Actiepunt 21-15 Scenario’s uitwerking Omgevingsvisie Heemstede.pdf

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

Dr. Freija van Duijne Dr. Susan van ‘t Klooster 1

Dit boekje is een gezamenlijke uitgave van 360Foresight/Future Motions en de gemeente Zaanstad. Colofon Tekst

Dr. Freija van Duijne & Dr. Susan van ’t Klooster

Visualisaties

Femke van Oorschot

Vormgeving & opmaak

Ilse van Marrewijk (IM VormCommunicatie)

Drukwerk

Quantes

Oplage:

300

Februari 2019

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

360Foresight January 2019 Februari, 2019 Dr. Freija van Duijne Dr. Susan van ‘t Klooster 3

4

VOORWOORD In onze Zaanse Omgevingsvisie 2040 schetsen we

Deze manier van toekomstverkennen is niet alleen

straks de contouren van onze stad. Wat voor een stad

waardevol voor de omgevingsvisie, maar biedt ook

willen we in 2040 zijn? Welke ruimtelijke keuzes maken

handreikingen voor ons denken en handelen in MAAK

we daarin? De omgevingsvisie moet houvast geven bij

Zaanstad, bij de Cultuurvisie en andere concrete trajec-

de verdere inrichting van de stad. Daarom gaan we

ten die nog op ons pad komen.

niet over één nacht ijs. Belangrijke beslissingen neem je immers op basis van grondig onderzoek en zorgvul-

Voor de reis die we het komend half jaar met elkaar

dige afwegingen.

gaan maken, hebben we twee kundige reisleiders aan-

Als het om de toekomst gaat, kan niemand in een gla-

Klooster (Future Motions & 360Foresight). Zij hebben

zen bol kijken, maar dat betekent niet dat we geen zin-

van toekomstverkenning hun vak gemaakt. Hun ken-

nige uitspraken kunnen doen over hoe onze stad en

nis en ervaring is in een beknopte vorm gebundeld in

regio zich gaan ontwikkelen. Daarom ben ik zo enthou-

het boekje dat voor u ligt. Het is onze reisgids voor de

siast over het instrument van de scenario’s, waarmee

komende tijd. Waarheen de reis gaat weten we nog

we belangrijke stappen zetten om het fundament te

niet, maar we gaan in ieder geval goed voorbereid op

leggen voor weloverwogen keuzes voor de toekomst.

pad.

Keuzes waarin we de zes thema’s – verstedelijking, economie, duurzaamheid, gezondheid, kansengelijkheid

Hans Krieger

en veiligheid – met elkaar verbinden.

Wethouder Omgevingswet

Met scenario’s bereiden we ons voor op mogelijke toekomsten door betekenis te geven aan trends en ontwikkelingen. Dat doen we gezamenlijk met collega’s, ketenpartners en smaakmakers in de stad. Samen weten we immers meer dan alleen.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

getrokken. Dat zijn Freija van Duijne en Susan van ‘t

5

Inhoud 5

5.

TOEKOMSTVERKENNING

27

6.

DE KRACHT VAN SCENARIO’S

31

SCENARIO’S IN SOORTEN EN MATEN

35

1.

INLEIDING

9

2.

WAT IS TOEKOMSTVERKENNING?

11

2.1

Meerwaarde van toekomstverkenning

11

7.

2.2

Toekomstverkenning als beleidsmethode

12

7.1

3.

VOORUITZIEN IN DE VUCA-WERELD

4.

HET BESTUDEREN VAN VERANDERING

4.1

Systeemdenken als perspectief voor

13

17

Drie dynamieken van verandering

18

4.3

Zwakke signalen

20

4.4

De Hoorn van plausibiliteit,

4.5

Drijvende krachten buiten onze invloed:

de ‘toekomstenkegel’ STEEP / DESTEP / PESTLE / PESTELD 4.6 4.7

21

Criteria voor de keuze van het soort scenario’s

35

7.2

Werkwijze

38

7.3

Onderdelen van het scenariotraject

17

het denken over verandering 4.2

VERSCHILLENDE MANIEREN VAN

vaststellen 8.

41

SCENARIO’S EN (OMGEVINGS)VISIEVORMING

47

8.1

Benodigde kenmerken van de scenario’s

48

8.2

Ruimtelijke vertaling van inzichten

48

8.3

Van visie naar handelingsperspectief

49

8.4

Strategische agenda en routekaart

50

9.

TOT SLOT

51

OVER DE AUTEURS

52

23

De perceptuele ijsberg en de diepere lagen van verandering

24

Pijlen van de tijd en toekomstendriehoek

25

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

VOORWOORD

7

2040

Waarden

Opgaven

Zaanse structuur

Zaanse ID

Welke gemeen ee te

willen & kunnen

Kwaliteit

mst?

o Toek

?

Omgev

ingsvis ie

8

g

we zijn?

in enn verk o’s t s om ari Toek & scen

1.

INLEIDING

De nieuwe Omgevingswet1 stelt de gezonde en veilig

Welke keuzes moeten we nu maken, zodat we ook in

fysieke leefomgeving centraal. De Gemeente Zaan-

de toekomst goed kunnen leven, werken en recreë-

stad neemt die verantwoordelijkheid serieus en is

ren? Scenario’s zijn een manier voor beleidsmakers en

daarom al in 2017 begonnen met de start van een

bestuurders om met onzekerheden om te gaan.

‘Welke gemeente willen en kunnen we in 2040 zijn?’.

Scenario’s zijn een veelgebruikt onderzoeks- en dia-

De Zaanse Omgevingsvisie stelt daarbij zes opga-

looginstrument voor het creëren van samenhang tus-

ven centraal: economische ontwikkeling, verstedelij-

sen strategische opgaven en het (gezamenlijk) door-

king, kansengelijkheid, duurzaamheid, veiligheid en

denken van de integrale consequenties van mogelijke

gezondheid. In 2019 wil de gemeente het gesprek

keuzes. De term ‘scenario’ is ontleend uit de theater-

over de toekomst, identiteit, waarden, kernkwali-

kunst en verwijst naar de beschrijving en opeenvolging

teiten en de opgaven waar de stad nu en in de toe-

van de scènes. Scenario’s zijn gedachte-experimenten

komst voor staat, op een constructieve manier in de

waarbij vanuit verschillende perspectieven op het ver-

gemeente voeren.

leden en heden de toekomst wordt doordacht. Scenario’s kunnen worden gebruikt om visie, richting en

Het denken over de toekomst is niet eenvoudig. Als we

beleid te ontwikkelen die robuust en flexibel zijn onder

kijken naar het verleden, dan kunnen we constateren

verschillende omstandigheden.

dat de toekomst voor een groot deel wordt vormgegeven door processen en gebeurtenissen die zich nog niet eerder hebben voorgedaan. Voorbeelden van deze ‘onbekenden’ die in ons recente verleden belangrijk zijn geweest zijn de economische dynamiek in Azië, de opkomst van het internet en de smartphone en de kredietcrisis2. Veel beleidsmakers en bestuurders worstelen met het omgaan met een onzekere toekomst: welke ontwikkelingen komen op ons af? En wat zijn de implicaties van die ontwikkelingen voor onze regio?

1 De omgevingsvisie is een van de instrumenten van de Omgevingswet. Een omgevingsvisie is een samenhangend strategisch instrument voor de ontwikkeling van de leefomgeving op de lange termijn waarbij alle terreinen van de fysieke leefomgeving integraal, gebiedsgericht en mét de samenleving worden verkend. Een omgevingsvisie moet bestaat uit een beschrijving van de hoofdlijnen van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving, de hoofdlijnen voor voorgenomen ontwikkelingen en het te voeren beleid. 2 PBL (i.s.m. CPB, 2013). Welvaart en Leefomgeving. Horizonscan. PBL, Den Haag.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

omgevingsvisietraject. De vraag die centraal staat is

9

Het werken met scenario’s kan het maken van een omgevingsvisie dus ondersteunen, omdat het:

 een kader biedt om verschillende domeinen in onderlinge samenhang te bezien, te doordenken en te bespreken;

 draagvlak voor beleid kan vergroten, wanneer de scenario’s in samenspraak met belanghebbenden en betrokkenen worden ontwikkeld;

 kan verbinden en inspireren en op deze manier betrokkenen kan enthousiasmeren om bij te dragen aan een betere toekomst voor stad en regio;

 kan worden gebruikt om inzichten en boodschappen te formuleren die meer toekomstbestendig zijn;

 bijdraagt aan het versterken van het strategisch vermogen in de organisatie. Dit boekje is geschreven in het kader van het project ‘Toekomstverkenning omgevingsvisie: scenario’s voor de toekomst van Zaanstad’ (Fase 2 van de Zaanse Omgevingsvisie). Het verkent hoe scenario’s als methode van toekomstverkenning kunnen worden ingezet bij het maken van een omgevingsvisie.

10

2. WAT IS TOEKOMSTVERKENNING? Toekomstverkenning wordt in het Engels ook wel stra-

Daardoor zorgt toekomstverkenning dat je als organisa-

tegic foresight genoemd. Strategisch vooruitkijken.

tie beter voorbereid bent op de toekomst. Je bent beter

Toekomstverkenning gaat niet om voorspelling, maar

voorbereid doordat je hebt nagedacht over expliciete,

om beter voorbereid te zijn op een onzekere toekomst

weerlegbare voorstellingen van de toekomst, wat een

in een turbulente wereld. Voorbereid te zijn op ver-

zekere flexibiliteit in het denken op gang brengt. Op die

schillende toekomsten die allemaal denkbaar zijn.

manier worden oude denkbeelden over de toekomst opgefrist. Oude aannames over hoe de wereld in elkaar zit, worden opnieuw tegen het licht gehouden en, waar nodig, bijgesteld. Daarvoor in de plaats ontstaat een hoe die wereld zich verhoudt tot de organisatie. De meerwaarde van dit proces is ook dat het helpt om oplossingsrichtingen te ontdekken die eerder nog niet in beeld waren. Het nadenken over alternatieve toe-

?

komsten maakt duidelijk welke kansen en mogelijkheden juist heel goed kunnen passen bij dit andere perspectief op de toekomst. Dit helpt om succesvol om te gaan met nieuwe, zo niet zware, uitdagingen. Én om kansen te grijpen! Vooral kansen voor de lange termijn, waar nog niet veel organisaties echt op toegerust zijn. Nieuwe beleidsstrategieën kunnen hieruit ontstaan.

2.1 Meerwaarde van toekomstverkenning

Nieuwe richtingen die soms wat onorthodox lijken. Maar door het traject van toekomstverkenning zijn ze

Toekomstverkenning vraagt om een systematische

van de juiste onderbouwing voorzien. Dat maakt ze

analyse van drijvende krachten van veranderingen,

kansrijker dan de risicovrije, gebaande paden. Vooral

vóórafgaand aan visievorming en beleidsontwikkeling.

als ze adaptief kunnen worden ingezet. Dat wil zeggen,

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

beter, systemisch inzicht in de wereld om ons heen en

11

voor elke situatie de juiste aanpak. Een beter inzicht in

deze waarde te herkennen en door te vertalen naar de

veranderingen draagt bij aan betere beslissingen en

strategie van de organisatie.

aan wendbaarheid op het juiste moment. Het nadenken over de toekomst helpt bij het ontwikke-

2.2 Toekomstverkenning als beleidsmethode

len van een antenne. Het maakt ons sensitiever, waardoor we meer gevoel krijgen voor vragen die op ons

Specifiek voor de context van overheidsbeleid geldt dat

af (kunnen) komen en beter kunnen afwegen welke

toekomstverkenning helpt bij het ontwikkelen van een

onderwerpen politiek belangrijk gaan worden. Het

beleids- en strategische agenda. Het denkwerk dat in

gezamenlijk nadenken over de toekomst vergroot zo

de werkbijeenkomsten van verkenningen plaats vindt

ons anticiperend en strategisch vermogen.

is essentieel voor strategische agenda’s. Beleid waar toekomstverkenning aan vooraf is gegaan heeft door-

Tot slot, toekomstverkenning geeft enthousiasme om

gaans een langere houdbaarheid en meer robuust-

bij te dragen aan een betere toekomst. De meeste men-

heid.

sen werken bij een organisatie vanuit hun passie voor

Het doen van verkenningen zorgt voor flexibiliteit en

de missie van de organisatie. Maar in het dagelijks werk

creativiteit in het denken. Het helpt bij het ontwikkelen

kan de drukte door overleggen, spoedklussen, interne

van een antenne voor nieuwe signalen en het duiden

correspondentie en formaliteiten de overhand krijgen.

van de betekenis van dergelijke signalen. Het stimu-

Op het moment dat mensen opnieuw geprikkeld wor-

leert openheid voor signalen in de samenleving (van

den met strategische vragen, de stip op de horizon en

buiten naar binnen).

oplossingsrichtingen voor een veranderende wereld, wordt hierdoor denkkracht aangeboord en ontstaan er gesprekken die intrinsiek motiverend zijn. Het geeft voldoening om met collega’s en stakeholders over wezenlijke vraagstukken na te denken. Het resultaat van zulke denkoefeningen is waardevol en maakt het werk van mensen interessanter en uitdagender. Dit is een van de redenen waarom toekomstverkenning vaak in leiderschapstrajecten wordt ingezet. Leiders weten

12

De toekomst is nooit precies zoals we van tevoren had-

VOLATILITEIT

den bedacht. Daarom zullen meerjarenplannen altijd

Volatiliteit, schommeling, houdt in dat verandering dan

doorkruist worden door onverwachte gebeurtenissen.

weer de ene kant en dan weer de andere kant op kan

Daarom is het onmogelijk om een vijfjarenplan exact

gaan. Net als een achtbaan. Daarbij kan de snelheid

zo uit te rollen als op papier is gezet.

van verandering wisselend zijn. De ene keer gaan ver-

Toekomstverkennen is ontwikkeld om systematisch

anderingen sneller. De andere keer lijkt er vertraging op

vooruit te kunnen denken en nu betere beslissingen te

te treden. De verandering kan impact hebben op aller-

kunnen maken in een VUCA-wereld.

lei andere domeinen die indirect raakvlakken hebben.

De term VUCA is gemunt door het Amerikaanse Army

De stijging of daling van de huizenprijzen kan impact

War College. Het staat voor Volatility (volatiliteit, schom-

hebben op allerlei vlakken van het leven van inwoners

melingen),

en op de economie. De schaal waarop veranderingen

Uncertainty

(onzekerheid),

Complexity

(complexiteit) en Ambiguity (dubbelzinnigheid). ?

kunnen schommelen houdt zich niet aan wetmatigheden. Enorme uitschieters zijn niet uitgesloten en kun-

?

nen dus optreden. Grotere aantallen mensen, meer-

? ?

dere dimensies van de samenleving kunnen beïnvloed

?

Volatiliteit Volatiliteit

(of getroffen) worden door een bepaalde trend.

? Onzekerheid

ONZEKERHEID In de VUCA-wereld is onzekerheid over wat de toe-

Onzekerheid

komst zal brengen. Een van de redenen is dat technologische ontwikkelingen snel gaan en dat de impact

That way This way

!

… That way This way …

Complexiteit

Ambiguïteit

Complexiteit

Ambiguïteit

!

daarvan op de samenleving onzeker is. Zelfs experts zijn niet in staat om te duiden hoe technologie de wereld gaat beïnvloeden. Denk bijvoorbeeld terug aan sociale media. Voordat Facebook, Twitter, LinkedIn en Instagram er waren, hadden weinig deskundigen oog voor de impact die dergelijke platforms zouden heb-

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

3. VOORUITZIEN IN DE VUCA-WERELD

13

ben op de samenleving en het gedrag van mensen.

van de samenleving, arbeidsmigranten en vluchtelin-

Die onzekerheid is en blijft groot. De reflex is dan om

gen. Maar wat precies oorzaak en gevolg zijn, is lastig te

meer informatie te willen verzamelen en onzekerheid

duiden. Laat staan dat de toekomst te voorspellen is.

te willen reduceren voordat men in actie komt. Echter, onzekerheid blijft. Wat wel helpt is om onzekerheid te

AMBIGUÏTEIT (DUBBELZINNIGHEID)

leren duiden en vanuit die inzichten beslissingen te

Deze dubbelzinnigheid wijst op een onvermogen om te

nemen.

duiden wat er precies gaande is. Ook kunnen er meerdere verklaringen van toepassing zijn op een en het-

COMPLEXITEIT

zelfde verschijnsel. Dat maakt het goed mogelijk dat

Er is sprake van complexiteit wanneer meerdere drij-

allerlei verklaringen achteraf onjuist blijken te zijn. Er is

vende krachten van verandering elkaar beïnvloeden.

geen voorbeeld uit het verleden dat precies hetzelfde is

Oorzaak en gevolg van verandering zijn vaak onduidelijk.

als de situatie die zich nu voordoet. Er is geen vergelijk-

Het is onduidelijk hoe verschillende bronnen van veran-

bare situatie waaruit we kunnen afleiden wat hierna zal

dering elkaar beïnvloeden. Complexe vraagstukken zijn

gebeuren. Ambiguïteit draait om het onbekende.

iets anders dan gecompliceerde vraagstukken. Gecompliceerd wil zeggen meer factoren die van invloed zijn

Ambiguïteit zien we onder andere in de manier waarop

op het vraagstuk, maar oorzaak en gevolg zijn wel dui-

de samenleving met technologie omgaat. Wat techno-

delijk van elkaar te onderscheiden. Complexe vraagstuk-

logie precies gaat doen is in eerste instantie onduidelijk.

ken lijken meer op, wat ze noemen “wicked probems”.

Gaan we echt alles met 3D-printen maken? Importeren

Dit zijn vraagstukken die niet scherp en onvolledig zijn

we straks alleen maar korrels van grondstoffen? Wat

geformuleerd, waarbij allerlei tegenstrijdigheden niet

deze technologie gaat betekenen voor onze productie-

zijn uitgesloten. Een voorbeeld van een complex vraag-

en consumptieprocessen is aan de samenleving. Levert

stuk is de onvrede in de samenleving. Die onvrede is te

het goede producten? Is het makkelijk en gunstig van

verklaren uit toenemende onzekerheid over de maat-

prijs? Welke alternatieven zijn voorhanden? Passen de

schappelijke positie van burgers. En die is weer te ver-

productieprocessen binnen milieuvoorschriften? Al dat

klaren vanuit robotisering van de arbeidsmarkt, koop-

soort complexe ontwikkelingen beïnvloeden de manier

krachtpositie, en zo verder. Wat er uit voortkomt is een

waarop een technologie wordt toegepast in de samen-

toenemende aandacht voor de nationale identiteit, een

leving.

negatieve houding ten opzichte van internationalisering

14

TURBULENTIE

GAME CHANGERS

De VUCA-wereld kan zeer turbulent aanvoelen. Net als

Leven in het VUCA-wereld impliceert ook dat er ont-

de turbulentie in een vliegtuig. Je weet dat je in een

wikkelingen kunnen plaatsvinden die de wereld hele-

vliegtuig te maken kan hebben met luchtzakken, waar-

maal op zijn kop zetten. Neem de introductie van het

door het vliegtuig soms door elkaar wordt geschud.

internet. De rol die het internet in ons dagelijks leven

Maar alleen al de gedachte dat je vroeg of laat met

heeft gekregen maakt dat we op een heel andere

turbulentie te maken kan krijgen, dat maakt mensen

manier ons werk en onze gewone dingen doen dan de

onrustig. Dus het gevoel van turbulentie kan hetzelfde

generaties voor ons. Het mobiele internet heeft aller-

effect hebben als werkelijke turbulentie. Dat speelt ook

lei dienstverlening mogelijk gemaakt, die voor die tijd

in de echte wereld. Het gevoel dat de wereld snel ver-

totaal onhaalbaar waren. Producten en diensten op

andert en dat we er geen grip op hebben kan ook een

afroep, platforms voor peer2peer-dienstverlening. Het

gevoel van turbulentie veroorzaken.

lijkt weliswaar op oude concepten van het delen van goederen, maar de schaal en het bereik zou ondenk-

Een turbulente omgeving betekent extra alarmbellen

baar zijn zonder onze smartphone. Blockchaintechno-

om voorspellingen te wantrouwen. In een turbulente

logie zou de volgende gamechanger kunnen zijn. Het

wereld willen leiders, directeuren of politici, hun omge-

maakt decentrale, gedistribueerde digitale netwerken

ving graag geruststellen met voorspellingen dat het

mogelijk, en borgt vertrouwensrelaties. Maar wat een

allemaal goed komt en dat zij weten waar het naar toe

dergelijke gamechanger precies teweeg gaat brengen,

gaat. Het motief om gerust te stellen is vaak sterker dan

dat is niet van te voren uit te tekenen.

de wijsheid van deze leiders en hun vermogen om te kunnen voorspellen.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

GAME CHANGER

15

WILDCARDS

DE (ON)VOORSPELBAARHEID VAN DE TOEKOMST

Behalve game changers, kunnen we in een VUCA-we-

Wetende dat we in een VUCA-wereld leven, is de toe-

reld ook te maken krijgen met ‘wildcards’: gebeurtenis-

komst dan onvoorspelbaar? Kunnen we dan niets zeg-

sen die een kleine kans hebben dat ze gaan gebeuren.

gen over hoe de toekomst eruit gaat zien?

Maar als zij zich voordoen, dan zullen ze een enorme impact hebben. Denk aan een eventuele atoomoorlog.

Tot op zekere hoogte kunnen we dat wel. Morgen en de

Of een grootschalige ecologische ramp in Nederland

komende maanden zullen veel dingen hetzelfde zijn

als gevolg van klimaatverandering.

als vandaag. Maar niet alles. Aan de ene kant zijn er sluimerende veranderingen. Gevoelens die broeien in de

Wildcards kennen geen historisch vergelijkbare voor-

samenleving. Politieke besluitvorming die inzet op ver-

vallen. Soms zijn er signalen die erop wijzen dat zoiets

andering. Aan de andere kant kunnen betekenisvolle

zou kunnen gebeuren. Maar sommige signalen ont-

gebeurtenissen optreden, waarvan iedereen weet dat

gaan ons, of zien we pas achteraf. Hindsight heet dat

het veel impact gaat hebben, al is de exacte duiding

zo mooi in het Engels.

niet onmiddellijk te geven. Dit is exact waar toekomstverkenning helpt om inzicht te krijgen in de betekenis

Zo lang de waarschijnlijkheid zeer laag is, worden wildcards doorgaans niet meegenomen in beleidsprocessen. Het kan wel de moeite waard zijn om de betekenis van een mogelijke wildcard te doordenken. Dit kan helpen om de veerkracht van een organisatie te evalueren en te verbeteren.

WILD CARD

16

van verandering.

4. HET BESTUDEREN VAN VERANDERING 4.1

Systeemdenken als perspectief voor het denken over verandering

1. Ieder element in een systeem bestaat zelf ook uit delen die onderdeel zijn van grotere systemen. 2. Elk systeem en ieder onderdeel van een systeem is altijd (indirect) gelinkt aan andere systemen.

bij toekomstverkenning. Het is de lens waardoor toe-

3. Systemen en delen van systemen kunnen zodanig

komstverkenners naar de wereld kijken. Systemen zijn

op elkaar reageren dat er nieuwe, verrassende en

overal. De cellen in ons lichaam zijn systemen. Onze

contra-intuïtieve uitkomsten kunnen ontstaan.

organen zijn systemen. Ons lichaam, ons gezin, onze

4. De neiging tot onverwachte uitkomsten maakt

buurt, onze organisatie, onze woonplaats, en ga zo

dat voorspellingen over systeemgedrag nauwelijks

maar door. Wie de werking van systemen begrijpt, is

mogelijk zijn.

beter in staat te begrijpen welke veranderingen we kunnen verwachten.

Vooral die laatste twee punten maken dat toekomstverkenning een passende aanpak is om mogelijke sys-

Het denken in systemen geeft meer houvast dan steeds

teemgedragingen vooraf te bedenken om erop te anti-

op losse incidenten reageren. Wie onvoorbereid is, ver-

ciperen, mocht dat aan de orde zijn. Systeemdenken

toont ad-hoc reacties. Kennis van systemen helpt om

draagt bij aan beter onderbouwde standpunten. Maar

de mogelijkheid van toekomstige gebeurtenissen te

ook dan kan het zo zijn dat bepaalde aannames later

doorgronden. Een van de voordelen van systeemden-

niet blijken te kloppen. Systemen zijn complex en er is

ken is dat je niet alle details van een systeem hoeft te

veel wat je niet weet. Systemen veranderen in de loop

kennen om te begrijpen hoe het systeem kan veran-

van de tijd. Daarom is het zaak om via scenario’s te

deren.

bedenken welke zaken in de toekomst anders zouden kunnen zijn.

Peter Bishop, die op de Universiteit van Houston les heeft gegeven over systeemdenken voor toekomstverkenners, legt uit dat elk systeem vier gemeenschappelijke kenmerken heeft:3

3 Bishop, P.C, Hines, A. (2012) Teaching about the future. Palgrave McMillan.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

Systeemdenken is het achterliggende perspectief

17

Systeemdenken staat pal tegenover lineair denken.

4.2 Drie dynamieken van verandering

Die laatste manier van denken is gefixeerd op gebeurtenissen als oorzaak voor bepaalde gevolgen. “Het

Toekomstverkenning draait in de kern allereerst om

komt allemaal door ….” De eenvoud van deze redene-

het begrijpen van veranderingen. En vervolgens willen

ring kan aantrekkelijk zijn, maar het gaat voorbij aan

we strategieën benoemen en uitwerken om te kun-

de kenmerken van de VUCA-wereld waarbij oorzaak en

nen inspelen op die verandering. Daarom wordt in toe-

gevolg helemaal niet duidelijk zijn.

komstverkenning stil gestaan bij de verschillende soorten dynamiek van verandering: de verwachte toekomst, de alternatieve toekomst en de geplande toekomst.

Lineair denken

De verwachte toekomst

De alternatieve toekomst

De geplande toekomst

A C

D

B Systeemdenken DE VERWACHTE TOEKOMST Als er regen in de bergen valt, dan weten we dat het

A

B

D

op een bepaald moment via de rivieren in zee belandt. Hoeveel water met welke snelheid door de rivieren stroomt, daar worden modellen voor gemaakt. Modellen die rekening houden met hoeveel water er onderweg onttrokken wordt of verdampt. Dit type model-

D

C

E

len heeft een voorspellende waarde. Demografische modellen hebben ook enigszins voorspellende waarde. Als we weten hoeveel mensen 50 jaar oud zijn in 2019,

18

dan kunnen we met een bepaalde betrouwbaarheids-

Dit soort discontinuïteiten luiden een nieuw tijdperk

marge aangeven hoeveel mensen 70 jaar oud zijn in

in. Ze zijn vaak niet goed te voorspellen. Maar met sys-

2039. Dat is de toekomst die we kunnen verwachten.

teemdenken is het mogelijk om een aantal van dit soort discontinuïteiten te benoemen als mogelijkheid.

Naast deze modelmatige verwachtingen kunnen we

Daarbij is het verstandig om serieus aandacht te beste-

ook trends definiëren die een momentum in gang zet-

den aan de zaken die in eerste instantie als onmogelijk

ten. Hierdoor kan een nieuw evenwicht ontstaan, een

worden aangemerkt.

arbeidsrelaties kan leiden tot een afname in het aan-

DE GEPLANDE TOEKOMST

tal jongvolwassenen dat een eigen woning koopt. Een

Als we om ons heen kijken zien we gebouwen en land-

beweegvriendelijke omgeving draagt bij aan een fittere

schapsinrichting die er ook al was toen onze ouders en

bevolking. Dergelijke redeneringen zou je kunnen uit-

grootouders jong waren. Onze kinderen en kleinkin-

werken in toekomstscenario’s. Daarbij dient te worden

deren zullen misschien in dezelfde schoolgebouwen

opgemerkt dat het aannames zijn van de verwachte

les krijgen als wij. En ook de huizen en winkelstraten

toekomst. En die toekomst hoeft niet altijd precies zo

worden aangelegd om voor tientallen jaren dienst te

uit te komen.

doen. Architecten, bouwmeesters zijn door hun werk bezig met het plannen van de toekomst. Niet dat die

DE ALTERNATIEVE TOEKOMST

altijd precies zo blijft als zij in gedachte hadden. De

De geschiedenis heeft laten zien dat zich telkens weer

toekomstige bevolking heeft andere behoeften en zal

gebeurtenissen hebben voorgedaan die de loop van de

de bebouwde omgeving (en landelijk gebied) naar zijn

geschiedenis hebben gewijzigd. De toevallige samen-

wensen willen aanpassen.

loop van dingen kan iets nieuws en onverwachts brengen. Koningen die van hun troon werden gezet. Een

Een organisatie bouwt ook aan de toekomst. Door in te

volk dat in opstand kwam. Een doorbraaktechnolo-

zetten op werknemers met bepaalde kwaliteiten, door

gie kan onverwachte gevolgen hebben. Zo heeft de

in te zetten op een bepaalde werkwijze en een koers uit

boekdrukkunst ertoe geleid dat meer mensen konden

te zetten. Hierdoor zet een organisatie in op een posi-

lezen. Meer mensen lazen de bijbel en dat heeft onder

tie in de toekomst. Op persoonlijk vlak doen de meeste

andere bijgedragen aan religieuze twisten in de tijd van

mensen dat ook. Bij de keuze voor een bepaalde oplei-

de Tachtigjarige Oorlog.

ding of een woonplaats. Uiteraard spelen toevallighe-

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

nieuw ‘normaal’. Bijvoorbeeld, een toename in flexibele

19

den eveneens een rol en kan het ook prettig zijn om

systematische aanpak nodig om grip te krijgen op

niet te veel na te denken over grote vragen. Maar bij

mogelijke signalen. Rijkswaterstaat heeft een methode

belangrijke keuzes staan we geregeld stil bij hoe we

ontwikkeld voor vroegsignalering die ook voor andere

onze toekomst voor ons zien. Op die manier maken we

organisaties bruikbaar is.4 Achtereenvolgens gaat het

onze toekomst.

om het verzamelen, selecteren, agenderen en evalueren van signalen.

ALLE DRIE DE DYNAMIEKEN In werkelijkheid treden alle drie deze dynamieken

Verzamelen van signalen

tegelijkertijd op. De toekomst is nooit precies zoals je

Het ophalen van informatie uit de omgeving gebeurt

hem zou verwachten. Ook niet hoe je hem zou plan-

nooit objectief of neutraal. Iedereen hanteert altijd

nen. En allerlei onverwachte zaken kunnen een alterna-

een bepaalde kijkrichting. Dit zijn psychologische fil-

tieve toekomst forceren. Bij een toekomstverkenning

ters, waardoor het ene wel en het andere niet wordt

is het dus zaak te beredeneren wat al deze dynamie-

opgepikt. Daarom wordt er bij zwakke signalen altijd

ken kunnen brengen.

een team met een diverse samenstelling van mensen ingezet, met ieder andere interesses, achtergrond en ervaring. De bedoeling is om zo breed mogelijk te kij-

4.3 Zwakke signalen

ken. Op deze manier wordt in eerste instantie allerlei informatie verzameld, die verder reikt dan het onder-

Zwakke signalen zijn mogelijke voorbodes van veran-

werp van studie. Dat is gunstig, omdat je nog niet kan

dering. Het kunnen de eerste voorbeelden zijn van een

overzien wat relevant is en wat niet.

trend of nieuwe geluiden in de samenleving. Een zwak signaal is lastig te duiden. Vaak blijkt pas achteraf, als

Selecteren

de trend al meer zichtbaar is, dat sommige gebeur-

Vervolgens zul je de grote berg aan opgehaalde infor-

tenissen of casuïstiek iets te maken hebben met een

matie sommige items willen selecteren en duiden.

nieuwe trend. VROEGSIGNALERING Juist omdat het niet eenvoudig is om zwakke signalen vroegtijdig te herkennen en te duiden, heb je een

20

4 Bosch, M, Bogaard, W. van den en Oova, E. 2018. Permanent alert. Signaleren en strategie bij Rijkswaterstaat. FutureConsult en Rijkswaterstaat.

Daarbij is het belangrijk om met een frisse blik naar de

ontstaan of is het signaal weer verdwenen? Evaluatie

nieuwe informatie te kijken. Je wilt de link leggen tussen

heeft ook betrekking op het proces van signaleren.

het nieuwe en de verschijnselen en ideeën die je wel al

Lukt het team om voldoende tijd te maken voor sig-

kent. Ook hier heb je een open blik nodig om nieuwe

nalering? Lukt het om de beslissers en bestuurders te

inzichten toe te laten. Bepaalde heersende opvattingen

laten meedenken over de betekenis van signalen voor

kunnen censurerend en inperkend werken. Afwijkende

de organisatie?

meningen kunnen daarom zeer waardevol zijn. Het proces van signalering vraagt om balans in aan-

De beslissers en bestuurders in een organisatie zullen sig-

dacht voor continuïteit en discontinuïteit. Er is een

nalen moeten agenderen om succesvol op nieuwe ont-

voortdurende weging van de zaken die we al kennen

wikkelingen in te spelen. Inspelen op nieuwe signalen

en wat er nieuwe is. Dit geldt niet alleen voor de dui-

betekent vaak dat er zaken moeten veranderen. Dit kan

ding van informatie, ook voor de koers van een orga-

variëren van nieuwe accenten in bestaand beleid tot een

nisatie. De crux is balanceren tussen meebewegen

volledige koerswijziging. Sommige signalen en daaraan

met het nieuwe en vasthouden aan bestaande doelen

gerelateerde koerswijzigingen roepen weerstand op en

(oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken).

brengen allerlei (kortetermijn)belangen in gevaar. Beleidsmakers en bestuurders hebben een langetermijnblik leggen en de juiste strategische keuzes te maken.

4.4 De Hoorn van plausibiliteit, de ‘toekomstenkegel’

Evalueren

Naarmate we verder in de toekomst kijken, zal de ver-

Signaleren is een doorlopend en iteratief proces. Het

andering ten opzichte van het heden groter zijn. Hoe

is bovendien een leerproces. Het team leert signa-

verder weg, des te onzekerder is de toekomst. Met

len te spotten en te duiden. En de organisatie leert

andere woorden, je kunt allerlei toekomsten beden-

nieuwe signalen te benutten voor strategische agen-

ken die plausibel zijn. Sommige daarvan zullen wense-

da’s, jaarplannen en beleidsplannen. Regelmatige

lijk zijn, andere niet. Misschien heeft een toekomst de

evaluatiemomenten zijn nodig om terug te blikken op

voorkeur en kan bestempeld worden als visie ofwel de

hoe signalen zich hebben ontvouwen. Is er een trend

gedroomde toekomst.

nodig om onwelgevallige signalen niet naast zich neer te

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

Continuïteit en discontinuïteit Agenderen

21

Deze gedachtegang van steeds verder uiteenlopende

Interessant is dat ook het heden ontstaan is uit meer-

mogelijkheden is gevisualiseerd in wat ze noemen de

dere verledens. Er zijn allerlei verhaallijnen te bedenken

Hoorn van plausibiliteit. Je zou het ook de toekomsten-

die ons hebben gebracht waar we nu zijn. Er zijn aller-

kegel kunnen noemen. In het middel van de kegel ligt

lei verbanden en samenlopen van omstandigheden die

de lijn van de meest verwachte toekomst (dat is dus

bepalend zijn geweest voor de wereld zoals we die nu

een subjectief beeld, en niet per se de meest waar-

kennen. Daarom kun je ook het verleden als een waaier

schijnlijke toekomst). Daaromheen liggen allerlei alter-

van verhalen zien.

natieve toekomsten, waarvan mogelijk een als visie benoemd kan worden. Elk van die verschillende toekomsten heeft weer implicaties, die het beeld van de toekomst verder verrijken. Behalve plausibele toekomsten zijn er ook toekomsten te bedenken die vooralsnog onwaarschijnlijk lijken. Denk aan toekomsten waarin buitenaardse wezens de

Visie

heerschappij over de aarde overnemen, of apocalypti-

Im

sche scenario’s waarin grotendeels van de mensheid

toekomstverkenning meegewogen. Pl

22

ei lit

ie

g

i

ib

s au

Verleden

ic at

n re

ts

doen het goed in films, maar worden meestal niet in

Heden

pl

s

door een virus wordt uitgeroeid. Dergelijke scenario’s

t

ms

ko toe

e fer Re

e nti

grens

iliteits

Plausib

s Alternatieve toekomst

4.5 Drijvende krachten buiten onze invloed: STEEP / DESTEP / PESTLE / PESTELD

Deze drijvende krachten hebben op allerlei manieren invloed op onze organisatie. Al is lang niet altijd duiorganisatie en haar directe omgeving, de zogenaamde

trends en ontwikkelingen die een drijvende kracht

transactionele omgeving. Dit zijn de organisaties en

kunnen zijn van verandering en dus invloed hebben

stakeholders in de wereld om ons heen. Bedrijven en

op hoe de toekomst eruit kan gaan zien. Trends en

instellingen, burgers en bezoekers, maatschappelijke

ontwikkelingen kunnen worden ingedeeld in catego-

organisaties en sociale netwerken. Daarom is het inte-

rieën. Een veel gebruikte indeling is in de categorieën

ressant om te beredeneren (al dan niet samen met je

van Sociale-, Technologische-, Economische-, Ecolo-

partners en stakeholders) hoe trends invloed hebben

gische en Politieke trends. Samengevat in het acro-

op de activiteiten van partijen in de transactionele

niem STEEP. Soms neemt men Demografische trends

omgeving.

apart en dan wordt het DESTEP. Of juridische trends, Legal. Dan wordt het PESTLE of PESTELD. Welke indeling men hanteert, hangt af van keuzes in het project, Economic

die bepalen of juridische en demografische trends een

Contextual environment

Ecological

eigen categorie behoeven. Grote consequenties heeft de indeling doorgaans niet. Bovendien passen trends

Transactional environment

vaak bij meerdere categorieën. Het belangrijkste is dat deze indeling helpt om een diverse sets trends te bedenken.

Technological

Political

Actor

Het denken over trends en drijvende krachten is een gezamenlijk proces dat in een workshop wordt doorlopen. De inbreng van anderen helpt om zelf op ideeën te komen. Als alle trends met post-its op een muur zijn geplakt, dan kan er een gesprek ontstaan. Onder andere over de samenhang tussen trends, en de implicaties van trends.

Social

Legal

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

delijk wat de exacte betekenis van trends is voor de Toekomstverkenners kijken 360o om zich heen naar

23

4.6 De perceptuele ijsberg en de diepere lagen van verandering

Diepe systeemstructuren en drijvende krachten De dieperliggende structuren achter een trend zijn geregeld ontwikkelingen die al lang geleden zijn inge-

Om te begrijpen wat voor veranderingen er gaande zijn,

zet. Denk aan vrouwenemancipatie. Dat is een langdu-

is het nodig om de betekenis van trends gelaagd te ana-

rig proces van kiesrecht tot Dolle Mina, #MeToo, en alles

lyseren. Daar zijn verschillende methoden voor ontwik-

wat nog in het verschiet ligt. Als je een trend kunt zien

keld. Een van de meeste gebruikte methode is de Causal

in een grotere lijn van veranderingen die soms onder-

Layered Analysis van Sohail Inayatullah, maar ook Kees

huids en soms nadrukkelijker in de samenleving spelen,

van der Heijden spreekt over de perceptuele ijsberg5.

dan kan dat een vergaand inzicht bieden. Dan ontstaat wellicht een ander beeld, dan wanneer je een gebeur-

Beschrijvende analyse, nieuwsberichten

tenis beschouwt als op zichzelf staand verschijnsel. Dat

Allereerst zijn er de nieuwsberichten, waarin beschrij-

helpt je om te verklaren waarom iets op een bepaald

vend wordt uitgelegd wat er gebeurt in de wereld om

moment speelt, en wat dat voor de toekomst zou kun-

ons heen. Er wordt antwoord gegeven op vragen zoals:

nen betekenen.

Wat is het? Bij wie speelt het? Welke directe gevolgen zijn zichtbaar?

Mythes en archetypes De diepste laag is de minst grijpbare, maar wel uiterst

Patronen, oorzaken en verklaringen

relevant bij de duiding van gebeurtenissen. Hier gaat

Om te begrijpen wat er aan de hand is, zul je een ver-

het om de verhalen waarin we geloven. Verhalen over

schijnsel iets grondiger moeten onderzoeken. Hier wor-

onze identiteit en onze cultuur. Bijvoorbeeld over de

den de drijvende krachten verder onderzocht. En wordt

Nederlandse identiteit, die tijdens de Tweede Kamer-

een breder perspectief gegeven op de implicaties voor

verkiezing van 2017 een belangrijk thema was. Of over

bijvoorbeeld de samenleving, de economie, de natuur,

onze verhouding tot de natuur, wat speelt bij de dis-

of specifieke doelgroepen en hun activiteiten. Dit is het type analyse dat geregeld in beleidsondersteunend onderzoek wordt gegeven. Het biedt verklaringen, maar vanuit een gerichte vraag en een gericht perspectief. Daardoor kunnen allerlei aspecten van een ontwikkeling toch onderbelicht blijven, of zelfs een taboe zijn.

24

5 Van der Heijden, K, (2005) Scenarios. The art of strategic conversation (blz. 104 en verder). Inayatullah, S. (2004) The Causal Layered Analysis (CLA) Reader. Theory and Case Studies of an Integrative and Transformative Methodology.

cussie over het bijvoeren of afschieten van dieren in de

ring die al een hele tijd geleden is ingezet. Bijvoorbeeld,

Oostvaardersplassen. Het verhaal hierachter raakt aan

digitalisering is al ruim veertig jaar geleden ingezet en de

wat mensen geloven, wat ze belangrijk vinden. Het

laatste tien jaar wordt gesproken over een versnelling in

zijn de opvattingen die de onderbuik en ons ‘reptie-

het proces van digitalisering. Je kunt een trend ook zien

lenbrein’ voeden. Inzicht in deze zogenaamde mythes

vanuit een bepaald toekomstbeeld dat op je af komt. Bij-

en archetypeverhalen over onze opvattingen zijn zeer

voorbeeld de gedigitaliseerde toekomst van werk, waarin

behulpzaam voor de uitwerking van beleidsopties en

werk grotendeels geautomatiseerd is en de rol van werk-

een succesvolle aanpak voor oplossingen voor maat-

nemers meer is gericht op sociale vaardigheden, creati-

schappelijke vraagstukken.

viteit en ambachtelijkheid. De verregaande digitalisering kun je vanuit dit perspectief interpreteren, wat mogelijk

Wat we zien:

Nieuws

1e analyse:

Patronen Systematisch gedrag Trends

Wat daaronder ligt:

Diepe systeemstructuren Drijvende krachten

Diepste laag:

Mythes, archetypes

nieuwe inzichten oplevert. Tot slot kun je de trend interpreteren vanuit een bepaalde agenda van stakeholders of je eigen organisatie. Alle drie de pijlen van de tijd geven op een andere manier inzicht in een trend. De drie pijlen van de tijd De Toekomst die op me afkomt Ik die op de Toekomst afgaat met een bepaald doel Ontwikkelingen uit het Verleden die me inhalen

4.7 Pijlen van de tijd en toekomstendriehoek Verleden

Heden

Toekomst

Een andere manier om veranderingen beter te begrijpen is door te kijken waar trends vandaan komen. Angela Wilkinson heeft dit Pijlen van de tijd genoemd.6 Trends zijn een verschijnsel dat hoort bij een verande-

6 Ramirez, R. and Wilkinson, A. (2016) Strategic reframing. The Oxford scenario planning approach.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

Perceptuele ijsberg

25

Deze Pijlen van de tijd kunnen ook gebruik worden

niet meer van deze tijd is. Gevestigde belangen die niet

in een workshop-setting om meer inzicht te krijgen

gebaat zijn met al te veel verandering. Door alle drie in

in trends. Geïnventariseerde trends en ontwikkelingen

kaart te brengen kun je een beeld vormen van de ont-

kunnen met behulp van bovenstaande pijlen nader

wikkeling van trends en van mogelijke toekomsten.

worden geduid en onderscheiden. Welke (nieuwe) trends komen op ons af? Welke trends komen uit het verleden (zoals ‘individualisering’)? En op welke trends

Aantrekkingskracht van de Toekomst

hebben wij zelf invloed (en zijn dus niet autonoom)? Op een vergelijkbare manier heeft Sohail Inayatullah het over push en pull factoren die de toekomst bepalen.7 De toekomst trekt op een bepaalde manier aan ons. Mensen hebben ambities, zoals kweekvlees in

Mogelijke Toekomst

de schappen van de supermarkt of een CO2-neutraal energiesysteem. Een verhaal over de toekomst kan gaan over vooruitgang, groei en technologie. Maar er spelen ook gevoelens van nostalgie, denk aan de Brexit, of over een nieuwe balans tussen economie en eco-

Druk van het Heden

Gewicht van het Verleden

logie, zoals bij de duurzaamheidsbeweging. Naast de push van de toekomst duwen de ontwikkelingen die nu spelen ons vooruit. De toenemende flexibiliteit op de arbeidsmarkt nu, heeft gevolgen voor de economische positie van mensen in de toekomst. De manier waarop we nu de energietransitie inzetten, heeft gevolgen voor onze CO2-uitstoot in de toekomst. Deze pushen pull-factoren spelen gelijktijdig. De snelheid en richting van verandering wordt daarbij ook bepaald door allerlei barrières. Vaststaande structuren die een rem kunnen zetten op verandering. Wet- en regelgeving die

26

7 Inayatullah, S. (2008). Six pillars: futures thinking for transforming. Foresight, 10 (1), 4-21.

5. VERSCHILLENDE MANIEREN VAN TOEKOMSTVERKENNING Hoewel we de toekomst niet kunnen ‘kennen’, staan

PROGNOSES

we niet met lege handen. We kunnen de toekomst

Prognoses zijn toekomstverkenningen die uitspraken

namelijk wel ‘verkennen’. Dat kunnen we op verschil-

doen over de meest waarschijnlijk toekomst. Deze

lende manieren doen. Grofweg zijn er drie soorten van

manier van toekomstverkenning maakt veelal gebruik

toekomstverkenning, namelijk in prognoses, scena-

van statistiek en/of mathematische modellen. In prog-

rio’s en speculaties.8 Uiteraard zijn er tal van metho-

noses worden waargenomen trends in het verleden

den om aan elk van deze drie invulling te geven.

en heden meestal kwantitatief geëxtrapoleerd. Dit om nauwkeurige beschrijvingen te kunnen gegeven van

Complexiteit

het verwachte verloop van ontwikkelingen in de toe(de meest waarschijnlijke toekomst) met daarbij een betrouwbaarheidsinterval. Een bekend voorbeeld zijn

Hoog

bevolkingsprognoses. Prognoses zijn niet geschikt voor het verkennen van complexe en onzekere situaties. Het maken van prognoses heeft alleen zin wanneer er in de toekomst weinig dynamiek wordt verwacht, wanneer belangrijke mechanismen voldoende begrepen worden en/of de termijn waarover uitspraken worden gedaan niet te ver in de toekomst ligt (vijf of tien jaar). Laag PROGNOSE Laag

Bron: PBL, 2013

SCENARIO’S

SPECULATIES Hoog Onzekerheid

8 Dammers, E., van ’t Klooster, S.A., de Wit, B., Hilderink, H., Petersen, A. & Tuinstra, W. (2013). Scenario’s maken voor milieu, natuur en ruimte: een handreiking. PBL-rapport 713. PBL, Den Haag.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

komst. Vaak wordt hierbij een puntschatting gegeven

27

Het uitgangspunt van het werken met scenario’s is dat de toekomst niet voorspeld kan worden. Bij dit type toekomstverkenning staat daarom het ontwikkelen van meerdere, mogelijk of wenselijk geachte toekomstbeelden (d.w.z. scenario’s) centraal. Een toekomstverkenning met één scenario komt niet vaak voor. Soms wordt één extreem scenario geschetst om mensen wakker te schudden en ze van hun oude gedachte over de toekomst los te weken. Vaker is het een vermomde prognosestudie, ook als het geschetste toekomstbeeld een kwalitatief karakter heeft. Verleden

Heden

Toekomst

De vuistregel is dus dat prognoses bruikbaar zijn als er (voldoende) zekerheid is dat de toekomst gedeter-

Bron: PBL, 2013

mineerd wordt door dynamiek en ontwikkelingen die we kennen uit het verleden. Als de verwachting is dat belangrijke structuren, dynamiek en drijvende krach-

SCENARIO’S

ten in de toekomst wezenlijk anders zullen zijn, dan

In veel situaties wil men juist de toekomst verkennen

ligt het voor de hand gebruik te maken van scenario’s.

om rekening te kunnen houden met andere omstandigheden, nieuwe ontwikkelingen, onbekende mechanismen en ongewone samenlopen van omstandigheden. In dat geval kunnen scenario’s worden ingezet. De term ‘scenario’ is ontleend aan het theater, waar de term wordt gebruikt voor de beschrijving van opeenvolgende scènes. De keuze voor een theaterterm is veelzeggend: het verraadt dat in deze vorm van toekomstverkenning zowel creativiteit (‘art’) naast vakmanschap en expertise (‘craft’) een belangrijke rol speelt.

28

Wanneer er sprake is van veel onzekerheid en complexiteit, bijvoorbeeld omdat een ontwikkeling of gebeurtenis zich nog niet eerder heeft voorgedaan, dan kan er ook gewerkt worden met speculaties. Speculaties doen uitspraken over de toekomst op grond van verwachtingen, wensen en creatieve ideeën. Ontwikkelingen worden dan in het extreme doorgevoerd, nieuwe ontwikkelingen opgespoord of radicaal verschillende richtingen verkend. Speculaties gaan meestal over wildcards: ontwikkelingen of gebeurtenissen met een kleine kans op voorkomen, maar met een zeer grote impact op onze

Verleden

Heden

Toekomst

Bron: PBL, 2013

SPECULATIES OM WILDCARDS TE DOORGRONDEN De geschiedenis leert ons dat de wereld soms onverwachts van de een op de andere dag verandert: denk aan 9/11, de Arabische Lente aan de drastische manier waarop de mobiele telefoon en het internet ons leven hebben veranderd. Bij het maken of gebruiken van een toekomstverkenning is het daarom altijd verstandig om serieus na te denken over de vraag of het voor de

Verleden

gegeven vraagstelling verstandiger lijkt een prognose op te stellen of om met scenario’s te werken.

Bron: PBL, 2013

Heden

Toekomst

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

samenleving (zie hoofdstuk 3).

29

Tijdshorizon en bruikbaarheid Prognoses, scenario’s en speculaties hebben alle drie hun bruikbaarheid. Grofweg kun je zeggen dat prognoses vooral een functie hebben voor de korte termijn, als onzekerheid niet zo groot is en de vooruitzichten redelijk voorspelbaar zijn. Speculaties zijn iets voor de verre toekomst, als er weinig te voorspellen is en haast alles onzeker is. Scenario’s zijn interessant voor dat tussengebied, de wereld over tien tot dertig jaar vooruit. Dat is een termijn waarop we weinig kunnen voorspellen en de dynamiek van verandering behoorlijk complex kan zijn. Scenario’s zijn dan het meest geschikte instrument voor een systematische verkenning van allerlei onzekerheden, met als doel bij te dragen aan strategische agenda’s.

Onzekerheid

Voorspelbaarheid

PROGNOSE

SCENARIO’S

Bron: Kees van der Heijden

30

SPECULATIES

6. DE KRACHT VAN SCENARIO’S De gereedschapskist van toekomstverkenners is goed

wikkelingen die nodig zijn om die te bereiken, zie de

gevuld. Methoden die kunnen worden ingezet varië-

Hoorn van plausibiliteit in hoofdstuk 4.4.9

ren van trendanalyse, roadmapping, wildcards analyse tot speculatief ontwerp. Van al deze methoden is

Maar voordat we verder inzoomen op de praktijk van

scenariodenken de meest bekende en meest veelzij-

werken met scenario’s, willen we eerst stil staan bij wat

dige methode. Scenario’s zijn meerdere alternatieve

een scenariotraject kan opleveren.

toekomstbeelden die alle kunnen voortvloeien uit het heden (zie onderstaande figuur).

REFRAMEN VAN PERSPECTIEF (DE OFFICIËLE TOEKOMST HERIJKEN) Scenario’s zijn letterlijk meerdere alternatieve toekomstbeelden. Door eens over een ander toekomstbeeld na te denken dan je eigen (vastgeroeste) gedachten kun je tot nieuwe inzichten komen. Vaak leven er in een organisatie bepaalde beelden over de samenleving Toekomst 2

en welke kant het opgaat. Mensen hebben een mening over de aanpak die werkt om maatschappelijke vra-

Toekomst 3

gen op te lossen. Maar die overtuiging over de ‘officiële toekomst’ hoeft niet altijd te kloppen. De samenleving verandert en opvattingen kunnen verouderd raken, zonder dat men er erg in heeft. Alternatieve toekomstbeelden zijn voeding voor onze gedachten. Ze zijn het

Heden

Toekomst

De scenario’s kunnen mogelijk geachte toekomsten en de ontwikkelingen die daarnaar toe kunnen leiden verkennen en/of wenselijk geachte toekomsten en de ont-

instrument voor een denkoefening. De nieuwe inzich-

9 Dammers, E., van ’t Klooster, S.A., de Wit, B., Hilderink, H., Petersen, A. & Tuinstra, W. (2013). Scenario’s maken voor milieu, natuur en ruimte: een handreiking. PBL-rapport 713. PBL, Den Haag.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

Toekomst 1

31

ten die daaruit ontstaan geven een ander perspectief

doorgaans eveneens expert op één thema. Systeem-

en bieden ruimte om nieuwe oplossingsrichtingen te

denken en inzicht in de samenhang tussen vraagstuk-

benoemen. Ideeën die nooit zouden zijn geopperd als

ken kan onderbelicht zijn. Scenario’s bieden integrale

we alleen de ‘officiële toekomst’ voor ogen hadden.

verhalen over de samenleving en de wereld over tien, vijftien jaar. Daarmee stimuleren ze om de samenle-

INTEGRAAL PERSPECTIEF EN SYSTEEMDENKEN

ving als een systeem te zien en de verbanden tussen

Vaak worden beleidsdomeinen als een afzonderlijk

ontwikkelingen te onderzoeken.

vraagstuk behandeld. Een organisatie is thematisch opgedeeld in bijvoorbeeld het sociale domein en het

32

DIALOOG OVER FICTIEVE TOEKOMSTVERHALEN,

fysieke domein, de leefomgeving. Maar maatschappe-

EEN LEERPROCES IN EEN VEILIGE OMGEVING

lijke vraagstukken zijn niet in hokjes op te knippen. Het

De kracht van scenario’s is dat ze toekomsten beschrij-

ene domein heeft altijd raakvlakken met het andere.

ven die zeer waarschijnlijk niet zullen gebeuren. Het

Doordat organisaties opgebouwd zijn als kolommen

voordeel daarvan is dat belangen niet hoog hoeven

en beleidskokers, is het niet altijd eenvoudig en van-

opspelen. Het is een denkoefening, waar bovendien

zelfsprekend om die verbanden te leggen. Experts zijn

meerdere contrasterende en verrassende verhalen

besproken worden. Dat maakt het een veilige omge-

heel stimulerend ervaren. De diversiteit van deelne-

ving om mee te doen voor partijen die normaal gespro-

mers aan het gesprek draagt bij aan een rijke inbreng

ken lijnrecht tegenover elkaar staan. Het gesprek over

van denkbeelden en redeneerlijnen.

scenario’s biedt ruimte voor onenigheid en stimuleert juist om over een ander perspectief dan je eigen opvat-

Het gesprek over scenario’s schept ruimte om ook te

tingen na te denken. Ondanks het fictieve karakter zijn

praten over zaken die voorbij het mandaat van de orga-

scenario’s wel plausibele en relevante verhalen. De

nisatie liggen. Een van de redenaties kan zijn dat som-

inhoud doet ertoe.

mige onderdelen van de organisatie in de toekomst riodialoog kunnen hier waardevolle inzichten uit ont-

is een gezamenlijke zoektocht naar de betekenis van

staan. Als dit gesprek gevoerd zou worden in het kader

veranderingen en de mogelijke oplossingen voor de

van bijvoorbeeld een reorganisatie, dan zou het moge-

beleidsstrategie. In het gesprek over de toekomst is het

lijk heel anders verlopen. Wederom toont dit de waarde

zoeken naar woorden om het nieuwe aan te duiden. Zo

van scenario’s als een veilige ruimte, waar de belangen

ontstaat er een gezamenlijke taal, met nieuwe woor-

en primaire behoeften van de deelnemers aan het

den voor nieuwe begrippen. Als na het scenariotraject

gesprek nadrukkelijk geen rol spelen.

verder wordt gesproken over strategische agenda’s, dan helpen die woorden om de inzichten over de toekomst

Een scenariodialoog biedt daarmee een gezamenlijk

mee te nemen. Ook informeel is de ervaring dat mensen

leerproces. Dit is een geheel andere ervaring dan een

die woorden gebruiken om trends en ontwikkelingen te

onderzoek uitbesteden bij een bureau. Een rapport en

duiden als het bijvoorbeeld over een nieuwsgebeurtenis

een presentatie met een vragenkwartiertje leveren op

gaat.

een andere manier inzicht dan wanneer de dialoog zelf de onderzoeksmethode is.

In dialoog is iedereen gelijk. Niemand spreekt vanuit zijn of haar functie. Een directeur heeft evenveel in te brengen als een stagiaire. Soms vraagt dit om een andere houding dan vanuit die dagelijkse functie. De openheid in het gesprek en de gezamenlijke zoektocht naar de betekenis van ontwikkelingen wordt vaak als

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

niet meer nodig zijn. Als gedachtegang in een scenaHet gesprek over scenario’s is bedoeld als dialoog. Het

33

2 5

…. …. ….

1.

+ 6

10 0

%

% 1

7

%

100%

=

9

:

k kwantitatief kw antitatief

k kwalitatief kw ali atief alitatief

2. sectoraal

integraal

2040

2040

3.

nu

nu

nieuwe toekomsten

Scenario’s

senario's

senario's

senario's

descriptief

normatief

beide

4.

10+

5.

?

50+

+onzekerheid NU

34

waarschijnlijke toekomsten

tijdshorizon

LATER

7. SCENARIO’S IN SOORTEN EN MATEN Ondanks dat er vaak gesproken wordt over “de scena-

KWALITATIEF OF KWANTITATIEF

rio-methode” bestaat die niet. Iedere scenario-toe-

Bij kwalitatieve scenario’s kan een onderscheid ge-

komstverkenning heeft unieke methodologische ken-

maakt worden tussen verhalende en verbeeldende

merken. Inhoudelijke creativiteit gaat in deze praktijk

scenario’s.

dus hand in hand met methodologische creativiteit, diversiteit en vernieuwing.

Verhalende scenario’s schrijven mogelijke toekomsten in woorden (verhalende teksten), op basis waarvan

7.1

Criteria voor de keuze van het soort scenario’s

verschillende verhaallijnen worden uitgewerkt. Een voorbeeld hiervan zijn de essays over mogelijke, verras‘what ifs’. Bijvoorbeeld: wat als mensen in Nederland

danks die verscheidenheid, kunnen we wel een aantal

dankzij nieuwe en breed beschikbare medische tech-

criteria onderscheiden:

nieken gemiddeld 120 jaar oud worden? Of wat als de

Zijn de scenario’s kwalitatief, kwantitatief (of een

opslag van elektriciteit veel goedkoper en compacter

combinatie van beiden)?

kan, dankzij lichte en betaalbare accu’s die een factor

Beschrijven de scenario’s de toekomst van een sec-

20 beter zijn dan de huidige?10

tor (sectorale scenario’s), of beschouwen zij verschillende domeinen in onderlinge samenhang (integra-

Verbeeldende scenario’s vertellen over de toekomst

le scenario’s)?

door middel van beelden: artist impressions, fotomon-

Verkennen de scenario’s mogelijke nieuwe toekom-

tages en andere visualisaties van toekomstige situaties.

sten of de waarschijnlijke toekomst? Zijn de scenario’s beschrijvend, descriptief, of wenselijk, normatief (of een combinatie van beiden)? Wat is de tijdshorizon van de scenario’s: hebben ze een kort (1-10 jaar) of lang (10-50 jaar) zichtjaar?

10 PBL (i.s.m. CPB, 2013). Welvaart en Leefomgeving. Horizonscan. PBL, Den Haag. 11 Zie bijvoorbeeld Das en Das (2008). Energie en onze toekomst/Energy and our future, Tirion, Baarn.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

sende trendbreuken in ontwikkelingen, zogenaamde Scenario’s zijn er dus in allerlei soorten en maten. On-

35

Voorbeelden hiervan zijn de rijk geïllustreerde werken

van een integrale scenariostudie is Welvaart en Leefom-

van de gebroeders Das.11 Bij veel kwalitatieve scenario-

geving,14 die onder meer op de economie, de infrastruc-

studies worden verhalende en verbeeldende technie-

tuur, de energievoorziening en de verstedelijking van

ken gecombineerd.

ons land. Dit type scenariostudies heeft dus een bredere kijk op toekomstige ontwikkelingen, over sectoren

Kwantitatieve scenario’s beschrijven mogelijke toe-

heen.15

komsten in getallen. Deze scenario’s bieden numerieke inzichten in de vorm van tabellen en grafieken. Bij-

NIEUWE TOEKOMSTEN OF DE WAARSCHIJNLIJKE

voorbeeld, de toekomst van energie is uit te drukken in

TOEKOMST

pèta Joules die geproduceerd worden door bepaalde

Scenario’s die de waarschijnlijke toekomst verkennen

bronnen (wind, zon, aardwarmte, restwarmte, etc.) en

laten zien wat er gebeurt als dominante ontwikkelin-

gebruikt worden voor diverse doelen (elektriciteit, ver-

gen in het heden min of meer worden doorgetrokken

warming, vervoer, industrie). Aannames over de toe-

naar de toekomst. Ze geven inzicht in knelpunten en

komst worden door middel van modelvergelijkingen,

uitdagingen die kunnen ontstaan wanneer het huidige

modelinput en dergelijke in cijfers uitgedrukt.

beleid wordt voortgezet. De dynamiek van verandering

12

is die van de verwachte toekomst (zie hoofdstuk 4.2). SECTORAAL OF INTEGRAAL

Deze scenario’s zijn beperkt exploratief: ze beschrijven

We kunnen scenario’s onderscheiden naar de breedte

een toekomst die afwijkt van de huidige situatie, maar

van het thema dat zij bestrijken. Wanneer de scenario’s op één beleidssector zijn gericht, bijvoorbeeld de scheepvaart of de gezondheidszorg, dan spreken we van sectorale scenario’s. Een voorbeeld van een sectorale verkenning is de Natuurverkenning.13 Hoewel deze studie zich op het natuurbeleid richt, wordt er ook aan-

13 PBL (2012). Natuurverkenning 2010-2040. Visies op de ontwikkeling van natuur en landschap. PBL, Den Haag.

dacht besteed aan domeinen die met natuur samen-

14

hangen, zoals het milieu-, water- en landbouwbeleid. Integrale scenario’s verkennen meerdere gerelateerde domeinen in onderlinge samenhang. Een voorbeeld

36

12 Dammers, E., van ’t Klooster, S.A., de Wit, B., Hilderink, H., Petersen, A. & Tuinstra, W. (2013). Scenario’s maken voor milieu, natuur en ruimte: een handreiking. PBL-rapport 713. PBL, Den Haag.

Https://www.wlo2015.nl

15 Er zijn ook scenariostudies die nagenoeg alle ontwikkelingen op een bepaald schaalniveau beschrijven. Een voorbeeld hiervan is de Algemene Toekomstverkenning van de WRR (1977). De focus is dan heel breed en algemeen, waardoor de scenario’s maar beperkte diepgang hebben.

in beperkte mate. Dit type scenario’s wordt vaak ge-

Normatieve scenario’s verkennen bijvoorbeeld verschil-

bruikt om meer exploratieve scenario’s tegen af te zet-

lende beleidsdoelen die nagestreefd kunnen worden

ten. Naar deze scenario’s wordt dan ook wel verwezen

of veranderende normen en waarden in de samenle-

met de termen baseline-scenario, Business-as-Usual

ving. In veel gevallen wordt eerste toekomstige situa-

scenario of referentiescenario.

tie verkend en daarna teruggekeken naar de weg die

Exploratieve scenario’s verkennen nieuwe toekomsten

De kracht van normatieve scenario’s is dat ze inzicht

door ontwikkelingen of beleid tot in het extreme door

bieden in de realiseerbaarheid van beleid. Normatieve

te voeren. Doordat zij contrasteren met de bestaande

scenario’s worden dan ook wel eens beleidsscenario’s

situatie kunnen zij inzichten bieden in de onzekerheid

genoemd. Beleidsscenario’s zijn bedoeld om het keu-

van ontwikkelingen, in beleidsalternatieven en mo-

zeproces voor sturing te ondersteunen. Hier mogen we

gelijke nieuwe ontwikkelingen en vraagstukken. Een

ons dus wel uitspreken over welk scenario we verkiezen

voorbeeld hiervan zijn de VISIONS-scenario’s die sterk

boven een ander en over de manieren om die toekomst

uiteenlopende toekomsten beschrijven voor Europa

te bereiken. Bij beleidsscenario’s valt er dus wel iets te

en een drietal regio’s (het Groene Hart, Noordwest Ver-

kiezen!

enigd Koninkrijk en Venetië.)16 EEN COMBINATIE VAN DESCRIPTIEF EN NORMATIEF DESCRIPTIEF OF NORMATIEF

In de praktijk worden soms ook beide type scenario’s

Descriptieve scenario’s beschrijven het mogelijke toe-

gemaakt. De omgevingsscenario’s worden dan vaak ge-

komstige verloop en de samenhang van maatschappe-

bruikt om te testen of het beleid dat is bedacht in de

lijke en fysieke ontwikkelingen. Naar dit type scenario’s

beleidsscenario’s ook werkelijk gunstig uitpakt in ieder

wordt ook wel verwezen met de termen contextscena-

omgevingsscenario. Deze techniek wordt ‘windtunne-

rio’s of omgevingsscenario’s. Op de ontwikkelingen die

len’ genoemd (zie hoofdstuk 7.2). De omgevingsscena-

in deze scenario’s worden beschreven, liggen buiten

rio’s beschrijven de (extreme) condities waaronder het

onze politiek sturing. Het zijn toekomsten die op ons af

voorgenomen of nieuwe beleid moet kunnen opereren.

kunnen komen en waar we dus geen invloed op uitoefenen. Dit impliceert dat we niet kunnen kiezen welke toekomsten we willen. Wat we wel kunnen doen, is ons er goed op voorbereiden.

16 Van Asselt, M.B.A., Rotmans, J. en Rothman, D. (2005). Scenario Innovation. Experiences from a European Experimental Garden, Taylor & Francis, London.

Toekomstverkenning en scenario’s bij de Omgevingsvisie Zaanstad

zou kunnen worden bewandeld om daar te komen.

37

Zij dienen als een hulpmiddel om alternatieven te be-

toekomst te onzeker is, dan kan het helpen om de ho-

denken en te testen die (idealiter) in ieder toekomsts-

rizon op tien jaar vooruit te stellen. Andersom geldt dat

cenario robuust zijn.

een te nabije toekomst als te zeker kan worden ervaren.

TIJDSHORIZON Scenario’s hebben vaak een tijdshorizon van tussen de

7.2 Werkwijze

tien en vijftig jaar. Over deze periode is het verloop van ontwikkelingen vaak zo onzeker, dat het verstandig is

VOORBEREIDING

om verschillende richtingen te verkennen. De keuze voor

Een scenariostudie vereist een goede voorbereiding.

de tijdshorizon hangt deels af van de thematiek en de