10.2. Transitievisie Warmte.pdf

De ondernemers zullen net als bewoners worden betrokken bij het uitwerken van dit plan. De aanpak hiervoor zal deels afwijken, omdat de rol van ondernemers verschilt van die van inwoners. Zo hebben zij vaker een groot vastgoedbezit en hebben ze

Rendabel isoleren betekent dat de kosten voor isolatie binnen vijftien jaar terugverdiend

worden door besparingen op de energierekening.

26 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

mogelijk zelf opties om in warmte te voorzien. De warmtevraag en het warmteaanbod verschillen dus van woongebieden.

onderstaande warmtebronnen dienen verder onderzocht te worden bij het maken van de wijkuitvoeringsplannen.

Sommige bedrijven hebben restwarmte van hun bedrijfsprocessen. Dat biedt mogelijkheden voor een warmtenet op bijvoorbeeld een bedrijventerrein. Daarnaast bestaan er soms collectieven van bedrijven, die samen aan de slag kunnen met de verduurzaming van hun gebouwen en de omgeving. Een belangrijk aandachtspunt bij utiliteit en bedrijventerreinen is om ook goed naar de koudevraag te kijken. In tegenstelling tot woningen is er vaak een hogere koudevraag, waardoor andere alternatieven misschien mogelijk zijn.

Een uitgebreide toelichting van alle warmtetechnieken is te vinden in bijlage 2. Figuur 6 geeft weer waar alle mogelijke collectieve warmtebronnen zich bevinden.

Bedrijven hebben naast de warmtetransitie ook de bredere opgave om energie te besparen, duurzame energie op te wekken en hun bedrijfsvoering te verduurzamen. Zo zijn kantoren wettelijk verplicht om vanaf 2023 minimaal een energielabel C te hebben. Daarnaast is het voor bedrijven met een jaarlijks elektriciteitsgebruik van meer dan 50.000 KWh of een aardgasgebruik van meer dan 25.000 m3 verplicht om zelf energiebesparende maatregelen te nemen, de Energiebesparingsplicht. Dit is verplicht vanuit de Wet Milieubeheer.

5.4

Beschikbare bronnen in de gemeente Heerde

Iedere gemeente heeft verschillende mogelijkheden voor duurzame warmte ter beschikking. Zo heeft de ene gemeente bijvoorbeeld meer mogelijkheden voor warmte uit oppervlaktewater en een andere uit aardwarmte. In de volgende paragrafen staat beschreven welke warmtebronnen er op dit moment in de gemeente Heerde potentie hebben en welke niet 6. In deze visie geven we op hoofdlijnen weer wat de opties voor Heerde zijn. De technische en economische haalbaarheid van

6

Figuur 6: kaart mogelijke collectieve warmtebronnen gemeente Heerde

Dit overzicht is een inschatting aan de hand van eigen aquathermie data verkregen tijdens

het onderzoeksprogramma WarmingUp en data uit de Warmteatlas van RVO.

27 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Kansrijke individuele warmteoplossingen

WKO

Ten eerste zijn er een aantal kansrijke individuele warmtetechnieken die gebruik maken van verschillende warmtebronnen. Dit zijn het gebruik van een (hybride) warmtepomp , individuele zonnecollectoren of PVTpanelen (zonthermie). De mogelijkheden van deze warmtetechnieken worden in principe alleen gelimiteerd door de beschikbare ruimte in en om de woning en de mate van isolatie.

Warmte-koude opslag (WKO) kan de warmtelevering flink vergroten. Uit onderzoek van Syntraal is gebleken dat WKO helaas beperkt mogelijk is in de gemeente Heerde, omdat de bodemopbouw in de gemeente te complex is en de stroomsnelheid van het ondergrondse water hoog is. In en rondom Veessen lijken de meeste kansen te liggen voor WKO. Naast WKO bestaan er verschillende andere soorten seizoensopslag. Deze moeten verder onderzocht worden.

Individuele oplossingen zijn voor de gemeente Heerde erg belangrijk omdat de bebouwingsdichtheid en aantal gebouwen relatief laag zijn. Hierdoor zullen naar waarschijnlijkheid veel woningen en gebouwen in de gemeente overgaan op individuele technieken. Kansrijke collectieve bronnen Op dit moment zijn er, qua beschikbaarheid, marktrijpheid van de techniek en tijdslijn (beschikbaar voor 2030), verschillende kansrijke warmtebronnen in de gemeente Heerde. Ten eerste is gebruik van thermische energie uit afvalwater (TEA) kansrijk. In de gemeente staat één rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) aan de oostzijde van Heerde, die met directe levering warmte kan leveren voor ongeveer 110 woningen. Met het gebruik van een WKO, waarmee opslag wordt gerealiseerd, kan dit oplopen tot ruim 600 woningen. Vanuit de RWZI loopt een effluentleiding via Veessen naar de IJssel. Effluent is het gezuiverde water dat de RWZI verlaat. Deze effluentleiding heeft dezelfde warmtepotentie als de RWZI en is in principe dezelfde warmtebron (alleen kan het effluent uit de leiding op een andere locatie worden gewonnen). Het is daarom niet mogelijk om tegelijkertijd warmte te winnen bij de RWZI in Heerde en de effluentleiding in Veessen. Naast de RWZI kan er in de gemeente warmte gewonnen worden bij rioolgemalen, rioolleidingen en rioolstelsels. Een rioolgemaal

wordt gebruikt om afvalwater verder te pompen over lange afstanden of naar een hoger gebied. Tussen de rioolgemalen loopt een rioolleiding waar warmte aan kan worden onttrokken. Naar de RWZI in Heerde lopen drie verschillende rioolstelsels vanuit de richting zuidwest, noordwest en zuidoost. Uit de rioolgemalen, rioolleidingen en de rioolstelsels kan warmte gewonnen worden voor enkele tientallen woningen. Een tweede kansrijke bron is het gebruik van thermische energie uit oppervlaktewater (TEO). In de gemeente Heerde zijn verschillende wateren aanwezig waaruit warmte gewonnen kan worden. Er kan warmte gewonnen worden uit de stilstaande of weinig-stromende wateren Heerderstrand, Apeldoorns Kanaal, Nieuwe Wetering en Grote Wetering. Uit stilstaande wateren kan minder warmte gewonnen worden dan stromende wateren. Daarnaast is het Heerderstrand een recreatiegebied en moet verder onderzocht worden hoeveel impact warmtewinning heeft op de beleving van het gebied. Uit de stromende wateren Wendhorstbeek, Evergunne, Vorchter Leigraaf en de Watergang naast de IJssel kan ook warmte gewonnen worden. Hiervan zijn Evergunne en Vorchter Leigraaf net als het Heerderstrand ook recreatiegebieden en geldt hiervoor dus ook dat de impact van de warmtewinning op de beleving van de gebieden onderzocht moet worden.

Een aandachtspunt voor TEO is dat warmtewinning uit oppervlaktewater in andere gemeenten mogelijk invloed kan

28 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

hebben op de beschikbare warmte voor de gemeente Heerde. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn voor TEO uit het Apeldoorns Kanaal of de IJssel. Dit moet verder onderzocht en regionaal afgestemd worden. Ook kan warmtewinning ecologische impact hebben wat in sommige gevallen, en in ieder geval bij de wateren de Grift en het Apeldoorns Kanaal, onwenselijk is. Dit verreist verder onderzoek. Het aantal woningen dat gebruik kan maken van TEO moet verder onderzocht worden en is sterk afhankelijk van hoe ver de woningen van de TEO bron afstaan. Een derde kansrijke warmtebron is het gebruik van collectieve zonthermie. In de nabijheid van Wapenveld staat een project van Stichting Habion gepland om vanaf 2025 voor 30 woningen zonnewarmte te winnen. Daarnaast worden kleinschalige zonnevelden rondom Heerde en Wapenveld als kansrijk gezien binnen de RES. Het aantal woningen dat gebruik kan gaan maken van collectieve zonthermie is in principe ongelimiteerd, maar hangt af van de beschikbare ruimte op en/of rondom de woningen. Mogelijk kansrijke bronnen Naast kansrijke bronnen zijn er twee warmtebronnen die we nu als kansrijk inschatten, maar waarvan we nu nog te weinig weten om definitief te kunnen zeggen dat ze kansrijk zijn. Dit zijn het gebruik van groengas en restwarmte. Een mogelijk kansrijke warmtebron is het gebruik van groen gas.

Groen gas is opgewaardeerd biogas waardoor het op dezelfde manier gebruikt kan worden als aardgas. De toekomstige beschikbaarheid van groen gas voor de gebouwde omgeving is echter onzeker. Dat komt doordat de zware transport en de industrie waarschijnlijk aanspraak gaan maken op groen gas, omdat zij veel afhankelijker zijn van hoge temperatuur dan de gebouwde omgeving. Ook zorgt de transitie naar kringlooplandbouw dat de toekomstige beschikbaarheid van groen gas onzeker is. Het gebruik van groen gas moet verder

onderzocht worden. Wanneer er agrariërs opstaan die een collectief willen beginnen, gaan we daar graag mee in gesprek Een tweede mogelijk kansrijke warmtebron is het gebruik van restwarmte. In Heerde zijn een aantal bedrijven gevestigd die mogelijk restwarmte kunnen leveren. Het is nog onbekend op welke temperatuur en in welke hoeveelheden warmte daar vrijkomt. Daarnaast wordt mogelijk al een deel van de warmte teruggewonnen. Dit moet verder onderzocht worden. In hoeverre deze warmtebronnen kansrijk zijn, moet in samenwerking met deze bedrijven verder onderzocht worden. Een belangrijk aandachtspunt bij het gebruik van restwarmte van bedrijven is de duurzaamheid en continuïteit van de warmtelevering. Niet kansrijke bronnen Op dit moment zijn vier soorten warmtebronnen niet kansrijk. Dat zijn geothermie, thermische energie uit drinkwater (TED) en groene waterstof. Diepe geothermie (warmtewinning uit de aardlagen 1500 – 4000 meter diep) en ondiepe geothermie (warmtewinning uit de aardlagen 500 – 1500 meter diep) hebben op basis van landelijke analyses geen noemenswaardig warmtepotentieel. Geothermie wordt binnen de RES ook niet als kans gezien voor de gemeente Heerde. De provincie Gelderland heeft echter onlangs een onderzoek laten uitvoeren om de kansen voor het gebruik van geothermie in te schatten.

Hieruit is gebleken dat geothermie wel degelijk een mogelijke bijdrage kan leveren aan de duurzame warmtevraag in de gemeente Heerde. De daadwerkelijke potentie moet nader onderzocht worden. Wel is duidelijk dat deze vorm van duurzame warmte waarschijnlijk niet voor 2030 beschikbaar zal zijn omdat er nog veel onzekerheid is en de winning van aardwarmte erg kostbaar is. Het gebruik van thermische energie uit drinkwater (TED) is ook niet kansrijk binnen de gemeente Heerde. Het drinkwater in de gemeente Heerde wordt beheerd door Vitens. Het potentieel

29 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

is voldoende voor circa 40 tot 95 woningen op buurtniveau. Hierbij is het hoogste potentieel aanwezig in de buitengebieden. Om warmte uit drinkwater te kunnen winnen dient men te voldoen aan strikte veiligheidseisen om de veiligheid van het drinkwater te kunnen waarborgen. Vanwege deze eisen en het relatief lage potentieel (in de dichter bebouwde gebieden) zien wij TED op korte termijn niet als kansrijk voor de gebouwde omgeving van de gemeente Heerde.

verwijderen. Het kan daarom ongunstig zijn voor de biodiversiteit van het bos om resthout weg te halen. Biomassa over grote afstanden winnen zien wij als gemeente niet als een houdbare oplossing voor onze warmtevraag.

Ten derde is het gebruik van groene waterstof nog niet kansrijk in de gemeente Heerde. Om in de toekomst groene waterstof te produceren dient er een aanzienlijke hoeveelheid aan duurzame elektriciteit opgewekt te worden. De warmtevraag van de gebouwde omgeving in de gemeente Heerde is circa 19,8 miljoen m3 aardgas. Om alleen deze warmtevraag te kunnen dekken met waterstof zijn er circa 33 windmolens (3 MW vermogen per windmolen). Er is weinig kans voor windenergie in de gemeente Heerde vanwege de vele natuurgebieden. Hierdoor zou deze energie elders opgewekt moeten worden. Daarnaast zal groene waterstof net als groengas in eerste instantie gebruikt worden om andere sectoren te verduurzamen, zoals industrie en mobiliteit. Voor de gebouwde omgeving zijn efficiëntere en beter betaalbare bronnen beschikbaar. Het is mogelijk dat in de verre toekomst waterstof gebruikt gaat worden voor het verwarmen van een klein deel van de gebouwde omgeving waar een hogere temperatuur noodzakelijk is, bijvoorbeeld bij monumenten. Er zijn op dit moment alleen pilotprojecten in Nederland waar waterstof wordt gebruikt voor de verwarming van woningen. Ten slotte is het gebruik van biomassa niet kansrijk. De warmte die vrijkomt bij het verbranden van biomassa kan ingevoed worden in een warmtenet.

In theorie is in de gemeente genoeg biomassa – bestaande uit snoeiafval en hout uit de omliggende bossen - beschikbaar om 1.900 bestaande woningen te verwarmen. Voor de meeste bossen geldt dat het voor het behoud en herstel van biodiversiteit ongunstig is om resthout te

30 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Hoofdstuk 6

De route naar een duurzame warmtevoorziening Op basis van data-analyse en diverse sessies met de gemeente, woningcorporatie Triada en netbeheerder Liander is een eerste aanzet gemaakt van de routekaart: een globaal overzicht van verschillende deelgebieden in de gemeente, gekoppeld aan de meest voor de hand liggende techniek. Deze keuzes liggen niet vast en worden in de loop van het proces richting uitvoering steeds concreter gemaakt en in de tijd uitgezet.

31 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

6. De route naar een duurzame warmtevoorziening 6.1

Mogelijke warmteoplossingen per gebied

In de gemeente Heerde zijn verschillende warmteoplossingen beschikbaar. In het algemeen kunnen we zeggen dat veel woningen in de gemeente Heerde in de toekomst over gaan op individuele lage temperatuur warmtebronnen. Dit komt doordat de bebouwingsdichtheid in de gemeente laag ligt en er geen grote hoge temperatuur warmtebronnen beschikbaar zijn. In het vorige hoofdstuk hebben we gezien dat er wat betreft collectieve oplossingen vooral kansen liggen op het gebied van aquathermie (warmte uit water). Per gebied bespreken we nu welke warmtebronnen er mogelijk beschikbaar zijn. In dit hoofdstuk wordt besproken wat de eerste optie is die we gaan onderzoeken. Daarnaast is er voor elk gebied een terugval optie. Deze staat in tabel 1 op pagina 36 en 37. In bijlage 8 zijn de verschillende deelgebieden en de beoogde alternatieven voor aardgas in een kaart weergegeven. Buitengebied Het buitengebied bestaat uit een lage bebouwingsdichtheid en een grote verscheidenheid in bouwjaren. Hierdoor liggen individuele oplossingen het meest voor de hand. Woningen en gebouwen die goed rendabel te isoleren zijn naar energielabel B of hoger, kunnen over op een all electric warmtepomp. Woningen en gebouwen die niet goed rendabel te isoleren zijn kunnen over op een hybride warmtepomp met in de toekomst duurzaam gas.

Hoorn en Vorchten In het buurtschap Hoorn en de kleinere kern Vorchten staan weinig woningen. De bouwjaren van de woningen zijn van rond de oorlog of na-oorlogs. Voor de woningen en gebouwen in

Hoorn en Vorchten geldt hetzelfde als voor het buitengebied. Woningen en gebouwen die rendabel naar energielabel B te isoleren zijn kunnen over op een all electric warmtepomp en woningen die niet goed tot energielabel B te isoleren zijn kunnen over op een hybride warmtepomp met op den duur groen gas. Veessen In Veessen staan net als in de andere kleine kernen weinig woningen. De bouwjaren van de woningen lopen uiteen. Dat maakt dat ook in Veessen geldt dat de woningen veelal over kunnen op een all electric warmtepomp wanneer rendabel isoleren mogelijk is en een hybride warmtepomp met op den duur groen gas wanneer rendabel isoleren niet mogelijk is. In Veessen rondom de Distelakker en Klaproosakker staan nieuwere woningen dichter bij elkaar. Ook is daar corporatiebezit aanwezig. Dat maakt dat een klein collectief, bijvoorbeeld met een collectieve warmtepomp, hier mogelijk interessant is. Bedrijventerreinen Heerde, Wapenveld Zuid en Wapenveld Noord (in combinatie met Wapenveld Centrum) In de gemeente Heerde bevinden zich drie bedrijventerreinen. Op deze bedrijventerreinen kan mogelijk warmte gewonnen worden voor de bedrijven zelf en de omliggende woningen. Deze warmte kan worden verspreid met een warmtenet. Op dit moment is het nog niet bekend om hoeveel warmte het gaat en van welke temperatuur deze warmte is.

Dit moet nader onderzocht worden met een warmtescan, die de huidige en toekomstige warmtevraag en het warmteaanbod op de bedrijventerreinen in beeld brengt. De Kolk en Bovenkamp/Heerde Zuid In de buurt De Kolk in Wapenveld en de wijk Bovenkamp/Heerde Zuid in Heerde staan veel woningen die gebouwd zijn na 2000. Dit maakt dat ze al goed geïsoleerd zijn en daardoor waarschijnlijk al geschikt zijn voor lage temperatuur warmte. In

32 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

beide buurten is het gebruik van TEO of zonnecollectoren of PVT kansrijk. De Kolk zou in het geval van TEO gebruik maken van warmte uit de Grote Wetering. Bovenkamp/Heerde Zuid kan gebruik maken van TEO uit de Grift. In Bovenkamp/Heerde Zuid is het ook mogelijk een bodemlus of collectieve warmtepomp als kleinschalig collectief aan te leggen. De toepasbaarheid van deze technieken moeten verder onderzocht worden. Wapenveld Zuid In Wapenveld Zuid staan veelal woningen en gebouwen van na de oorlog. Richting het zuiden worden de gebouwen steeds jonger. De bebouwingsdichtheid is hoog genoeg om een collectief systeem aan te leggen. Een collectief systeem zou gevoed kunnen worden met restwarmte van bedrijven in het noorden van Wapenveld. Dit moet echter verder onderzocht worden. Een collectief systeem zou ook gevoed kunnen worden met warmte uit het Apeldoorns kanaal (TEO). Een combinatie van deze systemen is mogelijk ook een robuuste oplossing. Heerde Centrum In Heerde Centrum (inclusief de toegangswegen) staan veel woningen en gebouwen van verschillende bouwjaren dicht op elkaar. Ook staan er veel oudere panden en monumenten. Dit maakt dat Heerde Centrum geschikt kan zijn voor een collectieve oplossing. Een collectieve oplossing zou gevoed kunnen worden met restwarmte van het bedrijventerrein in het noorden van Heerde.

Er is echter nog niets bekend over de beschikbare warmte van het bedrijventerrein en de mogelijkheid om deze warmte te benutten voor woningen. Dit moet daarom verder onderzocht worden. Behalve restwarmte is er op dit moment, behalve individuele oplossingen bij rendabel te isoleren woningen en in de toekomst duurzaam gas, geen andere kansrijke warmtebron die het centrum van Heerde zou kunnen voeden.

Molenkamp In de buurt Molenkamp staan naoorlogse woningen relatief dicht op elkaar. In Molenkamp zit veel corporatiebezit. De kenmerken van Molenkamp maken de buurt geschikt voor een collectieve oplossing. Een collectieve oplossing kan mogelijk gevoed worden met restwarmte van het nabijgelegen bedrijventerrein. Er is echter nog niets bekend over de beschikbare warmte van het bedrijventerrein. Dit moet daarom verder onderzocht worden. Zuppeld In delen van Zuppeld staan nieuwere woningen die goed rendabel te isoleren zijn naar energielabel B of hoger. Ook is gebaseerd op de woningdichtheid een collectieve oplossing waarschijnlijk mogelijk. Een collectieve oplossing kan mogelijk gevoed worden met warmte uit het Heerderstrand (TEO) of warmte opgewekt met zonnecollectoren of PVT-panelen. In Zuppeld zit veel corporatiebezit. Heerde Oost In Heerde Oost staan veel woningen gebouwd in de jaren 70 of later. Deze woningen zijn goed te isoleren naar energielabel B of hoger en zijn daardoor geschikt te maken voor een lage temperatuur oplossing. Ook is de bebouwingsdichtheid hoog genoeg voor een collectieve oplossing. Een collectieve oplossing kan mogelijk gevoed worden met warmte vanuit de RWZI (TEA) of warmte uit het Apeldoorns Kanaal. In Heerde Oost zit veel corporatiebezit dat dicht tegen de RWZI aan staat.

6.2

Afwegingskader

Bij het bepalen van waar en met wat we aan de slag gaan zijn een aantal aspecten van belang. We hebben daarom gekeken naar de volgende vragen om te bepalen in welke buurten we aan de slag gaan:

33 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

     

Zijn er koppelkansen aanwezig? Is er corporatiebezit aanwezig? Zijn er kansrijke warmtebronnen aanwezig? Is er mogelijkheid voor een collectief systeem? Wat is de afschrijvingstermijn van het aardgasnet en hoe robuust is het elektriciteitsnet? Is er een substantiële CO2-besparing te bereiken?

Wanneer er voor een buurt op een of meer van deze vragen ja geantwoord kan worden, gaan we daar starten met het maken van een wijkuitvoeringsplan. In de volgende paragraaf lichten we dit verder toe.

6.3

Routekaart tot 2030

Nu we weten wat mogelijke warmteoplossingen per gebied zijn kunnen we bepalen waar we de komende jaren mee aan de slag willen. Tabel 1 op pagina 36 en 37 geeft een overzicht van de stappen die we gaan zetten. In de gemeente Heerde willen we aan de slag met een aantal verschillende sporen. Als eerste zullen we verschillende onderzoeken uitvoeren die de basis vormen voor de daarop volgende uitvoeringsplannen. Het tweede spoort vormen de uitvoeringsplannen. Parallel aan het eerste en tweede spoor gaan we aan de slag met een gemeente brede aanpak waarbij ons richten op isolatie. Per spoor lichten we dit verder toe. Onderzoek De komende jaren willen we als eerste vier onderzoeken uitvoeren naar collectieve warmteoplossingen. Ten eerste willen we nader onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om thermische energie uit oppervlaktewater te gebruiken van het Apeldoorns kanaal, het Heerderstrand en de Grote Wetering. Waarbij we willen onderzoeken in hoeverre het gebruik van TEO mogelijk is voor de wijken Zuppeld, Heerde Oost, Bovenkamp/Heerde Zuid, De Kolk en Wapenveld Zuid. Alle

wateren zijn kansrijk, maar vereisen meer onderzoek om de kosten en potentie te bepalen. Een tweede onderzoek dat we willen starten is dat we willen weten in hoeverre er warmte beschikbaar is op het bedrijventerrein Heerde. Door inzichtelijk te krijgen of en in welke mate er restwarmte beschikbaar is en wel of niet gebruikt wordt door de bedrijven, de verduurzamingsplannen van de bedrijven en de toekomstplannen, weten we of de bedrijven op het terrein en eventueel de woningen in de omliggende buurten gebruik kunnen maken van restwarmte ingevoed in een warmtenet. Het derde onderzoek dat we willen starten is een onderzoek naar de mogelijkheden van warmtewinning uit de RWZI. De RWZI vormt een kansrijke warmtebron, maar vereist meer onderzoek om de kosten en potentie te bepalen. Het vierde onderzoek dat we de komende jaren willen starten is een onderzoek naar de mogelijkheden van warmtewinning op de bedrijventerreinen Wapenveld Noord en Wapenveld Zuid. Net als het onderzoek naar het bedrijventerrein Heerde willen we inzichtelijk krijgen of en in welke mate er restwarmte duurzaam beschikbaar is. Buurtgerichte aanpak Nadat de onderzoeken zijn uitgevoerd starten we vanaf 2023 met de buurtgerichte aanpak. We starten met twee uitvoeringsplannen, namelijk voor de buurt Molenkamp en de buurt Zuppeld, waarna de andere buurten de jaren daarop volgen.

Aan de slag gaan met een uitvoeringsplan betekent niet dat de buurten gelijk aardgasvrij worden, maar dat we gaan onderzoeken of de technische potentie daadwerkelijk haalbaar en betaalbaar is. Dit doen we samen met de bewoners van de buurt. De definitieve keuzes maken we dan ook samen met bewoners, bedrijven en andere stakeholders. Buurten die in aanmerking komen voor een uitvoeringsplan kunnen bestaan uit buurten met

34 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

alleen woningen, een mix van woningen en bedrijven en/of bedrijventerreinen. Wanneer bedrijventerreinen aan de slag gaan met een uitvoeringsplan kan dit gekoppeld worden aan de opgave Toekomstbestendige Bedrijventerreinen. Tussen de start van de uitvoering en het stoppen met gebruik van aardgas zit, zoals afgesproken in het Klimaatakkoord maximaal acht jaar. We bepalen samen met inwoners en andere belanghebbenden wat per wijk een haalbare termijn is. We kiezen ervoor om als eerste in de buurt Molenkamp aan de slag te gaan, omdat er in deze buurt koppelkansen aanwezig zijn, er veel corporatiebezit zit, er mogelijk kansrijke warmtebronnen zijn en het zinvol lijkt te zijn om onderzoek te doen naar de mogelijkheden van een collectief systeem. In de buurt zijn koppelkansen aanwezig omdat de woningcorporatie een renovatie opgave heeft. Molenkamp lijkt daarnaast op Wapenveld Zuid. De leerpunten van Molenkamp kunnen later toegepast worden in Wapenveld Zuid. De woningcorporatie heeft aangegeven graag aan de slag te willen en als startmotor te willen fungeren voor omliggende particulieren woningeigenaren.

eerste beginnen we met een gemeentebrede isolatie campagne waarbij we inwoners ook motiveren om een hybride warmtepomp te nemen wanneer de cv-ketel vervangen moet worden. Isoleren verlaagt de warmtevraag waardoor er minder warmte opgewekt hoeft te worden en de CO2 uitstoot omlaag gaat. Het nemen van een hybride warmtepomp zorgt daarnaast ook al voor CO2 reductie ook al is een woning nog niet (volledig) geïsoleerd en is het misschien nog niet duidelijk op welke warmte oplossing de woning overgaat. De gemeente ondersteunt inwoners nu al via het Regionaal Energieloket en de energiecoaches. De gemeente bouwt hier op voort en breidt dit de komende jaren verder uit. Ten tweede houden we binnen de gemeente ruimte voor bewonersinitiatieven. Bij bewoners zit veel kennis en kunde. Daarbij willen steeds meer bewoners zelf aan de slag. Van deze energie maken we graag gebruik. We willen daarom bewonersinitiatieven ondersteunen en bewoners via die route motiveren om aan de slag te gaan.

Ook kiezen we ervoor om een eerste uitvoeringsplan op te stellen voor de buurt Zuppeld. In Zuppeld liggen kansen omdat de buurt een homogene opbouw heeft en erg lijkt op andere buurten in de gemeente. De lessen die hier worden opgedaan kunnen we daardoor meenemen naar andere wijken. In Zuppeld zit ook corporatiebezit. Triada heeft aangegeven aan de slag te willen met de warmtetransitie in de wijk Zuppeld. Daarnaast is er mogelijk een kansrijke collectieve warmtebron aanwezig, namelijk warmte vanuit het Heerderstrand. In tabel 1 op de volgende pagina’s is aangegeven in welke volgorde we aan de slag gaan met de andere buurten. Gemeentebrede aanpak Naast de buurtgerichte aanpak en de onderzoeken gaan we gemeentebreed aan de slag. Dat doen we op twee manieren. Ten

35 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Tabel 1: routekaart gemeente Heerde

Onderzoek of gebied

Realisatie periode Voorkeurstechniek (afhankelijk onderzoek/ van onderzoek) Opstellen wijkuitvoeringsplan* Verdieping Transitievisie Warmte en haalbaarheidsanalyse TEO onderzoeken Apeldoorns kanaal, Heerderstrand en De Grote Wetering Warmtescan en onderzoek bedrijventerrein Heerde

Terugvaloptie

2022 - 2023

Opmerking

Koppeling met WUP Zuppeld, Heerde Oost, Bovenkamp/Heerde Zuid, De Kolk en Wapenveld Zuid Koppeling met WUP Molenkamp, Heerde Centrum en het bedrijventerrein Koppeling met WUP Heerde Oost Koppeling met WUP Wapenveld Zuid en de bedrijventerreinen

2022 - 2023

TEA onderzoek RWZI 2022 - 2023 Heerde Warmtescan en onderzoek 2022 - 2023 bedrijventerreinen Wapenveld Noord en Wapenveld Zuid Wijkuitvoeringsplannen (WUP) Heerde - Zuppeld

2023 - 2024

Collectieve oplossing: TEO warmtenet vanuit Heerderstrand en/of warmte vanuit zonnecollectoren/PVT panelen

Heerde - Molenkamp

2023 - 2024

Collectieve oplossing: warmtenet met restwarmte van het bedrijventerrein Heerde

Bedrijventerrein Wapenveld Noord incl. aanwezige woningbouw

2025 - 2026

Collectieve oplossing: op bedrijventerreinen warmtenet MT/HT restwarmte van het terrein zelf. Woningbouw rendabel isoleren waar mogelijk en all electric warmtepomp. Slecht geisoleerde woningen: hybride warmtepomp op groen gas.

Individuele oplossing: all electric warmtepomp voor de goed geisoleerde of te isoleren woningen. Voor nog te isoleren woningen in tussenperiode hybride warmtepomp Collectieve oplossing: warmtenet met restwarmte van het bedrijventerrein Heerde

Woningen zijn geschikt (te maken) voor LT, veel bouwjaar na 1990, ondezoek naar betaalbaarheid TEO Heerderstrand

Individuele oplossingen

Afhankelijk van onderzoek naar warmtevraag en -aanbod op de terreinen, groot aandeel bebouwing van voor de oorlog

Individuele oplossing: all electric warmtepomp voor de goed geisoleerde of te isoleren woningen. Voor nog te isoleren woningen in tussenperiode hybride warmtepomp

36 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

* De tijd tussen het opstellen van een wijkuitvoeringsplan en de loskoppeling van het aardgas duurt (minimaal) 8 jaar

Onderzoek of gebied

Planning

Bedrijventerrein Heerde

2025 - 2026

Buitengebied

2027 natuurlijke momenten

Hoorn, Veessen en Vorchten

2027 natuurlijke momenten

Heerde – Bovenkamp/Heerde Zuid

2028 - 2029

Wapenveld - De Kolk

2028 - 2029

Wapenveld Zuid

2030 - 2031

Bedrijventerrein Wapenveld Zuid

2031 - 2032

Heerde Centrum

2035 - 2040

Voorkeurstechniek (afhankelijk van nader onderzoek) Collectieve oplossing: warmtenet voorzien van restwarmte van het bedrijventerrein zelf Individuele oplossingen: goed geïsoleerde of te isoleren woningen all electric warmtepomp, overige woningen hybride warmtepomp met groengas Individuele oplossingen: goed geïsoleerde of te isoleren woningen all electric warmtepomp, overige woningen hybride warmtepomp met groengas Collectieve oplossing: TEO warmtenet vanuit De Grift, zonnecollectoren/PVT of kleine collectieven met bodem warmtepomp Collectieve oplossing: TEO warmtenet vanuit De Grote Wetering en/of zonnecollectoren/PVT panelen Collectieve oplossing: warmtenet voorzien van restwarmte bedrijven Wapenveld Noord en/of TEO vanuit het Apeldoorns kanaal Collectieve oplossing: warmtenet voorzien van restwarmte van het bedrijventerrein zelf Collectieve oplossing: warmtenet met restwarmte van het bedrijventerrein Heerde of collectieve warmtepomp

Terugvaloptie

Opmerking

Individuele oplossingen

Afhankelijk van onderzoek naar warmtevraag en -aanbod op de terreinen

Gelijk aan voorkeurstechniek

Verspreide woningen met diverse bouwjaren

Gelijk aan voorkeurstechniek

Verspreide woningen met diverse bouwjaren

Individuele oplossing: all electric warmtepomp

Woningen zijn geschikt voor LT, meeste bouw na 2000

Individuele oplossing: all electric warmtepomp

Woningen zijn geschikt voor LT, veelal gebouwd na 2005

Individuele oplossingen: goed geïsoleerde of te isoleren woningen all electric warmtepomp, overige woningen hybride warmtepomp met groengas Individuele oplossingen

Hogere bebouwingsdichtheid, gebouwd na de oorlog en richting het zuiden steeds jongere bouw

Individuele oplossing: warmtepomp of voor de niet goed te isoleren woningen in de toekomst een duurzaam gas

Diverse bouwjaren, waaronder veel oudere

Afhankelijk van onderzoek naar warmtevraag en -aanbod op de terreinen

Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

37

Hoofdstuk 7

Aanpak voor de uitvoering De Transitievisie Warmte is de eerste stap van de warmtetransitie. Minimaal elke vijf jaar wordt de Transitievisie Warmte vernieuwd. Zo kunnen we blijven inspelen op de ontwikkelingen en blijven we openstaan voor nieuwe ideeën van inwoners en ondernemers. Daarnaast werken we toe naar de uitvoering. In dit hoofdstuk bespreken we hoe we dat doen en welke rol de gemeente daarin heeft.

7. Aanpak voor de uitvoering 7.1

Vervolgstappen

De Transitievisie Warmte vormt de eerste stap voor de warmtetransitie in de gemeente Heerde. Eens in de vijf jaar of zoveel eerder als nodig actualiseren we de visie. Zo kunnen we blijven inspelen op de meest actuele ontwikkelingen. De Transitievisie Warmte wordt vastgesteld door de gemeenteraad. Hierna kunnen we aan de slag met de routekaart, zoals omschreven in hoofdstuk 6.

7.2

De rol van de gemeente Heerde

Zoals eerder benoemd heeft de gemeente vanuit het Klimaatakkoord de regierol gekregen in de warmtetransitie. Als gemeente kunnen we hier zelf invulling aan geven. Op verzoek

van het landelijke Programma Aardgasvrije Wijken is er door de Argumentenfabriek een rollenkaart en afwegingskader ontwikkeld om gemeenten hierbij te helpen. Deze zijn weergegeven in de kaders hieronder. Er worden vier typen regierollen onderscheiden: 

De afwachtende regisseur



De procesregisseur



De sturende regisseur



De integrale regisseur

Welke rol het beste bij een gemeente past is afhankelijk van vele factoren, bijvoorbeeld in welk tempo de gemeente gebouwen van het aardgas af wil halen, of een gemeente koppelkansen met andere beleidsvelden wil benutten en in welke mate een

39 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

gemeente inzet op bewonersparticipatie. Gemeenten hoeven niet te kiezen voor een rol, maar kunnen ook elementen van verschillende regierollen overnemen. De regierol kan ook veranderen in de verschillende fases van de warmtetransitie. Zo is bij de uitvoering van wijkuitvoeringsplannen (WUP) een andere rol denkbaar dan bij de initiatieffase van een project en kan de regierol ook verschillen per wijk doordat er in de ene wijk meer actieve bewoners zijn dan in de andere. In de gemeente Heerde kiezen we ervoor om in eerste instantie als integrale regisseur aan de slag te gaan. We vinden het belangrijk de verschillende opgaven waar we voor staan samen op te pakken en het tempo van de warmtetransitie te laten leiden door hoe we opgaven samen kunnen oppakken. Dit voorkomt overlast en bespaart kosten. Het feit dat de gemeente Heerde een relatief kleine gemeente is past bij deze aanpak. Door de korte lijnen zijn we goed op de hoogte van wat er speelt binnen de gemeente. Alleen samen maken we de warmtetransitie tot een succes.

7.3

Wijkuitvoeringsplannen

Een belangrijke volgende stap is het maken van de wijkuitvoeringsplannen voor Zuppeld en Molenkamp. Dit doen we samen met de bewoners van deze buurten en andere belanghebbenden. In de wijkuitvoeringsplannen staat in ieder geval:     

De planning wanneer de buurt (stapsgewijs) aardgasvrij wordt; Welk alternatief voor aardgas wordt gekozen; Welke concrete fysieke maatregelen daarvoor nodig zijn in de openbare ruimte en in de gebouwen; Welke investeringen er gedaan moeten worden en door wie; Welke keuzeruimte er is voor individuele bewoners.

In het volgende hoofdstuk omschrijven we hoe we samen met bewoners gaan werken aan de wijkuitvoeringsplannen.

7.4

Overige uitvoeringszaken

Naast de planning zoals opgenomen in hoofdstuk 6 gaan we met verschillende andere acties aan de slag. Ten eerste is het belangrijk voor het vervolg om de benodigde capaciteit en middelen binnen de gemeente inzichtelijk te maken. We gaan er vanuit dat er ongeveer 1,5 FTE per wijkuitvoeringsplan nodig is. Daarnaast moeten er mensen en geld beschikbaar zijn voor het uitvoeren van de onderzoeken en het opzetten van de gemeente brede aanpak. Daarvoor stellen we een vaste werkgroep op. Dit moet georganiseerd en gebudgetteerd worden. De hoeveelheid beschikbaar te stellen middelen en capaciteit is mede afhankelijk van welke rol we als gemeente nemen. Ten tweede gaan we uitzoeken wat we regionaal niveau op kunnen pakken. Elke gemeente staat voor de opgave om de warmtetransitie tot een succes te maken. Er kan veel geleerd worden van en met elkaar. Daarnaast kunnen financiering en capaciteit bespaard worden door stappen samen op te pakken. Hierover gaan we in gesprek met omliggende gemeenten. Ten derde moeten we, naast de meer specifieke campagnes, in het algemeen communiceren over de aardgasvrijopgave. Nog niet iedereen weet precies wat de warmtetransitie inhoudt en vraagt. Bewustwording van de opgave is daarom een belangrijke eerste stap. De samenwerking met het Energieloket breiden we daarvoor uit. Ten slotte willen we bovenstaande acties en de stappen uit hoofdstuk 6 monitoren.

We willen immers zien of we onze doelen behalen of dat we moeten bijsturen. We volgen voor monitoring de landelijke ontwikkelingen en beschikbaar instrumentarium.

40 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Hoofdstuk 8

Samenwerking en communicatie De warmtetransitie is een uitdagende opgave. Iedereen zal een steentje gaan bijdragen. Om de warmtetransitie tot een succes te maken is het daarom belangrijk dat iedereen mee kan denken over de stappen die we samen gaan zetten. We weten nu waar we als gemeente mee aan de slag gaan en hoe bewoners zelf al stappen kunnen zetten. De volgende stap is om hierover te communiceren en om bewoners actief te betrekken bij de uitvoering. In dit hoofdstuk wordt besproken welke samenwerkings- en communicatieaanpak de gemeente kiest.

41 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

8. Samenwerking en communicatie 

8.1

Met wie werken we samen?

De warmtetransitie is een gezamenlijke opgave die vraagt om bundeling van kennis, investeringen en belangen. Ons uitgangspunt is om inwoners centraal te zetten in de warmtetransitie. Daarom willen we bij het maken van wijkuitvoeringsplannen iedereen vanaf het begin betrekken en nemen we de tijd.



Wie zijn de belangrijkste belanghebbenden en stakeholders? 



De warmtetransitie kan niet plaatsvinden zonder de inzet van inwoners. De warmtetransitie vraagt verandering van gedrag en het aanpassen van de woon- en leefomgeving aan de nieuwe realiteit. Dit heeft een grote impact. Steeds meer inwoners zijn gemotiveerd om eigen verantwoordelijkheid te nemen voor duurzaamheid en duurzame warmte. Deze lokale initiatiefnemers zijn een belangrijke stakeholder in de warmtetransitie. Naast inwoners zijn er ook verschillende ondernemers in de gemeente Heerde. Ook zij hebben de opgave om aanpassingen te doen aan hun bedrijfspanden. Bedrijven kunnen daarnaast ook een rol gaan spelen in de warmtelevering, bijvoorbeeld door het leveren van restwarmte. We maken bij bedrijven onderscheid tussen bedrijven die zich in het centrum bevinden (zoals winkels en horeca) en bedrijven op bedrijventerreinen. Bedrijven in het centrum zullen vaak meegaan in de reguliere wijkuitvoeringsplannen, omdat zij vaak een vergelijkbare opgave hebben als de omliggende woningen. Bedrijven op bedrijventerreinen hebben vaak een grotere opgave en vereisen vaak maatwerk. Ondernemers zijn vaak verbonden in een ondernemersvereniging. Ondernemersverenigingen kunnen belangrijke initiatiefnemers worden. Daarom is het goed om richting





de uitvoering met hen in gesprek te gaan en hen te betrekken in het proces. In de gemeente Heerde is ook Triada een belangrijke stakeholder. Woningcorporaties zijn belangrijke aanjagers in het verduurzamen van (een groot aantal) woningen. Vaak kunnen ze daarbij een voorbeeldfunctie zijn voor particulieren woningeigenaren die in de buurt van hun bezit een woning hebben (zogenaamd gemengd of gespikkeld bezit). Netbeheerder Liander is verantwoordelijk voor de aanleg en het onderhoud van de elektriciteits- en gasnetten. Aanpassingen van deze netten moeten aansluiten bij de keuzes die gemaakt worden in de wijkuitvoeringsplannen. In veel gevallen is er de noodzaak om het elektriciteitsnet te verzwaren, zowel in woongebieden als op bedrijventerreinen. Daarbij moet rekening worden gehouden met de doorlooptijd en ruimtelijke impact van de netaanpassingen. Dit maakt de netbeheerder een belangrijke stakeholder in de warmtetransitie. Liander beschikt daarnaast over data en kennis van het energiesysteem, dat kan helpen bij de te maken keuzes. De gemeente Heerde maakt onderdeel uit van de RES regio Cleantech. Zeven gemeenten in de Cleantech werken samen aan de RES met onder andere de Provincie Gelderland, Waterschap Vallei & Veluwe en Waterschap Rijn & IJssel en Liander als belangrijke samenwerkpartners. De provincie levert daarbij kennis en stelt financiële middelen beschikbaar.

De waterschappen betrekken we ook wanneer er kansen zijn om warmte uit water (aquathermie) te gebruiken. In de gemeente is een energiecoöperatie actief: Heerde Energiek. Energiecoöperaties spelen vaak een centrale rol in de warmtetransitie, omdat zij voor en vanuit inwoners werken. Zij kunnen bijvoorbeeld ondersteunen in het verschaffen van informatie, andere inwoners enthousiasmeren of een gezamenlijke inkoopactie opzetten.

42 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022





Dorpsraden en wijkverenigingen staan vaak in sterke verbinding met de inwoners. Hun lokale kennis en netwerken kunnen een belangrijke sleutel zijn in het verspreiden van informatie en het zorgen voor draagvlak. Uiteindelijk moet de warmtetransitie ook uitgevoerd worden. Daarvoor zijn installateurs en uitvoerders nodig. Zij spelen dus een cruciale rol in de uitvoering.

Bovenstaande is geen uitputtende lijst van stakeholders, gaandeweg de transitie naar aardgasvrij spelen vele andere stakeholders eveneens een rol. Geen enkele stakeholder kan deze transitie zelfstandig bereiken, samenwerking is daarom noodzakelijk.

8.2

Onze aanpak richt zich voornamelijk op informeren en co-creatie. In principe informeren we alle stakeholders nu en richting de uitvoering continu over de warmtetransitie. We communiceren over waar we mee bezig zijn, we laten praktijkvoorbeelden zien, we informeren over de wijkuitvoeringsplannen waar we aan werken en we informeren inwoners over de maatregelen die ze kunnen nemen om energie te besparen wanneer ze in een wijk wonen waar we nog niet direct starten met het maken van een wijkuitvoeringsplan.

Hoe werken we samen?

In de warmtetransitie vinden we aandacht voor samenwerking zeer belangrijk. We zetten onze inwoners centraal. Om begrip te creëren en iedereen mee te nemen in deze transitie willen we inwoners en andere betrokkenen op de juiste momenten en op de juiste manier betrekken. De warmtetransitie is een transitie waarin nog veel in ontwikkeling is. Veel is nog nieuw, ook voor ons als gemeente. Door continue te evalueren en per gebied onze aanpak aan te passen leren we gaandeweg wat wel en niet werkt. Dit doen we ook in regionaal verband vanuit de Cleantech regio. In 2021 heeft de gemeente Heerde Participatiebeleid voor de Fysieke Leefomgeving vastgesteld. Dit beleid geeft richtlijnen voor het betrekken van anderen bij plannen voor de fysieke leefomgeving. De richtlijnen volgen we als gemeente ook bij het maken van de wijkuitvoeringsplannen. In onze aanpak maken we gebruik van de participatieladder. De participatieladder is weergegeven in figuur 7. Hoe hoger je op de ladder komt, hoe intensiever stakeholders betrokken worden en hoe meer zij meedoen in het maken van keuzes.

Figuur 7: participatieladder

43 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Bij het maken van de wijkuitvoeringsplannen werken we middels co-creatie. Dit betekent dat we samen met inwoners, bedrijven, Liander, Triada, ondernemersverenigingen, dorpsraden en andere stakeholders werken aan het opstellen van de wijkuitvoeringsplannen. We vinden het belangrijk dat inwoners zich gehoord voelen in de warmtetransitie en dat zij kunnen meedenken over welke alternatieven het beste bij hen passen. Door samen te werken en alle verschillende belangen met elkaar af te wegen, maken we een breedgedragen uitvoeringsplan. Hoe de co-creatie er precies uitziet bepalen we per buurt of wijk. Dit doen we voordat we starten met het opstellen van het wijkuitvoeringsplannen. Ook hierbij worden alle belanghebbenden betrokken.

8.3

Communicatie

Goede communicatie is ondersteunend aan onze samenwerkingsaanpak. Onze communicatie over de warmtetransitie is laagdrempelig, persoonlijk, concreet en transparant over de (on)mogelijkheden. Uiteindelijk hebben we vijf doelen die we met onze communicatieaanpak willen bereiken. Deze doelen sluiten aan op de algemene communicatie van de gemeente rondom duurzaamheid. Onze doelen zijn: 

  



Bewustwording van de verschillende doelgroepen van het belang van een duurzame samenleving en daarin de warmtetransitie; Bewustwording van de samenhang tussen warmtetransitie en de andere pijlers van een duurzame samenleving; Kennis van de mogelijkheden om mee te werken aan de wijkuitvoeringsplannen; Aanzetten tot actie om zelf duurzame maatregelen te nemen om een woning of gebouw stap voor stap aardgasvrij te maken; Kennis van de stappen die de gemeente zelf zet.

Om te communiceren met de verschillende stakeholders, en met name met inwoners, gebruikt de gemeente verschillende communicatiekanalen. De algemene communicatiekanalen die gebruikt worden zijn:       

De website van de gemeente Heerde; De sociale media van de gemeente (Twitter, LinkedIn, Facebook, Instagram en Youtube); De website van het Regionaal Energieloket; Het platform Samenwerken aan Heerde; De gemeentepagina in de Schaapskooi; Bewonersbrieven; De algemene pers.

Daarnaast wil de gemeente communiceren middels de volgende tussenpersonen of organisaties:       

Dorpsraden; Wijkverenigingen; Woningcorporatie Triada; Energiecoöperatie Heerde Energiek; De energiecoaches van Heerde Energiek; De energieadviseurs van het Regionaal Energieloket. Ondernemersverenigingen (BCH, OVH, OVW en het HOK)

Tot slot zullen we in de wijken of buurten waar we werken aan een wijkuitvoeringsplan ook op andere manieren in gesprek gaan met inwoners. Denk bijvoorbeeld aan (digitale) nieuwsbrieven over de warmtetransitie, een informatiepunt in de wijk of een duurzaamheidskrant.

44 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Hoofdstuk 9

Financiering en betaalbaarheid We vinden het belangrijk dat iedereen mee kan doen aan de warmtetransitie. Ook inwoners met een kleinere beurs. De betaalbaarheid van de warmtetransitie hebben we daarom als uitgangspunt benoemd. In dit hoofdstuk bespreken we wat de kosten van een duurzaam warmte alternatief bepaalt en welke financieringsmogelijkheden er op dit moment zijn.

45 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

9. Financiering en betaalbaarheid 9.1

Betaalbaarheid van de warmtetransitie

Alhoewel de uiteindelijke kosten nog onduidelijk zijn, weten we wel dat ze gaan verschillen per gebouw en gebied. Dit komt doordat de kosten voor elke techniek en elk type gebouw anders zijn. In het bepalen van de kosten maken we onderscheid tussen maatschappelijke kosten en eindgebruikerskosten. Deze kosten zijn bij voorkeur in balans en zo laag mogelijk. In het kader hiernaast staat beschreven wat deze begrippen precies inhouden. De combinatie tussen technische mogelijkheden en de kosten die dit met zich meebrengt bepaalt uiteindelijk welke techniek het meest haalbaar is. De kosten voor het aardgasvrij maken van een gebouw zijn afhankelijk van veel verschillende factoren, waaronder: 







Het type gebouw: de oppervlakte en het aantal buitenmuren van een gebouw zijn van invloed op de investeringskosten en de maandlasten. De huidige staat van het gebouw: afhankelijk van de leeftijd van een gebouw en de mate van onderhoud en renovatie (inclusief de mate van isolatie). De techniek: het ene alternatief is duurder dan het andere. Ook de kostenopbouw verschilt: in de ene optie gaat het vooral om kosten in het gebouw (zoals isolatie of installatie), in de andere optie gaat het vooral om kosten buiten het gebouw (zoals voor de infrastructuur). Daarmee komen de investeringen bij verschillende partijen terecht (eigenaren, netbeheerders, bewoners, energieleveranciers). Individueel of collectief aan de slag: of er gekozen wordt voor een individuele of collectieve oplossing heeft invloed op de hoogte en de soort kosten die inwoners moeten betalen. Individuele oplossingen zorgen ervoor dat eigenaren alleen zelf investeringen hoeven te doen, bij



collectieve oplossingen worden de investeringen in de warmtebron collectief gedaan. Bij collectieve oplossingen zijn vaak nog steeds isolatiemaatregelen nodig en zijn er kosten voor aansluiting. Externe factoren: factoren zoals marktwerking en de prijs van aardgas zijn van invloed op alle soorten kosten. Deze Transitivisie Warmte wordt om de 5 jaar herzien. Gedurende die periode veranderen er ook dingen op de markt waar we rekening mee houden.

Maatschappelijke kosten Dit zijn de totale financiële kosten in Nederland van alle maatregelen die nodig zijn om in een wijk of dorp van het aardgas af te gaan, ongeacht wie die kosten betaalt. Dit is inclusief de baten van energiebesparing, maar exclusief belastingen, heffingen en subsidies. Het gaat hier onder andere om de aanleg van een warmtenet, de verzwaring van het elektriciteitsnet, verwijderen van het gasnet en onderhoud van infrastructuur. Ook de kosten van isolatie en installatie van technieken zit hierin. Maatschappelijke kosten worden ook wel nationale kosten genoemd. Eindgebruikerskosten Eindgebruikerskosten zijn de kosten voor de bewoners en andere gebouweigenaren en kunnen worden onderverdeeld in investeringskosten en jaarlijkse kosten. Deze kosten geven weer welk deel van de kosten op de schouders van de bewoner valt. De investeringskosten zijn de eenmalige kosten voor de transitie naar een duurzame warmtetechniek. De jaarlasten zijn de kosten die de bewoner jaarlijks moet betalen. Voor meer informatie over mogelijke kosten, zie www.verbeterjehuis.nl.

46 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Wat de kosten voor het aardgasvrij maken ook worden, ze verschillen per situatie. Voor bijvoorbeeld een reeds goed geïsoleerd gebouw waar al vloerverwarming aanwezig is kan de overstap op een warmtepomp met de huidige subsidies zonder al te grote investering plaatsvinden. Zeker wanneer dit gebeurt op het moment dat de huidige CV ketel aan vervanging toe is. Voor oudere gebouwen die slecht geïsoleerd zijn lopen de kosten al snel op. Het is in elke situatie goed om de natuurlijke momenten te benutten (verhuizing, vervangen keuken, nieuwe ketel, nieuwe vloer) om de kosten zo laag mogelijk te houden. De Vereniging Nederlandse Gemeenten heeft bij het ondertekenen van het nationale Klimaatakkoord als voorwaarde gesteld dat de transitie haalbaar en betaalbaar is. In de Tweede Kamer is een motie aangenomen waarin woonlastenneutraliteit gegarandeerd wordt. Op dit moment zijn de financieringsmogelijkheden die beschikbaar zijn nog niet altijd toereikend om voor iedereen een woonlastenneutrale overgang te garanderen. Collectieve kosten Naast individuele investeringen in isolatie en warmtetechnieken op gebouwniveau zullen er ook investeringen gedaan worden in collectieve installaties en systemen. Hierbij valt te denken aan de aanleg van een warmtenet, het realiseren van een WKO (warmte-koude-opslag) en de aanschaf van collectieve warmtepompen.

Dit soort investeringen lopen al snel in de miljoenen euro’s. Ook netbeheerder Liander zal forse investeringen moeten doen. Zo kan het zijn dat het electriciteitsnet in een woonwijk tot wel vijf keer zo zwaar moet worden als alle inwoners over zouden gaan op een warmtepomp. Ook zal Liander kosten gaan maken voor het verwijderen van gasnetten. Deze investeringen worden gesocialiseerd. Dat wil zeggen dat de kosten worden verdeeld over alle aansluitingen. Alle klanten in het verzorgingsgebied van

Liander betalen dus mee aan deze investeringen via de netbeheerderskosten. Door de warmtetransitie, groei van elektrisch vervoer en elektrificatie van bedrijfsprocessen neemt de vraag naar elektriciteit snel toe. Daarnaast wordt op steeds meer plekken duurzame energie opgewekt. Dat maakt de belasting op het net steeds groter. De vraag naar elektriciteit gaat sneller dan Liander had kunnen voorspellen en sneller dan zij het elektriciteitsnet kunnen aanpassen. In sommige gebieden zit het netwerk daardoor aan de maximale beschikbare capaciteit. Om aan de toenemende elektriciteitsvraag te voldoen, breidt Liander het elektriciteitsnet op veel plaatsen fors uit. Zo investeerde Liander in 2020 bijna 900 miljoen euro aan bijvoorbeeld de bouw van nieuwe onderstations en het aanleggen van extra elektriciteitskabels. De woningcorporatie Triada heeft ook enorme investeringen te doen om in de komende decennia hun gehele woningbezit aardgasvrij te maken. Op dit moment investeren ze al aanzienlijke bedragen in het isoleren van woningen, en het realiseren van aardgasvrije nieuwbouw. Daar komt het aardgasvrij maken van de bestaande bouw bij. Kosten voor de woningcorporaties kunnen mogelijk enigszins beperkt worden door met collectieve projecten zo goed mogelijk aan te sluiten op hun onderhoudsplanning, zodat natuurlijkeonderhoudsmomenten benut kunnen worden.

Het initiëren van lokale warmtenetten behoort ook tot de mogelijkheden om de investering te beperken, maar vooral de toekomstbestendige betaalbaarheid van energie te kunnen garanderen. De gemeente zal zelf ook investeringen doen om de warmtetransitie tot een succes te maken. Zo moet de personele capaciteit opgeschaald worden zodat er voldoende mensen zijn om initiatieven te ondersteunen en gezamenlijk te werken aan het opstellen en uitvoeren van wijkuitvoeringsplannen. Ook zal er budget vrijgemaakt of gevonden moeten worden voor het

47 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

uitvoeren van haalbaarheidsstudies, het organiseren van projecten en het realiseren van koppelkansen. En uiteraard zal de gemeente ook zelf investeren in het aardgasvrij maken van haar eigen gebouwen.

9.2

Financieringsmogelijkheden

Investeringen in isolatie en warmtetechnieken leveren een besparing in energielasten op, maar zullen aan de voorkant wel eerst gefinancierd moeten worden. Niet alle investeringen verdienen zichzelf terug binnen de afschrijvingstermijn. Een groot deel van de benodigde investeringen zal door gebouweigenaren zelf opgebracht moeten worden, waarbij gebruik gemaakt kan worden van regelingen van de Rijksoverheid en andere instanties. Er zijn steeds meer subsidies en financieringsregelingen beschikbaar voor bewoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Deze hebben we in de blauwe blokken weergegeven.

Financiering van collectieve projecten De financiering van collectieve projecten zal op een andere manier georganiseerd worden dan bij individuele investeringen het geval is. Bij collectieve projecten zal financiering aangetrokken moeten worden vanuit het project of zal dit aan marktpartijen overgelaten moeten worden die via aanbesteding een opdracht gegund krijgen. Subsidies Subsidies zijn er met name om de ‘onrendabele top’ af te dekken. Een nieuwe maatregel levert vaak besparing of meerwaarde voor de woning op. Soms is dit niet genoeg om de maatregel terug te betalen, of is het goed om deze maatregel extra te stimuleren. Er zijn verschillende subsidies: 

Duurzaamheidsleningen Duurzaamheidsleningen helpen duurzame maatregelen te treffen, zonder dat iemand veel eigen geld hoeft te gebruiken. Een maatregel kan namelijk een voordelige keus zijn, maar niet direct te financieren. Een duurzaamheidslening moet worden terugbetaald, maar kent in de regel een lage rente. Er zijn verschillende duurzaamheidsleningen, waaronder: 





Energiebespaarlening voor particulieren, vve’s en scholen van het Nationaal Warmtefonds. Zie ook: Het Nationaal Warmtefonds- Energiebespaarlening Energiebespaarhypotheek voor inwoners met een kleine beurs (beschikbaar vanaf 2021 via het Nationaal Warmtefonds) Toekomstbestendig Wonen Lening voor particuliere woningeigenaren van de gemeente. Zie ook: Toekomstbestendig Wonen Lening - gemeente Heerde







ISDE: Subsidies voor particuliere en zakelijke gebouweigenaren voor het nemen van maatregelen of aanschaf van installaties. Zie ook: Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE) | RVO.nl | Rijksdienst Subsidie energiebesparing eigen huis (SEEH) voor VvE’s. Zie ook: Subsidie energiebesparing VvE aanvragen (rvo.nl) Energie-investeringsaftrek (EIA) voor ondernemers. Zie ook: Energie-investeringsaftrek voor ondernemers aanvragen | RVO.nl | Rijksdienst Subsidie stimulering energiebesparing bij bedrijven en instellingen van de provincie Gelderland. Zie ook: Stimulering energiebesparing bij bedrijven en instellingen (gelderland.nl)

48 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Tot slot De warmtetransitie is en blijft een uitdagende opgave. Overheid, inwoners en bedrijven gaan samen aan de slag om de doelen uit het Klimaatakkoord te behalen. Deze Transitievisie Warmte vormt de basis voor de komende jaren. Vanuit deze basis gaan we de komende jaren aan de slag. Eens in de vijf jaar herzien we de Transitievisie Warmte. Zo houden we ruimte voor ontwikkelingen. Op naar een duurzame gemeente Heerde!

49 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Bijlagen 1. Begrippenlijst 2. Overzicht technieken 3. Overzicht markrijpheid technieken 4. Overzicht relatie bouwjaren en isolatiewaarde 5. De stappen naar energiezuiniger wonen 6. Vergelijking Startanalyse 7. Uitkomsten inwonersenquête

50 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Bijlage 1: Begrippenlijst Begrip

Toelichting

Alternatieve warmtebronnen

Verwarmingssystemen die geen gebruik maken van de fossiele brandstof aardgas noemen we alternatieve warmtebronnen.

Collectieve oplossingen

Warmteoplossingen waarbij meer dan één woning of gebouw aangesloten zijn op de warmtebron of -techniek zijn collectieve oplossingen.

Duurzaamheidsleningen

Duurzaamheidsleningen zijn leningen die gebruikt worden om duurzaamheidsmaatregelen te nemen. Een duurzaamheidslening moet worden terugbetaald, maar kent in de regel een lage rente.

Energietransitie

De overgang van het gebruik van fossiele brandstoffen naar het gebruik van hernieuwbare brandstoffen voor onze energievoorziening noemen we de energietransitie.

Gebouwvoorraad

De gebouwvoorraad is het totale aantal gebouwen in een gebied.

Individuele oplossingen

Warmteoplossingen waarbij één woning of gebouw aangesloten is op de warmtebron of -techniek zijn individuele oplossingen.

Koppelkansen

Dit zijn kansen waarbij geld wordt bespaard, overlast verminderd kan worden en/of een andere meerwaarde kan worden gerealiseerd. In het Klimaatakkoord heeft Nederland afspraken gemaakt om maatregelen te nemen die de gevolgen van

Klimaatakkoord

klimaatverandering tegengaan. Er zijn twee soorten Klimaatakkoorden: het Klimaatakkoord van Parijs en het nationale Klimaatakkoord. Maatschappelijke kosten

Maatschappelijke kosten zijn de totale financiële kosten van alle maatregelen die nodig zijn om een gebouw, wijk of dorp van het aardgas af te halen, ongeacht wie die kosten betaalt. Dit heet ook wel nationale kosten en deze worden gedragen door meerdere partijen, zoals de netbeheerder, bewoner, woningcorporatie en gemeente.

Marktrijpheid

Een warmtebron of -techniek is marktrijp als deze zodanig ontwikkeld is dat hij klaar is om de 'markt' op te gaan. Oftewel, als de techniek volwassen is en gebruikt kan worden om woningen en gebouwen te verwarmen.

No-regret of 'geen spijt' maatregelen

Maatregelen die je als woning- of gebouweigenaar hoe dan ook kan nemen om je woning of gebouw te verduurzamen zonder dat je al weet op welk duurzaam warmte alternatief je overgaat. Voorbeelden van dit soort maatregelen zijn isoleren, elektrisch koken of het plaatsen van een waterbesparende douche.

Proceswarmte

Proceswarmte is warmte die nodig is voor industriële processen. Als we het hebben over de warmtetransitie gaat dit over warmte die nodig is voor het verwarmen van gebouwen en niet over proceswarmte.

51 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Regionale Energiestrategie

De Regionale Energiestrategie (RES) beschrijft de bovenregionale afstemming om warmtebronnen te verdelen tussen regio’s en gemeenten. Daarnaast geeft de RES aan hoe gemeenten kunnen samenwerken voor de opwekking van duurzame elektriciteit en bevat het inzicht in hoe de regio de energieproductiecapaciteit voor de regio kan realiseren.

Subsidies

Een nieuwe duurzame maatregel levert vaak op termijn een besparing, of meerwaarde voor het gebouw op. Aan de start kost dit vaak juist (extra) geld. Soms hebben mensen niet genoeg geld om de maatregel te kunnen betalen, of is het goed om deze maatregel extra te stimuleren. Subsidies worden dan gebruikt om inwoners te helpen de maatregel te nemen.

Transitievisie Warmte

De Transitievisie Warmte (TVW) of Warmtevisie, is een document waarin de route naar een aardgasvrije gemeente wordt beschreven. Elke gemeente moet een TVW in 2021 hebben vastgesteld en tenminste eens in de vijf jaar herzien. Op deze manier wordt de visie steeds concreter en blijft er ruimte om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen of nieuwe onderzoeksinzichten.

Utiliteitsgebouwen

De gebouwen die niet bedoeld zijn om in te wonen, zoals kantoren en scholen, noemen we utiliteitsgebouwen.

Warmtetransitie

De overgang van het gebruik van fossiele brandstoffen zoals aardgas naar het gebruik van hernieuwbare