bijlage 1a leesversie Groenbeleidsplan gemeente Heemstede 80%.pdf

Groenbeleidsplan 2024 - 2033 De waarde van openbaar groen in Heemstede

Voorwoord wethouder In het coalitieakkoord ‘Samen voor de toekomst van Heemstede’ 2022-2026 zijn openbaar

We maken het de komende jaren graag voor iedereen mogelijk om een bijdrage te leveren

groen en ecologie aangeduid als belangrijke onderwerpen op de politieke agenda en

aan een groene, gezonde en toekomstbestendige gemeente. Als gemeente nemen we de

voor onze inwoners. COVID-19 heeft laten zien hoe belangrijk het openbaar groen is

basishouding ‘groen, tenzij…’ aan en geven het goede voorbeeld. Een groene omgeving

voor ons fysieke- en mentale welzijn. We hebben gemerkt dat we niet zonder de natuur

leidt tot nog meer groen, ook in eigen tuin. Door meer werk te maken van natuur in ons

kunnen, maar dat diezelfde natuur de laatste jaren niet de aandacht heeft gekregen die het

dorp willen we inwoners inspireren om hun eigen tuin en omgeving verder vergroenen.

verdient.

Als gemeente werken we graag samen met inwoners, ondernemers en betrokken

Openbaar groen wordt de komende jaren steeds belangrijker, zeker om een klimaatadaptieve gemeente te worden. Groen speelt een belangrijke rol bij het verminderen van hitte en bij de opvang van intensieve regenbuien. Daarnaast speelt openbaar groen een rol bij het vergroten van biodiversiteit door bijvoorbeeld tegels en verharding in de

organisaties om Heemstede nog groener te maken. We nodigen u van harte uit om met ons aan de slag te gaan voor een mooi, (bio)divers en groen Heemstede.

straat te vervangen door groen en kleur. Dat betekent ook keuzes maken, beleidsmatig en financieel.

Mede namens wethouder Anneke Grummel, Eveliine Stam Foto Eveline: Bart Jonker van weekblad De Heemsteder

Wethouder gemeente Heemstede

2

Groenbeleidsplan 2024-2033

Leeswijzer Het groenbeleid van de gemeente Heemstede heeft als doel om een aantrekkelijke, gezonde en duurzame leefomgeving te creëren voor haar inwoners. Het beleid richt zich op het behoud, de ontwikkeling en het versterken van groenvoorzieningen in de stad, met speciale aandacht voor biodiversiteit en klimaatadaptatie. Het groenbeleidsplan is opgedeeld in vijf hoofdstukken. In het eerste hoofdstuk bespreken we wat ons openbaar groen inhoudt. Vervolgens bespreken we waarom we een nieuw beleidsplan hebben geschreven. In het derde deel gaan we in op wat we gaan doen en in hoofdstuk vier laten we zien wat we daarvoor nodig hebben. Tot slot bespreken we in hoofdstuk 5 de financiële verantwoording. Er zijn vier bijlagen toegevoegd. Dit groenbeleidsplan geldt na vaststelling voor een periode van 2024 tot 2033, met een vierjaarlijkse evaluatie van het beleidsplan. Deze evaluatie houdt in dat op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten, aangepaste beleidsnormen of aangescherpte wettelijke kaders het beleidsplan wordt geactualiseerd. Wijzigingen worden ook in het uitvoeringsprogramma opgenomen.

3

Groenbeleidsplan 2024-2033

Inhoud Voorwoord wethouder

2

Leeswijzer

3

Deel 1 - Waar bestaat ons Heemsteeds openbaar groen uit?

5

1.1 Hoofdgroenstructuur

6

1.2 Bomen en bomenstructuur

6

1.3 Wijkgroen en snipper groen

7

1.4 De rol van water in de groene en groen-blauwe verbindingen

8

Deel 2 - Waarom is dit nieuwe beleidsplan nodig?

9

2.1 Wat is de aanleiding van dit groenbeleidsplan?

10

2.2 Wat is de waarde van ons openbaar groen?

11

2.3 Wat is het doel van dit groenbeleidsplan?

13

2.4 Wettelijke kaders

13

Deel 4 - Wat is er nodig voor een groene inrichting?

29

4.1.1 Groen is de basis voor ecologische inrichting van openbare ruimte

30

4.1.2 Ecologisch groenbeheer van bodem en groenelementen

31

4.2 Groen draagt bij aan alle maatschappelijke- en klimaatopgaven

32

4.3 Openbaar groen is er voor iedereen en we doen het samen

32

4.4 Monitoren van de voortgang

33

4.5 Brede samenwerking in het groen: onze partners

33

Deel 5 - Financiële verantwoording

35

5.1 Jaarlijkse onderhoudskosten

36

5.2 Vervangingsinvesteringen plantsoenen

37

5.4 Extra kosten

38

5.5 Overzicht ambities, maatregelen en geschat budget per maatregel

39

Deel 3 - Wat gaan we doen en hoe gaan we dit doen?

14

Bijlage 1 - Nota Ecologie

40

3.1 Welke visie hebben we op groen?

15

Bijlage 2 - Evaluatie kapbeleid

41

3.2 Wat zijn de groenbeleidsuitgangspunten?

19

Bijlage 3 - Schouwformulieren buitenruimte

42

3.4 Op groenstructuur niveau

27

Bijlage 4 - Beslisboom

43

4

Groenbeleidsplan 2024-2033

Deel 1

Waar bestaat ons Heemsteeds openbaar groen uit?

Het openbaar groen kent verschillende niveaus die samen met particuliere landgoederen en tuinen het Heemsteedse groen vormen. In dit hoofdstuk komen de verschillende groenstructuren aan bod. Ten eerste bespreken we de hoofdgroenstructuur. Vervolgens bespreken we de bomen en bomenstructuur. Hierna komen wijkgroen en snippergroen aan de beurt. Tot slot bespreken we het water en de ‘groen-blauwe’ verbindingen.

5

Groenbeleidsplan 2024-2033

1.1 Hoofdgroenstructuur

1.2 Bomen en bomenstructuur

De Hoofdgroenstructuur bestaat uit de gebieden waar de functies groen en groene

Een volgend onderdeel van de groenstructuur zijn bomen. Van oudsher hebben bomen

recreatie voorop staan. Herkenbare voorbeelden van hoofdgroenstructuren in onze

een cultuurhistorische betekenis. Ze dragen bij aan het beeldend maken van de geschie-

gemeente zijn de noord-zuid georiënteerde Herenweg, de Vrijheidsdreef, de Heemsteedse

denis van het dorp. De huidige betekenis van bomen voor de inwoners van Heemstede is

Dreef en de Glipper Dreef. De (particuliere) landgoederen en bossen worden verbonden

herkenbaarheid. Bomen dragen sterk bij aan de ruimtelijke oriëntatie en belevingswaarde

door deze historische lanen. De groengebieden zijn vastgelegd in bestemmingsplannen.

binnen het dorp. Goede voorbeelden zijn de Heemsteedse Dreef, de Herenweg en het

Deze hoofdgroenstructuur staat echter onder druk. Denk hierbij aan de impact die het verkeer, de fijnstof en de stikstof heeft op de (kwetsbare) vegetatie. Ook is er aantasting door ziektes en plagen en een verlies aan biodiversiteit door afname en versnippering van

Schweelinckplein. Ze bieden ook een belangrijk tegenwicht voor de verstening van onze omgeving. Daarnaast scheppen ze geborgenheid en maken de stad tot een plek waar mensen willen zijn en elkaar willen ontmoeten.

groen. Tot slot spelen hitte en droogte een rol door de klimaatverandering. Dit verlies wordt

In dit beleidsplan ligt de nadruk op de rol van de bomen. Alle bomenlanen en -lijnen die

onder andere veroorzaakt door de vele functies die de openbare ruimte moet vervullen

in één of meerdere structuren voorkomen, zijn opgenomen in het totaalbeeld van de

(extra woningen, verbreding van wegen, herinrichting van de openbare ruimte voor de

bomenstructuur, met de volgende waarden:

auto, meer laadpalen, etc.). Soms is het ook letterlijk druk. Bijvoorbeeld door een toename van recreanten en gebruik van groen door hondeneigenaren, met vertrapping, betreding en (door de hondenuitwerpselen) meer stikstof in de natuur als gevolg.

■

dorp vormen de cultuurhistorische structuur. ■

Ondergronds neemt de druk op de hoofdgroenstructuur en ruimte ook enorm toe. Kabels, leidingen en riolering; de bodem ligt behoorlijk vol en wordt regelmatig verstoord. Deze ondergrondse druk heeft gevolgen voor het planten van (nieuwe) bomen en het volume dat ze ondergronds kunnen ontwikkelen. Omdat een boom ondergronds ongeveer dezelfde ruimte nodig heeft als bovengronds. Daarnaast heeft deze druk ook een negatieve invloed op de ondergrondse biodiversiteit.

De bomen op lijnen en plekken die kenmerkend zijn voor de geschiedenis van het Bomen die een belangrijke samenhang vertonen met de omgeving (landschap, infrastructuur en bebouwing) vormen de ruimtelijke structuur.

■

De ecologische structuur bestaat uit bomenlijnen die belangrijke verplaatsingsmogelijkheden bieden voor flora en fauna.

Op de bomenkaart1 zijn de Beeldbepalende bomen (gemeentelijk en particulier) en boomzones (grote groene gebieden) vastgelegd. De bomen en boomzones op deze kaart genieten een extra bescherming in de vorm van een vergunningsaanvraag bij kap of snoei. De bomenkaart is in 2016 voor het laatst geactualiseerd. Echter, het huidige beschermingsregime heeft een beperkte werking waardoor het aantal beschermde bomen terugloopt.

6

Groenbeleidsplan 2024-2033

1.3 Wijkgroen en snipper groen

Aan de andere kant is er veel waardering voor het (wijk)groen. Dit bleek ook tijdens

Wijkgroen is de groenstructuur die in de wijk zorgt voor de verbinding van groen in

bijvoorbeeld Covid-19, waarbij een wandeling of verblijf in het openbaar groen essentieel

Heemstede. Het is de groene dooradering met een eigen dynamiek. Plantsoenen en

voor onze mentale gezondheid was. Verder zien we een toename van betrokkenheid

bomen zijn voorbeelden van wijkgroen. Een ander heel belangrijk onderdeel van wijkgroen

van inwoners en buurtinitiatieven voor het adopteren, inrichten en onderhouden van

zijn tuinen. Hoewel dit beleidsplan zich niet richt op de indeling van tuinen, zijn zij het

wijkgroen.

waard om te benoemen. Hoe meer groene verbindingen er zijn, hoe sterker ons openbaar groen is.

Snippergroen zijn kleine strookjes grond met groen die afgezonderd zijn. Juist door die versnippering is het lastiger te onderhouden en heeft het een beperkte waarde voor

Heemstede heeft te maken met een woningopgave in MRA-verband. Om het buitengebied

biodiversiteit.

te ontzien, is er een trend om te bouwen binnen het bebouwd gebied . Ruime (voor)tuinen 2

en brede plantsoenen zijn niet standaard meer en verdwijnen soms om plaats te maken voor ander gebruik (verstening). De druk op behoud van wijkgroen neemt daardoor toe. Door de afname van het totale groenoppervlak en de aantallen bomen en struiken is er meer kans op hittestress, overlast van regenwater bij extreme buien en een verminderde zuivering van de lucht van fijnstof. Dit zijn directe effecten die de gezondheid van inwoners beïnvloeden. Inwoners kunnen een rol spelen door meer ruimte te maken voor groen in hun tuinen.

1. Zie https://www.heemstede.nl/bomenkaart voor de online versie van de bomenkaart 2. Zie Europese doelstelling rondom No Net Land Take, om netto geen extra land te bebouwen in 2050. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52011DC0571&from=EN

7

Groenbeleidsplan 2024-2033

1.4 De rol van water in de groene en groen-blauwe verbindingen Bij het openbaar groen hoort ook water, watergangen en waterelementen. Net als bij groen streven we, bij deze zogenaamde groen-blauwe verbindingen, naar een hoogwaardige kwaliteit en ruimte voor verbinding. Door het verbinden van groen en blauw versterken we de biodiversiteit. Water heeft een aantrekkende kracht en Heemstede heeft veel watergangen die intensief voor recreatie worden gebruikt. (Harde) Beschoeiingen vormen een belangrijke verbinding tussen het water en onze grond; hierlangs wordt ook vaak gerecreëerd. Er kan in plaats van beschoeiing ook sprake zijn van natuurvriendelijke oevers. Dit zijn meer geleidelijke overgangen van water naar land. Schommelingen in grondwaterstanden worden door klimaatverandering in de toekomst groter. Langere periodes met droogte zorgen voor verdere verlaging van de grondwaterstand. De toename van de totale neerslag verhoogt tegelijkertijd ook de kans op grondwateroverlast.

8

Groenbeleidsplan 2024-2033

Deel 2

Waarom is dit nieuwe beleidsplan nodig?

In dit hoofdstuk wordt duidelijk waarom dit nieuwe beleidsplan nodig is. We beschrijven de aanleiding van het beleidsplan en de toegevoegde waarde van ons openbaar groen. Vervolgens het doel van het nieuwe beleid en tot slot gaan we in op de wettelijke kaders voor dit plan.

9

Groenbeleidsplan 2024-2033

2.1 Wat is de aanleiding van dit groenbeleidsplan?

Vanwege de meerdere functies van groen is een integrale benadering nodig. Een

Het openbaar groen is kenmerkend voor Heemstede. Het is belangrijk om hier goed mee

beleidsmatige en organisatorische verbinding is van belang. Zo zijn de afgelopen jaren

om te gaan. Daarnaast is er steeds meer bekend over wat het groen allemaal betekent voor

verschillende beleidsdocumenten gemaakt, die inhoudelijk en beleidsmatig verbonden

ons. Het is belangrijk dat we de kansen herkennen en inspelen op nieuwe ontwikkelingen.

moeten worden. Denk hierbij aan:

Klimaatadaptatie, het herstel van biodiversiteit, de waarde van de bodem én de waarde

■

de Nota Ecologie uit 2021

■

de Strategie en agenda Klimaatadaptatie uit 2021

■

Programma Water uit 2021

■

Woonvisie 2023-2026

De wereld om ons heen verandert in snel tempo. Al deze veranderingen hebben direct

■

Nota Duurzaam Heemstede uit 2020

of indirect effect op ons openbaar groen. Andersom is dat echter ook het geval. Groen

■

Wegcategoriseringsplan (WCP) van 2021 en

vermindert nadelige effecten op:

■

Toekomstbestendige nieuwbouw (MRA) uit 2022 .

van bomen erkennen, als ook de noodzaak voor het verbinden van de natuur in stedelijk gebied3. In het groenbeleidsplan uit 2014 kwamen deze onderwerpen niet of sporadisch voor. Daarom is een nieuw groenbeleidsplan noodzakelijk.

■

Een veranderend klimaat

Het groenbeleid was hoofdzakelijk gericht op de mens. Met het nieuwe beleidsplan

■

Toename van hittestress

betrekken we actief ook andere doelgroepen, zoals planten, dieren, bomen en de bodem.

■

Wateroverlast door hevige regenbuien

Om samen toekomst- en klimaatbestendig groen te creëren en te behouden. Hierbij is

■

Watertekorten door langere droge periodes en lage grondwaterstanden

goed gekeken naar voorbeelden uit binnen- en buitenland: hoe haal je de natuur terug in

■

Bodemdaling

stedelijk gebied? En hoe doe je dat op een evenwichtige wijze, zodat alles en iedereen er

■

Een veranderende waterveiligheid door mogelijke overstromingen

baat bij heeft en er meer natuurwaarde in Heemstede wordt gecreëerd?

■

Een afname van biodiversiteit

3. Gemeente Heemstede maakt onderdeel uit van de Metropool Regio Amsterdam en wordt in dit beleidsplan als ´stedelijk gebied´ aangeduid, maar is een dorp. 4. Zie ook https://toekomstbestendigbouwen.nl/app/uploads/2022/05/Convenant-ToekomstbestendigeWoningbouw-MRA.pdf

10

Groenbeleidsplan 2024-2033

2.2 Wat is de waarde van ons openbaar groen? Bij waarde wordt al snel gedacht aan geld. Openbaar groen heeft inderdaad een economische en financiële waarde. Veel belangrijker is dat groen een onmisbare (meer) waarde heeft. Groen levert een belangrijke bijdrage aan onze mentale én fysieke welzijn5. Het levert zogenaamde ecosysteemdiensten6 op. Ecosysteemdiensten zijn de bijdragen van een ecosysteem aan onze leefomgeving. Voorbeelden hiervan zijn: ■

het voorzien van schone lucht en drinkwater

■

het voorkomen en verminderen van hittestress7

■

het opvangen van regenwater

■

het brengen van verkoeling

■

het produceren van hout

Ecosysteemdiensten worden beleidsmatig al deels erkend8 en zijn een cruciale factor in het leefbaar houden van de planeet en dorpen. Ze zijn echter vooralsnog lastig in euro’s uit te drukken. Pogingen en analyses om die financiële waarden te bepalen worden wel gedaan9. Het probleem is echter dat er meestal grote onzekerheid komt kijken bij de berekeningen. Een voorbeeld hiervan is een studie die in Amsterdam is gedaan. Een toename van de waarde van onroerend goed, minder artsbezoeken en minder zorgkosten zijn voorbeelden van wat extra groen in de buurt teweeg zou brengen. Zie hiernaast een overzicht.

5. Groen draagt bij aan mentaal welzijn en heeft duidelijk een effect op de gezondheid, zie voor meer informatie https://www.wur.nl/nl/show-longread/groen-goed-voor-de-gezondheid. htm of https://www.gezondeleefomgeving.nl/sites/default/files/2022-06/22401736_013763_ FS%2BKennisbundeling%2BGroen%2Ben%2BGezondheid_V6_TG.pdf 6. Met ecosysteemdiensten bedoelen we gratis voorzieningen die de natuur ons levert. Kijk voor een handige indeling van ecosysteemdiensten op https://www.pbl.nl/ecosysteemdiensten-0 7. Met hittestress bedoelen we periodes van extreme warmte, waarbij mens, dier en plant in de problemen komen door de hoge temperaturen en luchtvochtigheid. Zie ook https://klimaatadaptatienederland.nl/kennisdossiers/ hitte/oorzaken/ voor meer informatie. 8. Voor ecosysteemdiensten bestaat geen specifiek beleid, maar aanpalend beleid benadrukt in toenemende mate het belang en herstel van biodiversiteit voor deze diensten. Denk aan het internationale Biodiversiteitsverdrag, de EU Biodiversiteitsstrategie of de Nederlandse Rijksnatuurvisie 2014 ‘Natuurlijk Verder’ en de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal, als ook ecocide en rechten voor de natuur. 9. Het project ‘zonneparking Heemstede’ voert een zogenaamde maatschappelijke kosten- batenanalyse uit. 10. https://www.atlasnatuurlijkkapitaal.nl/nieuws/waarden-in-groen

11

Groenbeleidsplan 2024-2033

Deze analyses dragen bij aan de verdere bewustwording van de waarde(s)11 van groen. Die bewustwording zal de komende jaren groeien. Hier gaan we als gemeente aan bijdragen. De waarde van groen werd in Heemstede al vroeg erkend. Twee klinkende voorbeelden zijn de totstandkoming van het Wandelbos en de Heemsteedse Dreef. Door de ligging van Heemstede fungeert het groen als een belangrijke schakel voor de natuur in de regio. Heemstede ligt strategisch tussen de duinen en de groengebieden in de Haarlemmermeer met veel groen en bossen. Een relatief groot deel van de gemeente bestaat uit beschermde bosgebieden en (particuliere) landgoederen. Zij maken grotendeels onderdeel uit

OVER DE WAARDE VAN ONS HISTORISCHE GROEN: IN HET DNA VAN HEEMSTEDE De gemeentelijk aankoop in 1913 van het bosgebied dat tegenwoordig onder de naam Wandelbos Groenendaal bekend staat, is een unieke en vroege uiting van de waardering van openbaar groen. De dreiging dat het gebied verloren zou gaan door verkaveling of ontbossing, maakte dat de gemeente Heemstede het bosgebied kocht om het gebied publiek toegankelijk te maken voor haar inwoners. Dit is een unieke vooruitziende blik

van het Natuurnetwerk Nederland (NNN)12. Door de oppervlakte van openbaar en

van het bestuur van Heemstede aan het begin van de 20ste eeuw. En zelfs in 1948, toen

particulier groen is Heemstede ook qua biodiversiteit van grote waarde. Oude natuurlijke

een tweede deel werd aangekocht voor hetzelfde doel, speelde het algemeen belang van

binnenduinrandbossen en oude laanstructuren dragen hier substantieel aan bij.

openbaar groen voor de inwoners een grote rol. De Heemsteedse Dreef is een eeuwenoude route met de voor deze regio kenmerkende Noord-Zuid ligging op de hoger gelegen strandwallen. Wanneer in 1932 een einde komt aan de tramverbinding tussen Haarlem en Leiden via dit tracé, heeft de gemeente Heemstede bewust de keuze gemaakt de verbindingsweg te voorzien van een brede middenberm en hier bomen in te planten van verschillende soort. De groene invulling van deze berm werd belangrijker werd gevonden dan andere invullingen. Tot op de

11. Kijk bijvoorbeeld naar gemeente Den Haag dat de ecosysteemdiensten van de beroemde Postzegelboom in kaart heeft gebracht, https://www.hethaagsegroen.nl/groen+werk/1273381.aspx. Of kijk op welke manier het CBS het Nederlands natuurlijk kapitaal probeert vast te stellen, https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2020/04/monetair-waarderen-van-ecosysteemdiensten-voor-nederland 12. Het Natuurnetwerk Nederland is sinds 2013 de naam van de ecologische hoofdstructuur van Nederland: een samenhangend netwerk van bestaande en toekomstige natuurgebieden in Nederland. Het netwerk helpt voorkomen dat planten en dieren in geïsoleerde gebieden uitsterven en natuurgebieden hun waarde verliezen. Grotere natuurgebieden zijn gunstig voor de biodiversiteit en de kwaliteit van de leefomgeving. Als natuurgebieden ook nog met elkaar verbonden zijn, kunnen dieren en planten gemakkelijker overleven. Kijk voor meer informatie over NNN in Noord-Holland op https://www.noord-holland.nl/Onderwerpen/Natuur/Natuurversterking_Stikstof/Natuurnetwerk_Nederland_NNN

12

Groenbeleidsplan 2024-2033

dag van vandaag geniet de Heemsteedse Dreef een bekendheid in de regio en wordt aangemerkt als langste arboretum, ruim 2 kilometer lang, van Nederland.

2.3 Wat is het doel van dit groenbeleidsplan?

We verbinden niet alleen de natuur, maar ook beleidsvelden en de mensen die daarbinnen

Door ons openbaar groen de ruimte en aandacht te geven die het verdient, investeren

werken. Groen gaat een steeds grotere rol spelen in de toekomst voor ons welzijn en dus

we in onze toekomst. Er zijn veel perspectieven op hoe dit te doen. Met dit beleidsplan

is verbinding essentieel. Naar de inwoners toe zal het groenbeleid een grote rol spelen als

proberen we deze perspectieven zoveel mogelijk samen te voegen. Op gemeenteniveau

we de wijk in gaan. Na vaststelling van het beleidsplan gaan we voor en door inwoners,

geven we (harde) kaders zo helder mogelijk weer. Op wijkniveau gaan we in gesprek

wijk voor wijk aan de slag met de uitvoering. Deze uitvoering leggen we vast in integrale

met inwoners om de ruimte binnen de kaders samen in te vullen. Immers, de natuur

wijkaanpakken en overkoepelend in het uitvoeringsprogramma groen.

terugkrijgen in stedelijk gebied zoals Heemstede, is een vrij recente en complexe opgave. Een opgave die we samen moeten oppakken. Het beleidsplan fungeert als een kapstok voor onderliggende en aanpalende beleidsvelden en bijbehorende documenten. Groen is de basis.

2.4 Wettelijke kaders Heemstede maakt als bestuurlijk orgaan onderdeel uit van de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en moet voldoen aan provinciale en (inter)nationale wet- en regelgeving. Voor ons groenbeleidsplan richten we ons met name op de Wet natuurbescherming en de zorgplicht die we als gemeente hebben voor het bomenbestand13 in Heemstede.

Groenbeleidsplan

De Wet natuurbescherming is de Nederlandse wet voor de bescherming van

(2024)

natuurgebieden (Natura 2000), soorten (flora en fauna) en bossen. Bij beheer en Ecologisch beheerplan Groenendaal (1992) (update 2024)

Beheerplan begraafplaats (2023)

Particuliere beheerplannen

Beheerplannen groengebieden en landgoederen

Uiitvoeringsprogramma (groenbeleidsplan)

ruimtelijke ingrepen in het openbaar groen moet rekening gehouden worden met de Wet natuurbescherming. Er mag geen schade of hinder optreden voor natuurgebieden en plant- en diersoorten. Voor ruimtelijke inrichting en beheer worden de werkzaamheden getoetst aan de Wet Natuurbescherming.

Het groenbeleidsplan is een levend document. Dat betekent dat definities, normen en

Volgens het Burgerlijk Wetboek hebben gemeenten een zorgplicht voor hun

kaders worden vastgelegd, met telkens oog voor voortschrijdend inzicht. Acceptatie van

bomenbestand. In het dagelijks onderhoud betekent dit: onderhoud afgestemd per boom

nieuwe, aangepaste normen en waarden maken terugkerend onderdeel uit van het beleid.

en een regelmatige controle van alle bomen. Bij verhoogde zorgplicht is extra aandacht

Uit het beleidsplan volgt een uitvoeringsprogramma groen, gericht op wijken.

vereist voor bomen in verband met eerder geconstateerde gebreken.

13. Andere relevante wettelijke kaders zijn Natuur Netwerk Nederland, Natura 2000, Deltaplan Herstel biodiversiteit, Deltaprogramma Ruimtelijk Adaptatie, Omgevingswet, Nota Ecologie en Programma Heemstede Duurzaam

13

Groenbeleidsplan 2024-2033

Deel 3

Wat gaan we doen en hoe gaan we dit doen?

In dit hoofdstuk beschrijven we de visie op ons openbaar groen. Deze visie vormt de basis voor wat we gaan doen. We beschrijven de uitgangspunten van het beleid en de rol van bomen binnen het groenbeleid. Tot slot gaan we in op de groenstructuur.

14

Groenbeleidsplan 2024-2033

3.1 Welke visie hebben we op groen?

3.1.1 ‘Groen als basis voor ecologisch inrichten, beheren

Hieronder beschrijven we de visie van Heemstede op groen, welke zoveel mogelijk

en onderhoud’

nagestreefd wordt in zowel regulier onderhoud en beheer als ook op wijkniveau samen

“Groen, tenzij…: Openbaar groen staat centraal in gemeente Heemstede.”

met inwoners. De hoofdlijnen zijn samengevat in Box 1 en lichten we per onderdeel nader toe.

Nu is de openbare ruimte te vaak nog een verharde ruimte, met groen waar er (te beperkt) ruimte voor is. Dit gaan we omdraaien. Openbare ruimte is groen, tenzij er ruimte of

Deze visie is de basis voor hoe de gemeente omgaat met het openbaar groen. De drie

verharding nodig is om te wandelen, te fietsen, voor afval, of voor een plein. Sommige

hoofdlijnen gebruiken wij als kapstok bij het inrichten en onderhouden. Het belang van

functies hoeven elkaar niet direct te bijten, denk bijvoorbeeld aan spelen in het groen.

ieder genoemd punt is groot. In de integrale wijkaanpakken zal dit maatwerk en goed

Tegelijkertijd gaan we ons huidige groen uitbreiden. Per locatie wordt bekeken waar en

overleg vragen met alle betrokkenen. Ondanks dat we voor grote uitdagingen staan,

hoeveel dit kan. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het uitbreiden van boomspiegels.

kiest gemeente Heemstede met dit beleidsplan duidelijk voor het belang van groen in de openbare ruimte.

OPENBAAR GROEN IN HEEMSTEDE... …is de basis voor ecologisch inrichten, beheren en onderhoud “Groen, tenzij…: Openbaar groen staat centraal in gemeente Heemstede.”

Groen inrichten van de openbare ruimte kan zowel horizontaal als verticaal. Een van de manieren waarop we groen samen kunnen laten vallen met andere functies in de openbare ruimte is natuurinclusief inrichten14. Hierbij kan gedacht worden aan onder andere natuurvriendelijke oevers15, faunapassages zoals eekhoornbruggen en paddentunnels, nestkasten en andere faunavoorzieningen. Manieren om het ‘groen tenzij..’ principe aan te houden wanneer er weinig ruimte is in een straat, zijn bijvoorbeeld geveltuinen en groene gevels. Hierbij wordt het groen dan verticaal

…draagt bij aan alle maatschappelijke- en klimaatopgaven

ingericht. Op andere plekken kunnen we denken aan bloeiende bermen. Tot slot kan bij

“Het openbaar groen staat centraal bij het realiseren van een toekomstbestendig Heemstede.”

herinrichting en nieuwbouw het principe vanaf de start worden meegenomen. Ecologisch beheer

…is er voor iedereen en we doen het samen

In ons beleid is ecologisch beheer16 de norm. Hierbij staat het verhogen en/of versterken

“Er is overal in Heemstede voor iedereen toegang tot voldoende groen in de openbare ruimte. Er is ruimte voor inbreng en we werken samen met inwoners en partners”

van de soortenrijkdom van bodem, boom, plant en dier centraal. Recreatieve gazons

Box 1 Hoofdlijnen van de Heemsteedse visie op groen

worden uitgebreid met bloeiende planten of bloemen. Dit vraagt andere manieren van maaien. Deze worden per gebiedssoorten bepaald. Zo heeft ruig gras en andere maaifrequentie dan een gazon. Daarnaast versterken we de groeiplaatsen door ze zoveel mogelijk goede voeding mee te geven.

15

Groenbeleidsplan 2024-2033

Losloopgebieden

Calamiteiten

Beheren betekent keuzes maken: in de ene wijk wordt een boom oud en groot, in een

In het beheer hebben we te maken met calamiteiten. Hiervoor komt nu budget vrij. Dit kan

andere wijk kiezen we voor kleinere bomen of bomen die niet oud en groot worden.

ingezet worden om bijvoorbeeld stormschade aan te pakken. Ook kan dit budget worden

Een andere keuze die gemaakt moet worden is het kiezen tussen losloopgebieden voor

ingezet voor overlast door bijvoorbeeld de eikenprocessierups of bestrijding van Japanse

honden en de natuur beschermen. Honden zorgen voor extra druk op de natuur door

duizendknoop.

extra uitstoot van stikstof. Daarnaast zorgt het graven van honden voor bodemverstoring. Er wordt voorrang gegeven aan het beschermen en uitbreiden van ecologisch waardevolle gebieden ten opzichte van losloopgebieden voor honden. Daarom worden losloopgebieden voor honden niet uitgebreid. Bomen worden minimaal 60 jaar oud We kiezen er ook voor om bomen minimaal 60 jaar oud te laten worden. Dit principe geldt ook bij het herplanten van bomen. Dit betekent dat de kosten voor het herplanten van bomen stijgen. We proberen grote projecten te laten samenvallen met andere werkzaamheden. We merken op sommige plekken echter dat de bomen het niet gaan redden tot de volgende grote werkzaamheden. Om te voldoen aan de 3-30-300 norm (zie pagina 21) en om elke boom te kunnen herplanten, moeten we vanuit groen ook budgetten gaan aanvragen voor het grootschalige vervanging. Het huidige budget biedt niet genoeg ruimte om deze herplant volledig uit het onderhoudsbudget te financieren. 14. Natuurinclusief bouwen is een vorm van duurzaam bouwen waarbij zodanig gebouwd en ingericht wordt dat een bouwwerk bijdraagt aan de lokale biodiversiteit en natuurwaarden. Kijk voor inspiratie op https://www. bouwnatuurinclusief.nl/ 15. Een natuurvriendelijke oever heeft een geleidelijke overgang van water naar land.

Dit is goed voor plant en dier: op de drassige bodem en in het ondiepe water groeien oeverplanten en onderwaterplanten en voor dieren (vissen, vogels, amfibieën, kikkers, padden, insecten en kleine zoogdieren) is zo'n oever een belangrijke plek. Een natuurvriendelijke oever kun je niet achter een beschoeiing aanleggen. 16. Bij ecologisch beheer gebruik je o.a. geen bestrijdingsmiddelen en stuur je niet op een vooraf bepaald eindbeeld zoals bij regulier beheer. Er is meer ruimte voor inheemse soorten en gefaseerd maaien, waarbij er zowel op flora als fauna wordt gelet.

16

Groenbeleidsplan 2024-2033

3.1.2 ‘Groen draagt bij aan alle maatschappelijke en klimaatopgaven’ “Het openbaar groen staat centraal bij het realiseren van een toekomstbestendig Heemstede.” Gemeente Heemstede wordt een gemeente met klimaatbestendig openbaar groen, dat een bijdrage levert aan het tegengaan van klimaatverandering. We hebben waterrobuust openbaar groen, dat helpt bij het opvangen, bergen en afvoeren van water. Onze basis is een gezonde bodem met een goede opbouw en samenstelling. Dit zorgt voor het vasthouden van water, als essentiële basis. Dit gaan we realiseren met betrokken inwoners, ondernemers, gemeenten en het maatschappelijk middenveld18. Toekomstbestendige groennormen We maken werk van (stedelijke) groennormen, zoals de veel genoemde huidige 75 m2 Foto: de eerste resultaten van een natuurvriendelijke berm

groen per woning19. Ook nemen we normen op die invulling geven aan maatschappelijke opgaven, zoals de 3-30-300 regel. Deze regel is bedacht om steden groener, gezonder

Veranderend beeld Groen goed onderhouden betekent niet alleen gebruikelijke groenstroken met gras, maar

en klimaatadaptiever te maken. De 3 staat voor minimaal 3 bomen die iedereen uit zijn huis moet kunnen zien. Het zien van groen draagt namelijk bij aan een betere mentale en

juist ook de ruimte bieden aan uitbundige, verzorgde ruige bermen of een natuurlijke oever, vol met leven. In bossen laten we dood hout liggen als voedsel en schuilplaats voor het bodemleven, insecten en vogels. Hiermee zorgen we ervoor dat er geen voedingsstoffen verdwijnen uit onze natuurgebieden. Hiernaast verwerken we gesnoeide of gevallen takken in takkenrillen17. Deze manier van onderhoud vraagt om een andere kijk op het openbaar groen. Het beeld is misschien minder verzorgd, maar de omgeving zit bomvol leven.

17. Afscheidingen waarbij het hout en ander natuurlijk materiaal wordt gestapeld of vervlochten en dient o.a. als rust- en schuilplaats voor kleine dieren. 18. Hiermee worden (lokale, regionale en nationale) organisaties en vrijwilligersgroepen bedoeld, zoals IVN, MEERgroen, Operatie Steenbreek, etc. als ook inwoners- en ondernemerscollectieven, zoals de Adviesgroep Duurzaamheid, de energiecoaches van HeemSteeds Duurzamer, ondernemers op de Binnenweg en het bedrijventerrein. 19. Deze norm is afkomstig uit de Nota Ruimte (2014) en is de minimale ondergrens, waarbij alles wat niet versteend is wordt meegerekend (dus ook parken, eigen tuin, bermen en water etc.)

17

Groenbeleidsplan 2024-2033

fysieke gezondheid. De 30 staat voor 30% bladerdek in de wijk. Dit zorgt ervoor de steden

3.1.3 ‘Groen is er voor iedereen en we doen het samen’

klimaatadaptiever worden. Het bladerdek zorgt namelijk voor extra schaduw in de straat.

“Er is overal in Heemstede voor iedereen toegang tot voldoende groen in de

Daarnaast koelen bomen de lucht door het verdampen van water. Hiermee gaan bomen

openbare ruimte.”

dus de hitte in versteende omgeving tegen. De 300 regel houdt in dat op 300 meter vanaf elk huis een groene ruimte is van tenminste 400m2. Hiermee kom je tegemoet aan de hittestress van versteende wijken.

Voor iedereen betekent aandacht voor alle deelnemers aan ons lokale ecosysteem. Planten, bomen, dieren, de bodem en natuurlijk de mens zelf. We zijn allemaal deelnemers aan hetzelfde ecosysteem. Groen biedt verschillende functies aan deze doelgroepen: rust en

Met deze groen normen gaan we de uitdagingen aan. Tegelijkertijd zien we ook positieve

stilte, broedplek, voedselbron, slaapplek, (actieve) recreatie en meer. In het verleden zijn

sociale trends, zoals meer bewustzijn en waardering van het belang van openbaar groen

teveel keuzes gemaakt alleen voor de mens. We merken steeds meer dat als we de natuur

voor de gezondheid. Zowel mentaal (eenzaamheid) als fysiek (overgewicht, luchtkwaliteit

steunen, deze op zijn beurt ons weer steunt. Daarom staat in onze aanpak niet meer alleen

en geluidsoverlast). Door kwalitatief hoogwaardig groen ervaren inwoners een veiligere en

de mens centraal. Als we de natuur een cruciale rol laten spelen bij onze beleidskeuzes,

fijnere omgeving om in te wonen en te werken. En een toenemende betrokkenheid van

investeren we (in)direct in onszelf.

inwoners en betrokken organisaties bij het inrichten en onderhouden van openbaar groen.

Voldoende groen betekent ook het toegankelijk maken van (nieuwe) groene locaties, waarbij de belangen van iedere deelnemer aan het ecosysteem zorgvuldig worden afgewogen. Waar mogelijk wordt er groen toegevoegd en wordt bestaand groen verbeterd en uitgebreid. Denk hierbij aan bijvoorbeeld bedrijventerreinen en parkeerterreinen van sportlocaties. Er is een netwerk van groene en groen-blauwe verbindingen met wandel- en fietspaden, dat de verschillende groene elementen verbindt. Bevorderen adopteren groen We bevorderen het adopteren van openbaar groen, zoals boomspiegels of groenstroken en (vergroende) pleinen en straten door inwoners. Hier valt ook het snippergroen onder. Dit kan individueel en in buurtverband. Hiervoor gelden minimale samenwerkingseisen, zoals een onderhoudscontract met een (vertegenwoordiging van een) groep betrokken inwoners. We bevorderen het adopteren of samenwerken in het openbaar groen met

18

Groenbeleidsplan 2024-2033

bedrijven en woningbouwcorporaties om (binnen)tuinen, groene gevels en daken te realiseren. Voor beiden vormen van adopteren gelden heldere gemeentelijke kaders voor aanleg, onderhoud en beheer.

3.2 Wat zijn de groenbeleidsuitgangspunten? Om de groenvisie te kunnen realiseren zien we drie onderdelen die noodzakelijk zijn: ■

Het verbinden van groen en het beter beschermen van bomen

Samenwerking

■

Het verbeteren van de biodiversiteit

Een groot deel van het groen in Heemstede is privaat bezit, maar draagt wel aanzienlijk bij

■

Integratie met klimaatadaptieve maatregelen in de openbare ruimte.

aan de maatschappelijke- en klimaatopgaven waar iedereen in Heemstede mee te maken heeft en krijgt. Denk aan particuliere tuinen en schoolpleinen. We zoeken de samenwerking op om kennis te delen met particulieren. Daarnaast zetten we in op actieve deelname. We bieden bij het groenbeheer kansen aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Onderhoud van ons groen wordt deels uitgevoerd in eigen beheer, deels door externe

Hiervoor zijn drie beleidsuitgangspunten geformuleerd om de visie waar te maken: 1. Bomen in een gezonde voedingrijke bodem met voldoende ruimte; 2. Biodiversiteit en ecologie steviger in beleid en uitvoering; 3. Sterke verweving van functies in de openbare ruimte met klimaatadaptatie.

partijen (zoals Spaarne Werkt en MEERGroen) en deels door inwoners. Deze vormen van samenwerking worden tijdens de driejaarlijkse evaluatie geëvalueerd en bijgestuurd waar nodig.

Een aantal beleidsuitgangspunten uit het oude beleidsplan blijft gehandhaafd, die we nogmaals hier benoemen: ■

Gezonde bomen worden in principe niet gekapt. Slechts in uitzonderlijke gevallen en na degelijk onderzoek. Dit wordt ondersteund door een boom-effectanalyse (of soortgelijk onderzoek) en beoordeeld door een boomveiligheidscontroleur.

■

Bij uitzonderlijke en/of monumentale bomen wordt het eindoordeel voorgelegd als advies aan het college ter besluitvorming.

■

Geen snoei of kap van bomen en struiken voor zonnepanelen, bloem-of bladval, wortelgroei, schaduwinval, seizoensmatige aanwezigheid van vogels, rupsen, luizen of andere insecten of individuele gezondheidsproblemen.

■

Ecologisch maaibeheer gaan we verder doorvoeren en integreren in beleid (zie pagina 26).

19

Groenbeleidsplan 2024-2033

3.2.1 Beleidsuitgangspunt 1: Bomen in een gezonde

De kwaliteit van openbaar groen wordt versterkt door gebruik te maken van groene

voedingrijke bodem met voldoende ruimte

verbindingen (bijvoorbeeld ten behoeve van bijen) en groen-blauwe verbindingen

Bomen staan centraal in dit uitgangspunt. Bomen leveren een bijdrage aan de fysieke en geestelijke gezondheid en leefomgeving van mens, dier, plant en bodem. Ze produceren zuurstof, binden fijnstofdeeltjes, dempen geluid en verlagen de temperatuur. Ze verhogen de luchtvochtigheid en draineren zomers vochtige plekken. Bomen bieden de mogelijkheid om kennis te nemen van natuurlijke

(zoals natuurvriendelijke oevers, wadi’s en maatregelen bijvoorbeeld op schoolpleinen). Bij (her)inrichtingen moet ruimte worden gegeven aan de bodem én moeten voorzorgsmaatregelen worden getroffen om te komen tot een goede kwaliteit van de bodem en kwantiteit, door bijvoorbeeld grote plantvakken en brede bermen. In de nieuwe Woonvisie is ook ruime aandacht voor de groene buitenruimte.

processen, zoals seizoenwisselingen en de samenhang tussen flora en (avi)fauna. Ze

Groeiplaatsverbetering

geven een waardevermeerdering aan woningen en zijn een aantrekkelijke factor voor

We investeren extra in groeiplaatsverbetering van groen en specifiek bomen. Dit biedt

bedrijfsvestiging.

de mogelijkheid voor verduurzaming, immers bomen blijven langer op hun plek, komen

Geen bomen planten als ze niet kunnen overleven We vermijden situaties waarin bij aanplant al duidelijk is dat de boom niet tot wasdom kan komen. Als voorziening voor herplant onderzoeken we of alternatief groen of een bomenfonds kan worden opgericht. In een bomenfonds wordt geld gestort wanneer een boom gekapt wordt. Dit is een goede manier om budget vast te leggen en te reserveren, ook in het geval herplant niet direct kan worden toegepast.

20

Groenbeleidsplan 2024-2033

tot volwassenheid en slaan extra (lang) stikstof op. Hier zijn innovatieve (technische) oplossingen voor. Wij gaan hierbij uit van het Handboek Bomen van het Norminstituut Bomen.

Voorheen mochten bomen in de openbare ruimte vooral niet in de weg staan. De stadsboom had dan ook slechts een bescheiden plaats in het straatbeeld. Vanaf de 19e eeuw ontstaan nieuwe vormen van natuurbeleving, zoals het genieten en verpozen in het groen, waartoe parken en singels werden aangelegd. Gaandeweg wordt groen steeds meer een geïntegreerd onderdeel van de stedelijke ontwikkeling en neemt de betekenis van de boom in het straatbeeld toe.”

Beheer- en onderhoudsplannen In Heemstede wordt de komende jaren ingezet op een betere bescherming van bomen en betere zorg voor hun groeiplaats. We blijven zoeken naar kansen om meer bomen in onze gemeente te planten. Zowel in de wijk als in lanen, boomzones en bossen. Naast bescherming werken we iedere dag aan het onderhoud van onze bomen. Voor grote groene gebieden gelden er aparte beheers- en onderhoudsplannen die in de komende jaren worden herijkt. Dit zijn: ■

beheerplan Wandelbos Groenendaal (update 2024)

■

beheerplan Algemene Begraafplaats (vaststelling 2023)

■

beheerplan park Meermond (2025)

21

Groenbeleidsplan 2024-2033

3.2.2 Beleidsuitgangspunt 2: Biodiversiteit concreet in beleid

Wat is biodiversiteit?

en uitvoering

Biodiversiteit, ofwel soortenrijkdom, is alles waaruit onze natuurlijke wereld bestaat. Het is

Onder biodiversiteit wordt verstaan: de soortenrijkdom aan planten en dieren in een bepaald gebied in samenwerking met de omgevingsfactoren. De waarde aan biodiversiteit is hoger wanneer er meer soorten in een biotoop aanwezig zijn. Soorten versterken elkaar en zorgen voor een gezond en natuurlijk evenwicht. Door de (bewuste) menselijke invloed sterven overal ter wereld soorten uit. Dit komt bijvoorbeeld door het

een wetenschappelijke term en omvat alle soorten planten, dieren en micro-organismen, en zelfs genetische variaties daarin. Al deze soorten zijn onderling van elkaar afhankelijk, werken samen in een ecosysteem en zorgen zo voor evenwicht in de natuur. Deze ecosystemen zijn heel complex en we weten nog nauwelijks hoe al die soorten elkaar beïnvloeden. Als een soort verdwijnt, kan dat een domino-effect veroorzaken voor het hele systeem.

vernietigen van grote leefgebieden die voor bepaalde soorten van levensbelang zijn. Op

Wat is de huidige status van biodiversiteit?

lokale schaal komt dit door bijvoorbeeld het gebruik van pesticiden in (tuin)planten en

Onze natuur holt achteruit. Volgens het laatste Living Planet Report20 uit 2022 is de

zaden of uitstoot van stikstof. In de gemeente Heemstede gebruiken we al geruime tijd

populatiegrootte van vissen, vogels, zoogdieren, amfibieën en reptielen sinds 1970 met

geen chemische bestrijdingsmiddelen in de openbare ruimte. Door het bestraten van

wel 69% afgenomen. Dit komt vooral door vernietiging van hun leefgebied, zoals door

de openbare ruimte en particuliere tuinen oefenen we een negatieve invloed uit op de

landbouw of overbevissing, maar ook door verstening en bebouwing, de introductie van

biodiversiteit, boven- en ondergronds.

invasieve exoten en vervuiling. Ook door klimaatverandering gaan veel soorten achteruit:

Natuur staat op veel plekken onder druk – ook in de stedelijke omgeving. Met kleine

elke graad meer opwarming leidt tot meer verlies.

ingrepen is vaak al veel te bereiken, bijvoorbeeld met het vergroenen van tuinen en gevels. Maar ook op grotere schaal is veel winst te boeken, bijvoorbeeld door al bij het plannen van nieuwbouw of herinrichting van wijken rekening te houden met biodiversiteit.

20. Zie ook https://www.wwf.nl/wat-we-doen/focus/biodiversiteit/living-planet-report voor meer informatie 21. Denk aan de vorming van vruchtbare grond, waar talloze bodemorganismen, schimmels en planten een rol spelen. Of de bestuiving van gewassen door bijen en andere insecten. Kustbescherming door duinen, koraalriffen, zeegrasvelden en mangrovewoud. Klimaatregulatie, onder andere door bossen en oceanen die koolstof opnemen. De productie van medicijnen - de werkzame bestanddelen komen vaak van planten of dieren. 22. Potts S. et al, “Status and trends of European pollinators. Key findings of the STEP project”, 14 januari 2015. 23. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959378014000685

22

Groenbeleidsplan 2024-2033

Wat is de waarde van biodiversiteit?

Een gezonde leefomgeving kan niet zonder biodiversiteit en daarom staat biodiversiteit in

Biodiversiteit is nodig voor functionerende ecosystemen en leveren zogenaamde

Heemstede voorop. We beginnen niet vanaf nul. In 2021 werd de Nota Ecologie vastgesteld

ecosysteemdiensten21. Pogingen zijn gedaan om de waarde financieel uit te drukken.

met een verkenning van onze Heemsteedse natuur en gaf daarmee de basis voor een

In een door de EU gefinancierd project werd de jaarlijkse bijdrage van bestuivende

verdere borging van ecologie en biodiversiteit in dit beleidsplan.

insecten aan de Europese landbouw op ongeveer 15 miljard euro geraamd22. Een groep wetenschappers kwamen in 2014 tot een onvoorstelbaar bedrag van 145 biljoen euro per jaar23 ‘gratis’ geleverde ecosysteemdiensten.

Inheemse soorten Biodiversiteit verbeteren kan in de praktijk bijvoorbeeld door het toepassen van inheemse soorten. Inheemse soorten zijn soorten die van nature in een bepaald gebied voorkomen

Waarom is het zo belangrijk?

en zich daar op eigen kracht vestigen. Inheemse bomen en planten trekken veel meer

Hoe meer divers een gebied, hoe meer verbindingen tussen organismen, hoe rijker en

insecten dan uitheemse bomen en planten (hieronder weergegeven in figuur 2). Bomen

beter bestand het is tegen klimaatverandering, ziektes en plagen. Als een soort niet tegen

en planten zijn onder meer een voedselbron voor insecten, vogels en kleine zoogdieren,

een verandering kan, kunnen andere soorten het overnemen zonder dat het hele systeem

waarin zij ook broeden en verblijven. Insecten vertonen vaak een hoge mate van

instort. Zie het als een blokkentoren: met het weghalen van één blokje zal de toren niet instorten, maar als er meer en meer blokjes weggehaald worden, zal de toren omvallen. Ecosystemen zijn het meest robuust en veerkrachtig wanneer er veel variatie en onderlinge verbinding is tussen al die soorten. Als er veel biodiversiteit is dus.

21. Denk aan de vorming van vruchtbare grond, waar talloze bodemorganismen, schimmels en planten een rol spelen. Of de bestuiving van gewassen door bijen en andere insecten. Kustbescherming door duinen, koraalriffen, zeegrasvelden en mangrovewoud. Klimaatregulatie, onder andere door bossen en oceanen die koolstof opnemen. De productie van medicijnen - de werkzame bestanddelen komen vaak van planten of dieren. 22. Potts S. et al, “Status and trends of European pollinators. Key findings of the STEP project”, 14 januari 2015. 23. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959378014000685

23

Groenbeleidsplan 2024-2033

Figuur 2: aantal insectensoorten verbonden aan top 10 boomsoorten (Brandel en Brandle)

voorkeuren. Hierdoor komen ze soms voor op maar één enkele boom of boomgroep van

Maaibeheer

verwante soorten. Het soort bomen in lanen, parken en openbaar groen heeft daarmee

Het ecologisch maaibeheer is al goed op orde en integreren we in het groenbeleid.

een direct effect op de biodiversiteit. Bomen met een grote waarde voor insecten hebben

Gazons worden 1 keer per 10 dagen gemaaid, ruig gras 2 keer per jaar (eind juni en begin

ook een grotere waarde voor vogels en zoogdieren, die afhankelijk zijn van de insecten als

oktober) en bloemrijk 1 keer per jaar25. Tot het najaar maaien we 50 cm rond bomen niet,

voedselbron.

ter bescherming van de boom. Dit geldt ook voor slootkanten waar geen ligplaats is voor

Inheemse bomen

boten. Digitale kaarten26 zijn beschikbaar waarop ons maaibeleid staat vermeld.

Om de biodiversiteit te verbeteren binnen het gemeentelijk groen kiezen we waar mogelijk voor het aanplanten van inheemse bomen. De lijst met het sortiment van bomen24 is bij elke nieuwe aanplant van bomen in Heemstede het uitgangpunt. Afhankelijk van de situatie kan worden afgeweken wanneer bijvoorbeeld de ruimte te beperkt is voor de vastgestelde boomsoorten. We hebben de ambitie een gemeentelijke boombalans bij te houden in aantallen én kroonvolume en we brengen zowel gemeentelijke als particuliere bomen beter in beeld.

24. Er is een lijst met boomsoorten opgesteld die een toevoeging zijn voor de biodiversiteit en bestand zijn tegen de klimaatverandering. Daarnaast is gekeken naar de specifieke bodemopbouw van Heemstede en de mate van stedelijkheid. In opdracht van gemeente Heemstede is door bureau Natuurlijke Zaken geïnventariseerd welke literatuur beschikbaar is en is samen met experts vanuit de gemeente een lijst samengesteld met bomen die in Heemstede waardevol zijn om aan te planten. 25. Met uitzondering van de randen welke we iedere 10 dagen maaien om paden en wegen begaanbaar en veilig te houden. 26. Zie ook https://www.heemstede.nl/heemstede-duurzaam/biodiversiteit voor meer informatie.

24

Groenbeleidsplan 2024-2033

3.2.3 Beleidsuitgangspunt 3: Sterke verweving met klimaatadaptatie Het klimaat wordt steeds extremer. Heftige regenbuien en lange periodes van droogte tasten onze leefomgeving aan. Als er geen klimaatadaptieve maatregelen worden genomen, zal er niet alleen schade ontstaan aan de natuur en bebouwing; ook de gezondheid van onze inwoners zal dan achteruit gaan door de toenemende hittestress. Het doel is een klimaatrobuust Heemstede in 2050. Dit bereiken we door hittestress en wateroverlast tegen te gaan. Groen speelt een belangrijke rol in het realiseren van een klimaatrobuust Heemstede. We willen zoveel mogelijk verhard oppervlak vervangen door groen. Ten eerste heeft groen een verkoelende werking op de omgeving, waar stenen juist warmte vasthouden. Inwoners moeten binnen 5 minuten, 300 meter lopen, toegang hebben tot een koele plek. In kaart 1 is opgenomen in hoeverre aan deze eis al wordt voldaan. Waar de kaart rood kleurt, is behoefte aan een koele en groene plek. Op een koele plek staan vaak veel bomen. Bomen hebben namelijk een dubbel effect: ze geven schaduw én koelen de omgeving af door het verdampen van water.

25

Groenbeleidsplan 2024-2033

Kaart 1: Loopafstand tot koele plekken in Heemstede uit de Strategie en agenda klimaatadaptatie

DE 3-30-300 REGEL Het getal 3 staat voor de drie bomen van behoorlijke omvang die vanuit ieder huis te zien moet zijn. Het getal 30 staat voor minimaal 30% boomkroonbedekking in het straatbeeld. En 300 staat voor de afstand van 300 meter, die geldt voor iedere inwoner vanaf de voordeur tot aan een schaduwrijke, groene ruimte van 400 m2.

3 flinke bomen

30% bladerdek

300 meter

zichtbaar vanuit huis

in elke buurt

van een park

De 3-30-300 norm kan alleen worden behaald door een gezonde bodem met voldoende

Behalve dat groen een groot deel van de oplossing van klimaatadaptie is, ligt de basis voor

ondergrondse ruimte voor openbaar groen.

een klimaatrobuust en duurzaam groen ook in een gezonde bodem, bomvol leven. Dit bodemleven zorgt voor de omzetting van voedingsstoffen voor onder andere grassen, struiken en bomen. Een gezonde bodem met een humuslaag of kruidenrijk gras zorgt ervoor dat water wordt opgeslagen in de bodemlaag en niet door het riool afgevoerd hoeft te worden. Het bufferend vermogen van de bodem zorgt ervoor dat in droge perioden de bovengrondse begroeiing minder snel verdroogt. Dat heeft gunstige effecten Heemstede heeft de ambitie uitgesproken27 om actief en in samenwerking met inwoners te verduurzamen. Een groot deel van de infrastructuur die nodig is voor de energietransitie is gelegen in de ondergrond. Een gezamenlijke inspanning tussen de beleidsvelden is nodig om kansen met wederzijdse waarde creatie te benutten. 27. Zie ook het Programma Duurzaamheid

26

Groenbeleidsplan 2024-2033

3.4 Op groenstructuur niveau

komt bijvoorbeeld door harde beschoeiing en andere verhardingen. Schommelingen

Wijkgroen

in grondwaterstanden kunnen leiden tot teveel water, maar ook te weinig waardoor

De komende jaren stimuleert de gemeente inwoners tot meedenken over de inrichting

zowel groen als blauw verdroogt. Hiermee wordt het hitte-eiland effect28 weer groter.

van het wijkgroen, door bijvoorbeeld wijkwandelingen te organiseren, kanskaarten te

Waterkwaliteit en waterbiodiversiteit zijn gebaat bij stabiliteit. Door wisselende

maken voor meer biodiversiteit in de wijk en een visie per wijk te maken. Ook voor de

grondwaterstanden en fauna die verdwijnt, neemt ook de kwaliteit van het water zelf

samenwerking zelf zijn er vaak (landelijke) subsidies waar we onze inwoners graag op

af. Denk hierbij aan de toenemende verzilting, oftewel het toenemende zoutgehalte in

wijzen via onze communicatiekanalen. In de wijkgerichte aanpak bundelen we zoveel

bodem, grondwater en oppervlaktewater29. We maken werk van de aanpak van schadelijke

mogelijk openbare werken, zoals renovatie van het riool maar ook het verduurzamen van

(exotische of invasieve) soorten, in samenwerking met partijen als Hoogheemraadschap

woningen.

van Rijnland.

We gaan voor de meest optimale vergroening in de wijk, door een integrale en efficiënte

Verhoging van de waterkwaliteit en de ecologische kwaliteit van oever- en

aanpak met zo min mogelijk overlast voor inwoners.

onderwaternatuur kan door bijvoorbeeld extensief beheer én het inrichten van

Bij de beoordeling van snippergroen kijken we of het kunnen vergroten of verplaatsen richting ander groen in de buurt. Als deze opties niet beschikbaar is kunnen inwoners snippergroen overnemen. Met behulp van de gronduitgiftekaart wordt een aanvraag tot uitgifte beoordeeld, bijvoorbeeld als een inwoner aangrenzend aan het snippergroen deze wil overnemen. De huidige uitgiftekaart is uit 2013 en geeft een helder beeld van alle plantsoenen van Heemstede, maar moet nog worden aangevuld met de nieuwe wijken. Bij (her)inrichting of nieuwbouw stellen we wel als doel zoveel mogelijk snippergroen te voorkomen. Water

allerlei soorten fauna: van eekhoorns en bijen tot kikkers, salamanders en padden. Kansen liggen er bij nieuwe groen-blauwe verbindingen, bijvoorbeeld het stimuleren van de aanleg van groen-blauwe schoolpleinen, de zonneparking of bijvoorbeeld groene greppels (ook wel wadi’s30) in de wijk. 28. Gebouwen, huizen, wegen en stenen houden veel warmte vast. Op hete zomerdagen kan het verschil veel hoger zijn dan een paar graden. Tijdens de avonden koelt het in de stad dan heel langzaam af. Vooral baby’s, kinderen en ouderen die in de stad wonen kunnen last hebben van een hoge temperatuur in de nacht. Op het platteland is dit effect minder aanwezig: Op zomerse dagen kan het verschil wel oplopen tot 7 of 8 graden Celsius. Dit heet het stedelijk hitte eiland effect. Bron: https://www.atlasleefomgeving.nl/stedelijk-hitte-eiland-effect-uhi 29. Zie onder meer Programma Water, Strategie Klimaatadaptatie en Kaderrichtlijn Water

Groene en groen-blauwe verbindingen, zoals waterkanten en beschoeiingen, hebben te maken met versnippering door toename van verstening, met als gevolg afname van de biodiversiteit. Dieren hebben hierdoor minder kans om zich te verplaatsen. Dit

27

natuurvriendelijke oevers. Het verbinden van groen en blauw is van groot belang voor

Groenbeleidsplan 2024-2033

30. ‘Een wadi is een groene greppel in het stedelijk gebied. Het woord is een afkorting van Water Afvoer Drainage en Infiltratie. Een wadi bergt regenwater en zuivert het, waarna het water infiltreert in de ondergrond. Zo helpt de wadi tegen wateroverlast en droogte. De wadi heeft verschillende functies in het stedelijk gebied en je vindt hem in vele vormen. Vaak zit er infrastructuur onder om het water te bergen en af te voeren, zoals infiltratiekratten, granulaatkorrels en drainbuizen.’ Zie ook https://klimaatadaptatienederland.nl/actueel/actueel/interviews/wadi/.

Onze groenvisie en beleidsuitgangspunten in vogelvlucht Openbaar groen in Heemstede…

…is de basis voor ecologisch inrichten, beheren en onderhoud

Onze drie beleidsuitgangspunten zijn: …draagt bij aan alle maatschappelijke en klimaatopgaven Bomen in een gezonde en voedingrijke bodem met voldoende ruimte …is er voor iedereen en we doen het samen Biodiversiteit en ecologie steviger in beleid en uitvoering

Sterke verweving van functies in de openbare ruimte met klimaatadaptatie

28

Groenbeleidsplan 2024-2033

Deel 4

Wat is er nodig voor een groene inrichting?

In dit hoofdstuk beschrijven we wat er nodig is voor het groen inrichten van de openbare ruimte en hoe het groen bijdraagt aan maatschappelijke- en klimaatopgaven. Als derde lichten we het uitgangspunt toe ‘groen is er voor iedereen en we doen het samen’. Tot slot belichten we de hoofdstructuren. Op basis van onze visie nemen we als gemeente diverse maatregelen op het vlak van inrichting, beheer en onderhoud en werken we samen met organisaties en inwoners. Deze zijn in dit hoofdstuk uitgesplitst naar de eerder genoemde beleidsuitgangspunten en per uitgangspunt leggen we uit waar we ons op richten.

29

Groenbeleidsplan 2024-2033

4.1.1 Groen is de basis voor ecologische inrichting van openbare ruimte

Aanbevelingen kapvergunning

Goede groeiplaats

de belangrijkste aanbevelingen zijn:

Een goede groeiplaats voor het planten of herplanten is een uitgangspunt om een nieuwe boom een gezonde en lange toekomst te kunnen geven. Daarmee kunnen we uiteindelijk

In Heemstede is de reguliere kapvergunning afgeschaft. Het kapbeleid is geëvalueerd32 en

■

De visie voor (kappen van) zowel particuliere als gemeentelijke bomen verwerken

een duurzaam bomenbestand opbouwen. Die goede groeiplaats staat onder (ruimtelijke)

we in een apart bomenbeleidsplan. Dit beleidsplan biedt dan een goede leidraad

druk. Door toegenomen kennis begrijpen we nu namelijk hoeveel ruimte een boom nodig

om een aparte boomverordening op te stellen. In deze boomverordening wordt

heeft. Het komt vaak voor dat op locaties waar bomen verwijderd worden, niet een (zelfde

een verdiepingsslag gemaakt op basis van de bestaande APV.

grootte) boom kan worden herplant. Hierdoor raken straten uiteindelijk versteend en kaal. In de bijlage is een beslisboom opgenomen over hoe we handelen wanneer een boom

■

verdwijnt uit het straatbeeld.

Sancties op aantasting gemeentelijke en beschermde bomen onderzoeken Uit deze evaluatie blijkt dat de problematiek om sancties (bijvoorbeeld een boete) op te leggen zodanig ingewikkeld is, dat dit extra verdieping vergt.

Bomen worden 60 jaar oud Uitgangspunt is dat bomen minimaal voor 60 jaar geplant worden. Dit betekent dat

Opstellen aparte boomverordening en een apart boombeleid

■

Extra aandacht voor bescherming van ‘alle’ gemeentelijke bomen

ondergronds ruimte gemaakt moet worden en ook kwalitatief goede grond meegegeven

Aandacht voor bescherming van alle bomen kan door extra

moet worden. Investeringskosten zullen de komende jaren daardoor hoger zijn,

groeiplaatsverbetering. Hier zijn innovatieve (technische) oplossingen voor. Een

maar op den duur betekent het dat bomen langer meegaan. Uiteindelijk scheelt dit

publicatie van CROW ‘Het combineren van infrastructuur en bomen’, bijvoorbeeld

onderhoudskosten. Een boom die in een goede groeiplaats staat, heeft namelijk minder

gecombineerd met het Handboek Bomen33, kan hiervoor worden gebruikt.

onderhoud nodig. Daarnaast is de eerste paar jaar het onderhoud duurder dan in de latere jaren. Dat dit gevolgen heeft voor inrichting en budgetten is duidelijk. We gaan proberen inzicht te krijgen hierin.

We laten in Heemstede een onderzoek uitvoeren naar boven- en ondergrondse ruimte

31. Momenteel wordt onderzocht welke (juridische) vorm het beste aansluit bij de ambities om de bodem beter te beschermen en de middelen die daarvoor beschikbaar zijn voor een juiste en efficiënte handhaving zodra er beleid is vastgesteld.

voor het (her)planten van bomen, het zogenaamde ‘ondergronds bestemmingsplan’ of

32. Zie bijlage voor de evaluatie van het kapbeleid.

‘beleidsregels ondergrond’31. Daarmee kan een uitvoeringsplan voor herplant worden

33 Handboek Bomen is afkomstig van het Normeninstituut Bomen en is een veel toegepaste standaard in, om en rondom het beheer van bomen. Voor meer informatie zie https://www.norminstituutbomen.nl/instrumenten/ handboek-bomen/

Ondergronds bestemmingsplan / beleidsregels ondergrond

ingevuld

30

Groenbeleidsplan 2024-2033

■

Nieuwe bomen aanwijzen als beschermde bomen Met de invulling van nieuwe kapbeleid is er ook gelegenheid om nieuwe beschermingswaardige bomen aan te wijzen voor op de bomenlijst. Bij het vaststellen van de bomenlijst in 2016 waren er 472 bomen opgenomen. Van deze lijst zijn er 454 over. We streven ernaar bij elke update van de bomenlijst een constant aantal bomen aan te houden. 500 bomen is hiervoor een goede richtlijn.

■

Boombalans in aantallen én kroonvolume Advies is om een gemeentelijke boombalans bij te houden in aantallen én kroonvolume, in plaats van alleen aantallen. Dit zegt meer over de bijdrage van bomen aan hun omgeving. Hiermee kunnen ook bomen op particuliere grond in beeld worden gebracht.

4.1.2 Ecologisch groenbeheer van bodem en groenelementen

10% budget bij grootschalig onderhoud of (her)inrichting Bij grootschalig onderhoud of (her)inrichting wordt 10% van het totale gemeentebudget

Voor het bovengrondse groen zijn de te stellen voorwaarden aan de ondergrond van levensbelang. Hier wordt volop op ingezet.

van dat project gereserveerd voor openbaar groen. We volgen hierbij de lijn die is ingezet

Onderhoudsbudget neemt toe met de uitbreiding van groen

vanuit Klimaatadaptatie en borgen hiermee ook het groen in projecten. Ook gaan we het

Omdat de gemeente ervoor kiest om in te zetten op meer groen, zal het onderhoud voor

Programma van Eisen (inrichting buitenruimte) hiermee aanvullen, als ook de richtlijnen

groen toenemen. Hiervoor kan gekeken worden waar het onderhoud wegvalt bij wegen,

voor het werken rondom bomen (Bomenposter) vanuit het Handboek Bomen.