CConstaterende datHeerde
Koppel je AI →
Document · PDF

2026-0616 Rapport Doelen en instrumenten Omgevingswet in Heerde

Raad themabespreking 21 september 2026, gemeente HeerdeBij agendapunt: Presentatie door TwynstraGudde17.621 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Evaluatie doelen en instrumenten Omgevingswet In opdracht van Rekenkamer Heerde Roel Lauwerier, Thijs Boertien en Eduard van der Kooij C O N C E P T R A P P O R T 16 juni 2026 2 / 43 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 1. Inleiding 3 1.1. Aanleiding 3 1.2. Doelstelling en afbakening 3 1.3. Onderzoeksvragen 3 1.4. Normenkader 4 1.5. Aanpak 4 1.6. Leeswijzer 5 2. Introductie op doelen en instrumenten 6 2.1. Introductie 6 2.2. De instrumenten beschreven 7 3. Kerndoelen, omgevingsvisie en omgevingsplan 12 3.1. De omgevingsvisie in Heerde 12 3.2. Omgevingsplan 16 3.3. Toets op de normen 18 4. Uitvoering in de praktijk en de rol van de raad 20 4.1. Instrumenten en beoogde rol van de raad en rolverdeling raad-college 20 4.2. De Omgevingswet in de praktijk en de betrokkenheid van de raad 22 4.3. Toets op de normen 31 5. Participatie 33 5.1. Participatie onder de Omgevingswet en de rol van de gemeenteraad 33 5.2. Participatie in de praktijk in Heerde 34 5.3. Opvolging eerder rekenkamonderzoek naar Inwonerparticipatie (2021) 37 5.4. Toets op de normen 41 Bijlage 1 – Participatie bij kerninstrumenten Omgevingswet 42 3 / 43 1. Inleiding 1.1. Aanleiding Verschillende raadsfracties in Heerde hebben al langere tijd de wens geuit om een onderzoek uit te laten voeren naar de Omgevingswet en/of uitnodigingsplanologie. Dit onderwerp was eerder op de langetermijnagenda van de rekenkamer geplaatst.

In een recente gespreksronde met de fracties binnen de gemeenteraad is opnieuw aan de orde gekomen dat de gemeenteraad behoefte heeft aan meer informatie met betrekking tot de (nieuwe) regelgeving aangaande de instrumenten van vergunningverlening onder de Omgevingswet. De rekenkamer acht het nu, ruim een jaar na de inwerkingtreding van de Omgevingswet, een geschikt moment om de vragen van de gemeenteraad op te pakken tot een informerend onderzoek. Daarbij sluit de rekenkamer aan bij het onderzoek Inwonersparticipatie in Heerde dat in september 2021 aan de gemeenteraad is gepresenteerd. 1.2. Doelstelling en afbakening Gelet op de interesse en behoefte binnen de gemeenteraad van Heerde om goed aangehaakt te zijn en te blijven op de behoeften van haar inwoners, waarbij ruimte voor nieuwe initiatieven van belang wordt gevonden, is een jaar na invoering van de Omgevingswet een geschikt moment om een peilstok in de werking van de nieuwe wetgeving te steken. Daarmee kan de raad op basis van een informerend onderzoek al vroeg nagaan of het vastgestelde beleid effectief en doelmatig is. Verder wordt de raad in staat gesteld te anticiperen bij voorliggende keuzes rondom de invulling van het omgevingsplan of de behandeling van concrete initiatieven.

Het onderzoek richt zich daarmee op de werking van de Omgevingswet in de gemeente Heerde, passend binnen de uitgangspunten en wensen zoals de gemeenteraad deze bij vaststelling van de omgevingsvisie heeft meegegeven. Het onderzoek moet de gemeenteraad inzi cht geven in de grootste wijzigingen bij de invoering van de Omgevingswet en hoe de gemeente Heerde ervoor staat in relatie tot de werking van het omgevingsplan. Daarbij wordt gekeken naar de ervaringen en werkwijze van buurgemeenten en van gemeenten van vergelijkbare omvang, dan wel de eerste ervaringen van voorlopers in Nederland. 1.3. Onderzoeksvragen In het onderzoek staan de volgende vragen centraal: 1. Wat zijn de kerndoelen en instrumenten van de Omgevingswet? 2. Hoe zijn de kerndoelen verwerkt in de opzet van de omgevingsvisie (en het omgevingsplan) van Heerde? 3. Op welke manier werkt de gemeente aan het opstellen van een definitief omgevingsplan (2032), welke keuzes zijn hierbij gemaakt en welke keuzes liggen nog in het verschiet? 4. Hoe ziet de Omgevingswet er uit in de praktijk en wat betekent dit voor de bevoegdheid en de rol van de raad? 5. Hoe is participatie geregeld onder de Omgevingswet en hoe verhoudt zich dat tot het eerdere rapport van de rekenkamer over inwonersparticipatie? 4 / 43 6. Waar staat de gemeente Heerde in vergelijking tot vergelijkbare gemeenten? 1.4.

Normenkader Op basis van de onderzoeksvragen is het volgende normenkader opgesteld en vastgesteld door de rekenkamer. Aspect Norm Instrumentaria Omgevingwet 1. De gemeente Heerde heeft duidelijk in beeld welke kerndoelen de Omgevingswet met zich meebrengt. 2. De kerndoelen van de Omgevingswet zijn herleidbaar verwerkt in de opzet van de omgevingsvisie en het omgevingsplan. 3. De gemeente werkt via een gestructureerde aanpak aan het opstellen van een definitief omgevingsplan. Te maken keuzes hierbij zijn in beeld en in de tijd uiteengezet. 4. Op basis van deze aanpak is het aannemelijk dat de gemeente Heerde tijdig tot een definitief omgevingsplan komt. Betrokkenheid van de raad 1. De kaderstellende en controlerende betrokkenheid van de raad onder de Omgevingswet is helder vastgelegd in Heerde. 2. De raad is met het huidige instrumentarium (i.i.g. Omgevingsvisie, omgevingsplan en besluit bindend adviesrecht) voldoende in staat om zijn kaderstellende en controlerende rol onder de Omgevingswet te vervullen. 3. Knelpunten met het werken onder de Omgevingswet zijn in beeld bij de raad en worden in gesprek tussen het college en de raad voldoende ondervangen. Participatie 1. De raad heeft tijdig duidelijk participatiebeleid onder de Omgevingswet vastgesteld. 2.

Het huidige participatiebeleid onder de Omgevingswet bouwt herleidbaar voort op de conclusies en aanbevelingen uit het vorige rekenkameronderzoek (2021). Figuur 1. Normenkader 1.5. Aanpak Dit onderzoek is uitgevoerd via de volgende stappen: • Startbijeenkomst. Er heeft een startbijeenkomst plaatsgevonden met een vertegenwoordiging van de rekenkamer , de organisatie en de onderzoekers. Tijdens deze bijeenkomst zijn de aanpak, onderzoeksvragen en het normenkader vastgesteld. • Documentenonderzoek. In deze fase zijn verschillende documenten bestudeerd die gaan over de doelen en instrumenten in het kader van de Omgevingswet, en specifiek de situatie in Heerde. • Gespreksronde. In deze fase heeft een sessie met een vertegenwoordiging van de raad plaatsgevonden en is gesproken met diverse betrokken ambtenaren en de verantwoordelijk portefeuillehouder vanuit het college van B&W. • Rapportage. De input uit de documentenstudie en gespreksronde heeft geleid tot voorliggend conceptrapport waarin de beschrijving, de analyse en de toetsing aan het normenkader plaatsvinden. 5 / 43 1.6. Leeswijzer Deze conceptrapportage is opgebouwd aan de hand van de structuur van de deelvragen. • In hoofdstuk 2 wordt een introductie gegeven op de kerndoelen en instrumenten van de Omgevingswet. Dit hoofdstuk is beschrijvend van aard en bevat geen toets op de normen.

• In hoofdstuk 3 staat de omgevingsvisie van Heerde centraal, inclusief de wijze waarop de kerndoelen daarin zijn verwerkt, en wordt ingegaan op het proces om te komen tot een definitief omgevingsplan. • In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de Omgevingswet in de praktijk en de betrokkenheid van de raad daarbij. Aan bod komen hierbij in elk geval: de voorbereiding op de wet, het ‘beleidshuis’, omgevingsprogramma's, het bindend adviesrecht, omgevingsplanwijzigingen en de werking van de intaketafel. • In hoofdstuk 5 staat participatie centraal. Dit hoofdstuk geeft een korte reflectie op participatie en de rol van de raad, haalt het eerdere rekenkameronderzoek naar inwonersparticipatie (2021) terug en beschrijft hoe participatie onder de Omgevingswet momenteel is geregeld in Heerde. • In Bijlage 1 is een beschrijving opgenomen van de wijze waarop de gemeente zelf participatie heeft toegepast bij de kerninstrumenten. De hoofdstukken 3 tot en met 5 eindigen met een toets op de normen uit het normenkader. Dit gebeurt aan de hand van een stoplichtenmodel: Deelvraag 6 ‘Waar staat de gemeente Heerde in vergelijking tot de regiogemeenten?’ wordt beantwoord bij de conclusies en aanbevelingen. Deze volgen in een later stadium. • Groen Er wordt voldaan aan de norm. • Oranje Er wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. • Rood Er wordt (op dit moment) niet voldaan aan de norm. 6 / 43 2.

Introductie op doelen en instrumenten In hoofdstuk 2 wordt een introductie gegeven op de kerndoelen en instrumenten van de Omgevingswet. Deelvraag 1 staat hierbij centraal: 1. Wat zijn de kerndoelen en instrumenten van de Omgevingswet? In paragraaf 2.1 geven we een introductie op de kerndoelen en een overzicht van de instrumenten. In paragraaf 2.2 geven we een beschrijving van de relevante instrumenten onder de Omgevingswet. Hoofdstuk 2 is een beschrijvend hoofdstuk. Er vindt geen toets plaats op de vastgestelde normen. 2.1. Introductie Kerndoelen De Omgevingswet, die op 1 januari 2024 in werking is getreden, heeft als maatschappelijke doelen het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit, met het oog op duurzame ontwikkeling, de bewoo nbaarheid van het land en de bescherming en verbetering van het leefmilieu .1 Daarnaast is een kerndoel van de Omgevingswet het doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften. De wetgever beoogt met de Omgevingswet vier verbeteringen te realiseren2: 1. Een inzichtelijker, voorspelbaarder en gebruiksgemakkelijker omgevingsrecht. 2. Een samenhangende benadering van de fysieke leefomgeving. 3. Meer ruimte voor lokaal maatwerk. 4. Snellere en betere besluitvorming.

De wet is gericht op het spanningsveld tussen het beschermen van bijvoorbeeld het milieu, de gezondheid en de veiligheid, én het benutten voor maatschappelijke opgaven. De kernprincipes van de Omgevingswet zijn: open, flexibel, uitnodigend, innovatief en vertrouwen, waarbij gemeenten bevoegd zijn om regels op te stellen volgens het principe ‘decentraal, tenzij/’ er een overkoepelend belang is.3 1 Inhoud van de Omgevingswet | Informatiepunt Leefomgeving . 2 Uitgangspunten bij het ontwerp van de Omgevingswet | Informatiepunt Leefomgeving . 3 Uitgangspunten bij het ontwerp van de Omgevingswet | Informatiepunt Leefomgeving . 7 / 43 Instrumentaria Onder de Omgevingswet hebben gemeenten verschillende kerninstrumenten om de gemeentelijke visie, beleid en regels vast te leggen: de omgevingsvisie, het programma en het omgevingsplan. Figuur 2. Instrumentaria Omgevingswet (via: Omgevingsweb.nl) In dit onderzoek wordt gefocust op de volgende instrumenten en de rol van de raad daarbij: • De omgevingsvisie. • De omgevingsprogramma’s. • En (de totstandkoming van) het omgevingsplan. • Omgevingsvergunning. Een introductie op deze instrumenten geven we in paragraaf 2.2. We volgen hierbij de opbouw uit figuur 2. 2.2. De instrumenten beschreven 2.2.1.

Omgevingsvisie De omgevingsvisie is de strategische langetermijnvisie waarin een overheid ( Rijk, provincie of een gemeente ) haar ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving vastlegt .4 Elke bestuurslaag stelt één omgevingsvisie voor het hele grondgebied vast. In het geval van de gemeente, stelt de gemeenteraad deze visie vast. De omgevingsvisie is een verplicht instrument onder de Omgevingswet.5 4 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Omgevingsvisie. 5 Wettenbank (2026). Omgevingswet.

8 / 43 De omgevingsvisie gaat over de fysieke leefomgeving in de brede zin : o.a. bouwwerken, infrastructuur, water, bodem, lucht, landschap, natuur en (cultureel) erfgoed. Het is een integraal document: het verbindt meerdere beleidsterreinen en kijkt naar samenhang (bijvoorbeeld de samenhang tussen ruimte, water, milieu, gezondheid, mobiliteit, natuur en erfgoed).6 De Omgevingswet stelt (op hoofdlijnen) drie inhoudseisen. Een omgevingsvisie dient in elk geval te bevatten:7 1. Hoofdlijnen van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving (hoe is het nu, en wat is de kwaliteit?); 2. Hoofdlijnen van voorgenomen ontwikkeling, gebruik, beheer, bescherming en behoud van het grondgebied (wat wil je waar laten gebeuren of juist behouden?); 3. Hoofdzaken van het integrale beleid voor de fysieke leefomgeving (welke doelen streef je na en met welke beleidskoers?). De omgevingsvisie is zelfbindend. Dat houdt in dat zij alleen het bestuursorgaan bindt dat de visie vaststelt. Daarom bevat een omgevingsvisie geen juridische regels voor burgers, bedrijven of andere overheden; de bindende regels landen vervolgens in de andere instrumenten zoals het omgevingsplan.8 Bij het vaststellen/wijzigen van de omgevingsvisie geldt een formele voorbereidingsprocedure (o.a. het ontwerp ter inzage en zienswijzen), en er staat geen beroep open tegen de omgevingsvisie.

In de omgevingsvisie moet bovendien worden gemotiveerd hoe burgers, bedrijven en andere partijen zijn betrokken en wat dat heeft opgeleverd (participatieverantwoording).9 2.2.2. Omgevingsprogramma’s Het omgevingsprogramma (in de Omgevingswet heet dit instrument simpelweg: “programma”) is een beleidsdocument waarin een overheid concreet uitwerkt welk beleid zij gaat voeren voor (onderdelen van) de fysieke leefomgeving én welke maatregelen zij neemt om doelen te bereiken. De wettelijke kern staat in artikel 3.5 Omgevingswet , waarin staat dat een programma bevat: a) een uitwerking van beleid (ontwikkeling/gebruik/beheer/bescherming/behoud); en b) maatregelen om omgevingswaarden te halen of andere doelen voor de fysieke leefomgeving te bereiken.10 Een omgevingsprogramma bevat in ieder geval één of meer van de volgende onderdelen: beleidsuitwerking of een maatregelenpakket. De beleidsuitwerking geeft weer wat de gemeente gaat doen op een thema/gebied/sector in de fysieke leefomgeving (bijvoorbeeld met water, natuur, mobiliteit, energie, gezondheid).

Een maatregelenpakket geeft weer welke concrete acties, instrumenten of interventies er genomen worden om doelen te halen (bijvoorbeeld subsidies, afspraken, communicatie, fysieke maatregelen, of doorvertaling naar regels in het omgevingsplan).11 Een omgevingsplan is daarmee typisch wat uitvoeringsgerichter dan de omgevingsvisie; je legt vast wat je gaat doen en hoe, met een (vaak) concreter tijdpad. 12 Programma’s zijn net als de omgevingsvisie zelfbindend: ze binden alleen het 6 Ibid. 7 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Wegwijzer omgevingsvisie (incl. inhoudseisen & artikelen) 8 Ibid. 9 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Procedure omgevingsvisie (participatie, zienswijzen, etc.) 10 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Programma: dit houdt het in. 11 Ibid. 12 Vereniging Nederlandse Gemeenten (2026). Vragen en antwoorden kerninstrument programma (actueel). 9 / 43 bestuursorgaan dat het programma vaststelt. Dat betekent dat een programma geen rechtstreeks bindende regels bevat voor burgers en bedrijven. De juridische normstelling vindt plaats via andere instrumenten zoals het omgevingsplan, verordeningen en vergunningregels.13 In geval van gemeenten wordt het omgevingsprogramma vastgesteld door het college van B&W.14 De Omgevingswet kent meerdere “smaken” aan programma’s.

We onderscheiden er vier: • Een omgevingsprogramma is verplicht wanneer Europese regels dit voorschrijven of als dit nodig is bij een (dreigende) overschrijding van een omgevingswaarde.15 Een voorbeeld hiervan is het Actieplan-geluid, gebaseerd op de EU-richtlijn omgevingslawaai. Zo heeft de gemeente Hengelo hiervoor het “Omgevingsprogramma Actieplan Geluid 2024-2029”.16 • Daarnaast zijn er onverplichte programma’s, die facultatief zijn maar waarvoor de Omgevingswet specifieke regels geeft. Een voorbeeld hiervan is het gemeentelijk rioleringsprogramma. Dit is de opvolger van het gemeentelijk rioleringsplan, dat niet langer verplicht is, maar wel wordt geregeld als een “onverplicht programma”. 17 • Een derde soort programma die bestuursorganen kunnen vaststellen zijn vrijwillige programma’s (zonder dat dit verplicht is) en de wet laat hierbij in beginsel ruimte voor eigen richting door het bestuursorgaan. 18 Een voorbeeld hiervan is een programma Klimaatadaptatie. • Tenslotte is er het programma met programmatische aanpak. Dit is een programma dat gekoppeld is aan (algemene) regels en wordt gebruikt om in complexe situaties met veel ontwikkelingen de doelen/waarden toch te halen (denk aan het “sturen” met gebiedsruimte/ontwikkelingsruimte). 19 Een voorbeeld hiervan is de programmatische aanpak voor luchtkwaliteit.

20 Bij het vaststellen van een programma moet het bevoegd gezag burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en andere overheden betrekken, en in het besluit opnemen hoe dat is gedaan en wat de resultaten waren (de motiveringsplicht). Bovendien is er tegen een omgevingsprogramma geen beroep mogelijk. 21 Het uitgangspunt ter voorbereiding van een programma is afdeling 3.4 Awb (ontwerp ter inzage, zienswijzen) zeker bij programma’s waarvoor dat wettelijk verplicht is; voor vrijwillige programma’s geldt dit niet altijd verplicht. 22 Daarnaast kan het soms verplicht zijn voor een omgevingsprogramma om een MER-rapportage af te leveren.23 13 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Zelfbindend. 14 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Procedure programma. 15 Ibid. 16 Gemeente Hengelo (2024). Omgevingsprogramma Actieplan Geluid 2024-2029. 17 Ibid. 18 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Programma dit houdt het in. 19 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Programma’s met een programmatische aanpak. 20 Ibid. 21 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Participatie bij een programma. 22 Zie 14 23 Commissie voor de milieueffectrapportage (2026). Wat is milieueffectrapportage? 10 / 43 2.2.3. Omgevingsplan Het omgevingsplan is het gemeentelijk regelboek onder de Omgevingswet. Het bevat de algemene juridisch bindende regels van de gemeente voor de fysieke leefomgeving.

Onder de Omgevingswet heeft iedere gemeente één omgevingsplan ( in plaats van tientallen aparte bestemmingsplannen zoals in het verleden gebeurde) .24 Het omgevingsplan wordt net als de omgevingsvisie vastgesteld door de gemeenteraad. In het omgevingsplan staan regels over wat op een plek wel en niet mag in de fysieke leefomgeving. Denk hierbij aan bouwen, gebruik, bescherming, en andere activiteiten die de leefomgeving beïnvloeden. De gemeente stelt die regels met het oog op de doelen van de Omgevingswet en om te komen tot een antwoord op de vraag: “wat past waar in de fysieke leefomgeving, en onder welke voorwaarden?”. Deze afweging vindt plaats volgens het principe van de evenwichtige toedeling van functies aan locaties (ETFAL). Dat betekent dat de gemeente bij het vaststellen van regels in het omgevingsplan verschillende functies en belangen – zoals wonen, werken, mili eu, gezondheid, veiligheid en omgevingskwaliteit – in samenhang afweegt. Het omgevingsplan bepaalt daarmee welke functies op een locatie aanvaardbaar zijn en onder welke voorwaarden, waarbij ruimte is voor maatwerk en flexibiliteit, binnen de kaders van de Omgevingswet.

De Omgevingswet bepaalt ook dat sommige regels wél in het omgevingsplan moeten staan (bijvoorbeeld regels over activiteiten die de fysieke leefomgeving wijzigen, of regels die volgen uit instructieregels), en dat sommige onderwerpen juist niet in het omgevingsplan mogen worden geregeld.25 Het omgevingsplan is de opvolger van het bestemmingsplan, maar is breder. Het gaat namelijk niet alleen over ruimtelijke ordening, maar over de hele fysieke leefomgeving en brengt regels daarover meer samen. Praktisch betekent dit dat gemeentes op termijn één gemeentelijk document hebben waarin de belangrijkste lokale regels voor locaties en activiteiten samenkomen, in plaats van veel losse plannen zoals in het verleden het geval was. Met de inwerkingtreding per 1 januari 2024 had elke gemeente automatisch een omgevingsplan (van rechtswege). 26 Dit omgevingsplan bestaat uit een tijdelijk deel en een nieuw deel. Gemeenten hebben tot eind 2031 de tijd om de regels uit het tijdelijke deel om te zetten naar het nieuwe deel. In het tijdelijke deel zitten onder andere de oude ruimtelijke plannen (zoals bestemmingsplannen en verwante besluiten) die door overgangsrecht zijn “meegenomen”. Daarnaast is er de bruidsschat omgevingsplan.

De bruidsschat is een pakket aan regels dat het Rijk bij de start van de Omgevingswet automatisch heeft toegevoegd aan het tijdelijke deel van het omgevingsplan van alle gemeenten, om te voorkomen dat er een gat in de regels ontstaat. Tijdens de overgangsfase (dus tot eind 2031) gelden die bruidsschatregels zolang de gemeente daar nog geen eigen (vervangende) regels voor heeft vastgesteld.27 Als een plan of initiatief niet past binnen het omgevingsplan, zijn er twee manieren om dit toch mogelijk te maken: via een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) of via een wijziging van het omgevingsplan. De keuze tussen beide routes is niet uitsluitend technisch -juridisch, maar heeft ook gevolgen voor de rol van de raad en de snelheid van de procedure. 24 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Omgevingsplan. 25 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Regels verplicht of juist niet in het omgevingsplan. 26 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Omgevingsplan van rechtswege. 27 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Bruidsschat omgevingsplan. 11 / 43 2.2.4. Omgevingsvergunning De omgevingsvergunning is de officiële toestemming waarmee burgers, bedrijven (en soms) overheden één of meer activiteiten in de fysieke leefomgeving mogen uitvoeren.

De omgevingsvergunning dient aangevraagd te worden bij het bevoegde gezag (bijvoorbeeld de gemeente, het waterschap, de provincie of het Rijk). In het geval van de gemeente, toetst het college van B&W de activiteit inhoudelijk aan het omgevingsplan en geeft vervolgens wel of geen vergunning af. In de praktijk verloopt dit aanvraagproces via het Omgevingsloket.28 Er is een omgevingsvergunning nodig wanneer een activiteit vergunningsplichtig is. Welke activiteiten dat zijn, staat in de Omgevingswet en voor sommige activiteiten in de nadere regels , de Algemene Maatregelen van Bestuur.29 De Omgevingswet noemt expliciet een aantal activiteiten waarvoor het verboden is om die zonder omgevingsvergunning te doen, zoals onder andere een omgevingsplanactiviteit, een rijksmonumentactiviteit en een Natura 2000-activiteit. Voor sommige activiteiten (zoals bouwactiviteiten en milieubelastende activiteiten) geldt dat ze vergunningsplichtig zijn voor zover dat in landelijke uitvoeringsregels (de Algemene Maatregelen van Bestuur) zo is aangewezen. De omgevingsvergunning kent een aantal verschillende procedures. De reguliere procedure is doorgaans de hoofdregel bij omgevingsvergunningen, met een beslistermijn van maximaal acht weken (en vaak een mogelijkheid tot verlen ging met zes weken). Soms geldt de uitgebreide procedure (de uniforme openbare voorbereidingsprocedure, afdeling 3.4 Awb).

Dan werkt het bevoegd gezag met een ontwerpbesluit, waarop zienswijzen kunnen worden ingediend, en de beslistermijn is dan binnen zes maanden (me t eventuele verlenging).30 Voor een omgevingsvergunning voor een BOPA geldt meestal de reguliere procedure en soms de uitgebreide procedure. Dit laatste is het geval wanneer de wet/het besluit dat aanwijst of op verzoek/instemming van de aanvrager, of als het bevoegd gezag dat per geval besluit.31 Voorafgaand aan de formele procedure vindt doorgaans een vooroverleg plaats, waarin het bevoegd gezag de haalbaarheid van het initiatief beoordeelt en de initiatiefnemer het plan verder kan uitwerken. Dit vooroverleg valt buiten de wettelijke beslistermijn en kan, afhankelijk van de complexiteit en gemeentelijke capaciteit, aanzienlijke tijd in beslag nemen. De totale doorlooptijd van initiatief tot besluit is daardoor doorgaans langer dan de wettelijke beslistermijn van de formele procedure alleen suggereert. Op het gebied van participatie is het mogelijk om bij het indienen van een omgevingsvergunning bij het Omgevingsloket aan te geven wat er aan participatie is gebeurd en wat daarvan het resultaat was. Hoe participatie precies dient te gebeuren bij een type initiatief, verschilt per situatie en per gemeente/set regels.32 28 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Omgevingsvergunning. 29 Rechtspraak Bestuursrecht (2026).

Artikel 5.1 OW (omgevingsvergunningplichtige activiteiten wet). 30 Informatiepunt Leefomgeving (2026). Korte en uitgebreide omgevingsprocedure. 31 Informatiepunt Leefomgeving. Procedure BOPA. 32 Rijksoverheid. Het Omgevingsloket. 12 / 43 3. Kerndoelen, omgevingsvisie en omgevingsplan In hoofdstuk 3 staan we stil bij de Omgevingswet in Heerde in de praktijk. Deelvragen 2 en 3 komen aan bod in dit hoofdstuk: 2. Hoe zijn de kerndoelen verwerkt in de opzet van de omgevingsvisie (en het omgevingsplan) van Heerde? 3. Op welke manier werkt de gemeente aan het opstellen van een definitief omgevingsplan (2032), welke keuzes zijn hierbij gemaakt en welke keuzes liggen nog in het verschiet? In paragraaf 3.1 wordt ingegaan op de omgevingsvisie van Heerde en in paragraaf 3.2 staat het (proces richting een definitief) Omgevingsplan centraal. We sluiten het hoofdstuk af met een toets op de gestelde normen in paragraaf 3.3. 3.1. De omgevingsvisie in Heerde De omgevingsvisie “Heerde van de toekomst” is op 27 mei 2024 in de gemeenteraad vastgesteld.33 De omgevingsvisie vervangt de Structuurvisie gemeente Heerde 2025, die onder de Wet ruimtelijke ordening is opgesteld.34 3.1.1.

Verwijzingen naar kerndoelen in de omgevingsvisie Als we kijken naar de omgevingsvisie zien we in paragraaf 1.2 van de omgevingsvisie (“De Omgevingswet en de omgevingsvisie”) dat de gemeente de twee belangrijkste maatschappelijke doelen onder de Omgevingswet weergeeft. Dit wordt beschreven “als het in onderlinge samenhang: 1. bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit ; en 2. doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften.”35 Direct aansluitend wordt een korte duiding gegeven van wat de Omgevingswet beoogt. Zo wordt beschreven dat door het invoeren van de Omgevingswet door de wetgever wordt geprobeerd om het omgevingsrecht eenvoudiger en inzichtelijker te maken. Ook is er het doel om een meer integrale benadering van de omgeving te hanteren in de wetgeving, in plaats van sectoraal. Daarnaast moet de Omgevingswet ook zorgen voor meer lokale bestuurlijke afwegingsruimte, flexibiliteit en ruimte voor initiatief.

Bovendien zou de Omgevingswet ook tot snellere besluitvorming moeten leiden.36 Daarnaast staat in hoofdstuk 6 (“Samenwerking en uitvoering”) dat het uitgangspunt van de Omgevingswet is om “ontwikkelingen mogelijk te maken én tegelijkertijd de kwaliteit van de leefomgeving te borgen” en dat dit samenhangt met meer initiatief bij de samenleving en de gemeente die kaders stelt en verbindt. 33 Gemeente Heerde (27 mei 2024). Heerde van de toekomst. 34 Ibid, p.11. 35 Ibid, p.10. 36 Ibid, p,10. 13 / 43 3.1.2. De omgevingsvisie nader beschouwd We constateren dat de omgevingsvisie een logische en herkenbare opbouw heeft. Er worden eerst vijf principes beschreven, daarna volgen kernkwaliteiten en tenslotte wordt toegelicht hoe deze worden uitgewerkt in acht opgaven en acht deelgebieden. Vijf principes Allereerst worden er vijf principes uitgelegd. Deze principes geven richting aan de manier waarop de gemeente keuzes wil maken over ontwikkeling, gebruik, beheer en bescherming van de fysieke leefomgeving. In paragraaf 2.2 staat hierover dat de principes “ richting geven aan de ontwikkeling/het gebruik/het beheer/de bescherming van de leefomgeving”.37 Hiermee geeft de gemeente aan dat de principes bedoeld zijn om keuzes te sturen.

Daarnaast staat in paragraaf 2.2 dat de gemeente verwacht dat er ook door anderen (inwoners en initiatienemers) rekening wordt gehouden met de principes.38 De vijf principes zijn niet per sector opgesteld (dus gaan niet alleen over “wonen” of over “groen ”), maar beschrijven hoe Heerde wil sturen, namelijk door: 1. samen te werken aan de toekomst; 2. kwaliteiten en verleden als vertrekpunt te nemen; 3. de opgaven centraal te stellen; 4. gebiedsgericht te werken; en 5. duurzaam te verbinden aan het heden en de toekomst. Daarmee vormen de principes manieren waarop er gestuurd en afgewogen gaat worden, nog voordat er inhoudelijke keuzes per onderwerp op gebied worden uitgewerkt in de visie. Kernkwaliteiten Vervolgens worden er zes kernkwaliteiten beschreven, namelijk: fraaie landschappen, rijke cultuurhistorie, grote diversiteit aan natuurwaarden en een goede milieukwaliteit, natuurlijk en actief recreëren, wonen in een dorpse en groene omgeving; sterke lokale economie. In paragraaf 2.3 staat hierover dat de kernkwaliteiten de kenmerken zijn die Heerde “echt bijzonder” maken en dat de kwaliteiten “het vertrekpunt vormen voor de koers richting 2040”. 39 De gemeente beschrijft hier dus de kwaliteiten van de fysieke leefomgeving die ze wil beschermen en waar mogelijk versterken.

De kernkwaliteiten gaan onder ander over het landschap, natuur/milieukwaliteit, cultuurhistorie, recreatie, wonen en economie, wat in de brede zin van de Omgevingswet gezien kan worden als de kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Als we inzoomen op de principes en kernkwaliteiten zien we dat deze te herleiden zijn naar de twee kerndoelen van de Omgevingswet. Zo is het principe “we verbinden op duurzame wijze het heden met de toekomst” herleidbaar naar kerndoel 1 ( Het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit) omdat dit principe concreet invulling geeft aan de bescherming en kwaliteit van de leefomgeving. De kernkwaliteiten zijn de inhoudelijke vertaling van wat een “goede omgevingskwaliteit” in Heerde betekent. Zo beschrijft de kernkwaliteit “grote diversitei t aan natuurwaarden en een goede milieukwaliteit” in andere wo orden een “gezonde omgevingskwaliteit”. 37 Ibid, p,15. 38 Ibid. p,15. 39 Ibid. p,17. 14 / 43 Kerndoel 2 van de Omgevingswet gaat over doelmatigheid (het doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving ter vervulling van maatschappelijke behoeften). Dit kerndoel is terug te zien in meerdere principes.

Zo zegt het principe “we werken gebiedsgericht” dat er bewust afwegingen gemaakt worden passend bij het karakter van het gebied, wat kan worden gezien als een manier van doelmatigheid. Daarnaast stelt de gemeente dat er samengewerkt dient te worden aan het Heerde van de toekomst als principe. Dit is ook een vorm van doelmatigheid; de gemeente kan namelijk niet alles alleen en organiseert daarom de uitvoering mede met anderen. Daarnaast passen de kernkwaliteiten bij het kerndoel 2, dat expliciet het sturen van maatschappelijke behoeften noemt. De kernkwaliteiten van Heerde omvatten specifiek een aantal maatschappelijke functies/behoeften bij de fysieke leefomgeving: een sterke lokale economie (werken), wonen in een dorpse en groene omgeving (wonen), en natuurlijk en actief recreëren (recreëren). Deze behoeften wil de gemeente doelmatig kunnen faciliteren. Opgaven en gebieden De doorwerking van de kerndoelen wordt vervolgens concreet zichtbaar in de verschillende opgaven, ambities en gebiedskeuzes die in de omgevingsvisie beschreven worden. Kerndoel 1 (veilig, gezond en goede omgevingskwaliteit) komt het meest expliciet terug in hoofdstuk 3.1 en 3.2.

In Opgave 1 (Gezonde woon- en leefomgeving) wordt gezondheid en leefomgevingskwaliteit direct verbonden aan wonen, openbare ruimte en milieukwaliteit, met ambities zoals een passend en betaalbaar woningaanbod, verduurzaming van de woningvoorraad en een multifunctionele toegankelijke en groen ingerichte openbare ruimte. 40 In Opgave 2 (Vitale samenleving) wordt dit kerndoel aangevuld vanuit de sociale kant van de leefomgeving: een inclusieve woon - en leefomgeving, vitale kernen en toegankelijke voorzieningen, met aandacht voor bereikbaarheid en (toegankelijk) openbaar vervoer voor groepen die daarvan afhankelijk zijn.41 Deze lijn wordt in hoofdstuk 4 doorvertaald in acht deelgebieden. Zo is het voornemen opgenomen dat voor de centra Heerde en Wapenveld, de centra toegankelijk zullen zijn, maar wel autoluw zonder doorgaand verkeer. Daarnaast wordt in het centrum ingezet op vergroening om dit centrum meer klimaatbestendig te maken.42 In de woongebieden Heerde, Wapenveld en Hoorn, wordt ingezet op klimaatbestendige en natuur inclusieve inrichting van de openbare ruimte.

Daarnaast wordt in de woongebieden ingezet op het “STOP -principe”, dat uitgaat van de voorkeursvolgorde Stappen (lopen), Trappen (fietsen), Openbaar Vervoer en als het laatste het gebruiken van een (bij voorkeu r elektrische) Personenauto.43 Hiermee wordt ingezet op gezonde en duurzame mobiliteit boven automobiliteit. Tenslotte wordt op bedrijventerreinen o.a. ingezet op een gezonde en veilige werkomgeving, ruimte voor groen en toekomstbestendigheid.44 Kerndoel 2 (het doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen voor maatschappelijke behoeften) is vooral uitgewerkt in hoofdstuk 3.3 t/m 3.8 en wordt in hoofdstuk 4 expliciet uitgewerkt in verschillende zones en per deelgebied. In Opgave 3 t/m 8 werkt de vis ie kerndoel 2 uit door per maatschappelijke functie te beschrijven welke keuzes nodig zijn om die functie ruimtelijk en duurzaam te organiseren, en hoe functies onderling worden gecombineerd. Het gaat daarbij om energie en het natuurlijke systeem (opgave 3), recreatie (opgave 4), natuur en landschap (opgave 5), erfgoed (opgave 6), mobiliteit (opgave 7) en economie/circulariteit (opgave 8). 40 Ibid. p,24 t/m 30. 41 Ibid. p,30. 42 Ibid. p,62. 43 Ibid. p,65. 44 Ibid. p,68. 15 / 43 3.1.3.

Verschillende beelden bij de omgevingsvisie als sturend vehikel Vanuit de documentenstudie zien we dat de raad vóór de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 25 januari 2021, diverse ‘Strategische keuzes bij invoeren Omgevingswet’ heeft vastgesteld 45. Hierin zijn onder andere de volgende uitgangspunten bepaald rondom relevante instrumenten onder de Omgevingswet: Besturingsfilosofie: faciliteren of sturen De gemeente kiest primair voor faciliteren (uitnodigingsplanologie), met gerichte sturing op onderdelen waar grote maatschappelijke belangen spelen, zoals wonen en energietransitie. Omgevingsvisie: beperkt integraal of volledig integraal Er wordt gekozen voor een volledig integrale omgevingsvisie waarin fysieke én sociaal-maatschappelijke onderwerpen samen en in samenhang worden beschouwd. Omgevingsvisie en programma’s De voorlopige voorkeur is een globale omgevingsvisie, met nadere beleidsuitwerking via programma’s om uitvoering te ondersteunen en flexibiliteit te behouden. Omgevingsplan: globaal of gedetailleerd Het omgevingsplan krijgt een globaal en uitnodigend karakter, met alleen waar nodig een meer gedetailleerde uitwerking op gebiedsniveau ter bescherming van kwetsbare waarden.

Omgevingsvergunning: algemene regels of beoordelingsregels De voorkeur gaat uit naar zoveel mogelijk algemene regels en slechts beoordelingsregels waar sturing echt nodig is, om maatwerk en minder vergunningen mogelijk te maken. Participatie bij initiatieven Participatie wordt bij buitenplanse omgevingsactiviteiten in specifieke gevallen verplicht gesteld; binnenplanse activiteiten blijven vormvrij maar participatie wordt wel gestimuleerd. Figuur 3. Selectie van strategische keuzes invoering Omgevingswet (25 januari 2021). Zo is er – door de raad - bepaald dat er gekozen wordt voor een integrale omgevingsvisie waarin fysieke én sociaal - maatschappelijke onderwerpen in samenhang worden beschouwd. Vanuit de gesprekken met betrokkenen komt naar voren dat de omgevingsvisie inderdaad wordt beschouwd als een integraal document, waarin de verschillende opgaven in samenhang worden benaderd. Ook het uitgangspunt om de omgevingsvisie bewust relatief 'open' te formuleren wordt herkend. We constateren echter ook dat de mate waarin het lukt om de omgevingsvisie te benutten als kapstok hierdoor als wisselend wordt ervaren. Er zijn ambtelijke uitvoerders die dagelijks met het document werken, die de visie als concreet genoeg beschouwen om de visie te hanteren bij het toetsen van initiatieven.

Maar, n iet iedereen ervaart dat de omgevingsvisie op dit moment voldoende werkt als vehikel om mee te sturen. Zo signaleert een betrokkene dat de visie wel wordt gebruikt om de wenselijkheid van initiatieven te beoordelen, maar dat deze beoordeling op dit moment sterk afhankelijk is van de interpretatie van de betrokken adviseurs. De visie geeft richting, maar is niet toetsend in de zin van 'ja' of 'nee'. Op onderwerpen als kwaliteitsborging bij erfontwikkelingen – waarbij de gemeente grotendeels welstandsvrij is – wordt op dit vlak houvast gemist. Dat de omgevingsvisie hier geen toetsingskader biedt, is een bewuste keuze; deze keuze vraagt echter wel dat onderliggend beleid voor omgevingskwaliteit dat houvast wél biedt. Dat onderliggend beleid is momenteel nog beperkt op orde, maar wel in ontwikkeling: er wordt gewerkt aan een nota Omgevingskwaliteit en Erfgoed. 45 Gemeente Heerde (25 januari 2021). Strategische keuzes bij invoering Omgevingswet. 16 / 43 Ook een andere betrokkene signaleert dat de visie weliswaar vergezichten biedt, maar dat echte keuzes ontbreken. Kiezen voor opgaven betekent dat er ook dingen niet meer kunnen in gebieden. Het benoemen van wat men níét meer wil vereist uitleg. Ook in de omgevingsvisie van Heerde is dit zichtbaar: mooie landschappen en dorpen staan centraal, maar wat de gemeente wel en niet meer wil doen wordt beperkt benoemd.

Zo spreekt de visie de ambitie uit tot duurzame economische ontwikkeling , maar wordt ervaren dat beperkt concreet gemaakt wordt welke vormen van economische activiteit daarbij passen, en welke niet. Welke industrie past bijvoorbeeld bij het karakter van de gemeente, en wat past er juist niet? Als voorbeeld wordt het voormalige AkzoNobel-terrein aangehaald: een heldere visie op wat de gemeente wil zijn, bepaalt ook wat daar wél of niet kan komen. Een goede leefomgeving impliceert immers dat niet alle activiteiten meer passen. Keuzes die niet in de omgevingsvisie worden gemaakt, komen op een later moment alsnog terug. Bij het opstellen van het omgevingsplan moeten regels worden geformuleerd die onderling niet conflicteren - en dan zijn expliciete keuzes onvermijdelijk. Ook vanuit de raadssessie klinkt een vergelijkbaar geluid. De raad herkent de kerndoelen van de omgevingsvisie, maar geeft aan de doorvertaling en consequenties onvoldoende te hebben doorleefd. De visie wordt als breed ervaren . Dit biedt enerzijds ruimte voor maatwerk, maar heeft volgens raadsleden ook een keerzijde. De uitwerking verschuift naar latere fasen wat er nu toe kan leiden dat de raad verrast wordt door de invulling aan de hand van de omgevingsvisie door het college . Bij de betrokkenheid van de raad en de rolverdeling met het college staan we in hoofdstuk 4 uitgebreider stil. 3.2.

Omgevingsplan 3.2.1. Het proces om te komen tot een definitief omgevingsplan is nieuw en moet zich nog gaan bewijzen Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 trad voor Heerde automatisch een tijdelijk omgevingsplan van rechtswege in werking . Dit tijdelijke plan bestaat uit de bestaande bestemmingsplannen, overige ruimtelijke besluiten en rijksregels - niet uit nieuw beleid dat is afgeleid van de omgevingsvisie. De ambities uit de omgevingsvisie hebben daarmee nog geen juridische doorwerking gekregen in de vorm van bindende regels. Gemeenten hebben tot 1 januari 2032 de tijd om de regels uit het tijdelijke omgevingsplan om te zetten naar een definitief omgevingsplan. In Heerde werd hiervoor samengewerkt met de buurgemeenten Hattem en Oldebroek. Eerder is met deze gemeenten samen nagedacht over de structuur van het omgevingsplan. Hattem en Heerde hebben dit traject laten liggen terwijl Oldebroek ermee doorging. Dit wordt verklaard door een combinatie van herhaald uitstel van de wet, de daarmee gepaard gaande afnemende urgentie en capaciteitsdruk binnen de organisatie. Inmiddels is Heerde weer aangehaakt en wordt samen met Hattem verder geschreven aan het projectplan. De inhoudelijke uitwerking staat gepland vanaf het voorjaar van 2026. Heerde werkt daarbij niet met een gedetailleerde planning op maand- of weekniveau richting 2032, maar in cycli.

Anders dan Oldebroek, dat inhoudelijk verder is, kiest Heerde bewust voor een minder uitgewerkte aanpak. Betrokkenen geven aan dat dit beter past bij de schaal en werkwijze van de gemeente. Bij deze voortgang zijn enkele kanttekeningen op zijn plaats. In de omgevingsvisie zelf was aangekondigd om in 2024 of 17 / 43 2025 te starten met het opstellen van het omgevingsplan.46 Daarnaast is het projectplan nog niet vastgesteld en met de raad gedeeld. Het is wel de intentie om dit met de raad te delen. Dit sluit aan bij het bredere beeld uit gesprekken met raadsleden: meerdere raadsleden geven aan geen goed zicht te hebben op het proces rond het omgevingsplan en dat afspraken hierover niet zijn vastgelegd. Bovendien leven er onder betrokkenen twijfels ov er de haalbaarheid van de deadline van 2032, gezien beperkingen rondom capaciteit binnen de gemeente. Positief is dat de raad via de programmabegroting 2026 financiële middelen beschikbaar heeft gesteld voor het actualiseren en verder doorontwikkelen van het omgevingsplan. In totaal is €1.000.000,- gereserveerd over een periode van vier jaar, gedekt uit de reserve Omgevingswet. In 2025 is een start gemaakt met de werkzaamheden; de komende drie jaar wordt naar verwachting de resterende €750.000, - ingezet.47 Daarnaast is een regelanalist gestart, die wordt gedeeld met de gemeenten Hattem en Oldebroek.

Dit geeft aan dat er zowel financieel als personeel commitment is voor het traject. Tegelijkertijd blijven er vragen over de haalbaarheid van de deadline van 1 januari 2032, gezien de capaciteitsdruk in de organisatie. 3.2.2. Te maken keuzes vergen nog de nodige tijd en aandacht; haalbaarheid is kwetsbaar Vanuit de gesprekken volgt dat richting het definitieve omgevingsplan nog een aantal belangrijke keuzes gemaakt dienen te worden. Een eerste betreft de vraag of nieuw beleid wordt geformuleerd of dat volstaan wordt met het omzetten van de bestaande bestemmingsplannen naar de nieuwe structuur van het omgevingsplan. Daarmee hangt een tweede keuze samen: werk je met open of meer gesloten regels? Open regels geven het college meer ruimte bij de uitvoering, maar bieden initiatiefnemers en inwoners minder houvast. Gesloten regels bieden meer zekerheid, maar zijn bewerkelijker om op te stellen. Een derde keuze betreft de vraag of gekozen wordt voor uniforme regels voor de hele gemeente, of voor gedifferentieerde regels per dorp of gebied - om de uniciteit van de verschillende kernen te behouden. Het proces om tot deze keuzes te komen vergt zorgvuldigheid. Ambtelijk wordt benadrukt dat de raad per thema twee keer betrokken moet worden: eerst bij het vaststellen van de uitgangspunten, en later bij de uitwerking daarvan.

Als uitgangspunten niet tijdi g worden geaccordeerd, bestaat het risico dat er een plan wordt gemaakt dat de raad later alsnog kan afschieten. Het is daarbij belangrijk dat de raad begrijpt wat deze technische keuzes in de praktijk betekenen - zonder zich te verliezen in de details zel f. Uit gesprekken met raadsleden blijkt dat dit geen vanzelfsprekendheid is: meerdere raadsleden geven aan de doorwerking van dit soort technisch complexe keuzes op dit moment onvoldoende te kunnen doorleven. Vanuit de raad wordt, vanuit de controlerende rol, de behoefte uitgesproken aan een duidelijker proces richting het definitieve omgevingsplan. De raad wil weten of de deadline van 2032 haalbaar is voor een kleine gemeente met beperkte capaciteit, en hoe het proces eruitziet voor de partners waarmee Heerde sam enwerkt. Ambtelijk wordt erkend dat de communicatie richting de raad over de voortgang beter kan. Tegelijkertijd leven er ambtelijk twijfels over de mate waarin de raad een realistisch beeld heeft van de omvang van het omgevingsplan - de indruk bestaat dat het omgevingsplan soms wordt gezien als een gewoon bestemmingsplan. Dit sluit aan bij het bredere beeld uit gesprekken met raadsleden: meerdere raadsleden geven aan geen goed zicht te hebben op het proces rond het definitieve omgevingsplan en dat afspraken hierover niet zijn vastgelegd.

In het ambtelijk wederhoor is aangegeven dat er mogelijkheden zijn (voor o.a. de raad) om te sturen op de omvang en diepgang van het op te zetten omgevingsplan. Gezien de druk op de capaciteit en het feit dat de inhoudelijke uitwerking pas in het voorjaar van 2026 start, is het op dit moment te vroeg om te kunnen beoordelen of de gemeente de deadline van 1 januari 2032 gaat halen. Daarbij is het 46 Gemeente Heerde (27 mei 2024). Heerde van de toekomst, p.90. 47 Gemeente Heerde (2025) Programmabegroting 2026, p.48. 18 / 43 voor ons nu ook nog niet helder hoe het omgevingsplan zich gaat verhouden tot de eerdere strategische keuze uit 2021 om te gaan werken met een omgevingsplan met een globaal en uitnodigend karakter, met alleen waar nodig een meer gedetailleerde uitwerking op gebiedsniveau ter bescherming van kwetsbare waarden (zie figuur 3). 3.3. Toets op de normen Aspect Norm Instrumentaria Omgevingwet 1. De gemeente Heerde heeft duidelijk in beeld welke kerndoelen de Omgevingswet met zich meebrengt. 2. De kerndoelen van de Omgevingswet zijn herleidbaar verwerkt in de opzet van de omgevingsvisie en het omgevingsplan. 3. De gemeente werkt via een gestructureerde aanpak aan het opstellen van een definitief omgevingsplan. Te maken keuzes hierbij zijn in beeld en in de tijd uiteengezet. 4.

Op basis van deze aanpak is het aannemelijk dat de gemeente Heerde tijdig tot een definitief omgevingsplan komt. Norm 1 De kerndoelen van de Omgevingswet zijn bekend binnen de gemeente en worden in de omgevingsvisie expliciet benoemd. Zowel het maatschappelijke doel (een veilige en gezonde fysieke leefomgeving) als het verbeterdoel (doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen) zijn herkenbaar terug te vinden in de visie. Er is ambtelijk bewustzijn van de betekenis van de kerndoelen. De raad heeft de kerndoelen nog beperkt doorleefd, maar dat doet niet af aan het feit dat de gemeente als geheel duidelijk in beeld heeft wat de wet beoogt. Daarmee wordt voldaan aan de norm. Norm 2 De kerndoelen zijn expliciet aanwezig in de omgevingsvisie en zijn herkenbaar verwerkt in de acht opgaven. De principes en kernkwaliteiten zijn herleidbaar naar de twee kerndoelen van de Omgevingswet. In zoverre bouwt de visie goed voort op de doelstellingen van de wet. Tegelijkertijd fungeert de visie als sturend vehikel nog onvoldoende. De openheid van de visie (een bewuste keuze passend bij uitnodigingsplanologie) brengt met zich mee dat de visie weinig richting geeft in het spanningsveld tussen beschermen en benutten. De consequenties van die openheid zijn bij vaststelling onvoldoende doorleefd en nog niet doorvertaald naar andere instrumenten zoals het omgevingsplan.

Voor het omgevingsplan geldt dat er een tijdelijk omgevingsplan is, van rechtswege gebaseerd op bestaande bestemmingsplannen en rijksregels en (nog) niet op de nieuwe omgevingsvisie. Er is nog niet bewust gestuurd op het verwerken van de kerndoelen in de juridisch bindende regelgeving. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. Norm 3 Op het moment van dit onderzoek wordt gewerkt aan een projectplan voor het definitieve omgevingsplan. Een regelanalist is recent gestart, budget is beschikbaar gesteld en er wordt samengewerkt met de gemeente Hattem. Voor de raad ontbreekt het echter nog aan een planning met concrete beslismomenten en een helder tijdspa d. Inhoudelijk liggen bovendien nog wezenlijke keuzes in het verschiet; over de mate van detaillering, het al dan niet beleidsinhoudelijk overzetten van bestaande plannen en de vraag welke bevoegdheden worden gedelegeerd. Deze keuzes zijn nog niet gemaakt en zijn in de tijd nog niet uiteengezet. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. Norm 4 19 / 43 Met het extra budget wat is vrijgemaakt, het uitwerken van het projectplan en het meer op orde krijgen van de bezetting van het projectteam beweegt het traject om te komen tot een definitief omgevingsplan in de goede richting. De uitvoering is echter ook nog kwetsbaar. Er zijn zorgen rondom capaciteit en moet de inhoudelijke uitwerking nog starten.

Het is op dit moment te vroeg om hierover een oordeel te vellen; het traject moet zich de komende tijd gaan bewijzen. Daarmee wordt gedeeltelijk voldaan aan de norm. 20 / 43 4. Uitvoering in de praktijk en de rol van de raad In dit hoofdstuk staan we stil bij de betrokkenheid van de raad bij de doelen en instrumenten van de Omgevingswet in Heerde. De volgende deelvraag staat hierbij centraal: 4. Hoe ziet de Omgevingswet eruit in de praktijk en wat betekent dit voor de bevoegdheid en de rol van de raad? In paragraaf 4.1 halen we de beoogde rol van de raad en rolverdeling met het college (‘op papier’) terug vanuit hoofdstuk 2. We kijken vervolgens in paragraaf 4.2 hoe de Omgevingswet er in de praktijk uit ziet in Heerde en wat dit betekent voor de bevoegdheid van de raad en de rolverdeling met het college. We eindigen dit hoofdstuk met een toets op de normen in hoofdstuk 4.3. 4.1. Instrumenten en beoogde rol van de raad en rolverdeling raad-college Hieronder halen we Figuur 2 uit hoofdstuk 2 terug. Dit figuur geeft de verhouding tussen de kerninstrumenten en de rolverdeling tussen raad en college weer. Figuur 2. Instrumentaria Omgevingswet (via: Omgevingsweb.nl) We constateren dat de gemeente – in lijn met Figuur 2 – in de omgevingsvisie zelf ook het nodige heeft opgenomen over de verhouding tussen de instrumenten en de rolverdeling tussen college en raad.

Deze informatie betrekken we in de toelichting in deze paragraaf.

21 / 43 4.1.1. Raad ‘eindverantwoordelijk’ voor omgevingsvisie en omgevingsplan Onder de Omgevingswet is de gemeenteraad verantwoordelijk voor twee kerninstrumenten: de omgevingsvisie en het omgevingsplan. De raad stelt via de omgevingsvisie de strategische langetermijnvisie vast voor de gehele fysieke leefomgeving van de gemeente. Daarin legt hij de ambities en beleidsdoelen vast: wat is de huidige kwaliteit van de leefomgeving, wat wil de gemeente behouden of juist ontwikkelen, en welke int egrale beleidskoers wordt daarvoor gevolgd? De visie is zelfbindend - zij bindt alleen het gemeentebestuur zelf, niet burgers, bedrijven of andere partijen - en vormt de inhoudelijke basis voor alle verdere beleidskeuzes. De raad is er verantwoordelijk voor dat deze visie voldoende richting geeft om als kader te kunnen dienen voor de instrumenten die volgen. In de omgevingsvisie van Heerde zelf wordt erkend dat de vertaalslag naar het omgevingsplan een wisselwerking kan opleveren. Als bij het opstellen van het omgevingsplan blijkt dat ambities niet in regels zijn te vatten, of dat scherpere keuzes nodig zijn, kan dat aanleiding zijn om de visie bij actualisatie aan te passen. Sowieso wordt er een beleidscyclus voorzien waarbij de verschillende instrumenten in samenhang worden o ntwikkeld en actief worden g emonitord en aangescherpt.48 Ten tweede is er het omgevingsplan.

De raad stelt het juridisch bindende regelboek vast waarin is bepaald wat op welke plek wel en niet is toegestaan in de fysieke leefomgeving. Anders dan de visie bindt het omgevingsplan ook burgers en bedrijven. De raad zorgt er daarmee voor dat de ambities uit de visie worden vertaald naar concrete, afdwingbare regels. Gemeenten hebben tot eind 2031 de tijd om het tijdelijke omgevingsplan om te zetten naar een definitief plan dat is afgeleid van de nieuwe omgevingsvisie. De rol van de raad is daarmee meer kaderstellend en minder inhoudelijk: de raad stelt de visie en het plan vast en stelt deze regelmatig bij, terwijl het college de uitwerking en uitvoering verzorgt. 4.1.2. College ‘eindverantwoordelijk’ voor omgevingsprogramma’s en -vergunningen Het college van B&W is verantwoordelijk voor de omgevingsprogramma's en de omgevingsvergunningen. Via programma's werkt het college uit welk beleid het voert voor specifieke thema's of gebieden binnen de fysieke leefomgeving, en welke concrete maatregelen het neemt om de gestelde doelen te bereiken. Programma's zijn daarmee de beleidsmatige schakel tussen de visie van de raad en de juridische regels in het omgevingsplan.

Hoewel programma's formeel een bevoegdheid van het college zijn, benadrukt de omgevings visie van Heerde d at men het belangrijk vindt dat de raad ook hierbij nauw betrokken wordt.49 Bij de omgevingsvergunning toetst het college individuele initiatieven van burgers en bedrijven aan het omgevingsplan en besluit het of een activiteit is toegestaan. De omgevingsvisie van Heerde beschrijft daarbij aanvullend dat hierbij een viertal spelregels van belang zijn: initiatieven moeten de principes en kwaliteiten van de gemeente respecteren, bijdragen aan de opgaven en ambities uit de visie, passen bij het karakter en de koers van het betreffende deelgebied, en tot stand komen in overleg met de omgeving.50 48 Gemeente Heerde (27 mei 2024). Heerde van de toekomst, p.89. 49 Ibid., p.90. 50 Ibid., p.85. 22 / 43 Als een initiatief niet past binnen het omgevingsplan, kan het college onder voorwaarden een vergunning verlenen via een zogenoemde buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA). Dit is in formele zin een collegebevoegdheid, maar de raad heeft via het bindend adviesrecht de mogelijkheid om hierop invloed uit te oefenen. De raad van Heerde heeft op 11 december 2023 een lijst vastgesteld van acht gevallen waarvoor hij bindend adviesrecht wil uitoefenen bij BOPA - aanvragen. Hier wordt in paragraaf 4.2.5 verder op ingegaan. 4.2.

De Omgevingswet in de praktijk en de betrokkenheid van de raad In deze paragraaf gaan we in op de wijze waarop er in de praktijk uitvoering wordt gegeven aan de Omgevingswet, wat hierbij goed gaat en waar knelpunten (zijn) ontstaan. We starten ter context met een korte reflectie op de voorbereiding op de Omgevingswet (4.2.1). Daarna gaan we in op het ‘beleidshuis’ (4.2.1) en de verschillende instrumenten (4.2.3 t/m 4.2.5). Hierbij plaatsen we de kanttekening dat op de omgevingsvisie en het omgevingsplan al eerder is gereflecteerd in hoofdstuk 3. In d it hoofdstuk geven we alleen aanvullende informatie weer die direct betrekking heeft op de betrokkenheid van de raad. 4.2.1. Voorbereiding op de Omgevingswet Ambtelijke inzet In de aanloop naar de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 had de gemeente Heerde een specifiek programmateam ingericht, met een programmaleider , deelprojectleiders en tweewekelijks overleg. Dit team was verantwoordelijk voor de implementatie van de wet en zorgde voor coördinatie en integraliteit binnen de organisatie. Na de inwerkingtreding is deze programmastructuur losgelaten. Ambtelijk wordt dit als een gemis benoemd . Diverse ambtenaren werden verantwoordelijk voor hun eigen onderdeel zoals het omgevingsplan of de intaketafel. De integraliteit is, zo wordt ervaren, minder geworden. Dit schrijven betrokkenen ook toe aan capaciteitsdruk.

Vanuit de organisatie wordt geschetst dat ‘het echte werk’ juist na de inwerkingtreding begon, en dat integraliteit en gezamenlijke coördinatie ook nu nog nodig is. De voorbereiding werd ook bemoeilijkt door het herhaalde uitstel van de inwerkingtreding. Vanuit de organisatie wordt beschreven hoe dit iets deed met de urgentie . Stevig inzetten op de voorbereiding, en dan opnieuw een verschuiving van de datum, leidde tot een patroon van wisselende intensiteit en bij sommigen tot moedeloosheid. Ook bestuurlijk wordt dit herkend. De focus op een geruisloze overgang per 1 januari 2024 heeft er, zo komt uit de ambtelijke gesprekken naar voren, bovendien toe geleid dat het vervolgspoor - het werken aan de instrumenten ná de inwerkingtreding - minder aandacht heeft gekregen. Betrokkenheid van de raad in de voorbereiding De raad is in de aanloop naar de inwerkingtreding op verschillende manieren betrokken geweest. Vanuit het raadsinformatiesysteem stellen we vast dat er al in 2017 een (raads)klankbordgroep ingericht was vanuit de wens van de raad zélf om actief betrokken te worden bij de voorbereiding op de Omgevingswet .51 Een plan van aanpak voor de Omgevingswet is met de raad gedeeld. Dit bevestigt de beelden uit de vorige alinea dat de aanlooptijd voor de daadwerkelijke komst van de wet aanzienlijk is geweest.

We constateren over de klankbordgroep dat deze onder andere betrokken is geweest bij een sessie over het bindend adviesrecht (in september 202252). 51 Gemeente Heerde (25 augustus 2017) Project implementatie Omgevingswet. 52 Gemeente Heerde (23 april 2021) Digitale Stelsel Omgevingswet. 23 / 43 Daarnaast komt naar voren dat de klankbordgroep ook een rol heeft gehad in het bepalen welke informatie als actieve raadsinformatie met de voltallige raad is gedeeld. Zo is in april 2021 met de Klankbordgroep Omgevingswet afgesproken om informatie over het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) als actieve raadsinformatie te delen.53 Aanvullend hierop zien we dat de vaker actieve raadsinformatie heeft gehad met het onderwerp ‘ Periodieke update voorbereidingen Omgevingswet’.54 Ook constateren we dat er diverse themaraden en sessies georganiseerd zijn over de Omgevingswet en haar instrumenten. En specifiek is de raad kaderstellend geweest door het document ‘Uitwerking strategische lijn Omgevingswet’ vast te stellen. Hier is in hoofdstuk 3 al bij stilgestaan. Ambtelijk wordt bevestigd dat er vóór de inwerkingtreding van de Omgevingswet is geïnvesteerd in het betrekken van de raad, onder meer via themasessies, klankbordgroepen en het plan van aanpak. Tegelijkertijd wordt ambtelijk onderkend dat de belangstelling vanuit de raad wisselend was.

Raadsleden herkennen dat zij formeel zijn meegenomen en dat er momenten van kaderstelling zijn geweest, maar plaatsen daar nadrukkelijk een kanttekening bij. Hoewel de raad vóór de inwerkingtreding van de Omgevingswet formeel betrokken was bij de voorbereiding en kaderstelling, heeft deze betrokkenheid slechts in beperkte mate geleid tot inhoudelijke doorleving van wat de wet in de praktijk zou betekenen. Met n ame de gevolgen voor de rolverdeling tussen raad en college, de werking van nieuwe instrumenten en de doorwerking van strategische keuzes in concrete plannen en besluiten bleken vooraf lastig te overzien. Raadsleden geven aan dat verschillen in kennis en ervaring, in combinatie met de complexiteit van de wet, deze beperkte doorleving hebben versterkt. 4.2.2. Het ‘beleidshuis’: de stand van zaken Zoals beschreven in paragraaf 4.1 is er in de omgevingsvisie het nodige opgenomen over de verhouding tussen de instrumenten. De kern hiervan is dat de instrumenten niet op zichzelf staan maar een samenhangend geheel vormen. De omgevingsvisie is het strategisch fundament, met een expliciete doorwerking naar programma’s, het omgevingsplan en vergunningverlening. Daarbij wordt uitgegaan van een cyclische werkwijze: beleid ontwikkelen, uitvoeren, monitoren en bijstellen.55 Betrokkenen in de organisatie beschrijven dit geheel ook wel als het ‘beleidshuis’.

Uit de gesprekken komt echter naar voren dat dit beleidshuis in de praktijk nog niet volledig is opgebouwd. Een (open geformuleerde) omgevingsvisie is vastgesteld maar de vertaling naar een omgevingsplan en omgevingsprogramma’s is nog in ontwikkeling. Op dit moment staat het gehele beleidshuis nog niet; een daadwerkelijke cyclus wordt pas zichtbaar en toetsbaar in de doorwerking naar de andere instrumenten. Aan deze ontwikkeling moet , zo wordt breed ambtelijk gedeeld, de komende tijd prioriteit worden gegeven. 53 Gemeente Heerde (23 april 2021) Digitale Stelsel Omgevingswet. 54 Gemeente Heerde (13 december 2021). 2021-121 Periodieke update voorbereidingen Omgevingswet 55 Gemeente Heerde (27 mei 2024). Heerde van de toekomst, p.89. 24 / 43 4.2.3. De omgevingsvisie en rol van de raad in de praktijk In de omgevingsvisie zelf komt de betrokkenheid van de raad bij de omgevingsvisie op meerdere plekken aan bod. Zo is over de totstandkoming aangegeven dat de raadsklankbordgroep is betrokken. En dat specifiek voor de participatiestrategie van de omgevingsvisie er een rol is geweest voor de raadswerkgroep ‘Democratische verbinding’.56 In de raadssessie is door raadsleden wel aangegeven dat de coronapandemie een rol speelde rondom de totstandkoming. Het traject vond hierdoor grotendeels digitaal plaats, wat de kwaliteit van de betrokkenheid naar eigen zeggen heeft beperkt.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://heerde.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/ec403915-2276-43c1-bd7c-c9808b2d888e?agendaItemId=5a677407-ef53-493e-a5eb-ccb7c4279c2a