10.2. Transitievisie Warmte.pdf

Transitievisie Warmte gemeente Heerde | definitief | Juni 2022

De route naar duurzame warmte in de gemeente Heerde

Inhoudsopgave Voorwoord van de wethouder ....................................... 2 Samenvatting ................................................................ 3 1.

Inleiding ................................................................. 7

1.1 Waarom de warmtetransitie? ........................................ 7 1.2 Positie en doel van de Transitievisie Warmte .................. 8 1.3 Ambities en doelen ...................................................... 8 1.4 Samenwerking ............................................................ 9 1.5 Leeswijzer .................................................................. 9 2.

Uitgangspunten..................................................... 11

2.1 Doel en achtergrond van de uitgangspunten ................. 11 3.

Zelf aan de slag ..................................................... 13

3.1 Verduurzamen in stappen .......................................... 13 3.2 Toekomstbestendig verduurzamen .............................. 14 3.3 Waar kunnen inwoners en ondernemers terecht voor meer informatie? ..................................................................... 15 4.

Alternatieven voor aardgas ................................... 18

4.1 Van aardgas over op hernieuwbare energiebronnen ...... 18 4.2 Hoe kom je tot de meest geschikte techniek en warmtebron? .................................................................. 21 4.3 Ruimtebeslag ........................................................... 22 5.

De opgave in de gemeente Heerde ........................ 25

5.1 De warmtevraag in de gemeente Heerde ..................... 25 5.2 Aardgasgebruik woningen .......................................... 25

5.4 Beschikbare bronnen in de gemeente Heerde ............... 27 6.

De route naar een duurzame warmtevoorziening .. 32

6.1 Mogelijke warmteoplossingen per gebied ...................... 32 6.2 Afwegingskader ........................................................ 33 6.3 Routekaart tot 2030 .................................................. 34 7.

Aanpak voor de uitvoering .................................... 39

7.1 Vervolgstappen ......................................................... 39 7.3 Wijkuitvoeringsplannen .............................................. 40 7.4 Overige uitvoeringszaken ........................................... 40 8.

Samenwerking en communicatie ........................... 42

8.1 Met wie werken we samen? ........................................ 42 8.2 Hoe werken we samen? ............................................. 43 8.3 Communicatie........................................................... 44 9.

Financiering en betaalbaarheid ............................. 46

9.1 Betaalbaarheid van de warmtetransitie ........................ 46 9.2 Financieringsmogelijkheden ........................................ 48 Bijlage 1: Begrippenlijst ................................................... 51 Bijlage 2: Overzicht technieken ......................................... 53 Bijlage 3: Overzicht markrijpheid technieken ...................... 58 Bijlage 4: Overzicht relatie bouwjaren en isolatiewaarde ...... 59 Bijlage 5: De stappen naar energiezuiniger wonen ............... 60 Bijlage 6: Vergelijking Startanalyse ................................... 61 Bijlage 7: Uitkomsten inwonersenquête.............................. 62 Bijlage 8: indeling wijken gemeente Heerde ....................... 66

5.3 Aardgasgebruik bedrijven .......................................... 26

1 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Voorwoord van de wethouder In het Klimaatakkoord hebben we afgesproken dat we in 2050 geen aardgas meer gebruiken voor de verwarming van onze woningen en andere gebouwen. Dit is een grote verandering waar iedereen mee te maken krijgt. De meeste woningen en gebouwen in onze gemeente worden nog verwarmd met aardgas, maar ook Heerde maakt de komende jaren de overstap van aardgas naar duurzame warmte. Dit noemen we de warmtetransitie. Samen met woningcorporatie Triada, netbeheerder Liander, Waterschap Vallei en Veluwe en energiecoöperatie Heerde Energiek heeft de gemeente Heerde de afgelopen maanden gewerkt aan de Transitievisie Warmte. In de Transitievisie Warmte staat welke kansen en mogelijkheden er op dit moment zijn en in welke wijken en buurten we beginnen met nadenken over wonen zonder aardgas. De overgang naar wonen zonder aardgas maken we stap voor stap. De visie geeft een doorkijk voor de komende jaren en is opgesteld op basis van de op dit moment beschikbare alternatieve technieken. De visie wordt daarom tenminste iedere 5 jaar geactualiseerd.

uitgangspunt dat de warmtetransitie voor iedereen haalbaar en betaalbaar moet zijn. Ik nodig u van harte uit om mee te denken over de warmtetransitie in uw wijk. Zo werken we samen aan een duurzame toekomst voor de gemeente Heerde! Wolbert Meijer Wethouder Duurzaamheid

In de visie hebben we een aantal ‘startwijken’ aangewezen omdat er een aantal logische aanknooppunten zijn om hier te starten, maar we hebben nog geen definitieve keuzes gemaakt. Wonen zonder aardgas heeft grote gevolgen voor hoe we onze woningen verwarmen. Daarom vinden we het als gemeente belangrijk om zorgvuldige afwegingen te maken met inwoners, bedrijven, en andere belanghebbenden die direct met de overstap te maken hebben. Per wijk of buurt maken we daarom een wijkuitvoeringsplan. Alle inwoners van de ‘startwijken’ worden uitgenodigd om hierover mee te denken. We nemen de tijd om samen alles goed uit te zoeken en te bepalen wat er de komende jaren nodig is om woningen te verduurzamen en aardgasvrij te maken. Hierbij hebben we het

2 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Samenvatting De gemeente Heerde wordt in de toekomst aardgasvrij. Dat betekent dat woningen en andere gebouwen niet meer met aardgas worden verwarmd, maar op een duurzame manier zonder aardgas. Dit past in het landelijk beleid (onder andere het Klimaatakkoord) om te zorgen voor minder uitstoot van het broeikasgas CO2 en klimaatverandering tegen te gaan. Daarnaast stopt de aardgasproductie in Groningen om aardbevingen te voorkomen. Ook wil de Nederlandse overheid minder afhankelijk zijn van aardgas vanuit het buitenland. Deze overstap naar een aardgasvrije manier van verwarmen noemen we de warmtetransitie. Elke gemeente in Nederland maakt hiervoor een plan: de Transitievisie Warmte. Voor u ligt de Transitievisie Warmte van de gemeente Heerde. In deze visie beschrijven we wat de warmtetransitie inhoudt, wat de beschikbare alternatieven voor aardgas zijn, hoe de warmtevraag en het warmteaanbod het beste op elkaar kunnen afgestemd worden en hoe we samen met inwoners gaan werken aan de vervolgstappen.

De opgave: een aardgasvrije gebouwde omgeving Deze Transitievisie Warmte gaat over de ‘gebouwde omgeving’. Dat zijn alle woningen, winkels, kantoren, scholen en andere gebouwen. In de gemeente Heerde staan ongeveer 8.000 woningen en 800 andere gebouwen. Bij elkaar verbruiken we in de gemeente bijna 20 miljoen kubieke meter aardgas per jaar om onze gebouwen te verwarmen. Alle gebouwen in Heerde moeten uiterlijk in 2050 aardgasvrij zijn.

Onze uitgangspunten Samen met de netbeheerder, woningcorporatie, gemeenteraad en een meedenkgroep van inwoners hebben we een aantal uitgangspunten voor de warmtetransitie in onze gemeente opgesteld. Deze uitgangspunten staan voorop bij de Transitievisie Warmte in de gemeente Heerde: 







8.000 woningen

+ 800 andere gebouwen

= 20,7 miljoen m³ aardgas vervangen door duurzame warmtebronnen

We starten met isoleren en besparen: isoleren is de eerste en een zeer De eerste stappen: isoleren, belangrijke stap die gebouweigenaren nu al ventileren en elektrisch kunnen nemen. Isoleren vermindert de warmtevraag en verhoogt het comfort van koken een woning of gebouw. Dit vormt het Wat je niet gebruikt, hoef je startpunt richting de uitvoering. ook niet op te wekken. Daarom We gaan op zoek naar koppelkansen: bij is de eerste stap isoleren. het bepalen in welk gebied we aan de slag Bovendien is isoleren vaak gaan, gaan we op zoek naar koppelkansen. nodig om een woning of Koppelkansen besparen geld, verminderen overlast en/of voegen meerwaarde toe. gebouw comfortabel zonder We houden de transitie betaalbaar en aardgas te verwarmen. In een voorkomen energiearmoede: de geïsoleerd huis is goede warmtetransitie vraagt investeringen van ventilatie belangrijk voor een ons allemaal. We streven ernaar de kosten prettig klimaat. Tot slot is het zo laag mogelijk te houden en ook nodig om over te stappen energiearmoede te voorkomen. van koken op gas naar Inwoners staan centraal: draagvlak is elektrisch koken om een woning essentieel voor het slagen van de aardgasvrij te maken. Op de warmtetransitie. We werken daarom volgende pagina staan samen met onze inwoners aan de 3 voorbeelden van uitvoering van de visie, informeren Transitievisie Warmte gemeente isolatiemaatregelen.

Heerde I definitief I 22-04-2022 inwoners over de mogelijkheden en we faciliteren bewonersinitiatieven.

Duurzame warmte: de opties Als de isolatie op orde is, kunnen we aan de slag met een alternatief voor verwarmen op aardgas. Er zijn verschillende oplossingen mogelijk, waarbij we onderscheid maken in drie soorten: ‘all-electric’ oplossingen, warmtenetten en duurzame gassen. All-electric houdt in dat een woning of gebouw volledig elektrisch wordt verwarmd, bijvoorbeeld met een warmtepomp. Bij een warmtenet stroomt er warm water door buizen in de grond naar de woningen. Dit kan van een fabriek zijn (hoge temperatuur warmte), maar ook van bijvoorbeeld warmte uit oppervlaktewater (lage temperatuur; in combinatie met een warmtepomp). Duurzaam of hernieuwbaar gas vraagt de minste aanpassingen in woningen, maar is in de vorm van groen gas of waterstofgas beperkt beschikbaar. Ook is een hybride oplossing mogelijk, waarbij een woning verwarmd wordt door een combinatie van een warmtepomp met een cv-ketel voor de koude winterdagen. De gemeente houdt in de gaten welke nieuwe technieken in de toekomst beschikbaar komen. Welke mogelijkheden zien we in de gemeente Heerde? De bouwjaren van de woningen, de bouwdichtheid en de aanwezigheid van warmtebronnen bepalen welke oplossingen voor duurzame warmte in de gemeente Heerde het meest voor de hand liggen. De gemeente

bestaat uit een aantal relatief kleine kernen en een groot buitengebied met lage bebouwingsdichtheid. Daarom verwachten we op dit moment dat een groot deel van de woningen en andere gebouwen overgaat op individuele (‘all electric’ of hybride) technieken op lage temperatuur. Daarnaast zien we kansen voor lage temperatuur warmtenetten met warmte uit oppervlaktewater, afvalwater of restwarmte. Tot slot zien we kansen voor kleinschalige collectieve oplossingen, zoals een collectieve warmtepomp.

Hoe en waar willen we starten? De warmtetransitie vindt niet van de één op de andere dag plaats. We doen dit gezamenlijk en op een zorgvuldige manier. Stap voor stap. We gaan op verschillende manieren aan de slag. Ten eerste gaan we gemeentebreed aan de slag door te starten met een communicatie campagne over isolatie. Daarnaast voeren we verschillende onderzoeken uit. We willen bijvoorbeeld op korte termijn verder onderzoeken welke aardgasvrije mogelijkheden er zijn voor Hoorn en Vorchten, of we warmte uit het Heerderstrand en de RWZI kunnen benutten en of er warmte bij bedrijven uit de gemeente beschikbaar is. Ten slotte gaan we aan de slag met een buurtgerichte aanpak waarbij we samen met de bewoners van de buurten Molenkamp en Zuppeld een wijkuitvoeringsplan opstellen. Op de volgende pagina staat een overzicht van de mogelijkheden per wijk en hoe en waar we aan de slag gaan.

Verder werken aan een aardgasvrije gemeente Heerde Deze Transitievisie Warmte is een eerste versie. Hiermee gaan we aan de slag om zoveel mogelijk woningen voldoende te isoleren en aardgasvrij te maken. Daarbij benutten we ook instrumenten die landelijk ontwikkeld worden, zoals subsidies en financieringen. Met de eerste wijkaanpakken en onderzoeken krijgen we een beter beeld over de (on)mogelijkheden in onze gemeente. Over vijf jaar, of zoveel eerder als nodig, actualiseren we de Transitievisie Warmte. Dan nemen we de geleerde lessen en nieuwe ontwikkelingen mee en maken we opnieuw de balans op. Zelf aan de slag? Wilt u zelf aan de slag met de voorbereidingen op een aardgasvrije woning? Isoleren en elektrisch koken zijn altijd goede stappen om te zetten. Maak daarbij gebruik van logische momenten. Kies bijvoorbeeld voor een inductie kookplaat als u toch uw keuken vervangt. En ga voor HR++/+++ glas als u uw kozijnen gaat schilderen of vervangen. Het energieloket biedt advies en ondersteuning aan. Wilt u als bewonersinitiatief aan de slag? Neem contact op 4 met de gemeente via duurzaam@heerde.nl.

Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

5 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Hoofdstuk 1

Inleiding In de gemeente Heerde staan ongeveer 8.000 woningen en 800 andere gebouwen. Alle gebouwen in de gemeente Heerde willen we uiterlijk in 2050 op een duurzame manier en zonder aardgas verwarmen. Vóór 2030 zetten we al de eerste stappen. Deze visie vormt het begin van de warmtetransitie in onze gemeente.

Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

61

1. Inleiding 1.1

Waarom de warmtetransitie?

In Nederland gaan we met elkaar aan de slag om de gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan. Een van de afspraken die we samen hebben gemaakt is dat we in 2050 geen aardgas meer gebruiken. Dat betekent dat we op zoek gaan naar andere manieren van verwarmen, koken en douchen. Deze overstap noemen we de warmtetransitie. Op dit moment komt 2/3 van de CO2-uitstoot van het gebruik van onze gebouwen door verwarming met aardgas. Uiteindelijk willen we in 2050 een CO2-neutraal land zijn. Dat betekent dus dat we gaan stoppen met het gebruik van aardgas. Ons aardgasverbruik willen we niet alleen verminderen om CO2neutraal te worden, maar ook omdat de gaswinning in Groningen stopt en we niet afhankelijk willen worden van andere landen. 95% van onze woningen en gebouwen wordt op dit moment verwarmd met aardgas. We staan daarmee voor een flinke opgave. Op verschillende niveaus gaan we hiermee aan de slag. Zo gaan woningeigenaren hun woningen verduurzamen, gaat de netbeheerder aan de slag met het gas- en elektriciteitsnet en komt de Rijksoverheid met subsidies om verduurzaming te ondersteunen en stimuleren. Gemeenten hebben de regie gekregen in de opgave. Zo geldt dit ook voor de gemeente Heerde. Gelukkig staan we er niet alleen voor en hebben we in de gemeente de afgelopen jaren al mooie stappen gezet op het gebied van duurzaamheid.

Zo is duurzaamheid stevig verankerd in de gemeentelijke beleidsvisies en beleidsplannen, kunnen inwoners energieadvies vragen bij het Regionaal Energieloket en zijn er op veel daken van woningen en bedrijven zonnepanelen geplaatst. Figuur 1: de warmtetransitie in Nederland

7 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

In deze visie hebben we beschreven hoe we in de gemeente aan de slag gaan met de warmtetransitie. 2050 lijkt nog ver, maar het aardgasvrij maken van 8.000 woningen en 800 andere gebouwen vereist dat we nu in actie komen. We hebben de tijd hard nodig om de warmtetransitie gefaseerd uit te voeren en ervoor te zorgen dat iedereen mee kan doen.

(TVW) en de Wijkuitvoeringsplannen (WUP) (zie de kaders hieronder voor extra toelichting). Deze documenten hangen nauw met elkaar samen.

Eens in de 5 jaar, of zoveel eerder als nodig, herzien we onze visie. Zo is het goed mogelijk om in te spelen op nieuwe ontwikkelingen.

De wettelijke grondslag komt in de nieuwe Omgevingswet te staan. De Omgevingswet treedt op 1 januari 2023 in werking. We streven ernaar waar mogelijk het instrumentarium in de Omgevingswet toe te passen zodat na inwerkingtreding van de Omgevingswet de borging van de Transitievisie Warmte en uitvoeringsplannen soepel verloopt.

1.2

1.3

Positie en doel van de Transitievisie Warmte

Deze visie maakt onderdeel uit van drie documenten die we in het kader van het nationale Klimaatakkoord opstellen, namelijk de Regionale Energiestrategie (RES), de Transitievisie Warmte

Ambities en doelen

De gemeente Heerde wil in 2050 aardgasvrij zijn. Daarbij streven we ernaar in 2030 20% van de woningen en gebouwen aardgasvrij te hebben. Dat betekent dat we gemiddeld genomen

Regionale Energiestrategie (RES)

Transitievisie Warmte

Wijkuitvoeringsplannen

Er zijn in het Klimaatakkoord dertig regio’s aangewezen, die een Regionale Energiestrategie (RES) opstellen. De gemeente Heerde maakt onderdeel uit van de RES regio Cleantech. De RES 1.0 is in 2021 opgesteld. In de RES komt de bovenregionale afstemming aan bod over warmtebronnen waar meer dan 1.500 woningen op aangesloten zouden kunnen worden. Daarnaast geeft de RES aan hoe gemeenten kunnen samenwerken bij de opwekking van duurzame elektriciteit en bevat inzicht in hoe de regio de energieproductie-capaciteit kan realiseren. Uit de RES blijkt dat geen van de warmtebronnen in de regio voldoende potentieel heeft om alle gebouwen in de Cleantech regio te verwarmen. Het is dus belangrijk dat er wordt ingezet op het zo effectief en efficiënt mogelijk benutten van de aanwezige bronnen. Het besparen op de vraag naar warmte en energie is daarin een eerste stap.

Elke gemeente in Nederland moet een Transitievisie Warmte opstellen. In de visie beschrijven gemeenten welke stappen ze de komende jaren gaan zetten richting het gebruik van hernieuwbare warmtebronnen. Deze beschrijving noemen we de routekaart. De visie is een dynamisch document en wordt elke 5 jaar, of zoveel eerder als nodig, herzien. Zo kan er ingespeeld worden op nieuwe ontwikkelingen.

De concrete uitwerking van het duurzame warmte alternatief op wijk-/buurt/gebiedsniveau vindt plaats in het wijkuitvoeringsplan (WUP). In het WUP betrekt de gemeente bewoners, vastgoedeigenaren en andere stakeholders nauw bij de keuze voor de warmtebron en -techniek voor de wijk en op welk moment de wijk van het aardgas gaat. Samen maken we de definitieve keuze hoe de wijk wordt verduurzaamd op basis van wat technisch, financieel en maatschappelijk haalbaar is. Hierin trekt de gemeente samen op met actieve bewoners en partijen in de wijk, zoals een bewonersinitiatief, een energiecoöperatie of de woningcorporatie.

8 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

tot aan 2030 200 woningen en gebouwen per jaar aardgasvrij moeten maken. Dit aantal is vergelijkbaar met het totale aantal woningen en gebouwen in Veessen. Vanaf 2030 zullen ongeveer 360 woningen en gebouwen per jaar aardgasvrij moeten worden. Ondanks deze concrete aardgasvrij-doelen vinden we het vooral belangrijk om CO2 te besparen. Immers is dat het uiteindelijke doel. Dat doen we door bijvoorbeeld te focussen op isolatie. Als we de warmtevraag naar beneden krijgen, stoten we namelijk minder CO2 uit. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat Nederland in 2050 95% minder CO2 uitstoot ten opzichte van 1990. Als gemeente onderstrepen we dit doel en willen we bovendien binnen 30 jaar energieneutraal zijn. Ook streeft de gemeente ernaar in 2050 een 100% circulaire economie te hebben. Al deze doelen hangen met elkaar samen en sluiten goed aan bij onze visie als Fairtrade1 én Cittaslow2 gemeente.

1.4

Samenwerking

De energietransitie, en als onderdeel de warmtetransitie, is een opgave waarvoor intensieve samenwerking belangrijk en noodzakelijk is. Bij het opstellen van de Transitievisie Warmte werkte de gemeente daarom samen met woningcorporatie Triada, netbeheerder Liander, Waterschap Vallei en Veluwe en energiecoöperatie Heerde Energiek. Vanuit de gemeente hebben medewerkers van verschillende beleidsvelden meegewerkt. Inwoners zijn geïnformeerd en betrokken via een meedenkgroep, een inwonersenquête en een informatieavond.

1

1.5

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 gaan we in op de uitgangspunten die van belang zijn voor de warmtetransitie in de gemeente Heerde. Hoofdstuk 3 is geschreven voor gebouweigenaren en gaat over de concrete stappen die zij al kunnen zetten. Hoofdstuk 4 bespreekt welke duurzame alternatieven voor aardgas er zijn. Vervolgens schetsen we in hoofdstuk 5 de situatie in de gemeente Heerde. In hoofdstuk 6 presenteren we de routekaart: een globaal overzicht van verschillende gebieden in de gemeente, gekoppeld aan de meest voor de hand liggende techniek. Deze keuzes liggen niet vast en worden in de loop van het proces steeds verder concreet gemaakt en in de tijd uitgezet. Hoofdstuk 7 gaat over de financiering en betaalbaarheid van de transitie. In hoofdstuk 9 zetten we de vervolgstappen die volgen op en uit deze Transitievisie Warmte uiteen. Tot slot gaat hoofdstuk 9 over hoe we communiceren over de warmtetransitie en hoe we met inwoners willen samenwerken. De bijlage bestaat uit de volgende onderdelen: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Begrippenlijst Overzicht technieken Overzicht markrijpheid technieken Overzicht relatie bouwjaren en isolatiewaarde Stappen naar energiezuiniger wonen Vergelijking startanalyse Uitkomsten inwoner enquête Indeling wijken gemeente Heerde

De gemeente Heerde is sinds 2021 een Fairtrade-gemeente. Met deze titel laten we zien

50.000 inwoners die op het gebied van leefomgeving, landschap, streekproducten,

dat we als gemeente oog hebben voor eerlijke handel, leefomstandigheden van producenten

gastvrijheid, milieu, infrastructuur, cultuurhistorie en behoud van identiteit tot de top behoren.

en milieu.

Gemeenten waar de kwaliteit van de leefomgeving voorop staat en de authentieke lokale

2

identiteit wordt bewaakt.Gemeente Heerde is sinds 2012 een Cittaslow gemeente.

Cittaslow is het internationale keurmerk voor gemeenten met minder dan

9 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Hoofdstuk 2

Uitgangspunten Samen met de betrokken stakeholders hebben we uitgangspunten opgesteld voor de warmtetransitie in onze gemeente. Deze uitgangspunten vormen de basis voor de Transitievisie Warmte en de stappen hierna. In dit hoofdstuk leggen we per uitgangspunt uit wat deze inhoudt en geven we een korte beschrijving van de context.

10 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

2. Uitgangspunten 2.1

Doel en achtergrond van de uitgangspunten

Samen met de betrokken stakeholders zijn vier uitgangspunten voor de Transitievisie Warmte opgesteld die wij het belangrijkst en passend vinden bij onze gemeente. De uitganspunten zijn opgesteld in verschillende werksessies met de gemeente, netbeheerder Liander en woningcorporatie Triada. Vervolgens zijn de uitgangspunten getoetst bij verschillende beleidsvelden binnen de gemeente, de meedenkgroep van inwoners en de gemeenteraad. Deze uitgangspunten vormen het startpunt waarop we te maken keuzes baseren. Wanneer de Transitievisie Warmte herzien wordt, kijken we opnieuw of de uitgangspunten nog in lijn zijn met onze doelen en ambities. Uitgangspunt 1: We starten met isoleren en besparen Isoleren is de eerste en een zeer belangrijke stap die gebouweigenaren nu al kunnen nemen. Isoleren vermindert de warmtevraag en verhoogt het comfort van een woning of gebouw. Door daling van de warmtevraag kunnen meer gebouwen vanuit dezelfde warmtebron worden verwarmd. Bovendien zal de energierekening een stuk lager zijn en hebben schommelingen in de gasprijzen minder impact wanneer een woning goed geïsoleerd is. Kortom, isoleren is altijd nuttig en positief. In de gemeente Heerde is dit extra belangrijk omdat er in de gemeente geen grote hoge temperatuur warmtebronnen zijn en veel woningen in de toekomst individueel met een lagere temperatuur verwarmd zullen worden.

Dat vraagt om goede isolatie van het gebouw. Daarom zetten we hier breed op in.

Uitgangspunt 2: We gaan op zoek naar koppelkansen Naast de energietransitie heeft de gemeente nog veel meer ambities en doelstellingen waar we aan werken. Bij het bepalen in welk gebied we aan de slag gaan, zoeken we daarom naar zogenaamde koppelkansen. Dit zijn kansen waarbij geld wordt bespaard, overlast verminderd kan worden en/of een andere meerwaarde kan worden gerealiseerd. Als er bijvoorbeeld in een gebied veel grondroeringsgevoelige leidingen liggen, bekijken we of deze in combinatie met het verzwaren van het elektriciteitsnet of het aanleggen van een warmtenet vervangen kunnen worden. Andere koppelkansen zijn er bijvoorbeeld wanneer woningcorporatie Triada woningen gaat renoveren of wanneer er vanuit klimaatadaptatie acties in de openbare ruimte nodig zijn. Ook op sociaal gebied kunnen zich koppelkansen voordoen. Zo kunnen leefbaarheidsvraagstukken zoals energiearmoede aan bod komen wanneer we richting uitvoering gaan.

Uitgangspunt 3: We houden de transitie betaalbaar en voorkomen energiearmoede De warmtransitie vraagt investeringen van ons allemaal. De gemeente streeft ernaar om de kosten voor de transitie zo laag mogelijk te houden en energiearmoede tegen te gaan. Energiearmoede ontstaat wanneer inwoners meer dan 10% van hun besteedbaar inkomen uitgeven aan de energierekening. Energiearmoede is door de hoge gas- en energieprijzen nu meer urgent dan ooit. We geven daarom extra aandacht aan inwoners met een kleine beurs, onder andere met middelen die het Rijk nu vrij maakt.

Uitgangspunt 4: Inwoners staan centraal Draagvlak is essentieel voor het slagen van de warmtetransitie. Dit geldt des te meer voor de warmtetransitie omdat dit achter de voordeur komt en een investering vraagt van woning- en gebouweigenaren. We vinden het daarom belangrijk om samen met onze inwoners te werken aan de warmtetransitie. Waar inwoners zelf aan de slag willen, ondersteunen we dit graag. Door aan te sluiten bij enthousiaste inwoners doen we recht aan hun kennis en kunde. Georganiseerde inwonersgroepen, zoals energiecoöperatie Heerde Energiek, spelen een belangrijke rol in het creëren van draagvlak. Zij staan dichtbij inwoners, zijn een voorbeeld en inspiratiebron en kunnen een belangrijke rol spelen in de realisatie van Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022 collectieve warmteprojecten.

11

Hoofdstuk 3

Zelf aan de slag Om de gemeente Heerde volledig aardgasvrij te krijgen zullen we allemaal een steentje moeten bijdragen. Welke stappen inwoners en bedrijven kunnen zetten hangt af van het soort woning of gebouw en op welke warmteoplossing er uiteindelijk wordt overgegaan. In dit hoofdstuk bespreken we welke stappen gebouweigenaren nu al kunnen nemen.

12 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

3. Zelf aan de slag 3.1

Verduurzamen in stappen

Voordat een woning of gebouw overgaat op een nieuwe manier van verwarmen is het belangrijk een gebouw goed te isoleren. Isoleren verlaagt namelijk de warmtevraag. Hierdoor dalen de energiekosten en stijgt het comfort van een gebouw. Daarnaast kunnen door daling van de warmtevraag meer gebouwen vanuit dezelfde warmtebron worden verwarmd. Ook is de benodigde temperatuur van warmte lager als een gebouw goed is geïsoleerd. Ten slotte verlaagt isolatie de piekvraag van warmte en daarmee elektriciteit. Dit is gunstig voor de belasting van het elektriciteitsnet wanneer gebruik wordt gemaakt van een elektrische warmtepomp voor het verwarmen van woningen. Isoleren noemen we daarom een no-regret of ‘geen-spijt’ maatregel. Welke alternatieve warmtebron er ook komt, het is altijd nuttig en positief om te isoleren.

Waar gebruiken we aardgas eigenlijk voor?   

75% gebruiken we voor het verwarmen van onze woningen, 20% gebruiken we voor warm water, En slechts 5% gebruiken we om te koken.

Het isoleren van een gebouw kan op verschillende manieren. Figuur 2 geeft een overzicht. Grofweg is isolatie in te delen in vloer-, muur- en dakisolatie. Daarnaast bepaalt het type glas de mate van isolatie. Ook het materiaal van isolatie kan verschillen. Er kunnen bijvoorbeeld circulaire materialen gebruikt worden. Deze zijn extra duurzaam. Of een gebouw goed geïsoleerd is, is in de meeste gevallen te zien aan een combinatie van een energielabel en bouwjaar. Het is verplicht om bij de verkoop van een woning het energielabel te vermelden. Van veel woningen is het energielabel nog niet bekend of niet actueel. Het bouwjaar van een gebouw geeft daarom ook een goede indicatie voor de mate van isolatie. Over het algemeen geldt: hoe ouder het gebouw, hoe slechter de isolatiewaarde en hoe hoger de benodigde temperatuur om het gebouw te kunnen verwarmen. Isoleren in de gemeente Heerde In de gemeente Heerde is isoleren extra belangrijk omdat er naar alle waarschijnlijkheid veel woningen overgaan op technieken die gebruik maken van lage temperatuur warmte, zoals warmtenetten op aquathermie, individuele elektrische warmtepompen of hybride warmtepompen (zie hoofdstuk 4 voor meer uitleg). Bij deze technieken is isoleren nog belangrijker om woningen comfortabel te verwarmen in de winter. De gemeente ondersteunt inwoners op verschillende manieren bij isolatie.

Zo kunnen inwoners terecht bij het Regionaal Energieloket voor advies en zet de gemeente een uitgebreid programma op om isoleren te stimuleren.

Figuur 2: overzicht isolatiemaatregelen

13 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Verduurzamen als huurder Als huurder heb je vaak geen zeggenschap over grote investeringen aan je woning. Toch kan je ook als huurder kleine maatregelen nemen die weinig kosten en besparing opleveren. Voorbeelden hiervan zijn het plaatsen van tochtstrips en isolatiefolie. Daarnaast werkt woningcorporatie Triada aan het grootschalig verduurzamen van hun bezit en aan bewustzijn onder haar huurders. Zo zullen zij bijvoorbeeld in 2022 een breed huurdersonderzoek uitvoeren zodat zij kennis kunnen vergaren over hoe huurders denken over de klimaatopgave en energiegebruik. Verder licht Triada via de website en het huurdersmagazine huurders voor. Tevens informeert Triada huurders actief in samenwerking met de lokale energiecoaches van de gemeente. Zowel bij individuele vragen van huurders als via bijeenkomsten die georganiseerd worden voorafgaand aan renovatieprojecten en energiemaatregelen.

Vanaf 1992 is in het Bouwbesluit een eis opgenomen voor de minimale isolatiewaarde van nieuwbouwwoningen. Hierdoor zijn woningen gebouwd na 1992 vaak al goed geïsoleerd of makkelijk extra te isoleren naar energielabel B of hoger. Bij woningen gebouwd voor 1992 varieert de isolatiewaarde aanzienlijk. In deze visie wordt daarom vaak een onderscheid gemaakt bij een techniekkeuze tussen woningen gebouwd na 1992 en woningen gebouwd voor 1992. In realiteit hoeft deze grens niet zo scherp te zijn en zijn ook veel woningen gebouwd na 1980 geschikt voor laagtemperatuurwarmte wanneer vloer, ramen, spouwmuur en dak zijn geïsoleerd. In bijlage 4 is meer te lezen over isolatie in relatie tot de bouwjaren van woningen.

schone en gezonde lucht. Ventileren kost in beginsel energie, maar hier zijn veel slimme systemen voor, zoals zelfregulerende roosters en ventilatie-units met warmteterugwinning. Het voordeel hiervan is dat je daardoor ook minder last hebt van kou en tocht. Meer informatie over verschillende vormen van ventilatie staat op www.milieucentraal.nl/energie-besparen.

3.2

Toekomstbestendig verduurzamen

No-regret stappen zijn altijd en voor ieder type woning in de gemeente Heerde nuttig in de weg naar aardgasvrij wonen, dragen bij aan het wooncomfort en/of zorgen voor besparing op de energierekening. Naast isolatiemaatregelen zijn ook andere maatregelen mogelijk, zoals koken op inductie of de installatie van een warmteterugwinsysteem. Daarbij zijn deze stappen te nemen zonder dat men al weet op welk alternatief voor aardgas een woning over zal gaan. In het kader op deze en de volgende pagina benoemen we een aantal van deze no-regret maatregelen. Naast deze maatregelen, is het verduurzamen van een woning grotendeels maatwerk en zijn de overige maatregelen woning en situatie specifiek. Het Regionaal Energieloket heeft voor een groot aantal voorbeeldwoningen in de gemeente onderzocht hoe deze woningen verduurzaamd kunnen worden. Per woning is een adviesrapport opgesteld. Deze rapporten zijn hier terug te vinden en kun je gebruiken ter inspiratie voor jouw woning. Daarnaast staat in bijlage 5 een toelichting om een woning in vier stappen energiezuiniger te maken.

Een belangrijk aandachtspunt bij de verduurzaming van een gebouw is om naast isolatie ook te zorgen voor goede ventilatie. Betere isolatie zorgt er vaak voor dat een gebouw nagenoeg luchtdicht wordt, waardoor goede ventilatie van belang is voor

14 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

No-regret maatregelen Maatregel 1: vul een lege spouw met spouwmuurisolatie Heeft u een spouwmuur en is deze nog niet geïsoleerd? Laat deze dan vullen met spouwmuurisolatie. Spouwmuurisolatie verdient zich snel terug en is makkelijk aan te brengen zonder dat het grote aanpassingen vereist. Maatregel 2: isoleer de onderzijde van de vloer of de kruipruimte Wanneer u toegang heeft tot de onderzijde van uw vloer of een kruipruimte kunt u deze isoleren. Er zijn verschillende opties zoals isolatiefolie, -schuim of -chips. Maatregel 3: vervang enkel of dubbel glas met HR++ of HR+++ glas (en isolerende kozijnen) Bij enkel of ouder dubbel glas kunnen de ramen vervangen worden voor HR++ of HR+++ glas. De installatie van HR+++ glas is duurder, maar heeft u een goed geïsoleerde woning en denkt u erover om over te stappen op een warmtepomp? Dan is dit de investering waard. Voor een overstap op lage temperatuur warmte wordt HR+++ glas daarom aangeraden. Woont u in een slechter geïsoleerde of moeilijk te isoleren woning, maar wilt u graag uw energierekening omlaag brengen? Dan is HR++ glas een goede optie.

een (hybride) warmtepomp of koken met inductie, dit combineren dan met (PVT-)zonnepanelen. Maatregel 5: installeer warmteterugwinning (WTW) bij ventilatie Een belangrijke maatregel die samen gaat met isolatie is het aanleggen van goede ventilatie. Als u bij een grotere aanpak (bijvoorbeeld verbouwing) ventilatie aanlegt, neem dan gelijk balansventilatie of ventilatie met WTW. Deze verdient zich snel terug en bespaart een hoop energie. Maatregel 6: neem een douche met WTW Neemt u een nieuwe douche? Of gaat u de badkamer verbouwen? Installeer dan gelijk een douche met WTW. Een douche met WTW vangt de warmte van het weglopende douchewater op om het water dat gebruikt wordt om te douchen voor te verwarmen. Maatregel 7: wie het kleine niet eert.. Er zijn meerdere kleine maatregelen die iedereen kan treffen en slechts een zeer kleine of zelfs geen investering vragen. Toch kunnen dit soort maatregelen resulteren in een lagere energierekening. Voorbeelden hiervan zijn het dichten van kieren, het aanbrengen van tochtstrippen en radiatorfolie, het verlagen van de watertemperatuur van de cv-ketel of het plaatsen van radiatorventilatoren.

Maatregel 4: combineer elektrische warmtesystemen (en/of inductie kookplaat) met zonne-opwek. Het combineren van duurzame elektrische warmtesystemen met elektriciteitsopwekking kan de terugverdientijd van uw eigen opwek verkorten. Neem daarom bijvoorbeeld PVT-panelen als u zonnepanelen aanschaft. PVT-panelen combineren namelijk elektriciteits- en warmte-opwek. Ook kunt u als u overgaat op

15 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

3.3 Waar kunnen inwoners terecht voor meer informatie?

Daarnaast staat in bijlage 5 een factsheet over een aantal stappen naar het energiezuiniger maken van je gebouw.

Gebouweigenaren kunnen op verschillende kanalen terecht voor informatie over het verduurzamen van hun woning. 









Voor energieadvies kunnen inwoners terecht bij het Regionaal Energieloket. Op de website wordt informatie verstrekt over het energiezuiniger maken en verduurzamen van de woning. Daarnaast organiseert het energieloket informatieavonden voor inwoners en bieden zij op een laagdrempelige manier verschillende soorten energieadviesgesprekken en onderzoeken aan. Woningeigenaren kunnen terecht bij verschillende sites van de Rijksoverheid. Een voorbeeld is de website van Milieucentraal. Op deze website staan veel verschillende praktische tips om duurzamer te wonen en leven. Doe daarbij de check op verbeterjehuis.nl. Met deze check is te zien welke stappen passen bij iemands woning zodat er inzicht ontstaat in de mogelijke kosten. Voor het verduurzamen van monumenten kunnen monumenthouders terecht bij Monumenten.nl. Hier zijn tips en tricks te vinden voor het verduurzamen van het historische pand. Ondernemers kunnen voor advies en informatie over verduurzaming terecht op de website van Energieke Regio. Ten slotte kunnen gebouweigenaren terecht op de website van de gemeente. Op de website van de gemeente kan onder andere gevonden worden welke plannen er rondom duurzaamheid binnen de gemeente spelen.

Informatie over het verduurzamen van een gebouw is sterk in ontwikkeling. Daarbij is verduurzaming maatwerk. Voorgaande websites zijn daarom een goede eerste start om je als bewoner en ondernemer te oriënteren en de eerste stappen te zetten.

16 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Hoofdstuk 4

Alternatieven voor aardgas Technisch gezien zijn er allerlei mogelijkheden beschikbaar om van het aardgas af te stappen. De duurzame alternatieven voor aardgas hebben echter ieder hun eigen kenmerken, overeenkomsten en verschillen. Deze bespreken we in dit hoofdstuk.

17 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

4. Alternatieven voor aardgas 4.1 Van aardgas over op hernieuwbare energiebronnen Nu verwarmen we de meeste gebouwen met aardgas, dat zal in de toekomst diverser zijn. Technisch gezien zijn er veel verschillende mogelijkheden om gebouwen te verwarmen, anders dan met aardgas. We maken daarbij onderscheid in collectieve oplossingen (bijvoorbeeld warmtenetten gevoed met warmte uit afvalwater), waarbij meer dan één gebouw op een bepaalde technologie overstapt, en individuele oplossingen, die voor ieder gebouw los worden toegepast (bijvoorbeeld een luchtwarmtepomp). Daarnaast verschillen warmtebronnen in de temperatuur die ze afgeven. We onderscheiden hoge temperatuur (HT), midden temperatuur (MT) en lage temperatuur (LT) warmtebronnen. De temperatuur van een warmtebron bepaalt het warmteniveau van

de warmte zoals deze wordt aangeleverd tot aan de woning. Figuur 33 geeft het temperatuurniveau van diverse warmtebronnen weer op een schaal van LT (links) naar HT (rechts). In het kader hieronder is uitgelegd wat het verschil is tussen lage, midden en hoge temperatuur. Wat is het verschil tussen lage temperatuur (LT), midden temperatuur (MT) en hoge temperatuur (HT) warmtebronnen? 





HT-warmtebronnen hebben doorgaans een temperatuur vanaf 75◦C. Voorbeelden zijn diepe geothermie, restwarmte, biomassa of hernieuwbare gassen. MT-warmtebronnen hebben doorgaans een temperatuur van 40-70 ◦C. Voorbeelden zijn ondiepe geothermie of restwarmte. LT-warmtebronnen hebben doorgaans een temperatuur van 10-40 ◦C. Voorbeelden zijn grondwater, lucht, afvalwater en oppervlaktewater.

Figuur 3: temperatuurniveau van diverse warmtebronnen van LT (links) naar HT (rechts)

18 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Aardgas is een hoge temperatuur warmtebron, maar alternatieve hoge temperatuur warmtebronnen zijn schaars. Lage temperatuur warmtebronnen zijn echter zo goed als overal beschikbaar. We zullen in de toekomst dus vooral gebruik maken van lage temperatuur warmtebronnen. In deze Transitievisie Warmte maken wij onderscheid in drie typen technieken, gebaseerd op basis van hun infrastructuur: warmtenetten, individuele technieken en duurzame gassen. De technieken bespreken we in dit hoofdstuk op hoofdlijnen. In Bijlage 2 is per techniek een uitgebreidere toelichting te vinden. Warmtenetten: dit zijn collectieve netwerken van ondergrondse buizen met warm water waarmee gebouwen worden verwarmd. Warmtenetten transporteren warmte van verschillende temperaturen. In het geval van HT kan een gebouw direct verwarmd worden, maar in het geval van MT of LT is in sommige gevallen een warmtepomp nodig om de warmte op te waarderen naar het benodigde temperatuurniveau. Bij warmtenetten zonder warmtepompen is vaak een tweede techniek (zoals het gebruik van duurzaam gas) nodig die de piekvragen aan warmte opvangt. Die tweede techniek is nodig, omdat warmtenetten soms bij een hoge vraag (bijvoorbeeld op koude dagen) niet genoeg warmte genereren. Hier moet in het ontwerp van het warmtenet rekening mee worden gehouden om warmtelevering te garanderen.

HT-warmtenetten transporteren water met een temperatuur vanaf 75°C. Hiermee kunnen we bestaande bouw zonder aanpassingen verwarmen. De impact voor de inwoner is erg klein. Alleen de ketel wordt vervangen door een warmteafleverset die in de meterkast past. De benodigde geïsoleerde leidingen voor een HT-warmtenet zijn duur om te plaatsen. Ook is het warmteverlies groot bij een toenemend aantal meters. Het is dus noodzakelijk voor de financiële haalbaarheid en duurzaamheid van een HT-warmtenet dat de warmte binnen een

korte afstand van de bron kan worden geleverd en er een groot aantal huishoudens op aan worden gesloten. De bebouwingsdichtheid (het aantal gebouwen per km2) moet hoog zijn. Uiteindelijk is de haalbaarheid afhankelijk van de kosten voor de bronwarmte en de kosten van andere warmteoplossingen. Voorbeelden van bronnen voor warmtenetten zijn: 





Restwarmte is warmte die over is en die een bedrijf niet meer zelf gebruikt. Denk hierbij aan industriële restwarmte, restwarmte van koelcellen, datacentra of verbrandingscentrales. Bij het gebruik van restwarmte moet altijd zeer kritisch worden gekeken naar de toekomstige beschikbaarheid en leveringszekerheid van de bron. Restwarmte kan van verschillende temperatuurniveaus zijn. Aquathermie is een overkoepelende term voor warmte uit oppervlaktewater (Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO)), afvalwater (Thermische Energie uit Afvalwater (TEA)) en drinkwater (Thermische Energie uit Drinkwater (TED)). Aquathermie levert LT-warmte. De LT-warmte kan collectief worden opgewaardeerd naar een hogere temperatuur indien nodig. Geothermie heet ook wel aardwarmte en is warmte afkomstig uit de aarde (hoe dieper in de aarde, hoe hoger de temperatuur). Bij het gebruik van geothermie maken we onderscheid tussen diepe (dieper dan 1.500 m), en ondiepe (tussen de 500 tot 1.500 m diep) geothermie.

De keuze voor een HT-, MT- of LT-warmtenet is afhankelijk van de warmtebron en de mate van isolatie van de gebouwen in de wijk. Hierbij geldt dat hoe lager de temperatuur van de warmte is, hoe beter de gebouwen geïsoleerd moeten zijn. Warmtenetten vereisen dat een groot aantal woningen dicht op elkaar staat om een warmtenet financieel mogelijk te maken. In veel dorpsgemeenten zoals Heerde is de woningdichtheid niet

19 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

heel groot. Een alternatief voor een warmtenet kan daarom een kleinschalig collectief bronnet zijn. Dit is een soort tussenvariant van een individuele en collectieve oplossing. Het is een zeer klein warmtenet voor minimaal 20 woningen die bijvoorbeeld worden verwarmd met een collectieve warmtepomp 3 of warmte uit bodemlussen. Een dergelijk kleinschalig bronnet kan een optie zijn wanneer woningeigenaren toch samen met de buren willen verduurzamen en niet in eigen tuin een warmtepomp kunnen plaatsen. Een aandachtspunt bij het gebruik van bodemlussen is dat dit overleg vereist met het waterschap vanwege mogelijke wateroverlast en de impact op de kwaliteit van het watersysteem. Individueel: individuele oplossingen zijn oplossingen waarbij een techniek één woning of gebouw verwarmd. De meest voorkomende individuele oplossing is de warmtepomp. De warmtepomp zet warmte uit de lucht, bodem of water door middel van elektriciteit om in LTwarmte. Warmtepompen zijn er in twee soorten: hybride warmtepompen en all electric warmtepompen. Hybride warmtepompen gebruiken in principe elektriciteit, maar maken op hele koude dagen gebruik van (aard)gas. Vaak wordt een hybride warmtepomp gecombineerd met een HR-ketel. Een hybride warmtepomp bespaart al veel CO2 en is een goede (tussen)oplossing voor woningen die (nog) niet goed geïsoleerd kunnen worden.

Een hybride warmtepomp draagt bij aan een gefaseerde overgang van aardgas naar duurzame warmte. Op den duur kan het aardgas vervangen worden door duurzame gassen, of als de woning verder is geïsoleerd, kan de overstap gemaakt worden naar de all electric warmtepomp. Een all electric warmtepomp werkt op dezelfde manier als een hybride warmtepomp, maar gebruikt helemaal geen (aard)gas.

3

Om een gebouw met een all electric warmtepomp te verwarmen is voldoende isolatie nodig voor het bereiken van voldoende comfort. Om een heel gebied geschikt te maken voor zowel hybride als all electric warmtepompen, moet vaak het elektriciteitsnet verzwaard worden. Bij lage temperatuur warmtebronnen is er minder warmteverlies in de leidingen. Dat maakt deze warmtebronnen efficiënter. De warmte van lage temperatuur warmtebronnen is echter niet altijd genoeg om een gebouw te kunnen verwarmen. Wanneer een hogere temperatuur warmte gewenst is (bijvoorbeeld in gebouwen met slechte isolatie) kan er een boosterwarmtepomp in het gebouw geplaatst worden. Deze warmtepomp waardeert de lage temperatuur op naar een midden of hoge temperatuur. Een andere veelvoorkomende individuele techniek is het gebruik van zonnecollectoren of een zonneboiler. Een zonneboiler warmt water op door middel van zonlicht. Zonneboilers kunnen alleen warm tapwater generen en zijn alleen in de zomer te gebruiken. Een zonneboiler kan dus nooit op zichzelf voor de warmtevoorziening zorgen, maar dient als aanvulling. PVT panelen maken ook gebruik van de zon; met deze panelen kan zowel warmte als elektriciteit opgewekt worden. Andere individuele oplossingen zijn infraroodverwarming of innovatieve technieken zoals warmte uit melk dat wordt gebruikt om een boerderij te verwarmen.

Duurzame gassen: (bestaande) gasnetten kunnen duurzame gassen als groen gas en waterstofgas naar gebouwen vervoeren. Groen gas wordt gemaakt door biogas op te waarderen waardoor het dezelfde kwaliteit als aardgas krijgt. Waterstofgas wordt gemaakt door middel

Buurt Energie Systeem – Buurt energie systeem

20 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

van elektrolyse. Voor groene waterstof is duurzame opwek in de vorm van wind of zon nodig.

waterstofgas als alternatief voor aardgas niet mee te nemen in de Transitievisies Warmte.

De toekomstige beschikbaarheid van deze duurzame gassen staat nog ter discussie. Enerzijds hebben duurzame gassen veel voordelen. Bij het gebruik van groen gas of waterstofgas kan namelijk vaak het bestaande gasnet gebruikt worden zonder dat er veel aanpassingen moeten worden gedaan en het gebruik van groen gas of waterstofgas geeft HT-warmte. Groen gas en waterstofgas hebben daardoor het voordeel dat ze breed toepasbaar zijn en relatief beperkte ingrepen in het gebouw vragen.

4.2 Hoe kom je tot de meest geschikte techniek en warmtebron?

Anderzijds zien we ook uitdagingen rondom het gebruik van duurzame gassen. Het huidige aanbod van duurzame gassen is beperkt en de toekomstige beschikbaarheid onzeker. Ook zijn er beperkingen aan de hoeveelheid invoeding duurzaam gas in het aardgasnet en vindt er nog onderzoek plaats over welke aanpassingen gedaan moeten worden. Daarnaast is er nog veel onduidelijkheid over de nationale verdeling van duurzame gassen. Momenteel worden de industrie en zwaar transport als sectoren gezien waar duurzame gassen ingezet gaan worden omdat er weinig andere technieken beschikbaar zijn om de gewenste hoge temperaturen te bereiken. Het gebruik van duurzame gassen voor het verwarmen van de gebouwde omgeving heeft minder prioriteit, omdat daarvoor ook andere alternatieven beschikbaar zijn. Tot slot is het gebruik van waterstofgas nog sterk in ontwikkeling en nog niet geschikt (marktrijp) om op grote schaal gebouwen te verwarmen. Om waterstof te maken gebruiken we tot nu toe meestal aardgas dat onder hoge temperaturen wordt omgezet in waterstof (grijze waterstof). Groene waterstof, gemaakt uit water en groene stroom, is nog te kostbaar om op grote schaal te produceren en blijft dat voorlopig waarschijnlijk. Het Rijk heeft daarom opgeroepen om in ieder geval tot 2030 het gebruik van

We weten nu welke duurzame warmte alternatieven er zijn. De volgende stap is het bepalen welke warmteoplossing het beste past bij een gebouw of gebied. We kijken daarvoor naar de match tussen de mogelijke warmtebron en het te verwarmen gebouw of gebied. In de praktijk leidt dit in Nederland ertoe dat we een mix aan warmteoplossingen gaan gebruiken. Dit in tegenstelling tot de huidige situatie waarbij we bijna elk gebouw, met uitzondering van nieuwbouw, met aardgas verwarmen. Aardgas is een HT warmtebron. De toekomstige mix aan warmteoplossingen betekent dat er veel gebouwen met een lagere temperatuur (MT of LT) verwarmd gaan worden. In de basis geldt dat hoge temperatuurbronnen schaars zijn en we deze alleen inzetten waar gebouwen niet zonder deze bronnen kunnen. Daar waar gebouwen goed geïsoleerd zijn of goed geïsoleerd kunnen worden focussen we ons op LToplossingen, zoals (hybride) warmtepompen of warmtenetten die gebruik maken van aquathermie. LT-bronnen zijn namelijk zo goed als overal beschikbaar. In het bepalen welke warmteoplossing geschikt is voor het verwarmen van een gebouw of gebied zijn een aantal aspecten van belang, namelijk: 

Type gebouw of gebied – eigenschappen van een gebouw of gebied zoals de aanwezigheid van hoog- of juist laagbouw, de bebouwingsdichtheid en ruimtelijke beschikbaarheid bepalen of we kunnen kiezen voor een individuele of collectieve oplossing. Ook kan de impact op de leefomgeving de keuze voor een bepaalde oplossing beïnvloeden.

21 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022







Marktrijpheid en techniek – nog niet elke techniek is marktrijp, omdat deze bijvoorbeeld nog in ontwikkeling is, financieel niet aantrekkelijk of onvoldoende beschikbaar. In bijlage 3 is per techniek te zien of de techniek als marktrijp wordt gezien. Zo is bijvoorbeeld te zien dat waterstofgas niet marktrijp is voor de gebouwde omgeving en het dus onzeker is of waterstofgas ooit gebruikt gaat worden voor verwarming van de gebouwde omgeving. Bouwjaar en isolatiegraad – het bouwjaar van een gebouw geeft vaak inzicht in de mate van isolatie. Het bepaalt daarmee de geschiktheid voor HT-, MT- of LToplossingen. In bijlage 4 is een uitgebreidere toelichting te vinden over de relatie tussen bouwjaren en isolatie. Energielabels geven ook weer hoe goed een gebouw geïsoleerd is, maar nog niet van alle gebouwen in Nederland is het energielabel bekend. Daarom werken we in deze Transitievisie Warmte vooral vanuit de bouwjaren. Beschikbare bronnen – er moet gekeken worden welke bronnen er in de omgeving beschikbaar zijn. Zo is bijvoorbeeld de potentie voor restwarmte afhankelijk van of er bedrijven of industrie in de buurt aanwezig zijn die warmte over hebben.

Naast bovenstaande criteria hebben wij gekeken naar de Leidraad Startanalyse. Dit is een instrument vanuit het Rijk dat gemeenten ondersteunt in de te maken keuzes. De Startanalyse biedt op CBS-buurtniveau voor vijf CO2-neutrale warmtestrategieën een eerste beeld van de technischeconomische en duurzaamheidsgevolgen (zoals nationale kosten, energievraag, CO2-reductie). In bijlage 6 staat een kaart van de uitkomst van de Startanalyse voor de gemeente Heerde. De achtergrondinformatie uit de Startanalyse benutten wij verder bij de uitwerking in de (wijk)uitvoeringsplannen.

CO2-uitstoot van een warmtebron of -techniek De keuze voor een warmteoplossing kan ook afhangen van de bespaarde CO2-uitstoot, dit geeft namelijk inzicht in hoe duurzaam een keuze is en hoeveel het bijdraagt aan het bereiken van de doelstellingen om CO2 te besparen. Per techniek besparen we, ten opzichte van het gebruik van aardgas, verschillende hoeveelheden CO2. De bespaarde CO2-uitstoot van collectieve oplossingen hangt sterk af van de warmtebron die gebruikt is. De bespaarde CO2-uitstoot van warmtepompen hangt af van de soort warmtepomp en hoe de elektriciteit die nodig is voor de warmtepomp is opgewekt. Los van de techniek hangt de bespaarde CO2-uitstoot nog van verschillende andere factoren af. Dat maakt dat we de CO2-uitstoot nu niet meenemen om een keuze te maken voor een bepaalde techniek. Dit is wel onderdeel van de wijkuitvoeringsplannen.

4.3

Ruimtebeslag

Elk van de mogelijke warmteoplossingen neemt ruimte in, in zowel de openbare ruimte als het gebouw. Deze ruimte moet beschikbaar zijn of beschikbaar worden gemaakt. Warmtenetten nemen in de publieke ruimte vooral ruimte in de ondergrond in. Om warmte middels een warmtenet naar de woning te krijgen moeten er warmteleidingen in de grond worden gelegd. Daarvoor moet de straat open. Daarnaast worden er in de wijk overdrachts- en onderstations geplaatst. In deze stations zit een warmtewisselaar die de warmte overdraagt en verder pompt. De overdrachtsstations staan in wijken in kleine openbare gebouwen, transformatorhuisjes. Om de warmte via een warmtenet in de woning af te leveren is een afleverset nodig. Deze kan in de meterkast geplaatst worden. Afhankelijk van de temperatuur van de geleverde

22 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

warmte moet er ook een boosterwarmtepomp geplaatst worden. Tapwater moet namelijk een minimale temperatuur van 55 ◦C hebben om legionella te voorkomen. Individuele oplossingen vereisen minder ruimte in de openbare ruimte, maar hebben een grotere impact in de woning. Bij luchtwarmtepompen moet een buitenunit geplaatst. Deze unit wordt nabij of aan de woning geplaatst, maar kan door het geluid en visueel aanzicht impact hebben op de openbare ruimte. Zonnecollectoren hebben met name visueel impact op de openbare ruimte doordat ze te zien zijn op de daken van woningen.

Daarnaast zullen mogelijk ook in de meterkast in woningen aanpassingen gedaan moeten worden. Zo vereist elektrisch of inductie koken vaak een extra groep in de meterkast. Extra verzwaringen in de huisinstallatie zijn ook nodig wanneer er wordt overgegaan op een warmtepomp en/of wanneer zonnepanelen worden genomen.

In de woning vragen individuele oplossingen, en met name warmtepompen, ruimte. Een warmtepomp heeft de grootte van een kleine tafelkoelkast. Daarnaast vereist een all electric warmtepomp een warmtevat voor extra opslag. Deze heeft de grootte van een gewone koelkast. Een hybride warmtepomp neemt alleen de ruimte van een kleine tafelkoelkast in. De cvketel fungeert daarbij als warmtevat. Verzwaring elektriciteitsnet De overgang naar duurzame warmtebronnen betekent (veelal) ook een grotere vraag naar elektriciteit. Niet in elke buurt is het bestaande elektriciteitsnet hierop berekend. Het verschilt per buurt hoeveel ruimte er nog op het bestaande elektriciteitsnet beschikbaar is. Nieuwere buurten hebben vaak nog ruimte beschikbaar. Verzwaring van het net is ook essentieel doordat er steeds meer zonnepanelen worden geplaatst en we steeds meer elektrische auto’s bezitten. Naast de impact van warmteoplossingen zelf, heeft ook de verzwaring van het elektriciteitsnet impact op de openbare ruimte. Om het net te verzwaren moeten extra kabels in de grond worden gelegd en extra transformatorhuisjes worden geplaatst.

23 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

Hoofdstuk 5

De opgave in de gemeente Heerde We gebruiken aardgas voor het verwarmen van ons huis, voor het warme water uit de kraan of douche en ook vaak om te koken. In 2050 willen we dat al deze warmte komt van duurzame warmtebronnen. Om te weten wat deze opgave precies voor de gemeente Heerde inhoudt is het belangrijk om de warmtevraag in de gemeente inzichtelijk te maken. Hoe ziet de opgave er voor onze gemeente precies uit?

24 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

5. De opgave in de gemeente Heerde 5.1

De warmtevraag in de gemeente Heerde

De totale vraag naar aardgas in de gemeente Heerde bedraagt 20,68 miljoen m3 (2019). In Figuur 4 is de verdeling van de aardgasvraag per sector te zien. Het grootste deel van aardgasvraag wordt gebruikt voor de verwarming (inclusief tapwater) van woningen en utiliteitsgebouwen 4 (samen 79%). Daarnaast wordt 15% van het aardgas gebruikt door de industrie. De vraag naar aardgas in de domeinen bouwnijverheid, transport en beheer van afval en water, en winnen van delfstoffen is minimaal.

5.2

Aardgasgebruik woningen

De gemeente Heerde bestaat uit de twee grotere kernen Heerde (ca. 12.400 inwoners) en Wapenveld (ca. 6.200 inwoners), de twee kleinere kernen, Veessen (ca. 460 inwoners) en Vorchten (ca. 60 inwoners), de twee buurtschappen Hoorn (ca. 190 inwoners) en Werven (ca. 180 inwoners) en een groot buitengebied. In totaal heeft de gemeente Heerde circa 18.500 inwoners. In de gemeente staan ongeveer 8.000 woningen en 800 andere gebouwen (2019).

Figuur 5: bouwjaren woningen gemeente Heerde

Figuur 4: verdeling aardgasverbruik gemeente Heerde

4

23% van de woningen zijn gebouwd na 1992 (zie figuur 5). Dit betekent dat ze relatief goed geïsoleerd zijn. Bij woningen die sinds 1992 zijn opgeleverd is op basis van het Bouwbesluit de kans groot dat de isolatiewaarden goed zijn. Dit soort woningen zijn of kunnen in principe geschikt worden gemaakt voor een lage temperatuur (LT) warmtebron. Daarnaast is 20% van de

Utiliteitsbouw betreft alle gebouwen behalve woningen. De gebouwde omgeving betreft alle

utiliteitsbouw en alle woningen bij elkaar.

25 Transitievisie Warmte gemeente Heerde I definitief I 22-04-2022

woningen in de jaren 1975-1991 gebouwd. Deze zijn vaak goed te isoleren tot een hoger energielabel, waardoor overstappen naar midden temperatuur (MT) of lage temperatuur (LT) warmte mogelijk wordt. Ten slotte is meer dan de helft van de woningen gebouwd voor 1975. Bij deze woningen moet gekeken worden tot welk energielabel er rendabel 5 geïsoleerd kan worden en welke warmteoplossing hier dan geschikt is. Van de woningen bestaat 69% uit koopwoningen, is 24% in bezit van woningcorporatie Triada en 6% is in bezit van particuliere verhuurders. Het percentage koopwoningen in de gemeente ligt hoger dan het Nederlands gemiddelde (57%). Dat betekent dat in de gemeente relatief meer particuliere woningeigenaren zelf aan de slag moeten om hun woning te verduurzamen en aardgasvrij te maken. Het gemiddelde aardgasverbruik per huishouden in de gemeente Heerde is 1670 m3 (2020). Het verbruik ligt daarmee hoger dan het landelijk gemiddelde van 1300 m3 (2020), mede doordat de gemiddelde oppervlakte van de woningen hoger is, er meer vrijstaande woningen in de gemeente staan dan het landelijk gemiddelde en doordat in de gemeente minder gestapelde bouw (bijvoorbeeld appartementen) staat dan het Nederlands gemiddelde. Het aardgasverbruik is daarnaast afhankelijk van onder meer de samenstelling van het huishouden, het woningtype en de ouderdom van de woning.

5.3

Aardgasgebruik bedrijven

De Transitievisie Warmte gaat over ons warmtegebruik in de gebouwde omgeving. We denken daarbij vooral aan woningen en daarmee de impact op inwoners. De gebouwde omgeving gaat echter ook over kantoren, instellingen en bedrijven. Deze gebouwen, die geen woonbestemming hebben, noemen we utiliteitsbouw. Bij utiliteitsbouw gaat de warmtetransitie alleen 5

Aardgasverbruik maatschappelijk vastgoed Maatschappelijk vastgoed (bijvoorbeeld scholen, zorginstellingen en sportaccommodaties) moeten ook gaan verduurzamen. De Provincie Gelderland biedt eigenaren van maatschappelijk vastgoed ondersteuning en begeleiding op maat bij het verduurzamen van hun gebouwen via het Ontzorgingsprogramma Maatschappelijk Vastgoed. Op korte termijn is het doel dat al het maatschappelijk vastgoed vanaf 2023 minimaal een energielabel C heeft. Net als bij huishoudens en bedrijven willen we dat alle maatschappelijke nieuwbouw vanaf 2020 volgens de BENG eisen gebouwd wordt en vanaf 2025 volgens de ENG eisen. Ook het vastgoed van de gemeente Heerde moet aardgasvrij worden. De gemeente Heerde neemt deze opgave serieus en geeft het goede voorbeeld door al het eigen vastgoed op korte termijn zo ver mogelijk te verduurzamen. Hiervoor wordt een routekaart opgesteld waarin de nodige investeringen per object worden weergegeven. over de ruimteverwarming en warm tapwater. Net als alle woningen in de gemeente moeten we utiliteitsbouw in 2050 zonder aardgas verwarmen. Proceswarmte valt niet onder de sector gebouwde omgeving van het Klimaatakkoord, maar is onderdeel van de sectortafel industrie. Hierover zijn aparte afspraken gemaakt. Net als voor wijken en buurten, moet ook voor bedrijventerreinen een wijkuitvoeringsplan worden opgesteld.