaarheid en responsiviteit centraal stonden. Daarbij lag de focus op actuele thema’s als uitnodigingsplanologie en de Omgevingswet.95 Uit dit onderzoek zijn een aantal conclusies en aanbevelingen voortgekomen. In paragraaf 5.3.1 lichten we de conclusies toe. In paragraaf 5.3.2 geven we in een tabel de aanbevelingen uit 2021 weer en geven we aan hoe we nu zien hoe hier opvolging aan is gegeven. 92 Gemeente Heerde (2 maart 2026). Actieve raadsinformatie Proces inwonerparticipatie. 93 Ibid. 94 Rekenkamercommissie Gemeente Heerde (2021). Inwonersparticipatie in Heerde. 95 Ibid., p,2. 38 / 43 5.3.1. Conclusies rekenkamerrapport “Inwonersparticipatie in Heerde” (2021) De Rekenkamercommissie constateerde dat zowel het college van B&W, de raadsleden als de ambtelijke organisatie van de gemeente Heerde positief staan ten aanzien van inwonersparticipatie. Zij zijn voornemens om de inbreng van inwoners, ondernemers en maatsc happelijke organisaties in het gemeentelijk beleid te versterken.

Ook zet met zich in de praktijk bewust en actief in om die voornemens daadwerkelijk te laten uitkomen.96 Echter blijkt dat dit enthousiasme om met inwonersparticipatie aan de slag te gaan wordt tegengehouden. Dit komt volgens het onderzoek doordat er geen duidelijke, algemene, bekende en doorleefde uitgangspunten voor inwonerparticipatie aanwezig zijn. Een st evig fundament onder het participatiebeleid ontbreekt. H ierdoor geven verschillende betrokkenen hun eigen invulling aan wat inwonerparticipatie betekent. Dit heeft als gevolg dat inwoners van de gemeente Heerde een wisselend en geen betrouwbaar beeld van de positie van de gemeente ervaren. Dit is met name zicht baar bij trajecten rondom uitnodigingsplanologie. 97 Bij uitnodigingsplanologie biedt de gemeente actief ruimte aan initiatieven uit de samenleving voor gebiedsontwikkeling ; ook als deze niet direct binnen de geldende regelgeving of kaders vallen. Hierbij is de initiatiefnemer zelf verantwoordelijk voor het betrekken van de omgeving. Benoemd wordt dat de gemeente Heerde één van de eerste gemeentes was die met uitnodigingsplanologie aan de slag is gegaan in 2013. Destijds is voor deze aanpak gekozen omdat door de financiële crisis ruimtelijke initiatieven grotendeels waren stilgevallen. Echter wordt geconcludeerd dat vanuit de invalshoek van inwonersparticipatie, de uitnodigingsplanologie velen bezwaren kent.

Dit komt met name doordat initiatiefnemers ten opzichte van andere betrokkenen (bijvoorbeeld omwonenden van een project) een sterkere positie innemen. 5.3.2. Opvolging aanbevelingen rekenkamerrapport “Inwonersparticipatie in Heerde” (2021) De meest fundamentele conclusie uit het rekenkamerrapport van 2021 was dat het in de gemeente Heerde niet ontbrak aan de goede intenties over participatiebeleid, maar wel aan duidelijke beleidskaders. Ruim vier jaar later constateren we dat deze conclusie grotendeels nog steeds van kracht is. uit de gesprekken blijkt dat er jarenlang geen expliciete en structurele opvolging is gegeven aan het onderzoek. De gemeenteraad sprak hierover tijdens de themaraad van september 2025 nadrukkelijk zijn onvrede uit. Uit de ambtelijke gesprekken komt naar voren dat meerdere eerdere pogingen om tot gemeentebreed participatiebeleid te komen telkens vastliepen, zonder dat dit tot een blijvend resultaat heeft geleid. Zo ontbreekt het tot op heden aan een gemeentebreed participatiebeleid, waarvan de voorbereiding al in 2021 werd aangekondigd. 98 Tegelijkertijd zien we dat de komst van de Wet versterking participatie op decentraal niveau de gemeente heeft gestimuleerd om alsnog stappen te zetten.

Het traject dat begin 2025 is gestart, met een themaraad, een breed samengestelde werkgroep en een projectopdracht, laat zien dat er nu serieuzer werk wordt gemaakt van de opvolging. De zes gezamenlijk gedragen conclusies uit de werkgroep van november 2025 sluiten inhoudelijk aan bij meerdere aanbevelingen uit 2021 en vormen een herkenbaar vertrekpunt. In de onderstaande tabel (figuur 6) geven we per aanbeveling aan in hoeverre opvolging heeft plaatsgevonden. 96 Ibid., p,12. 97 Ibid. 98 Gemeente Heerde (2021). Raadvoorstel Participatie onder de Omgevingswet. 39 / 43 Aanbeveling 2021 Opvolging aanbeveling Aanbevelingen aan het college 1. Stel uitgangspunten voor inwonersparticipatie op in goede en intensieve wisselwerking tussen college van B&W, ambtelijke organisatie, gemeenteraad én inwoners zodat deze collectief doorleefd zijn. Zorg dat inzicht ontstaan in de wederzijdse ambities en verwachtingen en de noodzakelijke afstemming en wisselwerking om die ambities waar te maken. Zoals toegelicht is er participatiebeleid voor de fysieke leefomgeving gekomen in 2021. Bij de vaststelling hiervan werd een gemeentebreed participatiebeleid aangekondigd dat er tot op heden niet is.

Uit de recente actieve raadsinformatie van maart 2026 blijkt daarnaast dat het doorleven van participatie een aandachtspunt is.99 Beschreven staat dat de raad, het college en de organisatie de wens delen ervaren ongemak rond participatieprocessen te verminderen. Ook zijn inwoners (nog) niet betrokken bij de herijking van participatiebeleid. 2. Expliciteer in dat beleid de positie, verantwoordelijkheden en rollen van de verschillende betrokken spelers; college van B&W, gemeenteraad en medewerkers van de organisatie. In het participatiebeleid fysieke leefomgeving uit 2021 zijn de rollen van de verschillende spelers niet expliciet uitgewerkt. Het beleid richt zich primair op spelregels voor initiatiefnemers, maar maakt niet concreet wat er van de raad, het college en de ambtelijke organisatie onderling wordt verwacht. Conclusie 5 van uit de werkgroep van november 2025 benoemt expliciet op welke momenten de raad betrokken wil zijn, en conclusie 6 adresseert de behoefte van de ambtelijke organisatie aan duidelijke richtlijnen. De verdere uitwerking is voorzien bij de vaststelling van de kaders en participatieverordening in 2026. 3.

Werk de uitgangspunten uit in duidelijke en concrete richtlijnen voor de dagelijkse uitvoeringspraktijk van de medewerkers van de gemeentelijke organisatie; besteed daarbij ook aandacht aan de wijze en het moment waarop de raad wordt geïnformeerd over participatie. De ambtelijke organisatie geeft zelf aan behoefte te hebben aan duidelijke richtlijnen voor een navolgbaar en zorgvuldig proces ; wat impliceert dat deze er nog niet zijn. Dit wordt bevestigd door signalen uit de praktijk: het huidige beleid leidt soms tot situaties waarin initiatiefnemers aan de formele vereisten voldoen terwijl inwoners zich onvoldoende gehoord voelen. Ook over de wijze en het moment waarop de raad wordt geïnformeerd over pa rticipatie zijn geen concrete afspraken gemaakt. 4. Investeer in een organisatiecultuur waarin de uitgangspunten en concrete richtlijnen geen “papieren tijgers” zijn, maar wel integraal onderdeel van het dagelijks handelen van de medewerkers. Deze aanbeveling hangt nauw samen met aanbeveling 3: zolang concrete richtlijnen ontbreken, kan ook een cultuur waarin die richtlijnen leven niet worden opgebouwd. Uit de ambtelijke gesprekken komt naar voren dat participatie weliswaar is gegroeid – er wordt gewerkt met participatieplannen en verslaglegging – maar dat de uitvoering ook persoonsafhankelijk is..

De interne organisatielijn van het huidige traject is expliciet gericht op implementatie, scholing en borging, maar dit is pas voorzien in 2027. 5. Houd het beleid levend en actueel; inventariseer structureel ervaringen met participatietrajecten, bespreek die in organisatie en leid daar, zo nodig verbeterpunten uit af. Betrek ook met enige regelmaat de gemeenteraad bij de lessen en ervaringen uit participatietrajecten. Een structurele cyclus waarbij ervaringen met participatietrajecten worden geïnventariseerd, besproken en vertaald naar verbeterpunten heeft niet plaatsgevonden. De gemeenteraad sprak tijdens de themaraad van september 2025 nadrukkelijk zijn onvrede uit ov er het feit dat er sinds het rekenkamerrapport van 2021 weinig concrete voortgang was geboekt. De themaraad van september 2025 en het instellen van de werkgroep zijn een eerste aanzet tot het gezamenlijk bespreken van ervaringen . Een structurele borging hiervan ontbreekt echter nog. 99 Ibid. 40 / 43 6. Heroverweeg de doelstellingen en uitgangspunten van uitnodigingsplanologie.

Sluit deze aanpak nog aan bij de huidige situatie? Stel in het bijzonder nieuwe en aangescherpte eisen aan de inrichting van de participatie in het kader van uitnodigingsplanologie, en betrek in de besluitvorming de vraag of de regie over de participatie bij de initiatiefnemer moet liggen, en zo ja welke verwachtingen vanuit de gemeente worden meegegeven. Deze aanbeveling is in de bestudeerde documenten en gevoerde gesprekken niet expliciet teruggekomen als onderwerp van heroverweging. De gemeente hanteert nog steeds het uitgangspunt van uitnodigingsplanologie.100 Uit de ambtelijke gesprekken komt naar voren dat dit gevolgen kan hebben voor de variatie in de kwaliteit van participatieprocessen. Verwachtingen vanuit de gemeente komen wel aan bod in het participatiebeleid onder de fysieke leefomgeving (2021). Aanbevelingen voor de gemeenteraad 7. Investeer in de discussie over de uitgangspunten van het beleid met betrekking tot inwonersparticipatie en neem daarbij ook de consequenties voor de uitvoering in overweging. Na jarenlange stilstand is er met de themaraad van september 2025 en de werkgroep participatie van november 2025 een serieuze stap gezet in het voeren van de discussie over de uitgangspunten van participatiebeleid. De zes gezamenlijk gedragen conclusies uit de werkgroep vormen een inhoudelijk vertrekpunt voor het verdere traject.

In de actieve raadsinformatie van maart 2026 is aangekondigd dat er samen met de raad ambities en richtlijnen voor inwonerparticipatie worden vastgesteld, waarbij ook de consequenties voor de uitvoering een plek krijgen via de interne organisatielijn. 8. Heb daarin in het bijzonder aandacht voor de rollen en verantwoordelijkheden voor de raad en maak afspraken over het moment en de wijze waarop de raad over participatie geïnformeerd wordt, op een dusdanige wijze dat de raad zijn verantwoordelijkheden waar kan maken. Concrete afspraken over het moment en de wijze waarop de raad over participatie wordt geïnformeerd zijn nog niet gemaakt. Een eerste stap is gezet via conclusie 5 van de werkgroep participatie, waarin is vastgelegd dat de raad op twee momenten betrokken wi l worden: vooraf bij de verkenning van de participatieopdracht en achteraf bij oplevering en besluitvorming. Dit zijn echter nog geen concrete werkafspraken 9. Maak onderling afspraken over de invulling van die rollen en verantwoordelijkheden in de praktijk. Deze aanbeveling sluit nauw aan bij aanbeveling 8 en kent een vergelijkbaar beeld. Concrete en onderling vastgelegde afspraken over de praktische invulling van rollen en verantwoordelijkheden bij participatie ontbreken nog.

Conclusie 5 van de werkgroep par ticipatie is een eerste stap in deze richting, maar betreft een gedeelde ambitie en nog geen vastgelegde werkafspraak. De uitwerking daarvan is voorzien bij de vaststelling van de kaders en de participatieverordening in 2026. 10. Volg en bespreek de ontwikkelingen en ervaringen met inwonersparticipatie en gebruik de daaraan te ontlenen inzichten voor het versterken van de eigen verantwoordelijkheden en rol. Zie eerder aanbeveling 5; Een structurele cyclus waarbij de raad ontwikkelingen en ervaringen met inwonersparticipatie volgt, bespreekt en gebruikt om de eigen rol te versterken heeft niet plaatsgevonden. Figuur 6. Opvolging aanbevelingen 2021 100 Gemeente Heerde (24 juni 2024). Behandeling volkshuisvestingsprogramma 2024-2028. 41 / 43 5.4. Toets op de normen Aspect Norm Participatie 1. De raad heeft tijdig duidelijk participatiebeleid onder de Omgevingswet vastgesteld. 2. Het huidige participatiebeleid onder de Omgevingswet bouwt herleidbaar voort op de conclusies en aanbevelingen uit het vorige rekenkameronderzoek (2021). Norm 1 Deze norm bestaat uit twee delen: tijdigheid en duidelijkheid. De raad heeft met het Participatiebeleid fysieke leefomgeving in 2021, tijdig het huidige participatiebeleid onder de Omgevingswet vastgesteld.

Tegelijkertijd blijkt uit recente informatie over participatie dat de raad, het college én de organisatie de wens delen om het ervaren ongemak rond participatieprocessen te verminderen. Daarnaast is er vanuit de ambtelijke organisatie behoefte aan duidelijke(re) richtlijnen, waaronder eisen voor een navolgbaar en zorgvuld ig proces. Hieruit kan worden geconcludeerd dat er nog geen sprake lijkt te zijn van “duidelijk” participatiebeleid. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. Norm 2 Uit de recente informatie over het huidige traject rondom participatie blijkt dat er aandacht besteed lijkt te gaan worden aan een aantal aanbevelingen uit het vorige rekenkameronderzoek van 2021. Tegelijkertijd constateren we dat expliciete opvolging van de aanbevelingen stil heeft gelegen en dat eerdere conclusies over het ontbreken van duidelijk beleid nog steeds lijken te gelden. De aanbevelingen uit het rapport zijn niet direct verwerkt in het participatiebeleid onder de Omgevingswet. Daarmee wordt niet voldaan aan de norm. 42 / 43 Bijlage 1 – Participatie bij kerninstrumenten Omgevingswet De gemeente is verplicht plaats te vinden bij de totstandkoming van de kerninstrumenten onder de Omgevingswet. Participatie heeft plaatsgevonden bij de totstandkoming van de omgevingsvisie101 en het Volkshuisvestings- programma102.

Daarnaast wordt er gesproken over participatie bij het opstellen van het Warmteprogramma.103 Participatie bij totstandkoming omgevingsvisie In paragraaf 1.3 van “Heerde van de toekomst” wordt beschreven hoe participatie een rol heeft gespeeld bij de totstandkoming van deze visie.104 Zo wordt uitgelegd dat de participatiestrategie voor de visie tot stand is gekomen met behulp van het Pro Demos afwegingskader en de kritische blik van de raadsklankbordgroep Omgevingswet en de raadswerkgroep Democratische verbinding. Bij de totstandkoming van de visie hebben in eerste instantie professionals een hoofdrol gehad samen met de netwerkpartners. De omgevingsvisie zelf is ontwikkeld samen met de netwerkpartners. Inwoners zijn tijdens het proces benaderd om uitwerkingen van de visie te toetsen en ook om aanvullingen op te halen. Er zijn verschillende manieren gebruikt om in gesprek te gaan met netwerkpartners en inwoners bij de uitvoering van de participatiestrategie. Zo zijn er brainstormsessies en bijeenkomsten georganiseerd, vragenlijsten uitgestuurd en was er de mogelijkheid om online te participeren en meer te weten te komen over het proces. Deze mogelijkheden zijn verder ondersteund door communicatie via de communicatiekanalen van de gemeente Heerde en één -op-één gesprekken tussen wethouders en inwoners.

Participatie bij totstandkoming Volkshuisvestingsprogramma Bij de totstandkoming van het Volkshuisvestingsprogramma is participatie door verschillende stakeholders gefaciliteerd. Zo hebben er meerdere stakeholdersbijeenkomsten plaats gevonden met belangenorganisaties, zoals de Huurdersraad Triada, de Adviesraad Sociaal Domein Heerde en Platform Gehandicaptenbeleid Heerde. Daarnaast zijn professionals van verschillende organisaties en marktpartijen die actief zijn in de gemeente op het gebied van wonen, woningbouw, zorg en/of welzijn (zoals makelaa rs, ontwikkelaars en zorginstellingen) betrokken. Zij hebben de mogelijkheid gehad om in meerdere bijeenkomsten mee te denken, input te leveren en te reflecteren op het programma. De input van de stakeholders is zo goed als mogelijk verwerkt in het programma. Daarnaast zijn de stakeholders verder betrokken bij de uitvoering van het Volkshuisvestingsprogramma. 105 Participatie bij totstandkoming Warmteprogramma Er worden wat betreft participatie een aantal uitgangspunten beschreven bij het opstellen van het Warmteprogramma. Zo dienen professionele stakeholders onderdeel uit te maken van de projectgroep. Daarnaast dienen zij betrokken te worden in de uitvoering va n het Warmteprogramma. De bewoners worden geïnformeerd over het concept (ontwerp -) Warmteprogramma door middel van een bewonersavond.

Naast informeren, worden de bewoners in de gelegenheid gesteld om hun zienswijze op het definitieve Warmteprogramma in te dienen. Tenslotte worden na de vaststelling van het Warmteprogramma de uitvoeringsplannen opgesteld. Dit gebeurt per wijk/buurt, waarbij samen met bewoners gestuurd wordt op het maken van gezamenlijk gedragen keuzes.106 101 Gemeente Heerde (27 mei 2024). Heerde van de toekomst, p.11. 102 Gemeente Heerde (24 juni 2024). Raadsvoorstel Volkshuisvestingsprogramma Heerde 2024 -2028. 103 Gemeente Heerde (9 maart 2026). Presentatie Warmteprogramma Heerde. 104 Gemeente Heerde (27 mei 2024). Heerde van de toekomst, p.11. 105 Gemeente Heerde (24 juni 2024). Raadsvoorstel Volkshuisvestingsprogramma Heerde 2024 -2028. 106 Ibid. 43 / 43 Werken met TwynstraGudde betekent samen maatschappelijke transities werkend krijgen. Met advies, management en opleidingen helpen we mensen en organisaties bij duurzame veranderingen. Denk aan energie en klimaat, wonen, veiligheid, landbouw, mobiliteit, zorg en onderwijs. Onze kracht ligt in daadkracht. In het creëren van oplossingen die werkbaar zijn én werkbaar blijven. Samen met onze opdrachtgevers - en alle belanghebbenden daaromheen - werken we aan een samenleving die schoon, veilig, gezond en weerbaar is. Zo maken we blijvend impact op morgen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://heerde.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/ec403915-2276-43c1-bd7c-c9808b2d888e?agendaItemId=5a677407-ef53-493e-a5eb-ccb7c4279c2a