Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie.pdf

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede Biodiversiteit in Heemstede; van nature verbonden 2021

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede H. Griffioen, M. Korthorst 2021

Projectleider

H. Griffioen

Afdeling

Onderzoek en Advies

Opdrachtgever

Gemeente Heemstede

© Natuurlijke Zaken De zakelijke dienstverlening van Landschap Noord-Holland Postbus 222 1850 AE Heiloo 088-0064400 www.natuurlijkezaken.nl

Inhoudsopgave Inhoudsopgave .................................................................................................... 5 1

Inleiding ..................................................................................................... 7 1.1

Opgave in de gemeente ........................................................................................................ 7

1.2

Leeswijzer ............................................................................................................................. 7

2

Beleidsanalyse ............................................................................................ 8 2.1

(Inter)nationale juridische kaders......................................................................................... 8

2.2

Provinciaal en lokaal beleid en richtlijnen ............................................................................ 9

2.3

Landschappelijke context ................................................................................................... 11

2.3.1

Ecologische verbindingen ............................................................................................... 12

2.3.2

Openbaar groen ............................................................................................................. 13

2.3.3

Particulier groen ............................................................................................................. 14

2.3.4

Beschermde en bijzondere soorten ............................................................................... 14

3

Analyse huidige situatie ............................................................................ 17 3.1

Ecologische verbindingen ................................................................................................... 17

3.2

Openbaar groen .................................................................................................................. 18

3.2.1

Algemeen ....................................................................................................................... 18

3.2.2

Groene wijken ................................................................................................................ 19

3.2.3

Stenige wijken ................................................................................................................ 20

3.2.4

Recreatieve groengebieden ........................................................................................... 20

3.3

4

Particulier groen en particuliere buitenplaatsen ................................................................ 20

Kansen in de omgeving ............................................................................. 21 4.1

NNN en provinciale ecologische verbindingszones ............................................................ 21

4.2

Verbinden van groengebieden ........................................................................................... 21

4.3

Verbinden van watersystemen ........................................................................................... 23

4.4

Lokale verbinding ................................................................................................................ 24

4.5

Verbinding tussen mens en natuur..................................................................................... 25

4.6

Betrokken inwoners ............................................................................................................ 26

4.6.1

5

Mond-tot-mond interview ............................................................................................. 27

Visie op ecologie in Heemstede ................................................................. 29 5.1

Inleiding .............................................................................................................................. 29

5.2

Ecologische verbindingen ................................................................................................... 29

5.2.1

Leidsevaartcomplex ........................................................................................................ 29

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

5

5.2.2

Bosverbinding Hartenkamp-Ringvaart ........................................................................... 29

5.2.3

Manpadslaan-Glipperzandvaart ..................................................................................... 30

5.2.4

De ringvaart van de Haarlemmermeer ........................................................................... 30

5.2.5

Noord-Zuid verbinding Overplaats Wandelbos Groenendaal ........................................ 30

5.2.6

Verbinding Groenendaal-begraafplaats ......................................................................... 31

5.3

Groengebieden ................................................................................................................... 31

5.4

Water .................................................................................................................................. 31

5.5

Openbaar groen .................................................................................................................. 32

5.6

Openbare ruimte ................................................................................................................ 33

5.7

Bewustzijn ........................................................................................................................... 33

5.8

Klimaatadaptatie ................................................................................................................ 34

5.9

Optimalisatie gemeentelijk beleid en processen ................................................................ 34

6

Conclusie en aanbevelingen ...................................................................... 36

7

Literatuur ................................................................................................. 38

BIJLAGE I Speerpunten coalitieprogramma t.b.v. Ecologisch Beleidsplan ............ 39 BIJLAGE 2 overzicht van geconsulteerde externe partijen ................................... 41 BIJLAGE 3 analyse ecologische verbindingen ...................................................... 42 1

Oost-west verbindingen ............................................................................ 42 1.1

Leidschevaartweg ............................................................................................................... 42

1.2

Provinciale ecologische verbindingszone ........................................................................... 46

1.3

Manpadslaan-Kadijk-Glipperzandvaart .............................................................................. 47

1.4

Groenedaalsebos-Kerkhof-Oude Slot ................................................................................. 48

2

Ringvaart oevers ....................................................................................... 50

3

Overige verbindingen ................................................................................ 52 3.1

Zuider Buiten Spaarne ........................................................................................................ 52

3.2

Heemsteedskanaal- Crayenestervaart................................................................................ 53

BIJLAGE 4 enquêteresultaten ............................................................................. 56 BIJLAGE 5 verslag brainstorm met interne professionals..................................... 57

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

6

1

Inleiding

1.1

Opgave in de gemeente

Heemstede is een groene gemeente. De gemeente Heemstede zet in op het versterken van de kwaliteit van de natuur en het landschap in Heemstede door natuur in de gemeente te verbinden met natuur buiten de gemeentegrenzen, bijvoorbeeld met het duingebied. De speerpunten uit het coalitieakkoord zijn weergegeven in bijlage 1. Directe aanleiding voor deze verkenning is de actualisering van het Groenbeleidsplan uit 2014, met daarin het onderdeel ecologie. Uitkomsten van deze verkenning worden gebruikt voor het actualiseren van het Groenbeleidsplan, maar biedt ook handvatten om te komen tot een breed gedragen visie op ecologie in Heemstede (als basis voor de uitvoering en mogelijk als input en basis voor nieuw beleid). Het voornemen van deze verkenning is objectief te beoordelen met diverse interne en externe partijen of het huidige beleid voldoet, aangepast kan worden dan wel of er geheel nieuw beleid nodig is. Geleerde lessen van omringende gemeentes worden hierin meegenomen, zoals Haarlemmermeer, Haarlem als ook een gemeente als Deventer.

Concrete resultaten van deze verkenning zijn: • Basisscan, met daarin onderdelen als een beleidsanalyse van (inter)nationale kaders en beleid op ecologie, huidige relevante beleidsdocumenten en een omgevingsanalyse met geformuleerde (interne en externe) waarden, stand- en speerpunten van maatschappelijke organisaties, inwoners en betrokken (beleids)medewerkers van gemeente Heemstede. • Stand van zaken omtrent ecologische waarden in de gemeente (op zowel locatieniveau als op soortniveau), met een indicatie van benodigd (aanvullend) onderzoek om te komen tot een kennisniveau op het gewenste niveau. De verkenning is opgesteld in de periode december 2020-maart 2021. Bij de verkenning zijn zowel inwoners als professionele partijen als interne professionals betrokken. Een overzicht van de geconsulteerde partijen vindt u in bijlage 2 (externe partijen) en bijlage 5 (interne betrokkenen).

1.2

Leeswijzer

De verkenning bestaat uit drie delen. Deel 1 omvat de basisscan verkregen uit deskresearch, zoals beschreven in hoofdstuk 2 en 3. Hoofdstuk 2 beschrijft de beleidsanalyse met juridische en beleidsmatige kaders, landschappelijke en ecologische context. Hoofdstuk 3 beschrijft de huidige toestand van de natuur. Deel 2 omvat opgedane observaties in het veld in de vorm van een omgevingsanalyse. Hoofdstuk 4 beschrijft de omgevingsanalyse met daarin standpunten van inwoners, externe stakeholders en professionals en (beleids)medewerkers van de gemeente. Deel 3 omvat de aanbevelingen om te komen tot een visie op ecologie, zoals beschreven in hoofdstuk 5.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

7

2

Beleidsanalyse

Dit hoofdstuk beschrijft op hoofdlijnen de beleidsdocumenten en richtlijnen die voedend zijn voor deze Nota Ecologie. Daarbij wordt eerst ingegaan op Europese richtlijnen, waarna wordt ingezoomd op nationaal, provinciaal en lokaal niveau.

2.1

(Inter)nationale juridische kaders

Vogel- en Habitatrichtlijn (EU) De Vogelrichtlijn (1979) en de Habitatrichtlijn (1992) zijn door de Europese Unie opgesteld om de biologische biodiversiteit in Europa in stand te houden. De Vogelrichtlijn (VR) is gericht op in het wild levende vogelsoorten, de Habitatrichtlijn (HR) is gericht op dier- en plantensoorten. Nederland heeft de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn omgezet in nationale wetgeving via de Wet natuurbescherming. De Vogelrichtlijn is gericht op de instandhouding van alle natuurlijk in het wild levende vogelsoorten die voorkomen in Europa. De Vogelrichtlijn vereist dat EU-lidstaten alle nodige maatregelen nemen om de populatie van alle vogelsoorten op een niveau te houden of te brengen dat met name beantwoordt aan de ecologische, wetenschappelijke en culturele eisen. Daarnaast moeten de lidstaten alle nodige maatregelen nemen om voor deze vogels een 'voldoende gevarieerdheid van leefgebieden en een voldoende omvang ervan te beschermen, in stand te houden of te herstellen'.

De Habitatrichtlijn is gericht op het waarborgen van de biologische diversiteit in de Europese Unie door de natuurlijke habitats en wilde dier- en plantensoorten die van Europees belang zijn in een gunstige staat van instandhouding te behouden of te herstellen Gebiedsbescherming De Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn vereisen dat lidstaten speciale beschermingszones aanwijzen ten behoeve van het Europese Natura 2000-netwerk. Voor gebieden die deel uitmaken van het Natura 2000-netwerk gelden strikte beschermingsvereisten op grond van artikel 6 van de Habitatrichtlijn. Artikel 6 geeft aan voor alle plannen en projecten, die mogelijk negatieve gevolgen kunnen hebben voor een beschermd gebied, een 'passende beoordeling' moet worden gemaakt. Zijn de plannen schadelijk, dan mogen ze niet doorgaan. Of er moet sprake zijn van een reden van groot openbaar belang en er moet natuurcompensatie tegenover staan. Voor de gemeente Heemstede is vanuit dit kader het Natura 2000-gebied Zuid-Kennemerland van belang. Dit gebied is een door het rijk aangewezen speciale beschermingszone, landgoed Leyduin maakt onderdeel van dit Natura 2000-gebied. Soortenbescherming De Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn vereisen dat lidstaten bepaalde handelingen die schadelijk zijn voor vogels en andere aangewezen dier- en plantensoorten verbieden.

In de bijlagen van Vogel- en Habitatrichtlijn worden honderden specifieke soorten beschreven die bescherming genieten (flora, zoogdieren, vogels, amfibieën, reptielen, habitats etc.). Verboden handelingen zijn o.a. het doden, jagen, houden, verstoren en vangen van vogels of dieren en beschadigen/ plukken van bepaalde flora. Deze verboden zijn geïmplementeerd in de Wet natuurbescherming. Vanuit deze richtlijn volgt de bijzondere bescherming van relevante soorten als vleermuizen, marters en de rugstreeppad binnen de gemeente Heemstede. Wet natuurbescherming De Vogel- en Habitatrichtlijn zijn door het rijk omgezet in Nationale wetgeving, de provincies bepalen voor hun gebied (in dit geval provincie Noord-Holland) wat wel en niet mag. De Wet

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

8

natuurbescherming beschrijft de kaders bij o.a. de ruimtelijke ingrepen, werkzaamheden en plannen, maar ook de bescherming van bossen, jacht en beheer en schadebestrijding. De omgevingsdienst NHN is het toetsend en handhavend orgaan namens de provincie. Nationaal park Zuid-Kennemerland Heemstede ligt nabij het Nationaal Park Zuid-Kennemerland maar maakt er geen onderdeel van uit. Het Park strekt zich uit van Zandvoort, Bentveld en Aerdenhout tot IJmuiden in het noorden. Het betreft een uniek duingebied, met landgoederen langs de buitenrand naar het Noordzeestrand. Het is het leefgebied van bijzondere soorten en unieke vegetaties. Het Park overlapt grotendeels met het Natura 2000-gebied Zuid-Kennemerland, dat is aangewezen vanuit de het onderdeel gebiedsbescherming van de Wet natuurbescherming.

2.2

Provinciaal en lokaal beleid en richtlijnen

Natuurnetwerk Nederland (NNN) Het NNN moet de terugloop van het areaal aan natuur en de achteruitgang van de biodiversiteit stoppen. De begrenzing van het NNN wordt provinciaal vastgesteld, het Natuurnetwerk Nederland beslaat in Noord-Holland zo’n 15% van het oppervlak van de provincie. Het netwerk beschermt de bijzondere Natura 2000-natuur, versterkt het lokale karakter en verbindt de natuurgebieden in Noord-Holland. Het NNN-gebied is beschermd in de Omgevingsverordening NH2020 en in gemeentelijke bestemmingsplannen. Binnen de gemeente Heemstede maken diverse groengebieden onderdeel uit van dit netwerk. Omgevingsverordening NH2020 In de Omgevingsverordening NH2020 zijn regels samengevoegd op het gebied van natuur, milieu, mobiliteit, erfgoed, ruimte en water. De Omgevingsverordening NH2020 geldt vanaf 17 november 2020 en vervangt alle bestaande verordeningen die betrekking hebben op de leefomgeving, zoals de Provinciale Ruimtelijke Verordening, de Provinciale Milieuverordening, de Waterverordeningen en de Wegenverordening. Bijzonder Provinciaal Landschap (BPL) In Noord-Holland zijn 32 gebieden aangewezen als ‘Bijzonder Provinciaal Landschap’. Het BPL is een beschermingsregime binnen de Omgevingsverordening NH2020 bedoeld om de meest waardevolle landschappen in Noord-Holland te beschermen.

Per landschap is aangegeven welke ecologische, landschappelijke, cultuurhistorische of aardkundige waarden aanwezig zijn. Dit noemen we de ‘kernkwaliteiten’ van het landschap. Binnen de gemeente is o.a. Zuid-Kennemerland een BPL. Ruimtelijke ontwikkelingen zijn mogelijk in BPL, zolang ze de kernkwaliteiten niet aantasten, dit dient derhalve getoetst te worden. Ook in de NH2020 zijn de oude bosgroeiplaatsen beschermd. Oude Bosgroeiplaatsen in NoordHolland gelegen zijn en bossen die groter zijn dan 1000 m2 buiten de bebouwde kom. De bescherming ervan is geregeld in de provinciale Verordening houtopstanden, die opgesteld is onder de Wet natuurbescherming. Binnen de gemeente Heemstede zijn diverse oude bosgroeiplaatsen. Ontwikkelperspectief Binnenduinrand (MRA) Heemstede ligt in de zogenoemde Binnenduinrand. De Binnenduinrand, met zee, strand, duinen, bossen, villawijken, buitenplaatsen en open gebieden, is een uniek landschap nabij Amsterdam. De Binnenduinrand is een van de landschappen die in de Metropoolregio Amsterdam (MRA) is onderscheiden en waarvoor een ontwikkelperspectief is opgesteld.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

9

De gemeente Heemstede ligt in de kern van dit gebied en herbergt belangrijke onderdelen uit dit gebied. Voornamelijk de eeuwenoude buitenplaatsen, monumenten, groene villawijken en kleinschalige agrarische gebieden, met het Nationaal Park Zuid-Kennemerland in de nabijheid, maken de ligging van de gemeente binnen dit geheel van belang. Kenmerkend voor de binnenduinrand is de sterke verwevenheid van stad en land en van gebouw en omgeving. Op de buitenplaatsen en in de villawijken zijn de bouwkundige en landschappelijke kwaliteiten onlosmakelijk met elkaar verbonden, wat zowel leidt tot bijzondere woonmilieus als tot aantrekkelijke landschappen. Doel van het ontwikkelperspectief is o.a. het bereiken van een beter bewustzijn van de kwaliteiten van de binnenduinrand, en op welke manier deze kwaliteiten bij ontwikkeling behouden of versterkt kunnen worden. Daarnaast een heldere positionering van de binnenduinrand (en in het bijzonder de landschapswaarden daarvan) binnen de MRA en daarbuiten.

Figuur 2-1: Verschillende zones

Gemeente Heemstede heeft de verantwoordelijkheid om bij ruimtelijke plannen en visies de effecten op dit unieke landschap te beoordelen en wegen. In de MRA wordt het belang van de groene oost-west verbindingen (Manpadslaangebied Heemstede, de groene zone tussen Haarlem en Velserbroek en het groengebied Santpoort-Driehuis) beschreven. Deze zones zijn essentieel voor de natuur, de beleving van het landschap en de recreatie. Daarom is benoemd dat deze gebieden op korte termijn veiliggesteld en ontwikkeld moeten worden tot een volwaardige ecologische en recreatieve verbindingszones (Ontwikkel perspectief Binnenduinrand, 2017). Deltaplan biodiversiteitsherstel Eind 2018 is het door Stichting Deltaplan Biodiversiteitsherstel een beweging gelanceerd waarin bedrijven, boerenorganisaties, wetenschappers en overheden en burgers gezamenlijk aan biodiversiteitsherstel werken. Missie van de aangesloten organisaties is een biodiverser en groener Nederland. Door de beweging staat het biodiversiteitsverlies breder op de politieke en publieke agenda. Actieplan biodiversiteit Hoogheemraadschap Rijnland (2020-2027) Biodiversiteit is essentieel voor het in stand houden van ecosystemen en daarmee een gezonde leefomgeving.

Dit belang onderschrijft het Hoogheemraadschap van Rijnland en daarom hebben ze in 2020, in navolging van het Deltaplan Biodiversiteit, in samenwerking met natuurorganisaties, boeren, wetenschappers, bedrijven een actieplan biodiversiteitsherstel opgesteld. Het plan beschrijft de aanpak en werkwijze die Rijnland voor ogen heeft. Met dit actieplan gaat het waterschap zich inzetten om de aquatische en terrestrische biodiversiteit te versterken als onderdeel van onze maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het plan focust zich op Watergangen en oevers (sloten, kanalen) Waterpartijen en oevers (plassen, meren) Eigen terreinen (AWZI’s, gebouwen, rondom gemalen, dijken)

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

10

-

Vergunningverlening en handhaving met betrekking tot de oppervlaktewater- en grondwaterkwaliteit. Samenwerken, bij voorkeur daar waar meer doelen tegelijk behaald kunnen worden, de zogenaamde “mee koppel kansen”.

Binnen de gemeente liggen diverse kansen om samen met Rijnland op te trekken aangezien binnen de waterrijke gemeente diverse terreinen in beheer of binnen de invloedssfeer van Rijnland liggen. Groenbeleidsplan 2014, gemeente Heemstede Het groenbeleidsplan van de gemeente is een bundeling van het groenbeleid van de gemeente met als doel het eigen karakter van de groen van de gemeente vast te leggen en richting te geven aan ontwikkelingen, om ervoor te zorgen dat Heemstede een aantrekkelijke groene gemeente blijft met hoge kwaliteit van leefomgeving. Het groenbeleidsplan is een kaderstellend document, waarin het totale groenbeleid is beschreven, het is vastgesteld voor een periode van 10 jaar. Het document beschrijft en verbeeldt zowel openbaar groen als particulier groen als groen op het terrein van derden, zoals natuurorganisaties.

2.3

Landschappelijke context

De gemeente Heemstede is gelegen tussen het duingebied en de droogmakerij, de Haarlemmermeer. De gemeente bevindt zich op een oude strandwal en strandvlakte, die in noordelijke richting doorloopt naar Haarlem en in zuidelijke richting naar Bennebroek en Vogelenzang. De gemeente wordt aan de zuidkant, na de dorpen Bennebroek en Vogelenzang begrensd door bollenvelden. Aan de noordzijde wordt zij begrensd door de bebouwde kom van Haarlem. Qua ecologie vormt de gemeente een verbindende schakel tussen de duinen en de groengebieden in de Haarlemmermeer. De positie van de gemeente in deze oost-west verbinding is cruciaal omdat zowel het bollengebied als de bebouwde kom van Haarlem relatief soortenarm zijn. Een goede verbinding tussen duinen en de Haarlemmermeer kan alleen op deze plek bestaan. De landgoederen en grotere wateren (trekvaart, Spaarne) spelen een belangrijke noord-zuid verbindingen binnen de gemeente. Landgoederen Aan de westzijde van de gemeente bevinden zich de buitenplaatsen Leyduin, in bezit en beheer bij Landschap Noord-Holland, en de buitenplaats Boekenrode. Landgoed Leyduin maakt tevens onderdeel uit van het Natura 2000-gebied Zuid-Kennemerland vanwege de unieke binnenduinrandbossen. De buitenplaatsen Leyduin en Boekenrode sluiten op een natuurlijke wijze aan bij de Heemsteedse buitenplaatsen: De Hartekamp, Huis te Manpad, Ipenrode en Berkenrode.

Deze liggen op de voormalige strandvlakte en worden door spoor en Leidsevaartweg gescheiden van de NNN-gebieden in beheer bij Landschap-Noord-Holland. De Herenweg vormt de grens van de strandwal waar de bebouwing van Heemstede op gelegen is. Deze strandwal wordt aan de oostzijde begrensd door de Glipper Dreef en de Heemsteedse Dreef. Op de strandwal liggen het Wandelbos Groenendaal en de Overplaats. Ten oosten daarvan vinden we veengronden die grenzen aan de Haarlemmermeer. De weilanden grenzend aan de ringvaartlaan vormen het begin van het voormalige veengebied dat doorliep tot aan Utrecht. De westzijde van de Haarlemmermeer kent diverse (jonge) groengebieden waarvan er een deel tot wasdom moet komen, andere dienen nog verder te worden aangelegd. We vinden daar voornamelijk polderbossen op rijke gronden.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

11

2.3.1 Ecologische verbindingen Figuur 2.2. toont het provinciaal vastgestelde Natuurnetwerk Nederland. Er lopen door de gemeente twee ecologische verbindingen. De eerste aan de zuidkant van de gemeente vanaf Leyduin, via de Hartenkamp en de Overplaats naar de Ringvaart. De tweede via de ringvaart in noordelijke en zuidelijke richting.

Figuur 2-2: De gemeente Heemstede ligt op een strategische locatie tussen de duinen en de groengebieden in de Haarlemmermeer.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

12

Door de historische noord-zuidoriëntatie van de dorpen en steden op de strandwallen is in de Binnenduinrand weinig ruimte voor oost-west verbindingen met de Bufferzone en de groenstructuur van de Haarlemmermeer. De plaatsen waar het nog kan zijn relatief smal en staan bovendien onder grote (planologische) druk. In het MRA is het bijzonder belang van de binnen de gemeente gelegen oost-west verbindingen (Manpadslaangebied Heemstede richting Haarlemmermeer) benoemd. De verbinding door het zuidelijk deel van de gemeente verbindt diverse biotopen op de strandvlakte, strandwal en de oude veengronden. De verbinding langs de ringvaart is van belang voor oevergebonden soorten maar ook als lijnvormig element voor vleermuizen. Lokale groene verbindingen bestaan er ook, maar deze zijn niet als zodanig benoemd, vastgelegd of er specifiek voor ingericht. Juist verbindingen op lokaal niveau, zoals een netwerk van wegbermen, bomenlanen, parken etc. zijn van soort groot belang voor flora en fauna. De volgende verbindingen zijn te onderscheiden. • • •

Manpadslaan-Glipperzandvaart: een doorlopende waterverbinding, waar met uitzondering van de Kadijk, ruimte is voor oevergebonden natuur. Groenedaalse bos-Kerkhof-sportvelden-Oude Slot-ringvaart. Een diverse verbinding die voornamelijk bestaat uit bosschages. Westelijke oever van het Zuider Buiten Spaarne: een verbinding voor oevergebonden natuur. Deze is vooral vanaf de N201 en langs Park Meermond goed ontwikkeld. Groengebieden.

In z’n algemeenheid kan worden gesteld dat de gemeente Heemstede een groene gemeente is. Dit groene karakter komt door de aanwezigheid van grote beschermde natuurgebieden, (particuliere) buitenplaatsen, openbare groengebieden, de groene zoom tegen de Ringvaart en het Zuider Spaarne en de ruim opgezette groene openbare ruimte inclusief het bomenbestand en de tuinen van de inwoners. Hiermee zijn in principe alle elementen voor een ecologisch waardevolle gemeente geleverd. De grote groengebieden in de gemeente bestaan voornamelijk uit park en stinzebossen die deel uit maakten van voormalige en huidige buitenplaatsen. Deze bevinden zich voornamelijk in het zuidelijke en westelijke deel van de gemeente. Ook aan de oostzijde van de gemeente vinden we grote groengebieden. Het betreft hier voornamelijk weilanden op de oude veengronden langs de ringvaart en het Zuider Buiten Spaarne.

2.3.2 Openbaar groen De gemeente Heemstede profileert zich met een eigen groenidentiteit, het Heemsteeds beeld. Dit kan worden samengevat als een combinatie van bomen, gras, hagen en (bloeiende) solitaire heesters. Het Heemsteeds beeld straalt een hoge mate van netheid uit. Bloemrijke bermen en natuurvriendelijke oevers maken hier echter wel degelijk onderdeel van uit. In dichter bebouwde wijken vinden we in plaats van groene bermen, groen in bakken. Het groen in de bakken heeft vooral een functie voor insecten en kleine vogels. Heemstede heeft een laanstructuur tot op wijkniveau dit vormt een prima basis voor de ecologie van vogels, kleine zoogdieren en vleermuizen. Het beheer en behoud van oude bomen en lanen is daarbij een belangrijk aandachtspunt, niet alleen vanwege de waarden voor biodiversiteit, maar ook vanwege andere ecosysteemdiensten van dergelijke groenstructuren (hittestress, luchtkwaliteit, etc.).

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

13

De bermen worden veelal onderworpen aan een gazonbeheer (intensief maaien). Op specifieke locaties vooral wat verder van het centrum van het dorp af gelegen wordt al wel geïnvesteerd in ecologische bloemrijke en kruidenrijke oevers en ruige bermen.

2.3.3 Particulier groen Van een niet te onderschatten belang zijn de particuliere tuinen in een groot deel van de oudere wijken van Heemstede. De tuinen in de buitenwijken zijn in het algemeen ruim, boomrijk met levende afscheidingen zoals hagen. In de nieuwere wijken van Heemstede vinden we kleinere percelen en dito tuinen, waar wordt gekozen voor meer in cultuur gebrachte tuinen, met veel verhardingen en houten schuttingen. De buitenplaatsen zijn over het algemeen netjes onderhouden, maar puur door hun omvang en het feit dat er veel rust heerst vervullen ze een belangrijke ecologische waarde.

2.3.4 Beschermde en bijzondere soorten De kwaliteit van het groen in de gemeente wordt mede weerspiegeld in het voorkomen van veel bijzondere (rode lijst soorten) en wettelijk beschermde soorten in grote delen van de gemeente. Dit wordt weergegeven op figuur 2-4. De grote hoeveelheid markeringen vertegenwoordigd een groot aantal soortgroepen waarvan beschermde soorten voorkomen in de gemeente Heemstede. De grotere bosgebieden springen eruit in het voorkomen van beschermde soorten, maar ook kleinere hotspots zoals het oude Slot, College Hageveld en park Meermond zijn goed zichtbaar. De oude bosgebieden zijn leefgebied voor een reeks aan wettelijk beschermde soorten waaronder strikt beschermde vleermuizen, o.a. rosse vleermuis en watervleermuis komen hiervoor. In de stedelijke omgeving komen daarnaast ook nog de laatvlieger, ruige en gewone dwergvleermuis veelvuldig voor. Boommarter en eekhoorn zijn eveneens beschermde soorten die naast de bosgebieden ook voorkomen in de ruim opgezette villawijken, dit vormt ook het leefgebied voor de kleine marterachtige (bunzing, wezel, hermelijn), die daarnaast ook in het agrarisch landschap voorkomen. Figuur 2-4 toont daarnaast de bekende vaste rust – en verblijfplaats van vogels waarvan de nestlocatie jaarrond is beschermd, dit geldt voor stadsbewoners als huismus en gierzwaluw, maar ook voor roofvogels en uilen.

Beschermde reptielen (zandhagedis) en amfibieën (rugstreeppad) zijn schaars binnen de gemeente, maar wel lokaal aanwezig. Wettelijke beschermde flora en vlinders zijn niet aanwezig binnen de gemeente, de figuur toont soorten van de Rode lijst zoals bruin blauwtje en klein parelmoervlinder. Met name op de landgoederen een aangrenzende graslanden zijn de hotspots voor bijzondere flora.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

14

Figuur 2-2: Waarnemingen van beschermde en rode lijst soorten in de gemeente Heemstede (Bron NDFF, laatste 10 jaar)

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

15

Figuur 2-5: Beschermde diersoorten in de gemeente Heemstede: van links naar rechts: Boommarter, Boomvalk, Eekhoorn, Kleine Parelmoervlinder en de Zandhagedis

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

16

3

Analyse huidige situatie

3.1

Ecologische verbindingen

De geografische positie van de gemeente, tussen de duinen en de Haarlemmermeer en van de groengebieden binnen de gemeente onderstrepen de noodzaak van de ecologische verbindingen in oost-west richting. Zowel binnen als buiten de gemeente liggen groengebieden met hoge ecologische waarden. Het ecologische functioneren van de gemeente en haar omgeving wordt in hoge mate bepaald door de verbindingen tussen groengebieden binnen en buiten de gemeente, zoals dit ook op de kaart in figuur 3.1 getoond wordt.

Figuur 3-1: Groengebieden, verbindingszones en kansen.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

17

In de gemeente liggen enkele belangrijke verbindingen en barrières (zie ook figuur 3-1). Er is sprake van twee provinciale ecologische verbindingen: de ringvaart van de Haarlemmermeer en de verbinding van de duinen naar de ringvaart. De verbinding van de duinen naar de ringvaart wordt gevormd door de grote groengebieden in de gemeente: De Hartenkamp, de Overplaats en het Bennebroekbos. De doorsnijdingen door infrastructuur (Herenweg en Glipper Dreef zijn de belangrijkste knelpunten. Het is vooral een droge verbinding voor bosbewoners. De verbinding via de ringvaart van de Haarlemmermeer heeft als landschappelijke structuur waarde voor vleermuizen. Vanwege de harde oevers en het gebrek aan ruimte in het natte profiel is de waarde voor vissen en amfibieën nog beperkt Daarnaast zijn er binnen de gemeente een aantal groene verbindingen die niet als zodanig benoemd en vastgelegd zijn, maar die wel in het veld herkenbaar zijn. • Manpadslaan-Glipperzandvaart, een mogelijke verbinding voor soorten van oevers, gras en ruigte. • Wandelbos Groenendaal-Oude Slot, een verbinding voor oevergebonden soorten en kleine zoogdieren. • Zuider Buiten Spaarne, een mogelijke verbinding voor oevergebonden soorten.

Belangrijke barrières worden gevormd door infrastructuur en ruimtegebrek. Het oversteken van wegen betekent voor veel soorten een risico. In de gemeente zijn veelal bundels van infrastructuur aanwezig zoals het spoor naast de weg, naast het fietspad, naast een waterloop. De meeste dieren zullen zich evenwijdige aan deze elementen willen verplaatsen in plaats van deze over te willen steken om het achterliggende groengebied te kunnen bereiken. Binnen de bebouwde kom is het vaak de veelheid aan functies die in de beperkte ruimte ene plek moet vinden. Hierdoor zijn de oevers van watergangen beschoeid en groeien planten in bakken waardoor oevergebonden soorten het moeilijk hebben. Belangrijke barrières zijn: • Het Leidsevaartcomplex, de combinatie van spoor, weg en vaart in noord-zuid richting • De Herenweg en Glipper Dreef • De stedelijke gebieden met smalle dimensies voor doorgaande natte verbindingen De uitgebreide beoordeling van de verbindingen vindt u in bijlage 3.

3.2

Openbaar groen

3.2.1 Algemeen Het Heemsteeds beeld straalt een hoge mate van netheid uit. Toch is het volgens het Groenbeleidsplan uit 2014 niet de bedoeling om het principe van geschoren gras, opgesnoeide bomen, hagen en solitaire heesters overal toe te passen. Natuurvriendelijke oevers en bloemenbermen zijn ook onderdeel van het Heemsteeds beeld. Dit beeld wordt in Heemstede bepaald door een combinatie van natuurontwikkelingsgebieden met een hoge belevingswaarde. De ingezaaide bloemenbermen en aangeplante oevers zijn hier voorbeelden van. Op locaties die zich daarvoor lenen wordt gezocht naar een ecologische inrichting van bermen en plantsoenen, gebruik van inheems plantmateriaal en de ontwikkeling van natuurlijke oevers.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

18

Hierdoor wordt de aantrekkelijkheid van het groen voor insecten, vogels en andere dieren vergroot, aldus het Groenbeleidsplan. Qua potentie voor het versterken van de biodiversiteit in de gemeente en dan met name in het openbaar groen is er een zonering zichtbaar van bebouwde kom naar de buitengebieden, die voornamelijk in het zuidelijk gedeelte van de gemeente liggen. Ecologisch beheer van het openbaar groen vindt nu juist daar plaats waar de bebouwingsdichtheid laag is en buiten de oude statige kern van het dorp. Dat is een logische keuze omdat de ruimte buiten het dorp groter is en er minder conflict optreedt met het Heemsteeds beeld. De ecologische waarde van het groen binnen de wijken is momenteel matig. Een intensief beheer en de samenkomst van veel verschillende civiele en maatschappelijke functies zijn beperkend voor de ontwikkeling van biodiversiteit op deze plekken. Dat leidt ertoe dat gazons, oevers en bermen kort gehouden worden door een intensief maaibeheer. Waterlopen over het algemeen hard beschoeid zijn en struweel, bosschages en bomen zich binnen een strak ruimtelijk kader (plantenbak of boomspiegel) moeten ontwikkelen. In het groenbeleidsplan is sprake van een laanstructuur van bomen op gemeentelijk en wijkniveau.

Deze laanstructuur biedt een goede basis voor de verbinding van groengebieden voor vogels, insecten en vleermuizen, maar erodeert omdat de groeiplaatsen voor bomen in het stedelijk gebied van steeds minder kwaliteit worden door de vele functies die op en rond de groeiplaatsen gecombineerd moeten worden.

3.2.2 Groene wijken De wijken die voor en in het begin van de twintigste eeuw gerealiseerd zijn kennen vaak grote groene tuinen, onderling gescheiden door groene hagen. De variatie aan boom en plantensoorten en allerlei biotopen die in deze tuinen aanwezig zijn, gecombineerd met het ontbreken van harde afscheidingen in de vorm van schuttingen maken de noordzijde van Heemstede een robuust en duurzaam leefgebied voor veel soorten. Het openbaar groen in deze wijken wordt echter intensief beheerd met oog op het Heemsteeds beeld. De volgende wijken worden tot deze groep gerekend: Oude Dorp, Indische buurt en omgeving, Zandvoortselaan en Berkenrode e.o., Heemsteedse Dreef, Schildersbuurt e. o.

Figuur 3-2: Bomen en lanen in Heemstede (bron: Groenbeleidsplan 2014).

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

19

3.2.3 Stenige wijken De stenige wijken in het oude centrum en de woonwijken uit de tweede helft van de 20 e eeuw zijn qua ecologie suboptimaal. Erfafscheidingen zijn vaak hard en niet te passeren voor kleine zoogdieren. Het verhard oppervlak is relatief hoog omdat bewoners allerlei functies op hun relatief kleine percelen willen combineren. Dat laat voor een natuurlijke inrichting weinig ruimte. In de jongere woonwijken is er dan vaak in de openbare ruimte nog wel (intensief beheerd) openbaar groen aanwezig. In de oude kern van Heemstede vinden we het groen terug in plantenbakken. Omdat het merendeel van de wijken relatief jong is voor Heemsteedse begrippen is ook het bomenbestand aan de jonge kant. De belangrijkste knelpunten in deze wijken: 1. Verbindingen voor kleine zoogdier en ontbreken. 2. Mogelijkheden voor gebouw bewonende soorten ontbreken veelal, met uitzondering van het oude centrum. 3. De omvang van het groen in de tuin is erg beperkt. 4. Het openbaar groen is te intensief beheerd. De volgende wijken worden tot deze groep gerekend: Centrum, Schouwbroekpolder, Rivierenbuurt, Geleerdenbuurt, De Glip, Kennemerduin en omgeving, Glipper Dreef en Staatsliedenbuurt.

3.2.4 Recreatieve groengebieden Heemstede beschikt over enorm uiteenlopende recreatieve groengebieden. Zo is er Wandelbos Groenendaal, een oud bos met daarmee unieke, hoge ecologische waarden. In 1990 was het beheer al omgevormd van traditioneel naar ecologisch. Dit heeft gezorgd voor een toename in variëteit van flora en fauna. Samen met Bosbeek, Marienheuvel en de Algemene Begraafplaats vormt het bos een ecologisch samenhangend complex met zeer hoge natuurwaarden (wat ook blijkt uit flora en fauna inventarisaties). Het huidige beheer is nog altijd succesvol gericht op behoud en versterking van deze hoge natuurwaarden. Zo wordt er structuur in het bos geschept door gebruik van mantel en zoomvegetaties (vooral bij de bosranden), open terreinen en begrazing. Er vindt natuurlijke verjonging van bomen plaats in de vorm van dunnen, zodat andere gewenste soorten beter kans krijgen. Dood hout blijft waar mogelijk liggen en draagt zo ecologisch bij.

3.3

Particulier groen en particuliere buitenplaatsen

De groene tuinen en buitenplaatsen dragen in hoge mate bij aan de identiteit van Heemstede als een groene gemeente. Daarnaast is dat vele particuliere groen een sterke basis voor de aanwezige biodiversiteit (zie ook de figuur 2-4 het voorkomen van de beschermde soorten). De buitenplaatsen en groene tuinen in vooral het noordelijk deel van de bebouwde kom spelen daarin een belangrijke rol. Kansen voor verbetering van particuliere eigendommen liggen er in de meer stenige wijken in het centrum en de woonwijken die na de jaren ’60 gerealiseerd zijn (paragraaf 3.2.3). De buitenplaatsen in particulier bezit dragen door hun omvang en afgesloten karakter sterk bij aan de ecologische kwaliteit van de gemeente. Ze vormen belangrijke schakels in de oost-west verbindingen. De Buitenplaatsen ogen netjes en verzorgd en lijken misschien niet veel ecologische waarde te vertegenwoordigen, maar de ‘achterzijde’ van deze groengebieden biedt wel degelijk ruimte aan allerlei dier en plantensoorten. Door de omgrenzing met waterlopen staan de buitenplaatsen onderling en met naburige openbare groengebieden in verbinding.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

20

4

Kansen in de omgeving

Bij het opstellen van deze verkenning zijn zowel externe als interne stakeholders geraadpleegd. De externe stakeholders (zie ook bijlage 2) die geraadpleegd zijn de Provincie Noord-Holland, Landschap Noord Holland, het Hoogheemraadschap van Rijnland de stichting Meergroen en de inwoners. De interne stakeholders zijn ambtenaren van andere afdelingen geweest die direct of zijdelings met de groenopgave te maken hebben. De interne betrokken zijn vermeld in bijlage 4. Dit hoofdstuk bevat wensen, standpunten en inzichten verkregen uit interviews met diverse stakeholders op provinciaal niveau als ook lokaal niveau. De volgende paragrafen reflecteren op deze interviews, waarbij de input is meegenomen ter beoordeling, maar niet per definitie zijn meegenomen in de aanbevelingen.

4.1

NNN en provinciale ecologische verbindingszones

In de komende jaren is het speerpunt van de provincie Noord-Holland het realiseren en versterken van de NNN. Er ligt nog een forse opgave om de benodigde hectares aan te kopen en/of in te richten. De provincie heeft hiervoor een regiebureau opgericht. Ook binnen de gemeente kunnen gronden voorgedragen worden om als onderdeel van het Nationaal Natuur Netwerk begrensd en ingericht te worden. Vanuit ecologisch oogpunt zijn hiervoor 2 geschikte zoekgebieden: Het Manpadslaangebied vanuit de wens de binnenduinrand en Heemstede ecologisch en recreatief sterker te verbinden en de graslanden langs de ringvaart van de Haarlemmermeer. Deze provinciale verbindingszone krijgt namelijk juist vorm door de aanleg van zogenaamde steppingstones die dienen als paaiplaats en schuilgelegenheid voor vis. In de gemeente lopen twee provinciale verbindingszones. Hiervoor is momenteel geen budget beschikbaar omdat alle energie gestopt wordt in de afronding van de NNN. Er komt in de toekomst nog wel een provinciale verordening voor ecologische verbindingen. Hieraan is dan ook budget gekoppeld. De zuidelijke route is globaal. Op en langs het water en door groenstroken. Het Manpadslaan gebied, de Kadijk en de Glipperzandvaart is een mogelijkheid, maar ook de droge bosachtige verbindingen via de Hartenkamp, de Overplaats en het Bennebroekbos naar de ringvaart.

De route langs de Haarlemmermeerse ringvaart is de tweede: Dit is met name een vliegroute voor vleermuizen en wat zwemmende dieren. Draag zorg voor faunapasseerbaarheid en realiseer stapstenen langs de ringvaart. De kraamkamer functie voor vis kan versterkt worden. Paaigebied voor jonge vis. Hier zou onder andere het rietveld aan Fazantenlaan geschikt gemaakt kunnen worden, maar er kunnen natuurlijk meer stapstenen ingericht worden. Hierbij kan de gemeente een verzoek indienen deze te begrenzen als NNN.

4.2

Verbinden van groengebieden

Naast het realiseren van de NNN zou volgens landschap Noord-Holland in Heemstede de nadruk moeten liggen op het verbinden van de verschillende groengebieden binnen en buiten de gemeente. Het gaat hierbij om diverse verbindingen voor diverse doelsoorten. Vaak zijn kleine investeringen zoals een treeplank onder een overkluizing of een uittreeplaats aan de waterkant al effectief (of andere vormen van diertoegankelijke voorzieningen). In droge verbindingen kan gedacht worden aan: het passeerbaar maken van hekken en zorgdragen voor gesloten boomkronen.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

21

Grote kansen liggen er in het Manpadslaangebied en de westzijde van de ringvaart van de Haarlemmermeer. Is begrenzen van het Manpadslaangebied geen optie dan zou het gebied in ieder geval natuur inclusief ontworpen en ingericht kunnen worden. Buiten de twee provinciale verbindingszones kunnen de groene gebieden verbonden worden door kleine structuurelementen. Kruidenranden, faunapassages, ecologische oevers e.d. Grote knelpunten zijn: Leidsevaart complex: De Noord-Zuid lijnen van weg, vaart en spoor zijn alleen passeerbaar bij de overgangen en onderdoorgaande waterlopen. Ecologische doelen zouden meegenomen moeten worden in de realisatie van recreatieve verbindingen zoals de beoogde fietsverbinding via het juffershuis naar het Manpadslaangebied. Er wordt een nieuwe tunnel gerealiseerd die gecombineerd zou kunnen worden met een ecotunnel Er is ook een oude gemetselde tunnel. Het is een mogelijkheid daar een natte/vochtige verbinding van te maken. Dat vereist echter ook een investering over het Waternet terrein zodat de dieren Leyduin kunnen bereiken. In de Leidsevaart zouden diertoegankelijke voorzieningen (zoals uittreeplaatsen) voor klein wild en reeën die vanaf de weg het water inspringen helpen. Reeën kunnen wel het waternetcomplex op. De omringende hekken zouden vervangen kunnen worden door struweel/hagen.

Dat zou ook langs het spoor kunnen plaatsvinden in overleg met Prorail. De spoortaluds zelf zouden in ecologisch/bloemrijk beheer genomen kunnen worden. Spoortaluds, maaien en afvoeren dan misschien wat insecten vogels en vleermuizen Recreatieve oostwestverbindingen kunnen ecologisch helpen. Dus i.p.v. de kippenbrug bij de overgang Leyduin, misschien een meer comfortabele fietsbrug met ecozone. De noord zuid verbindingen zijn goed. Bijvoorbeeld tussen de Overplaats, Hartenkamp en Groenendaal waar reeën meestal via de prinsenlaan oversteken. Oversteken van de Herenweg zou mogelijk gemaakt moeten worden voor kleine zoogdieren zoals eekhoorns en boommarters, à la oversteek Leyduin-Oase. In de bosgebieden kan dit door bomen in kroonsluiting te realiseren. In de open gebieden zoals ten noorden van de Kadijk door singels en groenstroken aanplanten Oversteken Bennebroek-Overplaats de kortste weg is nu schuin de weg over. Een alternatief zou zijn de parkeerplaats van de Linneaushof te omzomen met houtwallen. Afwatering van Leyduin is beroerd en de duikers te smal. Als er geïnvesteerd wordt in nieuwe duikers, leg er dan een treeplank in.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

22

4.3

Verbinden van watersystemen

Het Hoogheemraadschap van Rijnland (HHR) heeft een biodiversiteitsplan. Dit heeft een brede insteek en er is budget voor uitvoering gereserveerd. Aandachtspunten in het biodiversiteitsplan zijn: • Watergangen • Openbare ruimte • Natuur inclusief bouwen • Groenblauwe steden Daarnaast is er een strategische samenwerkingsagenda tussen Rijnland en de gemeente Heemstede waarin onder andere afspraken worden gemaakt over biodiversiteit en duurzaamheid. Kader Richtlijn Water: De ringvaart is beheergebied Rijnland en maakt onderdeel uit van de KRW inclusief alle toeleidende wateren. KRW staat voor Kader Richtlijn Water. Dit zijn wateren waar geïnvesteerd word in de ecologische kwaliteit van water en oevers. Ook het Zuider Buiten Spaarne is toeleverend in die zin. HHR heeft voor de opgave om de ecologische kwaliteit van water en oevers te herstellen financieringsmogelijkheden. Leidsevaart (ook KRW) maakt onderdeel uit van het recreatietoervaartnet en heeft een minimale breedte van 15 meter. Er liggen buiten die 15 meter mogelijkheden voor eco-oevers. Het is een optie om niet overal de beschoeiing repareren (oostzijde), maar een beetje te laten eroderen. Ipenrode en Berkenrode zijn goede voorbeelden. Bomen in het water bieden zowel boven als onder water ecologische meerwaarde. Er is daarnaast een subsidieregeling voor natuurvriendelijke oevers.

De Bronsteevijver biedt kansen voor herstel biodiversiteit. Er is nu veel sprake van recreatiedrukte. Het is van belang te investeren in stedelijk water en de communicatie richting bewoners samen met gemeente en Rijnland op te pakken. Het Manpadslaan gebied is een kans. Rijnland wil zo vroeg mogelijk aan tafel om te spreken over klimaat adaptief bouwen. Beter in ontwerpfase al aan tafel om niet alle klimaatmaatregelen af te wentelen op de openbare ruimte. Naast het gesprek aan de voorkant wordt aan de achterkant van het planproces natuurlijk ook getoetst. Vanuit Rijnland wordt de wens geuit tijdig met elkaar om tafel te gaan bij alle ontwikkel/herstructureringsopgaven. Groenambtenaren van de gemeente en HHR moeten met de Ruimtelijke Ordenings collega’s om tafel om de klimaatopgave op de bestuurlijke agenda zetten. Daarnaast is het groen programma van eisen is relatief zacht i.t.t. het civieltechnische PVE. Het groen programma van eisen zou concreter geformuleerd moeten worden en in de bestaande PVE’s voor gebiedsontwikkelingen opgenomen moeten worden. Naast de genoemde kansen ziet HHR ook een kans in de waterloop van de ringvaart, naar de jachthaven en van Merlevaart voor ecologische (drijvende) oevers. In het noorden van de gemeente zouden de gazons langs de waterlopen meer divers kunnen gemaakt door gebruik van bollen of omvorming naar bloemrijk gras.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

23

4.4

Lokale verbinding

Lokale verbindingen tussen groengebieden en groenstroken zijn van groot belang volgens de gemeentelijke professionals. Hieronder volgt een beknopte weergave van de mogelijkheden die door gemeentelijke professionals worden gezien. Operationeel Groenbeheer • Bomen: Laanstructuur omvormen tot gevarieerde lanen, t.b.v. klimaatadaptie en biodiversiteit Boom en groenstructuren aanpassen en beplanten om gereed te zijn voor de hittestress die op ons afkomt in 2050 met 40 graden en meer Stoppen met schoffelen en planten van stinze en inheemse planten in boomspiegels Bestaande bomen beschermen tegen verdroging/ vernatting/ verdichting/ uitputting Minder opkronen van bomen en plaatsing van bomen daarop aanpassen, om ecologische proces eronder te stimuleren • Gazons: Minder maaien van gazons, vooral rondom de bomen gelet op voorkomen van schade aan de wortels. Minder betreding Plantsoenen aan elkaar koppelen, zodat dieren makkelijker kunnen oversteken. Dus voorkomen van eilandjes, maar meer in de vorm van een vlinderlint en combi maken plantsoenen, op plekken zoals stoplichten waar het verkeer langzamer rijdt.

• Assortiment: Toepassen inheemse beplanting, ook gelet op klimaatadaptatie Meer ruimte voor natuurlijke plaagbestrijding Meer kleurbeleving • Water en oevers: Flexibel inrichten van natte gebieden, die gereed zijn voor droge en natte perioden Vijvers aanleggen, als waterbuffer tegen verdroging Rietkragen, oeverecologie meer uitbreiden als schuilplaats voor de dieren Natuurlijke oevers in plaats van de beschoeiingen die er nu staan Wadi’s en andere manieren van afwatering van hemelwater op openbaar water, zie ook de slottuinen Drijvende tuinen of eilanden creëren, mogelijk bij de Craaijenestersingel of de Tooropkade Onderwaterecologie zijn ook kansen in een aantal vijvers • Groengebieden: Weiland aan de Vrijheidsdreef tot botanisch veld ontwikkelen Bos en begraafplaats verder bij elkaar brengen door deze te verbinden en de ecologie nog meer te stimuleren. • Bebouwd gebied: Zitbanken combineren met groen in openbare ruimte, bij winkels en scholen Analyse verharding: Welke verharding is nodig of is er een andere soort verharding mogelijk, zoals waterdoorlatende verharding? • Particuliere eigendommen: Bomen weggeven aan particulieren die dat zien zitten, evt. faciliteren in de aanplant ervan.

Voortouw nemen in communicatie en voorlichting, ook vanuit bomenploeg met een gezamenlijke boodschap: ‘We hebben de ruimte van de particulieren nodig om verder te vergroenen.’ Prikborden en aanplakborden gebruiken over projecten, proactief informeren van de inwoners. Hoveniers weten het vaak wel, maar het is geen businessmodel. Dus we moeten de vraag beïnvloeden en bewoners attenderen, informeren en activeren. • Gebiedsontwikkeling: Manpadslaan als ecologisch paradijs met zo min mogelijk huizen Gemeentelijk Beleid • Openbaar groen: Waterstructuren moet een grotere rol krijgen in de ecologie, maar let ook op het exotenbeheer. Plas draszones meenemen, ook gelet op grote peilverschillen in de toekomst Anticiperen op grotere natuurlijke verschillen van grondwater in de toekomst, door bijvoorbeeld grote periodieke onttrekking van drinkwater • Financiën: Voldoende financiële ruimte geven om de ideeën te realiseren • Bebouwd gebied: Natuurinclusief bouwen moet standaard worden. Gebouwen inzetten voor natuurinclusiviteit als standaard, niet als wisselgeld verliezen voor een andere onderwerpen als aardgasvrij bouwen Visie op vergroenen van tuinen in wijken, grootscheeps vergroenen van tuinen ook gelet op de verschillen in grondwaterstand

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

24

Minder vergrijzing of verharding in de openbare ruimte, dus minder tegels, meer groen Julianaplein vergroenen om daarmee de belevingswereld van de inwoners te vergroenen en te stimuleren Integraal benaderen, dan levert de investering in ecologie zelfs veel op. Denk aan een hogere omzet op een groen terras, minder investeringen nodig in waterafvoer of verkoeling van stedelijk gebied. Fijnstof wordt eruit gefilterd, etc. Nu investeren, straks incasseren. Alles draait om geld en kaders, dus laat de bijdrage zien, in geld, emotie en toekomst. Voor collega’s, bestuurders, politiek en inwoners. • Scholen: Groene schoolpleinen, educatie van jongs af aan stimuleren met buitenlessen: Betrek ze jong. • Politiek: Uitdragen van een gezamenlijke boodschap vanuit het bestuur is nodig • Civiele techniek en gebiedsontwikkeling: Welke kansen biedt ecologie in projecten? De vraag moet standaard worden meegenomen in besluitvorming hierin, want bij projecten is er geld. Communicatie • Politiek: Een overtuigende boodschap is nodig! • Kinderboerderij: (Meer) Inzet van de kinderboerderij als plek voor bewustwording en educatie richting de bezoekers • Beheer: Er moet vaker verteld worden waarom we activiteiten ondernemen in het kader van ecologie en groen.

Voorbeelden/ suggesties: o Keuzes van aanplanten van bomen, op basis van gedegen onderzoek, moet worden gedeeld en gecommuniceerd voor creëren van draagvlak o Proces volgen en in beeld brengen: wat betekent extensief beheren van een berm? o Formuleer verwachtingen helder en anticipeer (denk aan extensief beheer in Haarlemmermeer en klachten van inwoners over kleurloze bermen) o Inzet van Boomweggeefdag met Meergroen om nog meer ondersteuning geven en inzetten van een goed netwerk van Meergroen o Laten zien dat het niet altijd een kostenpost is bijvoorbeeld in overleg met projectontwikkelaars (proactief informeren) • Ook de momenten pakken hittestress, wateroverlast, etc. in de communicatie. Ook de plekken meenemen waar mensen gaan zitten als het warm is, of tijdens hoosbuien, etc. Wat is er nodig? • Breed draagvlak voor de toekomst rondom biodiversiteit, circulaire economie en ecosysteem: van inwoner tot bedrijfsleven tot eigen bestuur en politiek. • Afstemming tussen vakspecialisten en multidisciplinair insteken van vragen, om met elkaar tot een bepaald beeld komen. Afstemming tussen de vakspecialisten is nodig. Wat willen we, hoe ver zitten we van elkaar af, want door samen te zitten, hebben we 1 plan! • Doelstellingen formuleren: Het gaat om hoeveelheid kuubs van blad en niet het aantal bomen Nu is ecologie nog te vrijblijvend, het moet (bijna) afgedwongen worden.

Denk aan hoe nu aardgasvrij bouwen de standaard is en dan straks ook voor groenblauw bouwen. Borg het in beleid, een programma van eisen is niet genoeg. • (Voldoende) Financiële middelen • (Bestaande) Communicatie versterken

NB. Het volledige verslag is toegevoegd in bijlage 5.

4.5

Verbinding tussen mens en natuur

Participatie van inwoners van de gemeente Heemstede bij het beheer van zowel openbaar als particulier groen vindt nu plaats onder coördinatie van de stichting MeerGroen. De stichting beheert met inwoners achtereenvolgens: • • • • •

Speelbos Meermond Wandelbos Groenendaal Beheer en onderhoud van 5 à 6 bloemenweides Vrijheidsdreef, Thorbeckelaan, slot Heemstede, Kohnstamlaan, enkele stukjes aan de Cruquius weg Het Zorgbos/nieuw Overbos Marieënheuvel, Berkenrode en Huis te Vogelenzang

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

25

Het is de inschatting van de stichting dat ca 20% van de inwoners bereid is op een of andere wijze te participeren in beheer van groen. Deze 20% van de inwoners vormen een voorbeeld om in een later stadium de overige 80% van de inwoners te betrekken. Om dit participatie van de 20% van de inwoners te kunnen faciliteren is opschaling nodig. De professionalisering zou kunnen bestaan uit: 1. een vaste structuur om de inwoners ene handelingsperspectief te bieden, 2. een goede (basis)locatie en 3. de koppeling van de natuur met ecosysteemdiensten. De vaste structuur die gewenst wordt bestaat uit één of meerder personen die de werkdagen in het groen op een dusdanige manier opzetten en uitbreiden dat er voor de inwoners altijd een locatie of een moment is waarop men laagdrempelig kan meewerken aan het herstel van de biodiversiteit. Er is de wens voor een vaste plek waar inwoners informatie kunnen halen, kunnen participeren in fysiek werk en beleidsontwikkeling ten aanzien van het groen in Heemstede. Er zijn twee mogelijke locaties: de rwzi die over twee jaar door Rijnland uit gebruik wordt genomen. Hier treedt synergie op met het Hageveld, het concept van de herenboeren en park Meermond. Een tweede optie is het gebouw in de Meijerslaan dat de stichting al in gebruik heeft. Er dient een bewustzijn te worden gecreëerd bij de inwoners dat groen een levensvoorwaarde is.

De koppeling tussen groen en thema’s als klimaatadaptatie en leefbaarheid moet sterker gelegd worden.

4.6

Betrokken inwoners

Om de meningen van de inwoners over de stand van de natuur in Heemstede en de mogelijkheden die zijn zien te horen is er in de maanden januari en februari de gelegenheid geweest een online enquêteformulier in te vullen. In totaal hebben er 248 inwoners gereageerd. De volledige enquête met reacties vindt u in bijlage 3 Over het algemeen ontstaat er een beeld van een bij de natuur betrokken bevolking. Natuur wordt daarbij niet alleen gedefinieerd als de standaard natuur in natuurgebieden, maar ook het groen in de wijk en de eigen tuin worden als natuur ervaren. Naast de verantwoordelijkheid die men aan de gemeente toedicht voor het beheren van al deze natuur neemt men zelf ook een verantwoordelijkheid. Zowel voor de tuin als voor het groen in de wijk. Men vindt dat de gemeente het openbaar groen meer ecologisch zou moeten beheren. Daarnaast steekt men zelf ook graag de handen uit de mouwen. In de tuin en in de wijk. Men staat open voor het gezamenlijk beheren van openbaar groen en het opruimen van zwerfvuil. Zaken waar inwoners zich aan storen zijn de honden in de natuurgebieden en de afname van het aantal bomen door kap. Op de volgende pagina is ter illustratie een overzicht gegeven van de reacties op een aantal vragen uit de enquête.

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

26

4.6.1 Mond-tot-mond interview Naast de enquête hebben gesprekken plaatsgevonden met inwoners van Heemstede die relatief veel ervaring hebben met de groene omgeving en veel van hun tijd vrijwillig inzetten. Voorbeelden hiervan zijn vertegenwoordigers van lokale moestuinverenigingen, natuurverenigingen (zoals

Verkenning ten behoeve van de Nota Ecologie gemeente Heemstede - 2021 - H. Griffioen

27

bijenvrienden, Vogelwerkgroep Zuid-Kennemerland en Vrienden van het Wandelbos). Ook met landgoedeigenaren is contact geweest; in de huidige beheerplannen van de landgoederen is al goed nagedacht over versterking van de natuurwaarden. De algemene mening is dat Heemstede beschikt over mooie natuur, die kleurrijk en divers kan zijn. Het typische groen van Heemstede is echter ook erg beheerd en aangeharkt (het wandelbos Groenendaal wordt wel vaak gezien als een uitzondering op deze regel). Omdat het zo intens beheerd is lopen we wellicht veel mis in de mogelijke potentie voor groen en natuur die in Heemstede ligt. Een belemmerende factor in natuurontwikkeling die vaak wordt genoemd is de recreatiedruk, en dan met name van honden. Men vind dat Heemstede over veel groen beschikt, maar het wel geconcentreerd is op bepaalde locaties. Zo is er vooral ruimte in de woonwijken ruimte voor verbetering en zou meer groen kunnen worden gerealiseerd. De wens richting de gemeente is vooral om de verbinding tussen bewoners en natuur sterker te maken. Door bijvoorbeeld natuureducatie, participatie in beheer en samenwerking met lokale groene verenigingen. Inwoners van Heemstede vinden namelijk dat ze best wel wat mogen doen voor hun omgeving, een motivatie om trots op te zijn.