Actiepunt 21-15 Scenario’s uitwerking Omgevingsvisie Heemstede.pdf

Dat begint bij de vraag of er wel een scenariostudie

doelen van de scenariostudie. Als het onderwerp van de

moet worden gedaan, of dat er andere, geschiktere

verkenning een systeemverandering betreft, dan helpt

methoden zijn om over de toekomst na te denken (zo-

een tijdshorizon van twintig tot dertig jaar vooruit bij

als het maken van prognoses of speculaties). Als de be-

het perspectief op die verandering. Gaat de verkenning

hoefte aan een scenariostudie is aangetoond, dan kan

over de veranderingen in de markt van consumenten-

gestart worden met de ‘voorbereidende fase’.17

producten dan is tien tot vijftien jaar vooruit een relevante tijdshorizon. Bij een te krappe tijdshorizon loop je

Deze bestaat uit de volgende stappen, namelijk:

het risico om te weinig verandering op te merken. De

Het benoemen van de thematiek

toekomst lijkt dan nog te veel op het heden. Bij een te

Het vaststellen van de benodigde expertise en

verre tijdshorizon is de toekomst nog te zeer open. Dat

doelgroepen

kan te weinig houvast bieden voor het formuleren van

Het formuleren van doelen

relevante scenario’s. Soms zijn bepaalde beleidsagen-

Het inrichten van het scenariotraject

da’s en vastgestelde doelen dominant in het perspectief op de toekomst. Dan kan het helpen om bij scenario’s een tijdshorizon te kiezen die vijf jaar voorbij de gestelde doelen ligt. Dat biedt mentale ruimte om verder te kijken dan deze doelen. Tot slot is de keuze voor een tijdshorizon deels gevoelsmatig. Als een groot deel van de betrokkenen het gevoel heeft dat twintig jaar in de

38

17 Zie voor een uitgebreide beschrijving van deze fase: Dammers, E., van ’t Klooster, S.A., de Wit, B., Hilderink, H., Petersen, A. & Tuinstra, W. (2013). Scenario’s maken voor milieu, natuur en ruimte: een handreiking. PBL-rapport 713. PBL, Den Haag.

THEMATIEK BENOEMEN

BENODIGDE EXPERTISE EN DOELGROEPEN

Om ervoor te zorgen dat de scenariostudie de juiste

VASTSTELLEN

richting en focus heeft (en houdt), is het van belang om

Het is belangrijk goed na te denken over de samenstel-

stil te staan bij het onderwerp of de onderwerpen waar

ling van het scenarioteam. Scenariostudies gaan veelal

de studie zich op richt. Het kan ook helpen om te be-

over verschillende samenhangende aspecten die spe-

noemen welke onderwerpen buiten de scenariostudie

len over een langere tijdshorizon en op verschillende

vallen of minder aandacht zullen krijgen.

schaalniveaus. Het is daarom belangrijk dat er een divers projectteam wordt opgesteld, waarin mensen

De thematiek kan breed zijn, bijvoorbeeld als het doel

met verschillende expertises, disciplines, achtergron-

is inzicht te geven in de samenhang tussen verschillen-

den en ervaringen samenwerken.

sieke leefomgeving in Nederland.’18 Er kan ook worden

Bij een groot project kan het scenarioteam worden op-

gekozen voor een smalle thematiek, zoals ‘de toekomst

gesplitst in een kernteam dat het project coördineert

van de auto’. Het voordeel van een smalle thematiek is

en deelprojectteams die het werk uitvoeren.

dat er een duidelijke afbakening is, maar heeft als risico dat verwante (en mogelijk relevante) aspecten buiten

Voorts is het van belang om vroeg in het scenariotra-

het bereik van de scenariostudie vallen. Zo bezien is ‘de

ject stil te staan bij de vraag voor wie de studie wordt

toekomst van mobiliteit’ misschien een betere focus

uitgevoerd: wie zijn de doelgroepen ofwel de beoogde

dan ‘de toekomst van de auto’.

gebruikers van de scenario’s? En hoe verwachten zij de scenariostudie te gebruiken? Het antwoord op deze

Het is van belang deze thematiek samen met de be-

vragen bepaalt niet alleen de focus van de studie,

oogde opdrachtgever en gebruiker(s) van de scena-

maar ook de timing (wanneer wat klaar moet zijn)

riostudie te definiëren. Op deze manier wordt dui-

en het type resultaat (eindproduct) van de scenario-

delijk waarvoor en op welke manieren zij denken de

studie.

scenariostudie te kunnen gebruiken en dus aan welke eisen de studie moet voldoen. Betrokkenheid in een vroeg stadium helpt bij de acceptatie en bevordert het gebruik van de scenario’s. 18

Https://www.wlo2015.nl

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

de aspecten. Een voorbeeld is ‘de toekomst van de fy-

39

De opdrachtgever is een specifieke doelgroep, omdat

Scenario’s kunnen ook worden ingezet als dialoogin-

hij of zij niet alleen een gebruiker is, maar ook zorgt

strument t.b.v. draagvlak en betrokkenheid (N.B. ook

voor het mandaat, de financiële middelen en ook voor-

bij scenario’s als onderzoeksinstrument speelt dialoog

waarden kan stellen aan de scenariostudie.

een belangrijke rol). Mensen hebben vaak verschillende verwachtingen en wensen over de toekomst van

DOELEN FORMULEREN

het vraagstuk. Zij praten in de praktijk vaak langs elkaar

In algemene zin zijn scenario’s bedoeld om com-

heen, terwijl zij denken elkaar te begrijpen. Scenario’s

plexiteit en onzekerheid beter hanteerbaar te maken.

kunnen helpen bij het creëren van een gemeenschap-

Scenario’s die worden ingezet voor strategisch beleid

pelijke taal, waardoor het makkelijker wordt om eigen

worden ingezet om de kans op suboptimale uitkoms-

wensen en verwachtingen te articuleren en die van

ten, beleidsfiasco’s en weerstand ten aanzien van be-

een ander te begrijpen. Ook kunnen scenario’s helpen

leid te verkleinen.

om eventuele conflicten beter hanteerbaar te maken, door de onderliggende verschillen en overeenkomsten

Er kunnen daarbij grofweg twee functies worden on-

bespreekbaar te maken. Wat daarbij helpt is het idee

derscheiden: scenario’s kunnen worden ingezet als ‘on-

dat ook als mensen het niet eens worden over hoe de

derzoeksinstrument’ of als ‘dialooginstrument’. In de

toekomst eruit zal of moet komen te zien, het vaak wel

praktijk is het vaak een combinatie van beide.

mogelijk is om overeenstemming te bereiken over benodigde maatregelen.

Wanneer scenario’s worden ingezet als onderzoeksinstrument, dan is het primaire doel het vergroten van

HET SCENARIOTRAJECT INRICHTEN

‘inzicht.’ Bijvoorbeeld in het toekomstige verloop van

Vervolgens kunnen er verdere keuzes worden gemaakt

ontwikkelingen, in mogelijke discontinuïteiten die kun-

over de manier van uitwerking van de scenario’s en de

nen optreden en in mogelijke beleidsalternatieven. Ook

inrichting van het dialoogproces. Hier spelen vragen zo-

kan inzicht worden geboden in wat we nog niet weten,

als in hoofdstuk 7.1 behandeld zijn:

dus in kennisleemten. Voor dit doel is het van belang dat de scenario’s zeer gedegen worden doordacht: dat zij alle relevante aspecten integraal meenemen, de onderlinge samenhang en het mogelijke verloop van ontwikkelingen systematisch verkennen.

40

19 Deze stappen worden in meer detail beschreven en Dammers, E., van ’t Klooster, S.A., de Wit, B., Hilderink, H., Petersen, A. & Tuinstra, W. (2013). Scenario’s maken voor milieu, natuur en ruimte: een handreiking. PBL-rapport 713. PBL, Den Haag (hoofdstuk 2: Voorbereiding).

 het wel of niet uitvoeren van modelberekeningen,

dan kan begonnen worden met het inrichten (en uit-

het kwantificeren van de scenario’s en onderbou-

voeren) van de scenariostudie. Een scenariotraject be-

wing met wetenschappelijk onderzoek;

staat uit meerdere onderdelen die hieronder kort wor-

 de mate waarin en de wijze waarop de scenario ver-

den toegelicht.

haallijnen worden uitgewerkt en beschreven;

 de manier waarop stakeholders worden betrokken bij de scenariostudie;

 De manier waarop de scenario’s worden gevisualiseerd.19

NULSITUATIE, TRENDS IN DE WERELD VAN NU Als we willen begrijpen waar het in de toekomst heen kan gaan, dan is het behulpzaam om de trends in de wereld van nu te analyseren. Wat speelt er op dit

Argumentatie voor de inrichting van het scenario-

achter? In een project kun je daar meer grip op krijgen

traject kan op verschillende gronden gestoeld zijn. De

door in workshops trends te benoemen, en die nader-

inhoudelijke doelstelling is doorgaans leidend. Een

hand uit te werken met literatuur en via interviews. Een

scenariotraject moet een concrete bijdrage leveren aan

structurele manier om trends in de wereld van nu op te

de beleidsagenda. Daarnaast speelt de inclusiviteit en

vangen is door een signaleringsproces in te richten (zie

de betrokkenheid bij het proces een grote rol bij de in-

hoofdstuk 4.3). Welke vorm dan ook, in een trendana-

richting van het project. Tot slot is er altijd ook een prag-

lyse komen meerdere soorten input samen: inbreng

matische argumentatie. Een zeer uitvoerig traject van

van deelnemers, op basis van hun kennis en ervaring,

dialoogbijeenkomsten legt een groot beslag op men-

bij een brainstormend associatief proces en onderbou-

sen. Om impact te kunnen maken is de doorlooptijd

wing met journalistieke en onderzoeksmatige analyses.

meestal gebaseerd op ijkpunten in de beleidscyclus.

Daarbij is het goed om te beseffen dat opkomende ontwikkelingen nog niet goed in de literatuur zijn beschreven.20

7.3

Onderdelen van het scenariotraject vaststellen

Als duidelijk is wat de thematiek en het doel van de scenariostudie zijn, voor wie de scenariostudie wordt gemaakt en door wie dit traject zal worden uitgevoerd,

20 T.a.v. de omgevingsvisie zijn diverse trendrapporten geschreven. O.a.: Future Motions, 2018. De toekomst van de fysieke leefomgeving van de Provincie Utrecht. Trendverkenning tot 2050. Provincie Noord-Holland, 2016. Verkenning Noord-Holland 2050.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

moment en welke dynamiek van verandering zit daar

41

Projectonderdelen

Scenariocyclus Omgevingsscenario’s Beleidsscenario’s

Abstract

Verhalen over het verleden

Concreet

Nulsituatie Boodschappen

Verleden

Heden

Bron: Dammers, van ‘t Klooster et al, 2013 Toekomst

Om inzicht te krijgen in de huidige situatie is het niet al-

schillende verhalen die daarin doorklinken kunnen ook

leen van belang te begrijpen hoe onze huidige situatie

een rol spelen in verhalen over de toekomst.

in elkaar steekt, maar ook wat ertoe heeft geleid dat we hier gekomen zijn. Het verhaal van het verleden klinkt

OMGEVINGSSCENARIO’S

door in de toekomst. Bovendien zijn verhalen over het

Zoals gezegd, in een toekomstverkenning is het zaak

verleden eveneens dynamisch. Denkbeelden over het

om met een brede blik naar de wereld van overmorgen

heden en over de toekomst veranderen en daarmee

te kijken. Daarom is het eerste type scenario’s in een

ook het verhaal dat we over het verleden vertellen. Het

verkenning gericht op de wereld waar de organisatie

koloniale verleden is bijvoorbeeld een thema waarover

weinig (tot geen) invloed op heeft.21 Omgevingsscena-

de verhalen in de loop van de tijd veranderd zijn. Bij het maken van een scenariostudie wordt daarom ook altijd teruggekeken naar het verloop van ontwikkelingen en het effect van gebeurtenissen in het verleden. De ver-

42

21 In de private sector is dit relatief scherp te definiëren. Bij overheden ligt dat genuanceerder, aangezien beleid op allerlei manieren invloed heeft op de samenleving en de leefomgeving.

de kernonzekerheden in de verkenning, die grote Onontkoombare toekomsten

invloed hebben op hoe de toekomst eruit ziet. Vier kwadranten worden verder uitgewerkt op basis van de input uit de trendanalyse, interviews, workshops en andere dialoogbijeenkomsten waarin over de samenhang van ontwikkelingen wordt nagedacht. Zo

niet beïnvloedbaar

ontstaan vier verschillende, uiteenlopende verhalen senario's

over hoe de toekomst er uit zou kunnen zien. Zo worden er in de studie ‘SCENE: een kwartet ruimtelijke scenario’s voor Nederland’ vier verhalen beschreven over hoe Nederland (en de wereld) er in 2030 uit zou

 een wereld met lage economische groei, weinig rio’s zijn scenario’s over de wereld om ons heen. Het

structuurverandering, gebrekkige politieke besluit-

kunnen twee, drie of vier contrasterende scenario’s zijn.

vorming, grote maatschappelijke conflicten en wei-

Deze scenario’s zijn extremer dan we in de werkelijk-

nig aandacht voor kwaliteit van leefomgeving (Ne-

heid kunnen verwachten. Ze zijn bedoeld om het den-

derland als overlevingsruimte);

ken op te rekken. Ze mogen daarom schuren en on-

 een wereld met hoge economische groei en door-

gemakkelijk zijn. Desondanks zijn scenario’s denkbaar,

braakkennis, kennis- en innovatie-economie, opkomst

plausibel, relevant en dus ook verrassend. Omdat alle

netwerksamenleving, grote bevolkingsgroei door

scenario’s denkbaar zijn, mogen we niet kiezen ‘wel-

hoge immigratie en een omgeving als productie- en

ke het gaat worden’. Allemaal bevatten ze dynamiek

consumptiegoed (Nederland als productieruimte);

waarmee we in de toekomst te maken kunnen krijgen.

 een wereld met een duurzame kenniseconomie, in-

Wat we wel kunnen doen is er rekenschap van geven en

dividualisering, gestage bevolkingsgroei en geleide-

er bewust mee aan de slag gaan.

lijke vergrijzing en een omgeving als belevings- en welzijnsfactor (Nederland als belevingsruimte);

Er zijn allerlei methoden om scenario’s te bouwen. Een bekende vorm is het assenstelsel. Hier zijn twee contrasterende drijvende krachten benoemd. Dit zijn

22 RPB (2003). SCENE. Een kwartet ruimtelijke scenario’s voor Nederland. RPB, Den Haag.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

kunnen zien:22

43

een wereld met een transitie naar een ‘verantwoor-

Het gesprek over omgevingsscenario’s leidt tot een

delijke economie’, schone en veilige technologie, de

groter inzicht in de consequenties van veranderingen

komst van nieuwe gemeenschappen, een afname

en de impact ervan op de samenleving en de leefom-

van de bevolkingsgroei en toename van de vergrij-

geving. Een van de uitkomsten is een analyse van de

zing en een omgeving als gezondheidsfactor (Ne-

oplossingsrichtingen voor maatschappelijke vraagstuk-

derland als milieuruimte).

ken die passend zijn bij elk van de scenario’s. Deze inzichten kunnen het voorwerk zijn voor een strategische

Een andere manier om scenario’s te bouwen begint

agenda. Daarnaast helpt dit denkwerk de individuele

met luisteren naar verhalen over verandering. Een ver-

deelnemers bij hun eigen werk.

haal over lokale dynamiek en decentrale netwerken kun je op verschillende plekken terug horen. Hier te-

BELEIDSSCENARIO’S

genover staat topdown sturing, waarbij de overheid vol

Na omgevingsscenario’s kan aanvullend een set be-

inzet op investeringen in nieuwe ontwikkelingen. Het

leidsscenario’s worden gemaakt om een grondig in-

voordeel van dergelijke herkenbare verhaalstructuren is

zicht te krijgen in de consequenties van verschillende

dat ze gemakkelijk te onthouden zijn en vaak relevant gevonden worden. Bij alle methoden geldt dat het voorwerk, de input, zeer bepalend is voor de scenarioverhalen. Als de analy-

Gewenste Toekomsten

se is beperkt tot de bovenste lagen van de perceptuele ijsberg (zie hoofdstuk 4.6), dan zal dit ook doorklinken in de verhaallijnen van de scenario’s, het gesprek dat erover wordt gevoerd, en de vraagstukken waarover nieuwe inzichten kunnen ontstaan. Om te voorkomen dat de dialogen onbedoeld oppervlakkig en dicht bij het heden blijven, is het bij de voorbereiding van een scenarioproject zaak om stil te staan bij de insteek en diepgang van de trendanalyse.

44

keuzes maken

senario's

soorten beleidslijnen. Deze scenario’s beschrijven de

te benoemen voor maatschappelijke vraagstukken die

rol, houding en aanpak van beleid bij maatschappelij-

aansluiten op verschillende dynamieken in de samen-

ke vraagstukken, alsmede de uitwerking van beleid op

leving. Sommige oplossingen kunnen onconventioneel

de samenleving en de leefomgeving.23 In tegenstelling

zijn en daardoor wellicht minder serieus genomen wor-

tot omgevingsscenario’s draait het bij beleidsscena-

den dan bekende en beproefde maatregelen. Daarom

rio’s wel om keuzes voor een aanpak en dus voor een

is het verstandig om bij alle genoemde oplossingen te

scenario (of een combinatie).

bedenken onder welke omstandigheden ze het goed zouden doen.

paalde beleidsaanpak te analyseren met als doel om

Een veelgebruikte methode hiervoor is het zogenaam-

flexibeler en robuuster beleid te ontwikkelen. Ook leg-

de windtunnelen. Hier worden de beleidsscenario’s

gen ze de zwakke plekken en negatieve uitwerkingen

getoetst aan de verschillende omgevingsscenario’s.

van een beleidsstrategie bloot. Anders waren die mis-

Een voor een wordt gekeken ‘hoe ze het doen’ onder

schien lange tijd een blinde vlek gebleven en daardoor

verschillende omstandigheden. Hieraan kan een score

achteraf gezien als een ‘weeffout’. Een van de oplossin-

worden toegekend en ontstaat een beter beeld van de

gen kan zijn om elementen van verschillende scenario’s

robuuste elementen van de beleidsscenario’s. Mogelijk

te combineren (als die elkaar niet bijten) en zodoende

kan dan bij de uitwerking van de beleidsopties (in een

de beleidsstrategie te versterken.

beleidsagenda en een jaarplan) worden gekozen voor een combinatie van elementen uit meerdere scena-

Vaak zijn de beleidsstrategieën in deze scenario’s nog-

rio’s. Een ander voordeel is dat duidelijk is hoe de be-

al breed en globaal beschreven. Naderhand kunnen

leidsstrategie kan worden aangepast, als blijkt dat de

onderdelen hiervan verder worden uitgeschreven en

omstandigheden veranderen en overeenkomsten ver-

vertaald in concrete beleidsmaatregelen. De volgende

tonen met een van de omgevingsscenario’s.

stap is om de beleidsstrategieën uit deze scenario’s te vertalen naar concrete beleidsmaatregelen. BOODSCHAPPEN VOOR BELEID: WINDTUNNELEN Zowel de dialoog over omgevingsscenario’s als over beleidsscenario’s is bedoeld om oplossingsrichtingen

23 Met beleid bedoelen we alles wat je als overheid ten behoeve van het vermogen om onder veranderende condities publieke waarde voor maatschappelijke vragen te kunnen blijven realiseren (van der Steen, M. (2018), Adaptief Bestuur. BZK, p. 81).

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

Beleidsscenario’s helpen om de uitwerking van een be-

45

Voor de Gemeente Zaanstad ligt het voor de hand om

CYCLISCH PROCES

de zes opgaven te gebruiken bij het toetsen van de be-

De uitvoering van de beleidsagenda heeft als het goed

leidsscenario’s. Bijvoorbeeld: in hoeverre en op welke

is een uitwerking op de samenleving en de leefomge-

manier draagt beleidsscenario A in ‘wereld A’ bij aan

ving. Met andere woorden, de nulsituatie in deze figuur

economische ontwikkeling, verstedelijking, kansenge-

verandert door toedoen van beleid. Daarnaast zullen

lijkheid, duurzaamheid, veiligheid en gezondheid? En

ook andere invloeden zorgen voor verandering. Een

hoe doet beleidsscenario A het in het licht van deze

nieuwe nulsituatie kan aanleiding geven tot een nieu-

opgave het in ‘wereld B’?

we verkenning. Nu is het niet altijd nodig om direct weer scenario’s te maken. Een goede signaleringsfunctie maakt al dat mensen gespitst zijn op veranderingen

Windtunnelen in schema

Geel scenario

Lichtgr. scenario

in de wereld om zich heen. Groen scenario

Paars scenario

Implicaties Beleid optie 1

Beleid optie 2

Beleid optie 3

46

Succes Falen In lijn met het scenario

Actieplannen Nu Niet doen Monitoren toekomstgebeurtenissen & in lijn met planning

SCENARIO’S EN (OMGEVINGS)VISIEVORMING

Scenario’s kunnen op verschillende manieren wor-

Een omgevingsvisie is een samenhangend strategisch

den toegepast. Bijvoorbeeld ten behoeve van be-

plan voor de ontwikkeling van de leefomgeving op de

leidsondersteuning, ex-ante beleidsevaluatie en stra-

lange termijn waarbij alle terreinen van de fysieke leef-

tegieontwikkeling.24 Scenario’s kunnen ook worden

omgeving integraal, gebiedsgericht en met de samen-

gebruikt ter ondersteuning van het ontwikkelen van

leving worden verkend. Een omgevingsvisie bestaat

een omgevingsvisie.

meestal uit een gesprek over de toekomst, voorgenomen ontwikkelingen en het te voeren beleid.

Toekomstverkenning & scenario’s

?

Mogelijke toekomsten Ruimtelijke vertaling

Het inzicht willen bieden in de samenhang van ontOnderzoeks- & dialoog instrument

wikkelingen in combinatie met het willen voeren van een strategisch gesprek over de toekomst met de samenleving maakt dat scenario’s zowel ingezet moeten kunnen worden als onderzoeks- en dialooginstrument. Enerzijds moeten ze inzicht geven in mogelijke

Omgevingsvisie Lange termijn

fysieke leefomgeving

2040

Integraal

toekomsten, de samenhang van ontwikkelingen en beleid en in eventueel onverwachte gebeurtenissen. Op deze manier kan beleid worden ontwikkeld dat robuust en flexibel is onder verschillende omstandigheden. omgevingsvisies die rekening houden met toe-

Handelingsperspectief Welke beleidsinspanning?

Wat moet anders?

Agenda & routekaart Mijlpalen

Stip horizon

Tussenstappen

komstige ontwikkelingen zijn, met andere woorden, meer toekomstbestendig. Anderzijds moeten ze zorgen voor draagvlak en betrokkenheid en bijdragen aan

24 Zie ook Dammers, E., van ’t Klooster, S.A. & de Wit, B. (2017). Scenario’s voor natuur, milieu en ruimte gebruiken: een handreiking. PBL, Den Haag, waarin verschillende toepassingsdomeinen van scenario’s worden beschreven).

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

8.

47

de ontwikkeling van inspirerende en verbindende visies

integrerende ontwerpen van kwaliteiten, opgaven en

die betrokken enthousiasmeren om bij te dragen aan

ambities.26

een betere toekomst. Door ontwikkelingen die in de scenario’s worden beschreven ruimtelijk te vertalen in kaarten en beelden,

8.1

Benodigde kenmerken van de scenario’s

worden de scenario’s minder abstract en vrijblijvend. Door de ruimtevraag vanuit de verschillende sectoren

Scenario’s die worden ingezet voor het maken van een

te confronteren met het beeld van het grondgebruik

omgevingsvisie dienen aan een aantal kenmerken te

in de regio wordt inzicht geboden in de concrete bete-

voldoen:25

kenis van de beschreven ontwikkelingen voor gebruiks-

 De scenario’s beschrijven uiteenlopende ontwikke-

functies en activiteiten in de fysieke leefomgeving. Zo

lingen en gebeurtenissen (sterk exploratief). Er wordt

wordt duidelijk waar in de regio de beschreven ontwik-

bij voorkeur een combinatie van descriptieve (omge-

kelingen kunnen neerslaan en wat die ontwikkelingen

vingsscenario’s) en normatieve (beleidsscenario’s)

of het voorgestelde beleid betekenen in een gebied,

scenario’s gebruikt.

wijk of buurt.

 De scenario’s bieden inspirerende, verbindende verhalen over de toekomst.

Bij het maken van integrerende ontwerpen dient niet

 Ze zijn participatief ontwikkeld, waardoor legitimi-

alleen rekening gehouden te worden met het grondge-

teit, relevantie en betrokkenheid bij verschillende

bruik, maar ook met de ‘ondergrond’. Op deze manier

stakeholders wordt vergroot.

kunnen uitspraken worden gedaan over de robuust-

 De scenario’s worden zo veel mogelijk ruimtelijk uitgewerkt.

heid (of juist kwetsbaarheid) van de verschillende gebruiksfuncties en de ondergrond en kunnen specifiekere beleidsaanbevelingen kunnen worden gedaan.

8.2 Ruimtelijke vertaling van inzichten

een omgevingsvisie, dan is het van belang de inzichten

25 Deze kenmerken worden uitgebreider beschreven in Dammers, E., van ’t Klooster, S.A. & de Wit, B. (2017). Scenario’s voor natuur, milieu en ruimte gebruiken: een handreiking. PBL, Den Haag.

zo veel mogelijk ruimtelijk te vertalen in de vorm van

26 Idem (25)

Wanneer scenario’s worden gebruikt bij het maken van

48

van de scenariostudie gedaan. Op deze manier maken

allerlei keuzeopties. Daarbij is het van belang om te be-

de gebruikers zich de scenario’s niet alleen eigen, maar

palen op welk niveau de ruimtelijke uitwerking wordt

denken zij ook na over de mogelijkheden voor het ge-

gemaakt. Gedetailleerde kaarten, bijvoorbeeld kaarten

bruik van de scenario’s, zoals het verkrijgen van inzicht

die informatie geven over de demografische samen-

in de haalbaarheid van een beleidsvisie. Door samen

stelling in een gebied, bieden meer houvast voor het

antwoorden te formuleren op bovenstaande vragen

gesprek over de implicaties, dan kaarten met een meer

komen niet alleen problemen (zoals kwetsbaarheden

globale invulling. Workshops voor het maken van de

in het systeem of onbedoelde (negatieve) effecten van

ruimtelijke uitwerking leveren doorgaans ook inzichten

voorgenomen of nieuw beleid) in beeld, maar ook mo-

in het soort vragen voor het verdere keuzeproces en be-

gelijke oplossingsrichtingen en concrete beleidsopties,

spreking met stakeholders.

zoals:  combinaties van maatregelen die elkaar versterken;

 maatregelen die je in ieder geval moet nemen (om-

8.3 Van visie naar handelingsperspectief

dat ze goed ‘scoren’ in het licht van de verschillende mogelijke toekomsten);

Het is belangrijk inzichten te vertalen naar een han-

 maatregelen die je nooit moet nemen (omdat ze

delingsperspectief. Dit kan door stil te staan bij de

juist niet goed scoren in het licht van de verschillen-

vragen:

 Wat moeten we vandaag en morgen anders doen teneinde beter voorbereid te zijn op de toekomst?

 Welke beleidsinspanningen zijn nodig (onder ver-

de toekomsten);

 maatregelen die je afhankelijk van het scenario moet nemen;

maatregelen je meteen of later moet nemen.27

schillende omstandigheden!) om een (omgevings) visie te kunnen realiseren?

Op deze manier kunnen samenhangende keuzes en een logica voor een aanpak worden gemaakt.

Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar in de praktijk wordt deze vertaalslag van visie naar handelingsperspectief vaak niet gemaakt. Deze stap wordt bij voorkeur samen met gebruikers

27 Dammers, E., van ’t Klooster, S.A., de Wit, B., Hilderink, H., Petersen, A. & Tuinstra, W. (2013). Scenario’s maken voor milieu, natuur en ruimte: een handreiking. PBL-rapport 713. PBL, Den Haag.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

De ruimtelijke uitwerking nodigt uit tot gesprek over

49

8.4 Strategische agenda en routekaart Toekomst visie

Het inzicht in handelingsperspectieven is de basis voor de uitwerking van de verdere strategische agenda. Het eerdere denkwerk ten aanzien van omgevingsscenario’s, beleidsscenario’s en de ruimtelijke uitwerking biedt aanknopingspunten om de stip op de horizon, de langetermijndoelen te concretiseren. Deze stip op de horizon is enerzijds haalbaar en realistisch, anderzijds ook inspirerend en ambitieus. Soms kan worden gekozen om de toekomstvisie expliciet uit te werken, als het bijvoorbeeld nodig wordt geacht om verschillende afdelingen in de organisaties nadrukkelijk achter de toekomstvisie te scharen. De weg naar het einddoel begint met het uitwerken van de tussenstappen in de jaren van het heden tot aan de stip op de horizon. Een manier om de strategische agenda en het meerjarenperspectief verder uit te werken is door middel van een routekaart. De stip op de horizon is het vertrekpunt. Vandaaruit kunnen mijlpalen en tussendoelen worden benoemd, waarbij bepaalde jaartallen gemarkeerd worden. Het scenariotraject biedt de onderbouwing bij bepaalde beleidsopties en sturing ten aanzien van de uitwerking en de benodigde vervolgstappen in de jaren daarna.

Heden

Toekomst

Terugkijken vanuit de toekomst naar het heden helpt om te beredeneren wat precies nodig is voor het bereiken van de doelen. Daarmee is het een check voor bestaande plannen en agenda’s om vast te stellen of ze adequaat zijn voor de ambities die ze beogen. Een routekaart kan gezien worden als een uitwerking van een strategische agenda. Daarbij kan het verstandig zijn om het eindresultaat niet ‘in beton te gieten’. Regelmatige ijkpunten voor monitoring, evaluatie en bijstelling versterken de routekaart en dragen bij aan het bereiken van de stip op de horizon en mogelijke nuancering van dit langetermijndoel op basis van nieuwe inzichten.

50

Dit boekje beschrijft hoe scenario’s als methode van

te: een handreiking. PBL, Den Haag. [Een gedetail-

toekomstverkenning kunnen worden ingezet bij het

leerd overzicht van stappen die in een scenariostu-

maken van een omgevingsvisie. We benoemden de

die kunnen worden gezet en van keuzes die daarbij

basisprincipes van toekomstverkenning, gaven in-

kunnen worden gemaakt].

zicht in wat het betekent om vooruit te zien in een

Ed Dammers, Susan van ’t Klooster & Bert de Wit

wereld die volatiel, onzeker, complex en ambigu is,

(2017). Scenario’s voor milieu, natuur en ruimte ge-

besteedden aandacht aan hoe je verandering kunt

bruiken: een handreiking. PBL, Den Haag [zie ook

duiden, deden uit de doeken wat scenario’s wel en

paragraaf 3.2 ‘Visievorming’, met meer toelichting

niet zijn en hoe zij kunnen worden gebruikt om meer

over het gebruik van scenario’s voor visievormings-

grip te krijgen in een VUCA-wereld en tenslotte be-

trajecten].

schreven wij op welke manier scenario’s het maken

Silke den Hartog – de Wilde (2017). Grip op de Toe-

van een omgevingsvisie kunnen ondersteunen.

komst. Toekomstverkennen om je organisatie klaar te maken voor de toekomsten. Bureau Tijd & Ruimte,

Voor het werken met scenario’s bestaat geen vastom-

Leiden. [een beknopt boekje met praktische tips en

lijnd stappenplan. Wat past is afhankelijk van bijvoor-

oefeningen].

beeld de context waarin de scenario’s worden gemaakt,

Jan Nekkers (2006). Wijzer in de Toekomst. Werken

de al aanwezige kennis en ervaring, de beschikbare tijd

met toekomstscenario’s. Uitgeverij Business Contact,

en middelen en het resultaat dat men voor ogen heeft.

Amsterdam [met een beschrijving van een aantal

Wij hopen dat dit beknopte boekje helpt bij het maken

principes van scenariodenken en de basisstappen

van de juiste keuzes.

van een scenarioproject]. Paul de Ruijter (2014). Scenario based strategy. Navi-

Voor meer achtergronden en informatie zijn de volgen-

gate the future. Gower Publishing, UK [met een be-

de bronnen wellicht nog behulpzaam:

schrijving van het gebruik van scenario’s voor strate-

Ed Dammers, Susan van ’t Klooster, Bert de Wit,

gietrajecten bij organisaties].

Henk Hilderink, Arthur Petersen & Willemijn Tuinstra (2013). Scenario’s maken voor milieu, natuur en ruim-

En dan nu…. aan de slag!

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

9 TOT SLOT

51

OVER DE AUTEURS FREIJA VAN DUIJNE (DR.) Freija (1976) is opgeleid als cognitief psycholoog, gepromoveerd aan de TU Delft op het onderwerp risicoperceptie. Sinds 2006 werkt Freija als toekomstverkenner. Eerst als Rijksambtenaar bij verschillende organisaties, waaronder de Voedsel en Waren Autoriteit en het Ministerie van Economische Zaken, o.a. op gebied van innovatie, voedseltransitie en energietransitie. Ook heeft ze veel internationaal gewerkt. Zo heeft ze voor de OESO een scenariodialoog ontworpen voor de Ministerraadvergadering. Nu werkt ze als zelfstandig ondernemer in binnen- en buitenland en verzorgt ze lezingen, training en verkenningsprojecten. Vanuit diverse projecten is ze betrokken (geweest) bij verkenningen rondom de energietransitie en de omgevingsvisie. Freija was voorzitter van de Dutch Future Society (20132018), een netwerk van toekomstverkenners en trendonderzoekers dat zich inzet om het vak verder te ontwikkelen en meer gebruik te maken van toekomstverkennen in de samenleving.

Publicaties (selectie) De Spiegeleire, S., Van Duijne, F.H., Chivot, E. (2016). Towards

foresight 3.0: The HCSS Metafore Approach – A multilingual approach for exploring global foresights. In: Anticipating Future Innovation Pathways through Large Data Analytics by Daim, Porter, Chiavetta, Saritas (Eds) Springer Verlag. De Ridder, M, Van Duijne, F.H., et al. (2014). The global re-

source nexus, The Hague Centre for Strategic Studies, report nr. 2014-19 Van Duijne, F.H. (2010) Precaution for food and consumer

product safety. A glimpse into the future. Van Duijne, F.H., Van Aken, D., Schouten, E. (2008) Considerations in developing complete and quantified methods for risk assessment. Safety Science, Vol 46 (2), p. 245-254. Van Duijne, F.H. (2005) Risk perception in product use. Academic dissertation, Technische Universiteit Delft. Van Duijne, F.H. and Bishop, P.C. (2018). An introduction to

strategic foresight, e-book.

52

SUSAN VAN ’T KLOOSTER (DR.) Susan (1975) is freelance adviseur en scenariomethodoloog. Zij helpt mensen en organisaties een antenne te ontwikkelen voor verandering en ‘het onbekende’, waardoor zij minder worden overvallen door nieuwe doet zij door het begeleiden van toekomstverkennin-

tenschappelijke inbreng werkt zij met enthousiasme,

gen, het geven van trainingen en door middel van pro-

een creatieve aanpak en gericht op concrete, bruikbare

cesevaluaties. Ook treedt zij regelmatig op als spreker

resultaten.

en publiceert zij over methodologie van toekomstverkenning en besluitvorming.

Publicaties (selectie) Dammers, E., van ’t Klooster, S.A. & de Wit, B. (2017). Scena-

Susan werkte tot 2011 als onderzoeker, eerst aan de Uni-

rio’s voor natuur, milieu en ruimte gebruiken: een handrei-

versiteit van Maastricht, daarna aan het Instituut voor

king. PBL-rapport 2290, PBL, Den Haag.

Milieuvraagstukken aan de VU. In 2008 promoveerde zij

Dammers, E., van ’t Klooster, S.A., de Wit, B., Hilderink, H.,

op het proefschrift ‘Toekomstverkenning: ambities en

Petersen, A. & Tuinstra, W. (2013). Scenario’s maken voor mi-

de praktijk’. Sinds 2011 werkt zij als zelfstandig onder-

lieu, natuur en ruimte: een handreiking. PBL-rapport 713.

nemer aan diverse leefomgevingsvraagstukken, waar-

PBL, Den Haag.

onder participatieve ruimtelijke planvorming, adaptief

Van Asselt, M.B.A., van ’t Klooster, S.A., van Notten, Ph.W.F,

watermanagement en de energietransitie. Haar missie:

and Smits, L.A. (2010). Foresight in Action: Scenarios for pu-

een bijdrage leveren aan de kwaliteit van langetermijn-

blic policy, Earthscan, London.

denken en risicodenken in beleid. Susan voegt waarde

Van ’t Klooster, S.A. (2008). Toekomstverkenning: ambities

toe door gedegen wetenschappelijk kennis en brede

en de praktijk. Een etnografische studie naar de productie

ervaring op het gebied van strategische besluitvorming

van toekomstkennis bij het Ruimtelijke Planbureau (RPB).

toepasbaar te maken voor de praktijk. Naast haar we-

Eburon, Delft (thesis).

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

ontwikkelingen en onvoorziene gebeurtenissen. Dit

53

360Foresight is een consortium van ervaren toekomstverkenners met elk een aanvullende expertise: Erica Bol, Freija van Duijne, Silke den Hartog en Susan van ’t Klooster. De insteek en werkwijze van 360Foresight is zowel analytisch als pragmatisch en resultaat gedreven. De crux is om mensen te helpen op een systematische manier na te denken over de toekomst. Vanuit een brede gereedschapskist van werkvormen en benaderingen zoekt 360Foresight naar maatwerk, waarbij realisme, wetenschappelijke onderbouwing, creativiteit en verbeeldingskracht hand en hand gaan. www.360foresight.nl

54