Bijlage 1 GEANONIMISEERD Nota uitgangspunten en scenario's opvang vluchtelingen en huisvesting statushouders.pdf
Tekst van het document
Opvanglocatie voor Oekraïense vluchtelingen aan de Glipperweg in Heemstede Bron: Google Street View
Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Gemeente Heemstede
10 juni 2024
SWECO Nederland B.V. Business unit Stedelijke Planning
Onderwerp Projectnummer In opdracht van Datum Projectteam
De Holle Bilt 22 3732 HM De Bilt www.sweco.nl Handelsregister 30129769 Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders 51021607 Gemeente Heemstede 10 juni 2024 Gemeente Heemstede: Sweco:
Voor meer informatie
Versie
Concept
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
2/52
Inhoud Samenvatting ................................................................................................................................................... 4 1
2
Inleiding ..................................................................................................................................................... 7 1.1
Aanleiding ............................................................................................................................................ 7
1.2
Doel van de Nota................................................................................................................................. 8
1.3
Leeswijzer ........................................................................................................................................... 8
Beleidsmatige context (landelijk, regionaal en lokaal) en belangrijkste uitgangspunten ................ 9 2.1
Landelijke opgave voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders.................. 9
2.2 Het Regioplan Kennemerland ........................................................................................................... 10 2.2.1 De aanpak .................................................................................................................................. 10 2.2.2 Inventarisatie van potentiële locaties ......................................................................................... 11 2.3 Hoe pakt Heemstede het aan? ......................................................................................................... 11 2.3.1 Wonen in Heemstede: naar een duurzaam evenwicht .............................................................. 11 2.3.2 Werkwijze langs vier sporen ...................................................................................................... 12 2.3.3 Criteria opvanglocaties .............................................................................................................. 14 2.3.4 Samenwerking en participatie .................................................................................................... 14 3
Opgave per doelgroep ........................................................................................................................... 16 3.1 Opgave voor de korte termijn ............................................................................................................ 16 3.1.1 Asielzoekers ............................................................................................................................... 16 3.1.2 Oekraïense vluchtelingen .......................................................................................................... 17 3.1.3 Statushouders ............................................................................................................................ 18 3.2 Huidige locaties beschikbaar ............................................................................................................ 18 3.2.1 Asielzoekers ............................................................................................................................... 18 3.2.2 Oekraïense vluchtelingen .......................................................................................................... 19 3.2.3 Statushouders ............................................................................................................................
19 3.3 Invulling opgave ................................................................................................................................ 20 3.3.1 Asielzoekers ............................................................................................................................... 20 3.3.2 Oekraïense vluchtelingen .......................................................................................................... 20 3.3.3 Statushouders ............................................................................................................................ 20
4
3.4
Doorkijk ............................................................................................................................................. 21
3.5
Ook werken aan de huisvesting van andere urgente doelgroepen .................................................. 22
Scenario’s voor de gemeente Heemstede ........................................................................................... 23 4.1
Bepaling van de scenario’s, kenmerken en methode ....................................................................... 23
4.2
Uitwerking van de scenario’s ............................................................................................................ 24
4.3
Passende concepten en referenties.................................................................................................. 29
4.4 Globale financiële aspecten voor de gemeente ................................................................................ 33 4.4.1 Huisvesting van statushouders .................................................................................................. 33 4.4.2 Opvang van asielzoekers ........................................................................................................... 35 5
Advies en overwegingen op basis van de scenario's ........................................................................ 37
6
Vervolgstappen....................................................................................................................................... 39
Bijlage: volledige uitwerking van de scenario’s ......................................................................................... 40
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
3/52
Samenvatting Net als andere gemeenten in Nederland staat Heemstede voor de taak mensen die dringend een dak boven hun hoofd nodig hebben op te vangen en te huisvesten. Denk aan statushouders, vluchtelingen en asielzoekers. De gemeente wil bijdragen aan voldoende veilige en menselijke opvang. Daarom is in het uitvoeringsprogramma van het college 2022-2026 aangegeven dat de gemeente vluchtelingen en statushouders wil verwelkomen en goed begeleiden. De gemeente vindt het haar maatschappelijke verantwoordelijkheid om voor deze mensen een plek te vinden om te wonen, waarbij oog is voor de leefbaarheid van de mensen die wonen in en nabij een eventuele opvanglocatie. Waarbij dit insteek is dat ze zo snel mogelijk op te nemen in de gemeente. Om invulling te geven aan deze maatschappelijke taak heeft de gemeente veel verschillende (beleids)trajecten lopen en onderzoeken uitgevoerd gericht op asielopvang, de opvang van Oekraïense vluchtelingen en de huisvesting van statushouders. Er is een aantal locaties in Heemstede voor deze groepen in gebruik. Dit vergt inzet in begeleiding en beheer van de locaties. Ook wordt gewerkt aan enkele nieuwe locaties. Deze locaties zijn deels ter vervanging. Momenteel staan nog 20 tijdelijke woonunits in de opslag die voorheen op de Sportparklaan en Kohnstamlaan waren geplaatst.
Met deze Nota uitgangspunten en scenario's opvang vluchtelingen en huisvesting statushouders geeft advies voor de actuele beleidskaders van de gemeente Heemstede. In de Nota worden de bestuurlijke en beleidsmatige uitgangspunten in samenhang omschreven, en wordt een aantal scenario’s uitgewerkt om mogelijke richtingen op een rij te zetten. De gemeente Heemstede heeft Sweco gevraagd de Nota op te stellen. De gemeenteraad krijgt de gelegenheid om zienswijze te geven op de scenario’s uit deze nota en uitgangspunten vast te stellen voor verdere uitwerking van opvang in Heemstede. De gemeente Heemstede kiest bewust om eerst met scenario’s aan de slag te gaan – en hieruit de gewenste richting te kiezen – voordat er keuzes over nieuwe (opvang)locaties worden gemaakt, en of en waar de 20 tijdelijke woonunits die momenteel in de opslag staan worden geplaatst.
De opgave De gemeente heeft vooral een forse resterende opgave om voldoende opvang voor asielzoekers te realiseren voor 30 juni 2025. De opgave voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen is grotendeels gerealiseerd, maar ook daar is nog een restopgave die aandacht vraagt. De opgave voor de huisvesting van statushouders is weliswaar fors, maar vooralsnog worden in de afgelopen jaren de taakstellingen wel gerealiseerd. In 2024 lijkt dat tot nu toe ook zo te zijn. Een belangrijk aandachtspunt is dat de taakstelling voor de huisvesting van statushouders een structurele opgave is, waarbij elk half jaar ‘nieuwe’ vergunninghouders aan Heemstede worden gekoppeld. Doelgroep
Opgave (aantal plekken)
Huidige aantal Verschil opvangplekken beschikbaar / gerealiseerd
Asielzoekers
191
16
-175
Oekraïense vluchtelingen
151
112
-39
Statushouders
29 NB. Taakstelling 1e helft 2024
20
-9
Tabel. Opgave voor de opvang van asielzoekers, Oekraïense vluchtelingen en huisvesting van statushouders. Bron: Gemeente Heemstede (peildatum 1 april 2024)
Advies en overwegingen Uit de beschikbare informatie, het Regioplan en de uitwerking van de scenario’s komt een aantal overwegingen naar voren. Deze overwegingen helpen bij de keuze van de gemeente over de gewenste richting en het voorkeursscenario(‘s). 1. De regiosamenwerking is constructief en kan (wellicht) worden benut voor een flexibele schil van tijdelijke noodopvang en doorstroming, in ieder geval zolang er een tekort is aan (duurzame) opvangplekken (in de regio). Echter is niet te verwachten dat daar de structurele en duurzame oplossing voor de lokale opvangtaakstelling vandaan gaat komen. Ook verwachten we dat de regio Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
4/52
zeer terughoudend zal zijn met de uitruil van opgaven. Het Rijk werkt momenteel aan het opstellen van een Handreiking hierover om handvatten te bieden hoe zo’n uitruil kan worden vormgegeven. Dat kan eventueel enige houvast bieden. 2. Daarnaast is regiosamenwerking complex. In het geval dat één of meerdere gemeenten in de regio een hoger aantal asielzoekers zou moeten opvangen (ten opzichte van het indicatieve Verdeelbesluit) geeft dit Heemstede een hogere opgave voor de huisvesting van statushouders. Dit vraagt een grotere inzet en investering vanuit de gemeente Heemstede en doet een groter beroep op de reguliere sociale woningvoorraad. Bij de huisvesting van statushouders ligt de verantwoordelijkheid namelijk bij de gemeente, en bij de opvang van asielzoekers ligt de verantwoordelijkheid bij het COA. Scenario 2a is naar verwachting in de praktijk lastig realiseerbaar. Scenario 2a: andere regiogemeente(s) realiseren meer opvangplekken voor asielzoekers dan vastgesteld in het indicatieve Verdeelbesluit. Heemstede realiseert zelf minder opvangplekken. 3. Andersom is het voor de gemeente Heemstede naar verwachting niet haalbaar een grootschalig AZC met een regionale functie te realiseren (met 350+ plekken) gezien de afwezigheid van locaties van dergelijke omvang. Ook het draagvlak voor zo'n type voorziening lijkt op voorhand niet groot.
Scenario 2b is naar verwachting in de praktijk lastig realiseerbaar. Scenario 2b: Heemstede realiseert meer opvangplekken voor asielzoekers dan vastgesteld in het indicatieve Verdeelbesluit. Heemstede draagt daarmee extra bij aan deze opgave. 4. Het is naar verwachting bijzonder complex om de opgave volledig met kleinschalige locaties in te vullen, vanwege de capaciteit voor het beheer en de begeleiding, de vereisten van het COA (zelfs voor kleinschalig) en het aantal benodigde locaties. Scenario 1a is naar verwachting in de praktijk lastig realiseerbaar. Scenario 1a: opvang bestaat enkel uit kleinschalige locaties van ca. 50 plekken. 5. Gezien het voorgaande en de omvang van de opvangopgave is het realiseren van één of meer grootschalige opvanglocatie(s) min of meer onontkoombaar. Een aandachtspunt hierbij is dat veel locaties uit de eerder uitgevoerde Quickscan op voorhand afvallen, omdat de Quickscan is opgesteld met het oog op de 30 tijdelijke woonunits die verplaatst moesten worden van de Sportparklaan en Kohnstamlaan. De resterende (meer reële) scenario’s zijn scenario 1b en scenario 1c. Scenario 1b: opvang bestaat enkel uit één of twee grootschaligere locaties (van minimaal 100 plekken). Scenario 1c: de opvang bestaat uit een combinatie van één grootschalige en enkele kleinschalige locaties.
Als de gemeente minder rigide vasthoudt aan het principe van een kleinschalige maat (en ook spreiding) heeft scenario 1b (één of twee grootschaligere locaties) voordelen als het gaat om aantal en beschikbaarheid van locaties, aansluiting bij de eisen van het COA, schaalvoordelen in het beheer en de begeleiding en de (financiële) haalbaarheid van het gereed maken van een locatie. Een combinatie van locaties - één grootschalige en minimaal twee aanvullende kleinschalige locaties - is ook mogelijk (scenario 1c), maar is sterk afhankelijk van de beschikbaarheid van locaties en het draagvlak bij het COA (ofwel is het financieel en qua capaciteit haalbaar). Wat de haalbaarheid kan vergroten is het inzetten op een azc-dependance. Daarbij maken bewoners gebruik van de voorzieningen in de nabijgelegen hoofdlocatie. Door in dit scenario één grootschalige locatie te realiseren waar de benodigde voorzieningen en begeleiding aanwezig zijn, wordt de haalbaarheid voor de aanvullende kleinschalige opvanglocaties wat
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
5/52
vergroot. Ook kunnen gemengde woonconcepten goed met de kleinschalige opvanglocaties worden gerealiseerd. Zoals hierboven geschetst is het in alle gevallen wenselijk om in te zetten op (kwalitatieve) regionale samenwerking op het gebied van tijdelijke noodopvang en doorstroming (een flexibele schil). Deze samenwerking zal echter geen grote effecten hebben op het aantal duurzame plekken dat Heemstede moet realiseren op basis van de huidige opgave.
Vervolg Op basis van deze nota neemt het college van B&W een besluit over de gewenste richting. Vervolgens gaat de gemeente aan de slag met het in beeld brengen en beoordelen van nieuwe locaties ten behoeve van de invulling van de opgave.
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
6/52
1
Inleiding
Met deze Nota uitgangspunten en scenario's opvang vluchtelingen en huisvesting statushouders maakt de gemeente Heemstede actuele beleidskaders. In de Nota worden de bestuurlijke en beleidsmatige uitgangspunten in samenhang omschreven, en wordt een aantal scenario’s uitgewerkt om mogelijke richtingen op een rij te zetten. De gemeente Heemstede heeft Sweco gevraagd de Nota op te stellen. Op basis van deze nota neemt het college van B&W een besluit over de gewenste richting. De gemeenteraad krijgt de gelegenheid om zienswijze te geven op de scenario’s uit deze nota en uitgangspunten vast te stellen voor verdere uitwerking van opvang in Heemstede. De gemeente Heemstede kiest bewust om eerst met scenario’s aan de slag te gaan – en hieruit de gewenste richting te kiezen – voordat er keuzes over nieuwe (opvang)locaties worden gemaakt.
1.1
Aanleiding
De toestroom van asielzoekers is een actueel vraagstuk in Nederland. Het aantal aanvragen voor een verblijfsvergunning in Nederland neemt al langere tijd toe. En de verwachting is dat dit de komende jaren verder zal stijgen. In 2023 kwamen bijna 50 duizend asielzoekers naar Nederland1. Door oorlog of problemen zoals geweld en vervolging in hun eigen land, zoeken deze mensen een veilige plek ergens anders. Ook zijn er ruim 100 duizend Oekraïense vluchtelingen in Nederland2. Het is belangrijk dat gemeenten deze mensen helpen. Ze moeten allereerst worden opgevangen en (voor degenen die blijven) een plek hebben om te wonen en hulp krijgen om een nieuw leven op te bouwen, de taal te leren, et cetera. Gemeenten staan voor de uitdaging om deze mensen op te vangen en te integreren in de lokale gemeenschap. Naast maatschappelijke overwegingen is er sinds kort ook een wettelijke verplichting voor gemeenten om deze verantwoordelijkheid te nemen. Sinds 1 februari 2024 is de Spreidingswet in gegaan3. Deze wet geeft gemeenten de taak om voor voldoende opvangplekken voor asielzoekers te zorgen. Ook hebben gemeenten al langer een wettelijke taakstelling voor de huisvesting van statushouders4. De taakstelling kan een uitdaging vormen voor gemeenten, zeker wanneer er een hoge instroom is van vluchtelingen of wanneer de woningmarkt krap is.
Verder kunnen vluchtelingen uit Oekraïne tijdelijk bescherming krijgen in Nederland door de Richtlijn Tijdelijke Bescherming. Vooralsnog mogen Oekraïense vluchtelingen tot 4 maart 2025 in Nederland blijven. Vluchtelingen, asielzoekers en statushouders: dit zijn de verschillen Vluchtelingen ontvluchtten hun land door oorlog, geweld of vervolging. Vluchtelingen die in ons land willen blijven en asiel aanvragen, worden asielzoeker. Asielzoekers onder de 18 jaar noemen we alleenstaande minderjarige vluchtelingen (amv). De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) beslist of een asielzoeker in Nederland mag blijven. Asielzoekers wachten dit besluit af in een asielzoekerscentrum. Mag een asielzoeker in Nederland blijven, dan noemen we hem of haar een statushouder. De statushouder wordt dan een inwoner van een gemeente, zoals Heemstede. Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) bepaalt naar welke gemeente een statushouder gaat. De gemeente zorgt ervoor dat de statushouder als nieuwe Heemstedenaar een woning krijgt. Oekraïense vluchtelingen zijn personen die Oekraïne zijn ontvlucht vanwege het conflict en de onveilige situatie die daar heerst sinds de Russische invasie van Oekraïne in 2022. Er zijn speciale regelingen getroffen om Oekraïense vluchtelingen te ontvangen en hen tijdelijke bescherming te bieden.
1
Immigratie- en Naturalisatiedienst. Asieltrends januari 2024 Hoofdrapport. Rijksoverheid. Opvang vluchtelingen uit Oekraïne. 3 Officiële benaming is de Wet gemeentelijke taak mogelijk maken asielopvangvoorzieningen 4 Artikel 28 van de Huisvestingswet 2014. 2
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
7/52
Heemstede Net als andere gemeenten in Nederland staat Heemstede voor de taak mensen die dringend een dak boven hun hoofd nodig hebben op te vangen of te huisvesten. Denk aan statushouders, vluchtelingen en asielzoekers. De gemeente wil bijdragen aan voldoende veilige en menselijke opvang. Daarom is in het uitvoeringsprogramma van het college 2022-2026 aangegeven dat de gemeente vluchtelingen en statushouders wil verwelkomen en goed begeleiden. De gemeente kijkt daarbij gemeentebreed naar locaties waar de verschillende doelgroepen kunnen worden gehuisvest. In deze zoektocht houdt de gemeente rekening met de spreiding over Heemstede. Ook is er oog voor de belangen van inwoners. De gemeente vindt het haar maatschappelijke verantwoordelijkheid om voor deze mensen een plek te vinden om te wonen. En ze zo snel mogelijk op te nemen in de gemeente. Om invulling te geven aan deze maatschappelijke taak heeft de gemeente veel verschillende (beleids)trajecten lopen en onderzoeken uitgevoerd gericht op asielopvang, de opvang van Oekraïense vluchtelingen en de huisvesting van statushouders. Er is een aantal locaties in Heemstede voor deze groepen in gebruik. Dit vergt inzet in begeleiding en beheer van de locaties. Ook wordt gewerkt aan enkele nieuwe locaties. Deze locaties zijn deels ter vervanging.
Momenteel staan nog 20 tijdelijke woonunits in de opslag die voorheen op de Sportparklaan en Kohnstamlaan waren geplaatst. De gemeente werkt langs vier concrete hoofdsporen aan de opvang en huisvesting van de verschillende groepen: • • • •
1.2
Spoor 1: Instroom sociale woningvoorraad. Spoor 2: Permanente flexwoningen creëren. Spoor 3: Tijdelijke locaties woonunits. Spoor 4: Huisvesting asielzoekers en amv’ers.
Doel van de Nota
Zoals hierboven omschreven loopt er al veel in Heemstede. Tegelijkertijd is er behoefte om alle ontwikkelingen en beschikbare informatie (in samenhang) bij elkaar te brengen en te komen tot een nota die richting geeft en hier de bestuurlijke en beleidsmatige kapstok voor vormt de komende jaren. In januari 2024 is een Plan van Aanpak opgesteld met een aantal stappen om te komen tot een nota die hier invulling aan geeft. Ten eerste is de inhoudelijke opgave per doelgroep in kaart gebracht, evenals de beleidsmatige context en de uitgangspunten. Daarmee staan de belangrijkste beleidsmatige en bestuurlijke uitgangspunten op één plek. Daarna is een aantal concrete scenario’s omschreven om mogelijke richtingen op een rij te zetten die helpen bij het bepalen van de gewenste koers en richting. Aan de scenario’s zijn vervolgens passende concepten en referenties gekoppeld. Tot slot wordt op basis van alle informatie en scenario's een advies en overwegingen gegeven op basis van de scenario's. Op basis van deze nota neemt het college van B&W een besluit over de gewenste richting De gemeenteraad krijgt de gelegenheid om zienswijze te geven op de scenario’s uit deze nota en uitgangspunten vast te stellen voor verdere uitwerking van opvang in Heemstede. Dit biedt houvast, samenhang en koers voor de komende jaren.
1.3
Leeswijzer
De Nota bestaat uit vijf onderdelen: • • • • •
Beleidsmatige context (landelijk, regionaal en lokaal) en belangrijkste uitgangspunten. Opgave per doelgroep. Scenario’s voor de gemeente Heemstede. Advies en overwegingen op basis van de scenario’s. Vervolgstappen.
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
8/52
2
Beleidsmatige context (landelijk, regionaal en lokaal) en belangrijkste uitgangspunten
Dit hoofdstuk bevat het samenhangende verhaal van de beleidsmatige context en de belangrijkste uitgangspunten. We gaan achtereenvolgens in op de landelijke, regionale en gemeentelijke context.
2.1
Landelijke opgave voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders
De druk op de asielketen is al geruime tijd hoog. Er is een groot aantal asielaanvragen en de doorstroom en uitstroom blijven achter bij wat nodig is5. Hierdoor zijn er te weinig opvangplekken voor asielzoekers. Ook is de aanmeld- en opvanglocatie in Ter Apel vaak (te) druk. Om deze druk te verlichten heeft de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid meermaals een dringend beroep gedaan op gemeenten om versneld opvangplekken voor asiel te realiseren. Bovendien is het per 1 februari 2024 (met de ingang van de Spreidingswet6) een wettelijke taak voor gemeenten om te voorzien in de opvang van asielzoekers. Het doel van de wet is te komen tot voldoende opvangplekken en een evenwichtigere verdeling van asielzoekers over provincies en gemeenten. Ook hebben gemeenten al langer een wettelijke taakstelling voor de huisvesting van statushouders7. Deze taakstelling wordt twee keer per jaar vastgesteld door het Rijk, in overleg met de betrokken partijen zoals het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA). De taakstelling is gebaseerd op het aantal vluchtelingen dat volgens de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) een verblijfsvergunning heeft gekregen en op de verwachte instroom van nieuwe vluchtelingen. Deze taakstelling wordt verdeeld over de gemeenten op basis van een verdeelsleutel, die rekening houdt met het aantal inwoners van een gemeente.
De taakstelling kan een uitdaging vormen voor gemeenten, zeker wanneer er een hoge instroom is van vluchtelingen of wanneer de woningmarkt krap is. Het niet halen van de taakstelling kan leiden tot achterstanden in de huisvesting van statushouders, wat vervolgens invloed kan hebben op de doorstroom binnen de asielzoekerscentra. Dat is op dit moment het geval: statushouders verblijven langer in asielzoekerscentra - in afwachting op een woning - en nemen daarmee plekken in die anders vrij zouden komen voor asielzoekers. Daarnaast is er nog de opgave voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen, veroorzaakt door de oorlog die met de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 begon. Oekraïense vluchtelingen kunnen tijdelijk bescherming krijgen in Nederland onder de Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB). De RTB is verlengd tot 4 maart 2025, waardoor Oekraïense vluchtelingen in ieder geval tot dan in Nederland kunnen blijven. Oekraïense vluchtelingen worden opgevangen in gemeentelijke opvanglocaties (GOO) of door particulieren (bij mensen thuis). De gemeenten zijn verantwoordelijk voor het realiseren van lokale opvanglocaties en het bieden van basisvoorzieningen aan de Oekraïense vluchtelingen. Dit houdt in dat de gemeente zorgt voor onderdak, voedsel, kleding en medische zorg.
Daarnaast ondersteunt de gemeente bij de integratie in de lokale gemeenschap, bijvoorbeeld door het aanbieden van onderwijs voor kinderen en toegang tot werk en andere sociale voorzieningen voor volwassenen. Het kabinet werkt momenteel strategische beleidskeuzes uit voor het verblijf en terugkeer van vluchtelingen uit Oekraïne na 4 maart 2025. Nederland zet in op een gecoördineerde Europese oplossing om grote verschillen in aanpak tussen de EUlanden te voorkomen. Om grip te krijgen op de grote behoefte wordt samen met het rijk, veiligheidsregio’s, provincies, gemeenten, het COA, en andere partners gewerkt aan voldoende opvangplekken. Het gaat onder meer om het realiseren van8: • • •
opvanglocaties. doorstroomlocaties voor statushouders. (flex)woningen voor de huisvesting van statushouders.
5
Kamerbrief 5 0 26503 (10 november 2023). Actuele situatie asielketen - MPP 2023-II. Officiële benaming is de Wet gemeentelijke taak mogelijk maken asielopvangvoorzieningen 7 Artikel 28 van de Huisvestingswet 2014. 8 Rijksoverheid. Aanpak opvangcrisis. 6
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
9/52
Componenten die spelen voor de grote behoefte aan opvangplekken Grote opgave in de opvang van asielzoekers
Vertraging in de doorstroming van vergunninghouders
Vertraging in de uitstroom van afgekeurde asielzoekers
- Hoog aantal asielaanvragen -Tekort aan opvanglocaties
-Woningtekorten -Vertraging bij het IND
- Vertraging bij het IND
2.2
(meer aanvragen dan afhandelingen)
(meer aanvragen dan afhandelingen)
Opvang van Oekraïense vluchtelingen - Ook opvangplekken voor Oekraïense vluchtelingen nodig
Het Regioplan Kennemerland
De gemeenten in de regio Kennemerland werken samen aan de opgave om opvang voor asielzoekers te realiseren. Aanleiding is de start van de opvangcrisis in het voorjaar van 2022, toen de asielketen vastliep en ontheemden op stoelen en buiten moesten slapen in de azc’s. Het Rijk vroeg destijds via de 25 veiligheidsregio’s een inspanning aan gemeenten om tijdelijke crisisnoodopvang voor asielzoekers te realiseren. Daaropvolgend is in 2023 een regionaal plan opgesteld. De gemeenteraad heeft de gelegenheid gekregen om zienswijze te geven op het concept, en heeft op 8 juni 2023 ingestemd met het concept regionaal plan. Het college heeft vervolgens op 18 juli 2023 het definitieve regioplan vastgesteld. Met de ingang van de Spreidingswet per 1 februari 2024 heeft de regio een verhoogde opvangopgave voor asielzoekers gekregen en is het een wettelijke taak om voor voldoende locaties / opvangplekken te zorgen. Hierom heeft de regio een vernieuwd Regioplan opgesteld voor de periode 2025-2027. Het vernieuwde Regioplan is 23 april 2024 vastgesteld door het college. Het Regioplan is ter kennisname met de gemeenteraad gedeeld. De regio Kennemerland wil met het regioplan invulling geven aan de opgave om (meer) asielzoekers op te vangen. De regiogemeenten zijn overeengekomen dat zij de opgave van 3.347 gaan realiseren.
Daarbij zet de regio Kennemerland maximaal in op het realiseren van duurzame opvanglocaties: opvangplekken die voor minimaal vijf jaar beschikbaar zijn. Onder andere de gemeente Heemstede heeft de ambitie om de gemeentelijke opgave volledig duurzaam in te vullen. Maar, zolang er een tekort is aan duurzame opvangplekken (in de regio), worden deze aangevuld met flexibele opvangplekken van (crisis)noodopvang. Dit is een doorlopend proces vanwege de huidige tekorten en zal de komende tijd blijven zorgen voor veranderingen in locaties en aantal opvangplekken per locatie.
2.2.1
De aanpak
Bij de invulling van de opgave is door de regiogemeenten voortdurend gezocht naar een goede balans tussen landelijke richtlijnen, lokaal draagvlak en de menselijke maat. Tot dusver zijn alle mogelijke inspanningen gedaan om de crisis het hoofd te bieden. De regio realiseert zich dat de opgave groot is en dat er ruimte moet zijn om maatwerk te bieden. Om dit te behalen stelt de regio zich flexibel op en gaat zij creatief te werk. Er is bijvoorbeeld de mogelijkheid tot onderlinge uitruil van opgaven. De uitgangspunten voor de regionale samenwerking zijn als volgt: • • • • • • • •
We zijn als regio solidair en willen samen met inwoners onze maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen; We gaan voor kwalitatief goede, duurzame, humane en uitvoerbare opvang; Met daadkracht de korte termijn opgave realiseren; De lange termijn strategie in het vizier houden; Gemeenten zijn individueel aanspreekbaar op de gemaakte afspraken; We werken in de regio met een aantal flexibele (tijdelijke) locaties, tot aan het moment waarop we voldoende permanente locaties hebben;We ruilen opgaven indien gewenst onderling uit; Gemeenten betrekken de gemeenteraad actief; Gemeenten stemmen een eenduidige communicatieve lijn af.
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
10/52
Uitruil van opgaven in onderlinge samenwerking Zowel op provinciaal niveau als op regionaal niveau bestaat de mogelijkheid om opgaven tussen gemeenten en regio’s uit te ruilen of te verevenen. Op het moment dat één gemeente mogelijkheden ziet om meer opvangplekken voor asielzoekers te realiseren dan de individuele opgave, kunnen onderling afspraken worden gemaakt om dit te verevenen met de opgave voor de huisvesting van statushouders9. Hiermee creëren de gemeenten meer flexibiliteit in de oplossingsmogelijkheden voor de verschillende opgaven. Het past binnen de visie van de betrokken gemeenten om gezamenlijk tot een regionale oplossing te komen voor alle opgaven. NB: Het Rijk maakt momenteel een Handreiking over de uitruil van opgaven. 1 asielzoeker staat namelijk niet gelijk aan 1 statushouder. In de Handreiking wordt de verhouding tussen het aantal asielzoekers en statushouders opgenomen ten behoeve van de mogelijkheid tot uitruil van opgaven tussen gemeenten.
2.2.2
Inventarisatie van potentiële locaties
De regiogemeenten inventariseren potentiële locaties op basis van lokale criteria. Er is daarnaast een regionaal afwegingskader opgesteld als instrument om de keuze voor locaties te kunnen onderbouwen. Het is primair een hulpmiddel om in beeld te brengen wat er nodig is om locaties geschikt te maken voor asielopvang. Onderdelen van dit afwegingskader zijn: • • •
Locatiekenmerken: het gaat hier om feitelijke gegevensverzameling zoals de kadastrale aanduiding, huidige bestemming, leegstand ja of nee, huidig gebruik, aanwezige nutsvoorzieningen, brandveiligheid, luchtkwaliteit. Omgevingsfactoren: hier wordt de omgeving in beeld gebracht en wordt gekeken naar de maatschappelijke en ruimtelijke inpassing. Voorbeelden zijn de infrastructuur zoals openbaar vervoer, de aanwezigheid van voorzieningen zoals scholen, winkels en welzijnsvoorzieningen. Exploitatiemogelijkheden: eigendomsverhoudingen en benodigde investeringen worden in beeld gebracht en in relatie gebracht met de duur van de beschikbaarheid van de locatie.
Een samenspel in de afweging van deze drie onderdelen leidt tot de keuze van één of meerdere locaties die geschikt of geschikt te maken zijn voor opvang. De regiogemeenten beseffen dat de brede opvangopgave een uitdaging is en dat deze dilemma’s met zich mee kan brengen. Door te blijven samenwerken en veerkracht en organisatievermogen te tonen wil de regio er samen voor zorgen dat de regiogemeenten asielzoekers een plek kunnen bieden die hen veiligheid en onderdak geeft.
2.3
Hoe pakt Heemstede het aan?
De gemeente Heemstede draagt bij aan het zorgen voor een veilige en menselijke opvang. In het uitvoeringsprogramma van het college 2022-2026 is aangegeven dat Heemstede vluchtelingen en statushouders wil verwelkomen en goed wil begeleiden. Hieronder gaan we achtereenvolgens in op de (beleidsmatige) uitgangspunten uit de woonvisie, de gemeentelijke werkwijze langs de 4 sporen, de gemeentelijke criteria voor opvanglocaties, en het participatiebeleid.
2.3.1
Wonen in Heemstede: naar een duurzaam evenwicht
De maatschappelijke taak voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders sluit aan op de ambities voor het wonen in Heemstede, zoals beschreven in de Woonvisie “Samen werken aan wonen” 2023-2027. Uitgangspunt is het behouden van het aangenaam wonen in Heemstede. Hieraan wordt gewerkt aan de hand van vier opgaven: 1. Passend wonen voor iedereen. De ambitie is zoveel mogelijk de verscheidenheid van aantrekkelijke woonmilieus vergroten. Daarmee wordt bedoeld dat aan de huidige woningvoorraad meer passende en betaalbare woningen voor verschillende doelgroepen worden toegevoegd. Een voorraad die beter
9
In het Regioplan staat ook de mogelijkheid voor uitwisseling met de opgave voor Oekraïense vluchtelingen. In de praktijk zal dit echter weinig voorkomen, omdat de opvang voor Oekraïense vluchtelingen (in ieder geval grotendeels) is geregeld.
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
11/52
past bij de woonwens, het inkomen, de levensfase en de huishoudenssamenstelling van inwoners. Daarbij is er extra aandacht voor het steeds groter wordende aandeel kleine huishoudens. 2. Zorgen voor elkaar. De ambitie is voldoende geschikte woningen en woonvormen creëren. Ook iemand die zorg of een ondersteuningsvraag heeft, moet prettig in Heemstede kunnen wonen. Daarnaast is het belangrijk dat eenieder zich veilig en thuis voelt in de woning en de woonomgeving. Alle benodigde zorg en ondersteuning moet aanwezig zijn. 3. Leefbare en inclusieve woonwijken. De ambitie is leefbare en inclusieve wijken creëren, waar inwoners veilig samenleven, wonen en werken. Een woning is een thuisbasis om vanuit samen te leven, te werken en voor elkaar te zorgen. De wijk is het perspectief van de dagelijkse leefwereld van mensen waarin zij zich herkennen. De buurt, de mensen en de daar aanwezige voorzieningen, hoeven samen niet alle behoeften te vervullen. Er is méér dan de buurt; denk aan familie, vrienden, lotgenoten, collega’s en contacten en ondersteunende digitale informatie. 4. Duurzaam en toekomstbestendig wonen. De ambitie is een duurzame en flexibel aanpasbare woningvoorraad. Binnen deze hoofdlijnen is een belangrijk uitgangspunt dat Heemstede streeft naar ‘Een buurt voor iedereen’.
Enkele doelgroepen hebben extra aandacht nodig in de beleidsmatige afwegingen en inzet om een meer gevarieerde en passende huisvesting te realiseren. Daarbij is aandacht voor leefbaarheid en inclusiviteit in de wijk. Specifiek voor de opvang van vluchtelingen en statushouders zet Heemstede in op de volgende strategie: 1. Nastreven van structurele woonoplossingen. Woonoplossingen zijn het liefst structureel. Als structureel niet lukt, kiest Heemstede voor tijdelijk. Structurele woonoplossingen bieden bewoners vastigheid en perspectief. Ze kunnen blijven wonen zolang ze dat zelf willen. De nood is echter hoog. Veel locaties zijn alleen tijdelijk beschikbaar en permanente oplossingen kosten meer tijd. Daarom accepteert Heemstede – bij gebrek aan snelle structurele oplossingen – ook tijdelijke woonoplossingen. Ook tijdelijke oplossingen, waarbij Heemstede denkt aan een periode van 3 tot 5 jaar, moeten bijdragen aan de spreiding over Heemstede. De tijdelijke huisvestingsmogelijkheden zijn met name voor specifieke doelgroepen zoals jongeren, (her)starters en statushouders. 2. Versnelde doorstroming naar de reguliere (sociale) woningmarkt gewenst. In de huidige prestatieafspraken uit 2024 is met de woningbouwcorporaties afgesproken dat de huidige manier van nauwe samenwerking wordt gecontinueerd.
Corporaties werken mee aan het voldoen aan de taakstelling, omdat statushouders behoren tot hun doelgroep. In het geval dat de instroom van statushouders te hoog is voor de corporaties en hun muterende woningen, gaan de gemeente en corporaties in gesprek over oplossingen. Bijvoorbeeld over het toevoegen van (tijdelijke) woningen. 3. Spreiding over Heemstede belangrijk. Om het draagvlak bij inwoners te vergroten en te zorgen voor een zo goed mogelijke integratie van statushouders wil de gemeente nieuwe sociale woningbouw, tijdelijk en permanent, zo veel mogelijk spreiden over de verschillende wijken.
2.3.2
Werkwijze langs vier sporen
De gemeente werkt langs vier concrete hoofdsporen aan de opvang en huisvesting van de verschillende groepen. Spoor 1: Instroom sociale woningvoorraad. De gemeente, Elan Wonen, Pré Wonen en hun huurdersorganisaties hebben meerjarige prestatieafspraken gemaakt voor 2024 tot en met 2027. Daarnaast zijn met Woonzorg Nederland meerjarige prestatieafspraken overeengekomen voor dezelfde tijdsperiode. De gemeente heeft een wettelijke taakstelling voor de huisvesting van statushouders en voert hierbij de regie. De corporaties stellen woningen ter beschikking voor de huisvesting van statushouders. In het Pact voor Uitstroom (waaronder uitstroom uit de maatschappelijke opvang) hebben gemeenten en corporaties (regionale) afspraken gemaakt. Binnen dit kader wil Heemstede deze woningzoekenden een zachte landing bieden, zodat ze zo goed mogelijk zelfstandig kunnen wonen met bijpassende zorg en begeleiding – en met duidelijke afspraken daarover. Woonzorg Nederland neemt nog geen deel aan het Pact van Uitstroom maar verkent in 2024 de mogelijkheden om aan te sluiten. Corporaties en gemeente continueren de huidige manier van nauwe samenwerking. Gezien de toegenomen druk op de opvang van statushouders en om te voorkomen dat op termijn een achterstand ontstaat, bekijken de gemeente en de corporaties de mogelijkheden om te versnellen.
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
12/52
Spoor 2: Permanente flexwoningen creëren. Om ook in de toekomst te kunnen voldoen aan de taakstellingen voor de huisvesting van statushouders en andere (kwetsbare) doelgroepen met een urgente woonvraag, is het noodzakelijk om meerdere plekken in Heemstede aan te wijzen die permanent kunnen worden ingezet als woonlocatie of tijdelijke opvang en doorstroming. Mocht op langere termijn blijken dat de flexwoningen niet meer noodzakelijk zijn voor vluchtelingen en statushouders, dan zet Heemstede de flexwoningen in voor andere urgent woningzoekenden met een tijdelijke woonbehoefte, zoals inwoners die in aanmerking komen voor beschermd wonen, begeleid wonen, jongeren of jeugdigen die niet langer thuis kunnen wonen, en (her)starters. Met de flexwoningen realiseert Heemstede een gemeentelijke flexibele schil, waarmee de gemeente meer regie krijgt op het toewijzen van tijdelijke woningen aan urgente doelgroepen en kan bijdragen aan het voorkomen van de noodzaak om gebruik te moeten maken van verplaatsbare wooneenheden (spoor 3). Daarmee kan de gemeente met flexwoningen bijdragen aan het vinden van mogelijkheden om aan kwetsbare doelgroepen tijdelijke woonruimte beschikbaar te stellen ter overbrugging van een periode waarna permanente huisvesting kan worden gevonden. Ook kan de gemeente wooneenheden toewijzen aan doelgroepen waarvoor een gemeentelijke taakstelling geldt.
De Nota van Uitgangspunten Flexwonen bevat algemene uitgangspunten voor flexwoningen. Dit zijn onder meer: • • • • • • • •
Zelfstandige wooneenheden met eigen wc, douche en keuken. Wooneenheden van minimaal ca. 25m2 tot ca. 35m2 gebruiksoppervlakte (GO) en bij een groot gebouw ook enkele wooneenheden van ca. 55m2 GO. Variatie in het aanbod en haalbare indelingsmogelijkheden (in bestaande panden). Doelgroep: mensen uit kwetsbare doelgroepen die met urgentie tijdelijke woonruimte nodig hebben ter overbrugging naar reguliere huisvesting. Tenminste 10 jaar de regie op het toewijzingsbeleid, bij verkoop van eigen vastgoed door gemeente aan een woningcorporatie. Vormgeving van flexwoningen die aansluit bij de uitgangspunten van een woningcorporatie, zodat een woningcorporatie de realisatie en/of exploitatie van de flexwoningen direct of op termijn eventueel kan overnemen. Flexwoningen zijn duurzaam en een kwalitatieve verbetering ten opzichte van huidige wooneenheden. Bij flexwoningen in de buurt of in hetzelfde gebouw is een gemeenschappelijke ruimte voor de bewoners aanwezig, die mogelijk ook geschikt is voor buurtactiviteiten.
In november 2022 heeft de raad besloten dat onderzocht moest worden hoe het gemeentelijk vastgoed aan de Lieven de Keylaan 24, de Glipperweg 55-57 en de Kerklaan 61 optimaal kon worden ingezet. De raad heeft inmiddels ingestemd met de plannen en het beschikbaar stellen van van de benodigde financiële middelen voor verbouwing van de Lieven de Keylaan 24 en Glipperweg 55-57. Spoor 3: Tijdelijke locaties woonunits. Heemstede heeft voorkeur voor structurele oplossingen. De realisatie van permanente flexwoonlocaties (spoor 2) vraagt echter tijd, waardoor er tussenvoorzieningen in de vorm van tijdelijk vervangende locaties nodig zijn. En vanwege de hoge druk op de asielketen is er een grote vraag naar tijdelijke huisvesting voor Oekraïense vluchtelingen en statushouders. Naar verwachting zijn tijdelijke woonoplossingen nodig voor een periode van 3 tot 10 jaar, met de duiding dat de periode zo kort als mogelijk wordt gehouden. Met tijdelijke locaties kan eventuele extra vraag door verhoogde taakstellingen worden opgevangen, totdat permanente locaties gereed zijn. Spoor 4: Huisvesting asielzoekers en amv’ers. Zoals eerder geschetst is er een grote druk op de asielopgave en zijn opvangplekken voor asielzoekers nodig. Het Rijk vraagt daarbij nog bijzondere aandacht voor de instroom van alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv).
De verwachting is dat het aantal asielaanvragen van amv’ers in Nederland hoog blijft10. Gedurende langere tijd neemt het aandeel van amv binnen de asielinstroom toe, ook in andere 10
Kamerbrief 5026503. Actuele situatie asielketen - MPP 2023-II.
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
13/52
Europese landen. In hoeverre dit doorzet is onzeker, maar een sterke vermindering van de instroom van amv wordt onwaarschijnlijk geacht. Amv’ers worden opgevangen in kleinschalige opvang of woonvoorzieningen waar 24/7 begeleiding aanwezig is11. Voor de opvang van amv zijn daarom meer (kleine) locaties en meer zorg en begeleiding nodig in vergelijking tot reguliere asielopvang. Heemstede streeft naar een evenwichtige verdeling van aantallen en groepen asielzoekers.
2.3.3
Criteria opvanglocaties
In de zoektocht naar nieuwe opvanglocaties houdt Heemstede rekening met een aantal uitgangspunten. Deze uitgangspunten staan beschreven in het Collegebesluit ‘Openbaar maken aangevulde QuickScan (semi)permanente locaties huisvesting statushouders en Oekraïense vluchtelingen’ d.d. 20 december 2022 en zijn door de raad aangenomen in de Motie ‘Criteria Huisvesting’ d.d. 26 januari 2023. De belangrijkste uitgangspunten voor de opvanglocaties in Heemstede zijn: • • • • • • • • • •
Spreiding over Heemstede. Locaties die passen bij de maat van Heemstede; kleinschalig maar groot genoeg om de voorzieningen en de benodigde parkeerplaatsen te realiseren. Op korte termijn beschikbaar of geschikt te maken. Op loop- of fietsafstand van voorzieningen. Goed bereikbaar. Veilig. Zoveel mogelijk structurele woonoplossingen. Eigendom van de gemeente of van een eigenaar die voor opvang openstaat. Haalbaarheid voor het COA, die een pand of stuk grond koopt of huurt van de eigenaar. Haalbaarheid voor de gemeente (als de gemeente eigenaar is).
De ideale locatie bestaat echter niet. Daarom gaat het om de optelsom en het samenspel van bovenstaande criteria. Het ontbreken van een uitgangspunt betekent niet dat een locatie ongeschikt is. Per locatie vindt uiteindelijk een afweging plaats, waardoor maatwerk mogelijk wordt. Soms kan een locatie geschikt gemaakt worden. Met deze werkwijze wordt voorkomen dat er locaties op voorhand afvallen, terwijl deze bij een nadere beschouwing toch mogelijk blijken.
2.3.4
Samenwerking en participatie
Heemstede hecht waarde aan de samenwerking met de omwonenden en de toekomstige bewoners. Het realiseren van (tijdelijke) huisvesting is een complexe opgave met veel verschillende belangen. Hieronder worden de hoofdlijnen voor de verdere samenwerking met de omgeving beschreven. Hierbij is rekening gehouden met het door de raad vastgestelde participatiebeleid. Zo heeft de raad op 13 juli 2023, middels de Motie Draagvlak, het college opgeroepen bij een volgend pand voor asielopvang het draagvlak bij omwonenden als kader mee te nemen. Tevens wordt invulling gegeven aan het eerste punt van de Motie Criteria Huisvesting d.d. 26 januari 2023. Hierin wordt het college opgeroepen om de huisvestingcriteria toe te passen met bewuste en gedegen aandacht voor de zorgen en het draagvlak onder inwoners. Werken aan draagvlak Bij de zoektocht naar een locatie voor (asiel)opvang wordt er in een ideale situatie gewerkt vanuit draagvlak. Maar draagvlak is geen vaststaand iets. Het is een proces waar je aan moet werken. En draagvlak is het sterkst als het op eigen ervaringen is gebaseerd. Heldere en tastbare communicatie kan hierbij helpen. Met de onderstaande werkwijze wil de gemeente werken aan het draagvlak voor asielopvang in Heemstede. Daarbij is het niet het doel om mensen te overtuigen, maar om het onderwerp in een lokaal perspectief te zetten.
Door het onderwerp asiel meer te verbinden met Heemstede, komt een nieuwe locatie om de hoek toch iets minder onverwacht en hebben omwonenden vooraf al meer beeld van wat dit voor ze betekent. Maar sommige bewoners zullen kritisch zijn en blijven. Met heldere betrouwbare communicatie over wat ze mogen verwachten en hoe ze invloed hebben op het proces, kan iedereen – ondanks eventuele bezwaren – toch bouwen en vertrouwen op hun eigen gemeente.
11
Pleeggezinnen onder verantwoordelijkheid van Nidos vangen amv’s jonger dan 15 jaar op. Wanneer er geen plek is bij het Nidos, gaan amv’s van 13 en 14 jaar naar een opvanglocatie voor een klein aantal jongeren van het COA.
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
14/52
Werkwijze De gemeente streeft in haar werkwijze naar het volgende: • • •
Inwoners komen dichterbij het onderwerp ‘opvang’. Inwoners begrijpen welke invloed ze wel en niet hebben. Inwoners vertrouwen de gemeente in de wijze waarop ze haar werk doet.
Door activiteiten en communicatie in te zetten op deze drie punten krijgen inwoners meer kennis over het onderwerp ‘opvang’, meer inzicht in de rol van de gemeente en meer grip op wat zij zelf kunnen doen. Er zijn drie mogelijke situaties waarin inwoners zich kunnen bevinden. 1. Er is geen nieuws over opvang in de buurt: er is geen concrete aanleiding. Heemstede maakt een jaarkalender met daarin activiteiten en communicatie-uitingen die gaan over wat opvang is, welke rol de gemeente daarin vervult en welke rol inwoners daarbij hebben. De maandelijkse inzet geeft kennis en inzicht, brengt de inwoners van Heemstede in contact met bijvoorbeeld statushouders en asielzoekers en verbindt het onderwerp aan Heemstede. 2. Er komt een opvanglocatie in de buurt: opvang komt voor omwonenden plotseling dichtbij. Vanaf het moment dat er een opvanglocatie in de buurt komt, geldt dat er communicatie komt richting omwonenden. Vanaf dit moment moet de communicatie met de omwonenden van hoge kwaliteit zijn. Dat betekent zo snel mogelijk en frequent met de omwonenden in contact zijn. En dat moet op een adequate wijze gebeuren. Namelijk: het proces helder overbrengen, transparant zijn over de besluitvorming, duidelijk maken hoe mensen kunnen inspreken en participeren, informeren én reageren, en de zorgen van omwonenden begrijpen en erkennen.
Ruimte voor participatie Door inwoners te betrekken bij de keuzes die Heemstede maakt streeft de gemeente naar het creëren van meer begrip en draagvlak. In samenwerking gaat het niet over óf er op de aangewezen locatie tijdelijke huisvesting komt, maar specifiek over hóe deze locatie in te richten met betrekking tot de leefbaarheid en de inrichting van de buitenruimte. Dit wordt georganiseerd in ontwerpsessies, waarin inwoners hun wensen en ideeën kunnen inbrengen. De exacte ruimte voor participatie in deze ontwerpsessies wordt mede bepaald door de uitkomsten van de ruimtelijke onderzoeken en de daaruit voortvloeiende (on)mogelijkheden. Op basis hiervan wordt het definitieve ontwerp van de inrichting opgesteld. De gemeente betrekt hierbij: 1. Inwoners die in de directe omgeving wonen van de aangewezen locaties voor tijdelijke huisvesting; 2. De bewoners van de huidige locaties en andere belanghebbenden, zoals besturen van verenigingen die nu op een bepaalde manier gebruikmaken van desbetreffende locaties, of die gevestigd zijn in de directe omgeving. 3. Er is al enige tijd een opvanglocatie in de buurt: omwonenden hebben eigen ervaringen opgebouwd. Als er in de buurt al enige tijd een opvanglocatie is, dan hebben de omwonenden ondertussen eigen ervaringen met de opvang en haar bewoners opgebouwd.
In deze fase is het belangrijk dat de gemeente er (mede) voor zorgt dat direct omwonenden goed contact onderhouden met de opvanglocatie. Dit verloopt onder andere via omwonenden overleggen. De gemeente haalt ook de ervaringen van omwonenden en bewoners van de opvanglocatie op, om te delen met de rest van Heemstede. Zij bevinden zich vooral in ‘situatie 1’.
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
15/52
3
Opgave per doelgroep
In dit hoofdstuk gaan we in op de opgave per doelgroep. Ook geven we een overzicht van de huidige locaties die beschikbaar zijn, en wat dit betekent voor de invulling van de opgave. We sluiten dit hoofdstuk af met een doorkijk voor de middellange termijn (1-5 jaar) en de huisvesting van andere urgente doelgroepen. Deze kwantitatieve en kwalitatieve opgave is het vertrekpunt voor de scenario's die in het volgende hoofdstuk op een rij worden gezet.
3.1
Opgave voor de korte termijn
Hieronder staat de opgave voor de korte termijn (1 jaar) per doelgroep: asielzoekers, Oekraïense vluchtelingen en statushouders.
3.1.1
Asielzoekers
Het aantal asielaanvragen is de laatste jaren fors toegenomen (Tabel 1). In 2023 waren er bijna 50.000 asielaanvragen in Nederland12. Het aantal personen dat in opvanglocaties verblijft is echter hoger. Er verblijven ook statushouders die nog niet kunnen doorstromen naar een (tijdelijke) woning in de aangewezen gemeente. In 2023 waren er ruim 16.000 statushouders die nog in een opvanglocatie voor asielzoekers verbleven13. Door het stijgend aantal asielaanvragen en doordat te weinig statushouders verhuizen van een opvangcentrum naar een woning zijn er steeds meer opvangplekken nodig (Figuur 1). Er wordt tweejaarlijks een prognose gemaakt14. De schatting is dat op 1 januari 2025 in totaal 96.000 opvangplekken noodzakelijk zijn. Op basis van deze prognose stelt de minister tweejaarlijks een capaciteitsraming vast (conform de Spreidingswet)15. Daarin staat de opvangopgave per provincie en de indicatieve verdeling per gemeente. Tot 1 februari 2026 betreft dit in totaal 96.000 opvangplekken in Nederland. Totaal aantal asielaanvragen in NL
100.000
2019
29.435
80.000
2020
19.132
2021
36.620
2022
47.991
2023
49.892
69.900
82.900
96.000
60.000 40.000 20.000 0
Tabel 1. Ontwikkeling aantal asielaanvragen in Nederland. Bron: IND asieltrends
2019
2020
2021
2022
2023
2024 (1 jan)
2024 (1 juli)
2025 (1 jan)
Bewoners (historische bezetting) Benodigde plekken (o.b.v. capaciteitsbesluit COA) Figuur 1. Ontwikkeling aantal plekken in opvanglocaties van het COA in Nederland Bron: COA capaciteit en bezetting
Opgave asielzoekers Heemstede De gemeente Heemstede heeft een opgave van 191 opvangplekken voor asielzoekers tot 1 januari 2025. Deze opgave is gebaseerd op het Verdeelbesluit, zoals vastgelegd in de Spreidingswet. De opgave is berekend op basis van het inwonerspercentage binnen Nederland en de SES-WOA score16 van de gemeente. Vanwege de relatief hoge SES-WOA score van de gemeente Heemstede is de opgave voor de opvang van asielzoekers nu hoger dan voor de ingang van de Spreidingswet (Tabel 2). Toen werd de verdeling alleen op basis van het inwonerspercentage gemaakt.
12
Eerste aanvragen, herhaalde asielaanvragen en nareizigers. Bron: IND asieltrends. Bron: COA capaciteit en bezetting. 14 De Meerjaren Productie Prognose (MPP). 15 Wet gemeentelijke taak mogelijk maken asielopvangvoorzieningen. Artikel 2 lid 1. 16 De SES-WOA-score is een numerieke indicator voor de sociaaleconomische status van een gemeente, wijk of buurt in Nederland. De afkorting SES-WOA staat voor Sociaaleconomische statusscores huishoudens op basis van Welvaart, Opleiding en Arbeid. 13
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
16/52
Opvangopgave
‘Oude’ opgave tot 1 jan 2024
‘Oude’ opgave tot 1 jan 2025
Huidige opgave tot 1 feb 2026
Nederland
77.100
96.000
96.000
Provincie Noord-Holland
11.430
15.105
16.290
Veiligheidsregio Kennemerland
2.171
2.870
3.347
108
143
191
Gemeente Heemstede
Tabel 2. Opvangopgave asielzoekers Bron: Opgaven opvang en huisvesting (versie 2 mei 2023); Opgaven opvang en huisvesting (versie 10 november 2023); Capaciteitsraming, provinciale opvangopgave en indicatieve verdeling per gemeente 2024 (31 januari 2024)
3.1.2
Oekraïense vluchtelingen
Op 24 februari 2022 begon de Russische invasie van Oekraïne. Om Oekraïense vluchtelingen een veilige plek te kunnen bieden heeft de Raad van de Europese Unie op 4 maart 2022 de Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) in werking gesteld. Hiermee hebben Oekraïense vluchtelingen in alle EU-lidstaten tijdelijk recht op opvang, medische zorg, werk en onderwijs. Vooralsnog is de RTB tot en met 4 maart 2025 van kracht. Het kabinet werkt momenteel strategische beleidskeuzes uit voor het verblijf en terugkeer van vluchtelingen uit Oekraïne na 4 maart 2025. Nederland zet in op een gecoördineerde Europese oplossing om grote verschillen in aanpak tussen de EU-landen te voorkomen. Op dit moment verblijven er ruim 100.000 Oekraïense vluchtelingen in Nederland. Waarvan ruim 90.000 in gemeentelijke opvanglocaties (GOO). De overige Oekraïense vluchtelingen hebben opvang bij particulieren of zelf een woning gevonden. 120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 0
Geregistreerde vluchtelingen uit Oekraïne bij gemeenten (in BRP) Bedden in gebruik Beschikbare bedden Figuur 2. Ontwikkeling aantal Oekraïense vluchtelingen in Nederland Bron: Rijksoverheid. Cijfers opvang vluchtelingen uit Oekraïne in Nederland
Opgave opvang Oekraïners in Heemstede De gemeente Heemstede heeft per 1 februari 2024 een opgave van 151 opvangplekken voor Oekraïense vluchtelingen. De opgave voor Heemstede is bepaald door de Veiligheidsregio Kennemerland op basis van het inwonerspercentage van de gemeente binnen de regio. Het is mogelijk dat de opgave voor opvang Oekraïense vluchtelingen wordt verhoogd. Opvangopgave
Opgave per 1 juli 2023
Opgave per 1 februari 2024
Nederland
90.000
97.000
Provincie Noord-Holland
14.892
15.749
Veiligheidsregio Kennemerland
2.876
3.029
Gemeente Heemstede
143
151
Tabel 3. Opvangopgave Oekraïense vluchtelingen Bron: Opgaven opvang en huisvesting (versie 2 mei 2023); Opgaven opvang en huisvesting (versie 10 november 2023); Gemeente Heemstede (versie december 2023)
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
17/52
3.1.3
Statushouders
De taakstelling voor de huisvesting van statushouders wordt elk half jaar bepaald door de Rijksoverheid (conform de Huisvestingswet)17. Door achterstanden bij het IND is de taakstelling van 2023-II verlaagd. Uit de evaluatie van de taakstelling 2023-II bleek dat het geraamde aantal statushouders te hoog was ten opzichte van de afgegeven vergunningen in 2023. Deze achterstanden moeten nog worden ingehaald, wat tot een (tijdelijke) verhoging kan leiden in de komende taakstellingsperioden.
Opgave huisvesting statushouders Heemstede De gemeente Heemstede heeft een verwachte opgave voor de huisvesting van 60 tot 70 statushouders tot 1 januari 2025. De taakstelling voor de 1e helft van 2024 betreft 29 statushouders. We verwachten geen daling in de taakstelling voor de 2e helft van 2024. Er kan juist een verhoging komen i.v.m. de correctie van de taakstellingen over de periode 2023-II. Uitgaande van eenzelfde tot iets hogere taakstelling voor de 2e helft van 2024 verwachten we een opgave voor de huisvesting van 60 tot 70 statushouders tot 1 jan 2025. 80 60 40 20 0 2019
2020
2021
2022
2023 (gecorrigeerd)
2024
Figuur 3. Ontwikkeling aantal Oekraïense vluchtelingen in Nederland Bron: Rijksoverheid. Huisvesting statushouders.
3.2
Huidige locaties beschikbaar
Hieronder staan de locaties die in Heemstede per doelgroep beschikbaar zijn: asielzoekers, Oekraïense vluchtelingen en statushouders.
3.2.1
Asielzoekers
De gemeente Heemstede heeft momenteel geen opvanglocaties voor asielzoekers beschikbaar. Op de korte termijn (in de zomer van 2024) worden 16 opvangplekken voor amv’s gerealiseerd aan de Heemsteedse Dreef. Opvanglocatie in de gemeente Heemstede
Aantal plekken
Heemsteedse Dreef
16
Totaal
16
Tabel 4. Opvanglocaties en aantal plekken in gebruik voor asielzoekers Bron: Gemeente Heemstede (peildatum april 2024)
17
Rijksoverheid. Huisvesting statushouders.
Sweco | Business unit Stedelijke Planning Nota uitgangspunten en scenario’s voor de opvang van vluchtelingen en huisvesting van statushouders Projectnummer 51021607 10 juni 2024
18/52
3.2.2
Oekraïense vluchtelingen
De gemeente Heemstede heeft momenteel 3 opvanglocaties met in totaal 112 plekken voor Oekraïense vluchtelingen beschikbaar. Dit betreffen gemeentelijke opvanglocaties. Naast de gemeentelijke opvang worden 13 personen particulier opgevangen. Deze plekken tellen echter niet mee voor de inspanningsverplichting van de gemeente. In Q4 van 2024 vervangt de Lieven de Keylaan de opvanglocatie aan de Glipperweg. Vervolgens wordt de Glipperweg verbouwd. Afhankelijk van het ontwerp komt er aan de Lieven de Keylaan ruimte voor 28 of 32 opvangplekken. Opvanglocatie in de gemeente Heemstede