Bijlage 1. Beheerplan Wandelbos Groenendaal 2015-2032.pdf

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

0/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

- DEFINITIEF –

Datum; Februari 2015

1/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

INHOUD SAMENVATTING ...................................................................................................................................................... 4 1. INLEIDING ............................................................................................................................................................ 5 1.1 Aanleiding...................................................................................................................................................... 5 1.2 Kaders ............................................................................................................................................................ 5 1.3 Leeswijzer ...................................................................................................................................................... 7 2. WAT IS DE HUIDIGE KWALITEIT VAN HET WANDELBOS? .................................................................................... 8 2.1 Cultuurhistorie .............................................................................................................................................. 8 2.2 Recreatie .....................................................................................................................................................

11 2.3 Natuur ........................................................................................................................................................ 13 2.4 Samenvatting huidige kwaliteit ................................................................................................................... 15 3. DOELSTELLING EN AMBITIES ............................................................................................................................. 16 4. BEHEERVISIE 2015-2032 (18 jaar) .................................................................................................................... 18 4.1 Cultuurhistorie ............................................................................................................................................ 18 4.1.1 Bomenlanen ......................................................................................................................................... 18 4.1.2 Historische bouwwerken...................................................................................................................... 19 4.1.3 Vijvers en sloten ...................................................................................................................................

19 4.1.4 Zichtlijnen ............................................................................................................................................. 20 4.2 Recreatie ..................................................................................................................................................... 21 4.2.1 Spreiding van de recreatieve druk ....................................................................................................... 21 4.2.2 Meubilair .............................................................................................................................................. 21 4.2.4 Nieuwe initiatieven op het gebied van recreatie ................................................................................. 25 4.3 Natuur ......................................................................................................................................................... 25 4.3.1 Bosvegetatie ......................................................................................................................................... 26 4.3.2 Grasvegetatie .......................................................................................................................................

28 4.3.3 Functionele beplanting ........................................................................................................................ 28 4.3.4 Stinsenplanten ..................................................................................................................................... 29 4.3.5 Fauna .................................................................................................................................................... 29 5. EENMALIGE MAATREGELEN .............................................................................................................................. 30 5.1 Prioriteit 1 ................................................................................................................................................... 30 5.1.1 Inhalen achterstand dunning ............................................................................................................... 30 5.1.2 Inhalen achterstand esdoorns verwijderen ......................................................................................... 30 5.1.3 Herplant Torenlaan – eerste fase ......................................................................................................... 31 5.1.4 Cultuurhistorie zichtbaar maken bij entree Glipper Dreef ...................................................................

31 5.1.5 Herstel zichtlijnen................................................................................................................................. 32 5.1.6 Kop en schotel ...................................................................................................................................... 32 5.1.7 Rhododendronvijver ............................................................................................................................ 33 5.1.8 Hondenzwemplaatsen ......................................................................................................................... 33 5.1.9 Natuurvriendelijke oever weiland Vrijheidsdreef ................................................................................ 34 5.1.10 Natuurlijke opbouw bosranden ......................................................................................................... 34 2/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

5.2 Prioriteit 2 ................................................................................................................................................... 35 5.2.1 Herstel Belvedèreheuvel ...................................................................................................................... 35 5.2.2 Zichtlijn Beukenlaan verbeteren .......................................................................................................... 36 5.2.3 Hekwerken vervangen ......................................................................................................................... 37 5.2.4 Vervangen zandbak door nieuw speelobject ....................................................................................... 37 5.2.5 Herplant Vrijheidsdreef ........................................................................................................................ 37 5.2.6 Herplant Lindes Sterrebos .................................................................................................................... 37 5.2.7 Herplant Burgemeester van Rappardlaan ............................................................................................ 38 6. BEHEERPLAN VOOR DE PERIODE 2015-2020 (6 JAAR) ......................................................................................

39 6.1 Reguliere / jaarlijkse beheermaatregelen ................................................................................................... 39 6.1.1 Boomcontrole en snoeien .................................................................................................................... 39 6.1.2 Afvoeren dood hout en takkenrillen maken ........................................................................................ 39 6.1.3 Maaien grasvegetatie ........................................................................................................................... 40 6.1.4 Snoeien functionele beplanting ........................................................................................................... 40 6.1.5 Bestrijding “ongewenste soorten” ....................................................................................................... 40 6.1.6 Onderhoud sloten en vijvers ................................................................................................................ 41 6.1.7 Onderhoud wandelpaden .................................................................................................................... 42 6.1.8 Onderhoud meubilair ...........................................................................................................................

42 6.1.9 Verzorging van de Schotse Hooglanders .............................................................................................. 42 6.1.10 Toezicht en handhaving ..................................................................................................................... 43 6.2 Cyclisch beheer .......................................................................................................................................... 43 6.2.1 Dunning ................................................................................................................................................ 43 6.2.2 Esdoornbestrijding ............................................................................................................................... 46 6.3 Nieuwe beheervoorstellen .......................................................................................................................... 47 6.3.1 Proef begrazing door schapen ............................................................................................................. 47 6.3.2 Vaststellen gedragscode flora & fauna ................................................................................................ 47 6.4 Beheersmaatregelen buiten de kaders van dit beheerplan .......................................................................

48 6.5 Jaarlijks werkplan - uitvoeringsplan ............................................................................................................ 49 7. KOSTEN EN FINANCIERING .............................................................................................................................. 50 7.1 Jaarlijkse onderhoudskosten .................................................................................................................... 50 7.1.1 Subsidie voor onderhoud Rijksmonumenten ....................................................................................... 50 7.2 Kosten eenmalige maatregelen .................................................................................................................. 51 8. COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE.................................................................................................................... 52 8.1 Gebruikersgroep Wandelbos Groenendaal................................................................................................. 52 8.2 Communicatie uitvoering werkzaamheden ............................................................................................... 52 8.3 Stimuleren van onderhoud door vrijwilligers .........................................................................................

52 8.4 Uitwisselen van kennis en informatie over natuurwaarden ....................................................................... 53 8.5 Verbeteren informatievoorziening ter plaatse ........................................................................................... 53 9. LITERATUURLIJST ............................................................................................................................................... 54

3/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

SAMENVATTING Het laatste beheerplan voor wandelbos Groenendaal dateert uit juni 1992. Daarmee is het plan al ruim 20 jaar oud. Hoogste tijd voor een actualisatie. De actualisatie van het beheerplan is gestart in 2013, het jaar van het 100-jarig bestaan van wandelbos Groenendaal. In dit jaar heeft in oktober een symposium plaatsgevonden over de toekomst van het wandelbos met verschillende partijen. In het proces van de totstandkoming van dit beheerplan is ook met verschillende belanghebbende partijen en organisaties gesproken. Op basis van de inventarisatie en analyse kan worden gesteld dat de belangrijkste waarden van het wandelbos in de afgelopen jaren in grote lijnen niet zijn veranderd. Daardoor is het niet nodig om principiële wijzigingen door te voeren in de uitgangspunten ten opzichte van het vorige beheerplan. Dit beheerplan is geschreven aan de hand van drie thema’s: cultuurhistorie, recreatie en natuur. De conclusie van de inventarisatie en analyse op deze drie thema’s luidt: - Cultuurhistorie: Het herstel en beheer van de cultuurhistorische terreinonderdelen en elementen is de afgelopen jaren niet adequaat aangepakt. Er is veel potentie om de cultuurhistorie beter zichtbaar te maken. - Recreatie: De recreatieve waarde van het bos is hoog.

Er is nog meer potentieel, maar bij uitbreiding van recreatieve voorzieningen moet rekening worden gehouden met de beleefbaarheid, zodat het bos aantrekkelijk blijft voor mens en dier. - Natuur: Ecologisch beheer heeft bijgedragen aan de zeer hoge natuurwaarden. Dit kan nog verhoogd worden door het creëren van meer openheid en het ontwikkelen van natuurlijke bosranden. De hoofddoelstelling luidt: De beleving van de cultuurhistorische waarde van het bos versterken, met behoud van de grote ecologische variatie en de mogelijkheden voor diverse vormen van recreatie. Het beheer is altijd een afweging van belangen. Per locatie en beheerobject moet een keuze gemaakt worden. In de bosvakken wordt gestuurd op de ecologie. De cultuurhistorische plekken zullen behouden en zo mogelijk worden versterkt. Op deze plekken is het beeld belangrijker dan de natuurwaarde. Dit beheerplan bestaat uit een 18-jarige beheervisie (2015-2032) en een 6-jarig beheerplan (2015-2020). Het 6-jarige beheerplan is het praktijkdeel. Deze termijn is gerelateerd aan de 6 jaren subsidiecyclus voor het onderhoud van de groene monumenten. Om uiteindelijk de juiste en afgesproken onderhoudsmaatregelen te kunnen nemen, wordt op basis van de beheervisie en het uitvoeringsplan jaarlijks een werkplan opgesteld.

Tegen het einde van de periode van 6 jaar wordt het beheer geëvalueerd en gekeken of het beheer bijgestuurd moet worden. Mogelijk is een kleine actualisatie van het uitvoeringsplan nodig voor het indienen van een nieuwe subsidieaanvraag. Alle maatregelen worden vooraf besproken met verschillende groepen en belanghebbenden van het bos. Hiervoor wordt een Gebruikersgroep Wandelbos Groenendaal opgericht. De beheervisie is beschreven met behulp van streefbeelden. Dit eindbeeld kan worden bereikt met regulier beheer of een aanpassing daarvan. Soms zijn eenmalige maatregelen nodig om dit streefbeeld te bereiken. Deze maatregelen kunnen gefaseerd worden uitgevoerd. Er zijn 2 prioriteiten aan de maatregelen toegekend. Prioriteit 1 maatregelen worden in de eerste periode van 6 jaar (2015-2020) uitgevoerd. Prioriteit 2 is wenselijk maar wordt pas opgepakt nadat de prioriteit 1 is uitgevoerd. De kosten van deze eenmalige maatregelen zijn beperkt, doordat dit zoveel mogelijk in het reguliere werk wordt opgepakt. Hierdoor duurt het langer voordat de maatregelen zijn uitgevoerd, maar het voordeel hiervan is dat de veranderingen voor de recreant geleidelijk gaan. In de gemeentelijke begroting van 2015 is een bedrag van € 314.553 opgenomen voor het reguliere onderhoud van wandelbos Groenendaal. Het Wandelbos Groenendaal heeft de status van groen Rijksmonument.

Een deel van de onderhoudswerkzaamheden komt hierdoor in aanmerking voor subsidie op grond van de Subsidieregeling Instandhouding Monumenten (Sim). Wanneer de jaarlijkse subsidie voor het onderhoud aan het reguliere budget wordt toegevoegd ontstaat financiële ruimte voor eenmalige maatregelen, zoals externe inhuur bij het inhalen van achterstanden in dunning en esdoorns verwijderen.

4/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

1. INLEIDING 1.1 Aanleiding Wandelbos Groenendaal is alweer ruim honderd jaar van de Heemstedenaren. Puur een wandelbos is Groenendaal al lang niet meer. Tegenwoordig heeft bijna iedereen in Heemstede wel een eigen reden om het bos te bezoeken. Een bezoekje aan de kinderboerderij of speeltuin, een rondje hardlopen, de hond uitlaten, het beleven van de rijke historie of op zoek gaan naar een bijzondere plant of dier. Het zal vanzelf spreken dat een beheerplan voor een gebied als dit ‘ iedereen’ aangaat. Door de vele gebruikers heb je altijd te maken met tegengestelde belangen. Veranderingen in beheer dienen dan ook zorgvuldig afgewogen te worden. Het ecologisch beheerplan Groenendaal-Meerenberg dateert uit 1992. Het is na ruim twintig jaar tijd om dit beheerplan te actualiseren. Diverse partijen zoals de Vrienden van Groenendaal, IVN , HVHB (Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek), KNNV (vereniging voor veldbiologie) zijn benaderd mee te denken in dit proces. Zij vertegenwoordigen de voornaamste belangen op het gebied van historie, natuur en gebruik. Enkele andere partijen zijn direct belanghebbenden, omdat ze gevestigd zijn in het bos. Ook zij zijn rechtstreeks benaderd om mee te denken in de totstandkoming van dit beheerplan. Wandelbos Groenendaal moet dusdanig beheerd worden dat het er aangenaam is voor een grote diversiteit aan mensen, planten en dieren

Doelstelling Dit beheerplan heeft als doel de huidige waarden van het wandelbos Groenendaal vast te leggen en richting te geven aan ontwikkelingen, om ervoor te zorgen dat het wandelbos de aantrekkelijke groene publiekstrekker van de gemeente blijft, met een hoge ecologische waarde en waar de rijke historie van het gebied kan worden beleefd. In deze doelstelling zijn de drie pijlers van het bos beschreven, namelijk: cultuurhistorie, recreatie en natuur. De hoofddoelstelling is om deze elementen alle drie te behouden of te ontwikkelen en waar mogelijk elkaar te laten versterken. Deze drie pijlers zijn de rode draad in dit beheerplan. Samen met betrokken partijen zijn en worden (waar nodig in de toekomst) afwegingen gemaakt zodat Wandelbos Groenendaal zo optimaal mogelijk gebruikt en beleefd kan worden. 1.2 Kaders Het wandelbos is niet alleen voor Heemstede van groot belang. Ook op hoger schaalniveau speelt het een grote rol. Zo is het bos een onderdeel van de ecologische hoofdstructuur en is het een belangrijk recreatiegebied met regionale aantrekkingskracht en met een interessante cultuurhistorie voor de regio.

5/55 Bron: Structuurvisie Noord-Holland 2040

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

Dit beheerplan staat dus niet op zichzelf. De verschillende (ook gemeentelijke) documenten die van invloed zijn op of relatie hebben met dit beheerplan worden beschreven in bijlage 2. Onderstaande kaart geeft weer welk gebied precies wordt beschreven in dit beheerplan. Globaal is het te beschrijven als het gebied tussen de Ritzema Boskade aan de noordkant, de Herenweg aan de westkant, de Groenendaalkade/Herfstlaan/Glipper Dreef aan de oostkant. De zuidkant is wat diffuser, buiten de bebouwing van de Thorbeckelaan. De Glipper Dreef en de Algemene Begraafplaats vormen de begrenzing van Groenendaal aan de oostkant. Private of verpachte gebieden zoals de Bosbeek, Mariënheuvel , tennisvereniging Merlenhove, restaurant Landgoed Groenendaal en speeltuin Groenendaal vallen buiten de kaders van dit beheerplan, net zoals de kinderboerderij en de tuinen van Stichting Kom in mijn tuin. De Vrijheidsdreef vormt oorspronkelijk de entree van Groenendaal en is daarom in zijn geheel onderdeel van dit beheerplan.

Er is een integrale visie op het bos waar alle elementen onderdeel van zijn. Het beheer gaat echter alleen over het onderhoud van het groen, de paden en het meubilair van het wandelbos. Het beheer van de overige elementen valt buiten de kaders van dit plan. Het betreft hier het onderhoud aan de monumentale gebouwen, wegen, verlichting, bruggen en beschoeiingen en het baggeren van de watergangen en vijvers.

6/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

1.3 Leeswijzer Dit beheerplan is geschreven aan de hand van drie thema’s: cultuurhistorie, recreatie en natuur. Deze thema’s worden in de verschillende hoofdstukken uitgediept. In hoofdstuk 2 wordt compact weergegeven wat de huidige kwaliteiten zijn, maar ook wat bedreigingen zijn en waar kansen liggen. Een SWOT-analyse vat de diverse punten goed samen. In hoofdstuk 3 staat de hoofddoelstelling van het bos in combinatie met de ambities per thema. Hierop volgt de beheervisie 2015-2032 in hoofdstuk 4 waarin per object wordt beschreven wat uiteindelijk nodig is om deze doelstellingen te halen. In hoofdstuk 5 volgen de eenmalige maatregelen met bijbehorende kosten. In hoofdstuk 6 wordt beschreven welke maatregelen er jaarlijks nodig zijn om het bos in stand te houden. Hieraan worden de jaarlijkse werkplannen gehangen. Hoofdstuk 7 geeft een overzicht van de kosten van de eenmalige en reguliere maatregelen en de financiering hiervan. Hoofdstuk 8 beschrijft hoe de communicatie en participatie van de diverse maatregelen jaarlijks en incidenteel gaat plaatsvinden.

7/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

2. WAT IS DE HUIDIGE KWALITEIT VAN HET WANDELBOS? Wat maakt het wandelbos Groenendaal uniek? Dat het bos bijzondere waarden heeft is bekend, maar hoe zit het nu met de specifieke waarden. Hoe zijn deze ontstaan, hoe is het bos gevormd, wat is hier nog van te herkennen? Op basis van literatuuronderzoek, veldwerk en gesprekken met experts en gebruikers is een inventarisatie en analyse van de huidige kwaliteit van het wandelbos gemaakt. In bijlage 1 en 2 is de volledige inventarisatie en analyse te vinden. De belangrijkste conclusies worden in dit hoofdstuk beschreven op de punten cultuurhistorie, recreatie en natuur. De belangrijkste conclusies zijn per thema samengevat in een SWOT-analyse. Dit staat voor Strength (sterkte punten), Weakness (zwakke punten), Opportunities (kansen) en Threats (bedreigingen). 2.1 Cultuurhistorie

8/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

Het bos bestaat historisch gezien uit twee delen: ‘Groenendaal’ en ‘Meer en Berg’. De belangrijkste historische elementen dateren bijna allemaal uit de 18de eeuw. Op 17 juli 1913 krijgt Groenendaal officieel de functie als openbaar wandelpark. In het zuidelijk deel (Meerenberg) van het wandelbos is het oorspronkelijke ontwerp van Zocher met de tuin van Marot als basis nog grotendeels aanwezig. Dit deel is in 1948 door de gemeente aangekocht. Het gehele terrein heeft sinds 2005 de status van Rijksmonument. De waardering in het kader van de monumentenstatus luidt: “De historische tuin- en parkaanleg van Groenendaal is van belang als voorbeeld van een in de kern gaaf bewaard en in zijn soort uniek grootschalige parkbos met opvallende monumentale lanen naast vroeg landschappelijke kleinschalige elementen in de loop van de tweede helft van de 18de eeuw tot stand gekomen.” (De volledige beoordeling van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is te lezen in de bijlagen, § 1.2.2). Vooral de lanen en de vijvers zijn belangrijke zichtbare historische elementen. Daarnaast zijn er nog enkele zichtbare landschappelijke elementen die een grote historische waarde hebben, zoals de Marotheuvels en de uitzichtheuvels met zichtlijnen.

Landschappelijke waarde Het wandelbos heeft door zijn ligging op het oude duin (strandwal) en cultuurhistorische aanleg veel terreindelen met lichte glooiingen en enkele heuvels. Cultuurhistorisch gezien zijn deze hoogteverschillen bijzonder waardevol voor de beleving van de oude strandwal. Voor de recreant biedt het een meerwaarde in de beleving van het wandelbos. Het in stand houden en mogelijk zichtbaarder maken van deze glooiingen verdient aandacht. Lanen De historische bomenlanen zijn belangrijke cultuurhistorische structuurdragers. De staat van onderhoud en vitaliteit van de lanen varieert. In bijlage §1.2.6 zijn alle bomenlanen apart beschreven. Het handhaven van de historische bomenlanen verdient extra aandacht. In de loop der jaren zijn steeds meer laanbomen dood gegaan. Er is grote aandacht nodig voor het herstel van in verval geraakte lanen. Vijvers e De waterpartijen in Groenendaal zijn grotendeels aangelegd in de 18 eeuw en onderdeel van het cultuurhistorische erfgoed van Groenendaal. In bijlage §1.2.7 zijn alle watergangen en vijvers apart beschreven. De historische uitstraling van vijvers en waterpartijen is in de loop der jaren steeds meer overgegaan in een natuurlijk karakter. Op deze locaties is het herstel van het cultuurbos belangijker dan het ecologische beheer.

Het historisch karakter kan worden verbeterd door deze te ontdoen van oprukkende beplanting en het herstellen van de oevers. Hierdoor zal de beleving van de bezoeker sterk toenemen. Zichtlijnen Vanuit recreatief en cultuurhistorisch oogpunt is het wenselijk om een aantal oude zichtlijnen weer goed tot uiting te laten komen. Het betreft zichtlijnen vanaf de verschillende uitkijkpunten in het park, zoals de Belvedère en De Uitkijk, en zichten op terreinonderdelen en elementen die van belang zijn voor de beleving van het terrein, zoals op een open ruimte, waterpartij of boomgroep. De recreatieve beleving van het wandelbos zal hierdoor sterk toenemen, omdat de bezoeker aantrekkelijke uitzichten krijgt te zien. Bouwwerken en folly’s Verschillende gebouwen en objecten in het wandelbos zijn aangewezen als Rijksmonument. Hoewel het beheer hiervan buiten de kaders van dit beheerplan valt, zijn deze historische bouwwerken wel erg belangrijk voor de beleving van de historie. Het onderhoud van enkele bouwwerken heeft dringend aandacht nodig. Daarnaast waren er vroeger diverse folly’s aanwezig in het bos, zoals het heksenhuisje en de schelpennis. Een folly is een niet-conventioneel bouwwerk met als enig doel decoratie en kenmerkend voor landgoederen van eind 18e tot begin 19e eeuw en de Engelse Landschapsstijl.

In bijlage §1.2.4 zijn de belangrijkste historische gebouwen en objecten beschreven en op kaart weergegeven. In de loop der jaren zijn er verschillende historische gebouwen en folly’s verwijderd.

9/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

S - aanwezigheid van historische objecten, lanen en vijvers - veel variatie in reliëf W - matige kwaliteit van enkele historische elementen, vooral vijvers en lanen - dichtgegroeide zichtlijnen O - subsidiemogelijkheden voor groene Rijksmonumenten - herstel historische objecten, zoals de Belvédère en Rhododendronvijver - beleving van de historie door herstel van zichtlijnen - beleefbaar maken van de oude strandwal, door glooiingen zichtbaarder te maken - herbouw van kenmerkende folly’s, zoals de schelpennis of walvisbank - mogelijk externe financiering voor herbouw Belvédère en/of andere cultuurelementen T - natuurvriendelijke oevers en flauwe oevers door honden en koeien, waardoor verandering van historische vorm van de vijvers - verlies historische uitstraling van lanen door uitval zonder herplant

Het herstel en beheer van de cultuurhistorische terreinonderdelen en elementen is de afgelopen jaren niet adequaat aangepakt. Er is veel potentie om de cultuurhistorie beter zichtbaar te maken.

10/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

2.2 Recreatie

11/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

Het wandelbos heeft zeer grote recreatieve waarden. Tienduizenden mensen maken jaarlijks gebruik van de vele voorzieningen in en rond het bos. De aanwezigheid van onder andere de kinderboerderij, de speeltuin en het restaurant maken het bos attractief voor jong en oud. Ook de tennisbanen, de ponytrack en de wandelingen van het IVN zorgen voor actieve gebruikers. Vooral voor hondenliefhebbers is Groenendaal een geliefd wandelgebied, omdat de hond in dit bosgebied niet overal aan de lijn hoeft. In het deel ten noorden van de Sparrenlaan waar veel wandelaars met honden komen, is het aanmerkelijk drukker dan in het zuidelijke hondenvrije gedeelte. Doordeweeks wordt de recreatieve druk in het bos vooral bepaald door hardlopers en wandelaars uit Heemstede waarvan een groot deel zijn hond uitlaat. In het weekeinde is het vaak veel drukker door zowel veel bezoekers uit Heemstede als uit de regio. In het noordelijk deel en het deel rond de ingang bij de kinderboerderij, bij de zandbak, is de recreatieve druk het grootst. De wandelroutes door Groenendaal-Meerenberg worden gevormd meerdere gemarkeerde routes door het terrein. De rode en de gele rondwandeling. Een cultuurhistorische wandelroute gemarkeerd met witte paaltjes. Een wandeling ‘buitenplaatsenpad’ van Landschap Noord-Holland aangegeven met paaltje met een groen bordje.

En een route gemarkeerd door blauwe paaltjes om aan te geven waar de honden door het hondenvrije deel aangelijnd moeten blijven. Er zijn verschillende speurtochten, georganiseerd door Pannenkoekenhuis De Konijnenberg en vanuit de kinderboerderij. Ook is er een geo-cachingroute (schat zoeken met kompas) door het bos. Deze wandeling is ongeveer 5 km lang, maar uiteraard niet gemarkeerd in het bos. De hoofdroutes zijn voldoende toegankelijk voor kinderwagens en rolstoelen. De entrees zijn minder geschikt voor rolstoelers, dit dient aandacht te krijgen. Voor fietsers zijn de mogelijkheden beperkt. Door betreding van de oevers door honden (en koeien) , verdwijnen kenmerkende lijnen van de oude aanleg. Omdat er in de zuidelijk deel enkele cultuurhistorische elementen aanwezig zijn, maar ook meer bosvakken met onderbeplanting, is het raadzaam de huidige verdeling te handhaven. Hiermee blijft ook een deel van het bos goed geschikt voor bijvoorbeeld kinderdagverblijven of wandelaars die de rust zoeken en de natuur of de historie willen beleven. Er staan voldoende bankjes en afvalbakken in het bos. Wel zijn er slechts weinig picknickbanken. De uitstraling van het meubilair is sober en doelmatig. Er zijn vier parkeerplaatsen, waarvan er drie centraal gelegen zijn nabij het restaurant en de kinderboerderij. De andere parkeerplaats ligt aan de Sparrenlaan.

De parkeermogelijkheden bij de entrees aan de zuidzijde van het bos zijn beperkt. De organisaties die in het bos gevestigd zijn, hebben diverse kleine wensen en verzoeken. Restaurant Landgoed Groenendaal en tennisvereniging Merlenhove zouden graag meer verlichting willen langs de paden en het parkeerterrein. Het gevoel van veiligheid is belangrijk voor hun bezoekers. In de avond is het vrij donker. De speeltuin en de ponytrack willen extra aandacht voor (fiets)parkeren en de verkeersveiligheid. De speeltuin zou graag het paviljoentje naast de speeltuin willen gebruiken als eenvoudige horecavoorziening. Scouting WABO (clubhuis in het oude Flora-gebouw) wil graag een kampvuurplaats kunnen maken dicht bij hun kamphuis. Stichting Kom in mijn tuin is gevestigd in het zuiden van Groenendaal naast de oude kwekerij. Voor hen is het belangrijk dat de tuin toegankelijk is en dat de paden ernaartoe ook rolstoelvriendelijk zijn.

S - Aantrekkelijke voorzieningen in het bos en de directe omgeving (kinderboerderij en speeltuin) - Geliefd gebied voor hondenbezitters, omdat honden mogen loslopen in wet noordelijke deel - Zuidelijk gebied hondenvrij, hierdoor meer een rustgebied - Begrazing door koeien met hoge aaibaarheidsfactor W - Hoge recreatiedruk en overlast van honden in het noordelijk deel - toegang tot het bos is moeilijk voor rolstoelers - Beperkte belevingsmogelijkheden voor fietsers O - Meer spelaanleiding voor kinderen: ruimte voor balspelen, klimbomen en dergelijke - Meer picknickbanken 12/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

- Meer verlichting rond parkeerterrein - Betere parkeervoorzieningen bij de entrees aan de zuidzijde van het bos - Meer eenvoudige horecavoorzieningen in het bos T - Grootschalige ingrepen (lanen vervangen of rigoureus dunnen) zonder goede uitleg, - Meer bezoekers in het zuidelijk gaat ten koste van de rust - Extra voorzieningen in het bos leiden tot meer verstoring van natuur De recreatieve waarde van het bos is hoog. Er is nog meer potentieel, maar bij uitbreiding van recreatieve voorzieningen moet rekening worden gehouden met de beleefbaarheid, zodat het bos aantrekkelijk blijft voor mens en dier.

2.3 Natuur In 1990 is het onderhoud van het bos Groenendaal omgevormd van traditioneel naar ecologisch beheer. De ecologische aanpak heeft gezorgd voor een toename in variëteit van flora en fauna. Samen met Bosbeek, Mariënheuvel en de Algemene Begraafplaats vormt het wandelbos Groenendaal een ecologisch samenhangend boscomplex met zeer hoge natuurwaarden. Uit flora en fauna-inventarisaties blijkt dat de soortenrijkdom in Groenendaal zeer groot is en dat er veel zeldzame planten en dieren voorkomen. Vooral de grote verscheidenheid aan bosvogels en vleermuizen is bijzonder. Deze ecologische waarde wordt voornamelijk bepaald door soorten die kenmerkend zijn voor oude bossen. Groenendaal heeft een soortenrijke flora. De groeiplaatsen zijn vaak echter veelal klein en/of zeer verspreid, waardoor veel soorten kwetsbaar zijn en de ecologische betekenis voor de fauna beperkt is. Naast de soorten die van nature thuishoren in een bos zijn er ook bijzondere bomen, struiken en planten aanwezig als overblijfselen zijn uit de landgoedperiode. Deze oude bomen, struiken en stinsenflora, die e om hun opvallende bloei, herfstkleuren of imposante groeiwijze vanaf de 19 eeuw zijn aangeplant hebben ook een historische waarde. Mede door de variatie aan houtsoorten is de paddenstoelenflora van Groenendaal goed ontwikkeld.

Het vele, langdurig staande of liggende dode hout is een belangrijke voedingsbodem. Er is een groot aantal soorten te vinden, vooral in het zuidelijke, recreatief minder intensief gebruikte gedeelte. De invloed van honden op de ecologische ontwikkeling van het wandelbos lijkt beperkt, maar dat er een zekere mate van verstoring is lijkt waarschijnlijk. Door de afwezigheid van struinende honden in het zuidelijk deel heeft de ondergroei in dit deel van het bos zichtbaar meer kans gekregen zich te ontwikkelen. Dat vertaalt zich in hogere natuurwaarden dan gemiddeld in het noordelijke deel. Daarom is het raadzaam de huidige verdeling te handhaven. Mantel en zoomvegetaties - heesters Goed opgebouwde bosranden vormen een geleidelijke overgang tussen bos en open veld. Deze bosranden vormen een leefgebied voor diverse vogel- en vlindersoorten en kleine zoogdieren. Er zijn relatief weinig plekken met dergelijke goed ontwikkelde mantel- en zoomvegetatie. Open ruimten (zonlicht) zijn nodig voor het ontwikkelen van ondergroei en gevarieerde kruidenvegetaties. Vanuit natuuroogpunt moet dit aandacht krijgen. Goede mogelijkheden liggen op plekken waar het bos grenst aan graslanden en open ruimten in het park. Open terreinen Meer openheid is gewenst. In het parkbos biedt een open terrein de nodige afwisseling.

Deze vaak met gras of kruiden begroeide terreinen bieden uitzicht en langs de randen kan een heester/zoomvegetatie ontstaan. Het behoud en herstel van open terreinonderdelen biedt kansen voor het verhogen van de heesterrijkdom en het vrijstellen van zichtlijnen. Dit zal weer een positief effect hebben op de recreatieve beleving en is waardevol voor de ecologie en cultuurhistorie. 13/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

Natuurlijke verjonging - dunnen Natuurlijke verjonging van bomen is belangrijk om een vitaal bos te houden. In een bestaand bos is voldoende lichttoetreding nodig, anders zullen alleen de zogenaamde schaduwboomsoorten zoals beuk en esdoorn zich verjongen. Natuurlijke verjonging van eikenbomen heeft nauwelijks de kans, omdat de hoeveelheid licht te beperkt is. Wanneer dunning achterwege blijft, zal het bos steeds eenzijdiger worden. De afgelopen jaren is er een achterstand ontstaan in dunning en in het verwijderen van esdoorns. Begrazing De begrazing met Schotse Hooglanders heeft een positief effect op biodiversiteit en variatie in het bos. Ze eten vooral langer gras en kleinere kruiden en ook af en toe jonge twijgen van struiken. Er is onderzoek gedaan naar het effect van begrazing en welke vorm het beste is voor Groenendaal; dit is bijgevoegd in bijlage 4. Er zijn nauwelijks incidenten met de dieren in relatie tot recreanten of honden. Wanneer er incidenten zijn heeft dit te maken met personen die te dicht bij de koeien komen of opjagen door honden. Boomstammen en takkenrillen Dood hout heeft een hoge ecologische waarde. Omgevallen bomen en snoeihout blijft in principe altijd in het bos. Het beeld is echter ook van belang. Bij een teveel aan door hout en omgevallen bomen kan dit een zeer rommelig beeld geven.

Ook mogen takkenrillen het aanzien van cultuurhistorische elementen, zoals zichtlijnen, niet aantasten. In dat geval zou het hout wel verwijderd of verplaatst moeten worden. Takkenrillen gemaakt van grof snoeiafval zijn van belang voor bepaalde diersoorten. Helaas zijn veel van de huidige takkenrillen te klein om de ecologische potentie te benutten. Nieuwe takkenrillen moeten in de toekomst bij de aanleg voldoende volume hebben, minimaal een meter breed en een meter hoog. Een bestaande stammenwal moet niet worden opgehoogd of verbreed met los takkenmateriaal. Dit is bijna altijd ongunstig, vooral voor paddenstoelen, omdat reeds bestaande vruchtlichamen dan kunnen afsterven (‘verstikken’).

S - Aanwezigheid van beschermde planten- en dierensoorten en rode lijst soorten - Aanwezigheid van dood hout en takkenrillen - Aanwezigheid van veel verschillende soorten paddenstoelen, waaronder enkele zeer zeldzame - Begrazing heeft een positief effect op de biodiversiteit W - Weinig ondergroei / heesters - Weinig natuurlijke bosranden - Veel esdoornopschot - Gebied vrij geïsoleerd, nauwelijks uitwisseling fauna mogelijk O - Landgoed Mariënheuvel openstellen en bijvoegen - Relaties met natuurorganisaties (IVN, KNNV, Vogelwerkgroep) verbeteren - Aanvullende vormen van begrazing onderzoeken - Inventarisatiegegevens van natuurorganisaties beter registreren - Inzet vrijwilligers structureren T - Te grote recreatiedruk voor behoud van natuurwaarden - Grootschalige ingrepen, kappen van gezonde bomen bij laanboomvervanging of dunning - Extra verlichting in het bos veroorzaakt mogelijk verstoring voor nachtdieren - Grotere achterstand in onderhoud (dunnen en esdoornbestrijding) waardoor minder variatie in vegetatie

Ecologisch beheer heeft bijgedragen aan de zeer hoge natuurwaarden. Dit kan nog verhoogd worden door het creëren van meer openheid en het ontwikkelen van natuurlijke bosranden.

14/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

2.4 Samenvatting huidige kwaliteit De belangrijkste conclusies uit de analyse kunnen worden samengevat in de onderstaande SWOT-analyse. Sterke punten - Aanwezigheid van historische objecten, lanen en vijvers - Veel variatie in reliëf - Aantrekkelijke voorzieningen in het bos en de directe omgeving (kinderboerderij en speeltuin) - Geliefd gebied voor hondenbezitters, omdat de honden mogen loslopen - Zuidelijk gebied hondenvrij, hierdoor meer een rustgebied - Begrazing door koeien met hoge aaibaarheidsfactor hebben positief effect op recreatie - Begrazing heeft een positief effect op de biodiversiteit - Aanwezigheid van beschermde planten- en dierensoorten en rode lijst soorten - Aanwezigheid van dood hout en takkenrillen - Aanwezigheid van veel verschillende soorten paddenstoelen, waaronder enkele zeer zeldzame

Zwakke punten - Matige kwaliteit van enkele historische elementen, vooral vijvers en lanen - Dichtgegroeide zichtlijnen - Hoge recreatiedruk en overlast van honden in het noordelijk deel - Beperkte belevingsmogelijkheden voor fietsers - Weinig ondergroei / heesters - Weinig natuurlijke bosranden - Veel esdoorn opschot - Gebied vrij geïsoleerd, nauwelijks uitwisseling fauna mogelijk

Kansen - Subsidiemogelijkheden voor groen Rijksmonumenten - Herstel cultuurhistorische landschapsobjecten - beleving van de historie door herstel van zichtlijnen - beleefbaar maken van de oude strandwal, door accidentatie zichtbaarder te maken - herstel van kenmerkende follies, zoals de schelpennis of walvisbank - Mogelijk externe financiering voor herstel Belvedère en/of andere cultuurelementen - Meer openheid en variatie in vegetatiestructuren - Meer spelaanleiding voor kinderen - Meer picknickbanken - Meer/betere verlichting rond parkeerterrein - Betere parkeervoorzieningen bij de entrees aan de zuidzijde van het bos - Meer eenvoudige horecavoorzieningen in het bos - Aanvullende vormen van begrazing onderzoeken - Samenwerking Vrienden van Groenendaal bij opstellen onderhoudsplannen - Relaties met natuurorganisatie (IVN, KNNV) verbeteren - Inventarisatiegegeven van natuurorganisaties beter registreren - Inzet vrijwilligers structureren

Bedreigingen - Natuurvriendelijke oevers en flauwe oevers door honden, waardoor verandering van historische vorm van de vijvers - Verlies historische uitstraling van lanen door uitval zonder herplant. - Grootschalige ingrepen (lanen vervangen of rigoureus dunnen) zonder goede uitleg - Meer bezoekers in het zuidelijk gaat ten koste van de rust - extra voorzieningen in het bos leiden tot meer verstoring voor natuur - Te grote recreatie druk voor behoud natuurwaarden - Grootschalige ingrepen, kappen van gezonde bomen bij laanboomvervanging of dunning - Extra verlichting in het bos veroorzaakt mogelijk verstoring voor nachtdieren - Grotere achterstand in onderhoud (dunnen en esdoornbestrijding) waardoor minder variatie in vegetatie - Gemeentelijke bezuinigingen op onderhoud

15/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

3. DOELSTELLING EN AMBITIES Op basis van de inventarisatie en analyse kan worden gesteld dat deze waarden in de afgelopen jaren in grote lijnen niet zijn veranderd. Daarvoor lijkt het niet nodig om principiële wijzigingen door te voeren in de uitgangspunten ten opzichte van het vorige beheerplan. De belangrijkste doelstellingen van het beheerplan uit 1992 gelden daarmee nog steeds: - een bosterrein met ruime mogelijkheden voor intensieve en extensieve recreatie - een zelfregulerend bosterrein met een grote ecologische variatie; - handhaven en herstellen van de historische elementen. Groenendaal is een cultuurhistorisch bepaald bos, dat in 1913 een wandelbos is geworden en sinds 1992 ecologisch wordt beheerd. Er is niet direct een verschil in prioriteit tussen de verschillende waarden: cultuurhistorie, recreatie en natuur. Geconcludeerd is dat de afgelopen decennia de nadruk heeft gelegen op het ecologisch beheren van het wandelbos. De recreatieve mogelijkheden speelden daarnaast een belangrijke rol. Het behouden van de cultuurhistorische waarde is minder adequaat opgepakt. Van het herstellen van historische elementen is helemaal geen sprake geweest. De versterking van de historische waarde dient nu dan ook prioriteit te krijgen.

Alleen zo worden de unieke aspecten van de voormalige buitenplaats Groenendaal versterkt: - als een van de weinige plekken in Nederland waar de landschapsinrichting van Marot en Zocher zichtbaar zijn; - als eerste wandelbos in Nederland, exclusief aangekocht door een gemeente voor dit doel; - als unieke mix van openbare recreatie en cultuur, ofwel cultuurhistorisch toerisme; - als vanaf 1913 'de groene magneet van Heemstede', de bepalende factor van het groene karakter van het dorp. De hoofddoelstelling luidt: De beleving van de cultuurhistorische waarde van het bos versterken, met behoud van de grote ecologische variatie en de mogelijkheden voor diverse vormen van recreatie.

Deze hoofddoelstelling kan worden vertaald in de volgende ambities: Cultuurhistorie De landschappelijke karakteristieken zichtbaarder maken Behouden historische bouwkundige elementen Herstel van verdwenen elementen, mogelijk in nieuwe vorm Herstel van historische bomenlanen en vijvers Rijksmonumentenstatus benutten Recreatie Natuur -

Aantrekkelijk bos voor diverse vormen van recreatie: hondenbezitters, kinderen, natuurliefhebbers, sporters, cultuurhistorisch geïnteresseerden etc. Oppervlakte hondenlosloopgebied handhaven Hoofdroutes goed toegankelijk voor mindervaliden

Variatie in de natuur behouden en versterken Behoud biodiversiteit Beheer uitvoeren volgens gedragscode van de Flora- en faunawet Actuele informatie over de aanwezigheid van beschermde flora en fauna

Om deze ambities waar te kunnen maken is het belangrijk dat verschillende waarden (cultuurhistorie, natuur en recreatie) elkaar versterken. Het beheer is altijd een afweging van belangen, waarbij er niet per definitie altijd één waarde belangrijker is dan de ander. Wel is het van belang dat er per locatie en beheerobject duidelijke keuzes worden gemaakt, vooral tussen cultuurhistorie en natuur. 16/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

Op de kaart is de relatie tussen cultuurhistorie, natuur en recreatie weergegeven. De roze delen zijn belangrijke dragers van het historische karakter. Dit is als het ware de kapstok/ruggengraat van Groenendaal. Hier is het beeld belangrijker dan de natuurwaarde. In de bosvakken (groen) wordt gestuurd op de ecologie.

17/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

4. BEHEERVISIE 2015-2032 (18 jaar) Het beheerplan bestaat uit een beheervisie (18 jaar) en een beheerplan (6 jaar). In de visie wordt met behulp van streefbeelden beschreven hoe verschillende delen van het bos eruit zouden moeten zien. Dit eindbeeld kan worden bereikt met regulier beheer of een aanpassing daarvan. Soms zijn eenmalige maatregelen nodig om dit streefbeeld te bereiken. Een termijn van 18 jaar lijkt erg lang, maar het vorige beheerplan heeft 22 jaar gefungeerd als basis en de uitgangspunten van dat plan gelden grotendeels nog steeds. De waarde, uitstraling en betekenis van het wandelbos Groenendaal voor de gemeenten zijn onveranderd gebleven. 4.1 Cultuurhistorie De conclusie uit de analyse luidt: Het herstel en beheer van de cultuurhistorische terreinonderdelen en elementen is de afgelopen jaren niet adequaat aangepakt. Er is veel potentie om de cultuurhistorie beter zichtbaar te maken. 4.1.1 Bomenlanen De bomenlanen zijn belangrijke cultuurhistorische structuurdragers. De lanen zijn in verschillende tijdsperiodes aangelegd en hebben hierdoor ook andere uitstralingen. Er zijn diverse boomsoorten gebruikt. Een laan kan bestaan uit een enkele of een dubbele bomenrij. Er zijn momenteel 19 lanen in Groenendaal. In bijlage 3 is de huidige uitstraling en de kwaliteit van de individuele lanen beschreven.

Een aantal bomenlanen hebben de maximale levensduur bereikt en worden kwalitatief steeds slechter. De doelstelling is het historische karakter van de bomenlanen zo lang mogelijk te behouden. In sommige gevallen moeten de laanbomen vrijgezet worden van de rest van de vegetatie, omdat de omliggende vegetatie de laanbomen aan het zicht onttrekt of de groei negatief beïnvloed. Bij elke laan worden de laanbomen bevoordeeld boven de rest van de beplanting. De laanbomen worden zo lang mogelijk behouden. Deze worden alleen gekapt als deze een gevaar opleveren voor recreanten. Bij eventueel uitval van individuele bomen kan er voor worden gekozen om de stam te laten staan. Staand dood hout heeft een grote ecologische waarde. Bovendien valt het verlies van een enkele boom hierdoor minder op, waardoor het beeld van de laan langer behouden blijft. De stam wordt wel verwijderd als er gevaar voor de recreanten optreed.

Streefbeeld lanen (foto Adriënnelaan)

Stammen laten staan (foto Torenlaan)

Wanneer een laanboom wordt verwijderd, wordt op deze plek niet direct een nieuwe boom geplant. Het individueel terug planten heeft geen zin, omdat de nieuwe boom niet zal uitgroeien tot een volwaardige laanboom. Deze boom blijft klein door de (licht)concurrentie van naastgelegen beplanting en laanbomen. Als er een herplant plaats vindt, is er genoeg ruimte nodig om de nieuwe boom een kans te geven. Een laan moet daarom in één keer (mogelijk wel in meerdere delen) worden herplant. Dit betekent dat er dan dus ook enkele grote (gezonde) bomen zullen sneuvelen. Dit ligt uiteraard erg gevoelig en het moment waarop dit moet gebeuren is dan ook lastig te bepalen. Het belangrijkste criterium is dat het visueel geen laan meer is. Het kan ook zijn dat een groot aantal van de bomen dusdanig zwak of ziek zijn, dat aangenomen kan worden dat binnen enkele jaren vrijwel de hele laan zal verdwijnen. Wanneer 50 procent van de laanbomen is uitgevallen, 18/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

is een goed moment om te bepalen wanneer de laan vervangen wordt. Dit kan dan nog wel enkele jaren duren, maar dat is wel een goed moment om te starten met de voorbereidingen, zoals het regelen van de financiële middelen en de communicatie.

Doodweg Groenendaal (zo dus niet)

Bloemendaalse bos Elswoutslaan in Overveen (streefbeelden laanboomvervanging)

4.1.2 Historische bouwwerken Historische objecten dragen bij aan de beleving en het besef van de historie. Er zijn verschillende historische bouwwerken in Groenendaal met een officiële monumentenstatus. Andere objecten zijn belangrijk als onderdeel van de monumentenstatus van het gehele bos. In bijlage 1 (§ 1.2.4) zijn de belangrijkste objecten beschreven. Alle historische bouwwerken hebben een belangrijke recreatieve waarde. De doelstelling is om de nu aanwezige objecten zo lang mogelijk in goede staat te behouden. Enkele historische elementen zijn helaas in de loop der jaren verdwenen. Mogelijk kunnen enkele van deze objecten, zoals de Belvedère of de schelpennis, worden teruggeplaatst. Hierbij is het ook mogelijk om op een dergelijke locatie een nieuw eigentijds bouwwerk/kunstwerk te plaatsen met een verwijzing naar het verleden. Een goed voorbeeld hiervan is te zien in het bos van de Overplaats in Heemstede, waar een nieuwe bouwwerk is geplaatst op de plek van de oude theekoepel.

kunstobject

Nieuw ‘historisch’bouwwerk

4.1.3 Vijvers en sloten De waterpartijen in Groenendaal zijn onderdeel van het cultuurhistorische erfgoed van Groenendaal. Bij het beheer van de vijvers wordt dan ook meer gestuurd op de historische uitstraling, dan op ecologie. Dit betekent dat een scherpe oeverrand met beschoeiing de voorkeur heeft boven een natuurvriendelijke oever.

19/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

Rond enkele vijvers heeft ook de beplanting een link met de historie. Goede voorbeelden zijn de Rhododendronvijver met de rododendrons en de Lindenkom met lindebomen. Deze beplanting versterkt het historische karakter en de recreatieve waarde voor de bezoekers. De belevingswaarde van de Lelievijver kan verbeterd worden door hier waterlelies te planten. Deze kunnen worden overgezet uit het water langs de Vrijheidsdreef.

Historische vijver met beschoeiing (Sweelinckplein in Heemstede)

Streefbeeld kop en schotel (Overplaats in Heemstede)

De waterkwaliteit van de watergangen en vijvers dient goed te zijn. Door de bosrijke omgeving en doordat er weinig tot geen doorstroming is, worden de waterpartijen op termijn minder diep door bladafval en dood hout. Groot dood hout wordt daarom periodiek uit het water gehaald. Bladafval kan gedeeltelijk jaarlijks verwijderd kunnen worden. Op langere termijn wordt dit verwijderd door te baggeren. 4.1.4 Zichtlijnen Zichtlijnen zijn belangrijk voor de beleving. Ze zijn vroeger aangelegd voor een ruimtelijke ervaring van het bos. Sommige zijn nog zichtbaar, maar een aantal zijn overgroeid. Waar mogelijk moeten deze hersteld worden. Er wordt ook gekeken of er nieuwe zichtlijnen gemaakt kunnen worden ter bevordering van de recreatie en historische waarde.

20/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

4.2 Recreatie De conclusie uit de analyse luidt: De recreatieve waarde van het bos is hoog. Er is nog meer potentieel, maar bij uitbreiding van recreatieve voorzieningen moet rekening worden gehouden met de beleefbaarheid, zodat het bos aantrekkelijk blijft voor mens en dier. Hiermee wordt vooral bedoeld dat het van belang is om de huidige recreatieve voorzieningen op kwalitatief hoogwaardig niveau te behouden en dat er terughoudend gekeken wordt naar nieuwe ontwikkelingen. 4.2.1 Spreiding van de recreatieve druk Er ligt een grote recreatieve druk op het bos, vooral in het weekend. Het gebied rond de entree bij de kinderboerderij is het drukste. In het deel ten noorden van de Sparrenlaan waar honden los mogen lopen, is het aanmerkelijk drukker dan in het zuidelijke gedeelte. De gevolgen zijn zichtbaar; in het noordelijk deel krijgen kruiden en heesters (ondergroei) minder kans zich te ontwikkelen door de vele betreding van recreanten en honden. Het verdelen van de druk is mogelijk door deze tweedeling op te heffen. Dit is niet wenselijk; het zuidelijke deel is nu aantrekkelijk voor de natuur- en rustliefhebbers en heeft hogere natuurwaarden. Een andere optie is het verbieden van (loslopende) honden in heel Groenendaal. Dit zal de natuur ten goede komen, maar is absoluut geen optie. Het aantal locaties binnen Heemstede waar honden mogen loslopen is beperkt.

Het huidige hondenbeleid en de splitsing tussen het noordelijk en zuidelijk deel blijft dan ook gehandhaafd. Het is mogelijk om de overlast van grote groepen honden (uitlaatservices) te beperken, door een lager maximaal aantal honden per persoon in te stellen. Dit is momenteel zes honden per persoon. Deze beperking is vastgelegd in de APV (Algemene Plaatselijke Verordening). Het is wenselijk om het maximum van drie honden per persoon in te stellen. De recreatie dient afgestemd te zijn op specifieke doelgroepen. Verschillende recreanten gebruiken verschillende delen van het bos. Hiermee wordt bij de inrichting en het beheer zoveel mogelijk rekening gehouden. - Gezinnen met jonge kinderen. Gebruiken het bos voornamelijk voor wandelen en spelen. Zij komen vooral bij het gebied rond de kinderboerderij, de speeltuin en het bosgebied rond de entree bij de Adriënnelaan. - Cultuurhistorisch geïnteresseerden. Gebruiken de cultuurhistorische wandelroute en komen daarnaast voornamelijk het zuidelijke deel gebied (oude Meer en Berg), bij de entree aan de Glipper Dreef. - Sporters, voornamelijk hardlopers. Gebruiken het gehele bos, zoveel de wandelroutes als de heuvels. - Natuurliefhebbers/rustzoekers. Gebruiken het deel ten zuiden van de Sparrenlaan. - Hondenbezitters. Gebruiken het deel ten noorden van de Sparrenlaan, voornamelijk de lanen en de vijvers.

Het zuidelijk deel van het bos kan aantrekkelijker gemaakt worden voor gezinnen en sporters zonder dat dit afbreuk doet aan de natuurlijke uitstraling van dit deel. Dit kan bijvoorbeeld door het creëren van sport- en spelaanleidingen, zoals een trimbaan, gemaakt van natuurlijke materialen. 4.2.2 Meubilair Er zijn diverse soorten meubilair aanwezig in het bos, zoals zitbanken, afvalbakken, palen, hekwerken, verlichting en informatieborden. Ook de zandbakken en het fitnessapparaat worden tot het meubilair gerekend. Al het meubilair heeft als functie het verhogen van de recreatieve waarde van het bos. De objecten moeten het gehele jaar door functioneel zijn. Om de onderhoudskosten te beperken is het uitganspunt altijd geweest ‘sober en doelmatig’. De huidige objecten worden gehandhaafd. Wanneer objecten moeten worden vervangen wordt gekeken of er mogelijk nieuwe typen op de markt zijn die beter passen bij de uitstraling van het ecologisch beheerd bos met een cultuurhistorische uitstraling. Banken, picknicksets en prullenbakken Er zijn momenteel diverse type bankjes in het bos. Hier dient meer eenheid in te komen. De bankjes moeten vooral functioneel zijn en een nette uitstraling hebben. Het standaard type bank dat tegenwoordig in de openbare ruimte wordt gebruikt voldoet ook prima in het bos.

Dit is al een iets luxer type dan vroeger werd gebruikt en past hierdoor bij de uitstraling van het landgoedbos. Luxe (gelakte) bankjes zijn in het verleden gesponseerd. Dit type bankje kan nog wel worden toegepast, maar dan alleen op bijzondere historische

21/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

locaties. Er staan er veel bankjes in het bos. Daarom wordt eerst gekeken of het wel echt nodig is om een bankje te vervangen. Bij recreëren hoort picknicken. Daar zijn nu weinig voorzieningen voor. Gewone bankjes kunnen ook vervangen worden door picknicktafels. De huidige prullenbakken zijn weliswaar doelmatig, maar de uitstraling voldoet niet aan het gewenste beeld. Een ander type is wenselijk.

Standaard type bank

Luxe gesponseerde bankjes

Voorbeeld van een ander type prullenbak

Informatiepanelen, informatiebordjes, routepaaltjes De huidige informatieborden en paaltjes zijn functioneel en voldoen aan de gewenste natuurlijke uitstraling. De informatiepanelen hebben aan beide zijden ophangplekken voor posters, foto’s en andere spullen. Deze worden gebruikt om actuele zaken te communiceren. Deze informatievoorziening dient extra aandacht krijgen. Dit wordt nader beschreven in hoofdstuk 8 ‘Communicatie en participatie’. Momenteel staan er drie informatiepanelen. Het is wenselijk om nog drie extra panelen te plaatsen, zodat bij alle meest gebruikte ingangen een bord staat.

Hekwerken Hekken dienen vooral functioneel te zijn. Hekken in het bos bestaan uit houten palen met schapengaas. Op bijzondere locaties, zoals historische uitkijkpunten, kunnen ‘luxe’ hekwerken worden toegepast. Maar in principe zouden er in de toekomst alleen houten hekwerken toegepast moeten worden. Verlichting Verlichting wordt zo weinig mogelijk toegepast in het bos. Alleen de rijwegen hebben verlichting. De verlichting van de kleine parkeerplaats voor het restaurant wordt verbeterd. Bij nieuwe verlichting moet rekening worden gehouden met verstoring van de fauna, vooral vleermuizen. De verlichting hoeft in principe alleen te branden tijdens openingstijden van het restaurant en het tennispark. Het beheer van de verlichting is geen onderdeel van dit beheerplan. Speelvoorzieningen Er is een beperkt aantal speelobjecten in het bos. Speeltoestellen passen niet in het bos; hier wordt gekozen voor natuurlijk en avontuurlijk spelen en het creëren van spelaanleidingen. Op de grasvelden is ruimte voor balspelen; omgevallen bomen worden door kinderen gebruikt om op te klimmen en klauteren. De zandbakken nabij de kinderboerderij wordt goed gebruikt en voldoet aan de gewenste uitstraling. De gemetselde rand van klinkers past goed bij de historische omgeving. De zandbak in het bos is een beetje vreemd.

Deze wordt nauwelijks gebruikt door kinderen en zou vervangen kunnen worden door een ander meer natuurlijk (speel)object. Het heksenhuisje is een goed voorbeeld van een (speel)object, dat ook past bij de natuurlijke en historische uitstraling. 22/55

BEHEERPLAN WANDELBOS GROENENDAAL 2015-2032

Overig meubilair en kunstwerken Al het overige meubilair dient te passen bij de uitstraling van een cultuurbos dat ecologisch beheerd wordt . Dit betekent dat ze gemaakt zijn van natuurlijke materialen of juist een klassieke uitstraling hebben. Het fitnesstoestel voldoet hier niet aan en staat bovendien op een veel te prominente plaats op een open weide. Deze zou kunnen worden verplaatst naar de rand van de weide. Nieuwe kunstobjecten kunnen bijdragen aan de historische en recreatieve waarde van het bos.

4.2.3 Paden Onder verharding vallen alle autowegen, fietspaden en voetpaden. Het onderhoud van autowegen en fietspaden maakt geen onderdeel uit van dit beheerplan. Autowegen en fietspaden De asfaltwegen (rood op de kaart) en het deel van de Sparrenlaan dat alleen toegankelijk is voor fietsers (blauw op de kaart) worden onderhouden op basis van beeldkwaliteit. De beoogde kwaliteitsniveau is gelijk aan de wegen in de rest van de gemeente, Wandelpaden De wandelroutes door het bos zijn weer onder te verdelen in primaire voetpaden en secundaire voetpaden. Primaire voetpaden Dit zijn de belangrijke paden in het bos (zwarte lijnen op de kaart). Dit zijn de doorgaande en/of gemarkeerde wandelroutes. Ze bestaan uit zand, grind, klinker en andere materialen. Het huidige beeld van de paden voldoet aan het streefbeeld. Het materiaal waarvan ze gemaakt zijn, is niet direct belangrijk, als ze maar het hele jaar begaanbaar zijn voor recreanten. In het bos zijn nog enkele restanten oude klinkerverharding aanwezig op de wandelpaden. Deze verharding wordt nauwelijks onderhouden en mag ook overgroeien. De primaire voetpaden dienen ook toegankelijk te zijn voor mindervaliden en rolstoelgebruikers. Obstakels, zoals overhangende takken of een omgevallen boom, worden direct verwijderd. Eventuele extreme oneffenheden worden verholpen.