35a. 't Groot Clooster - Geschiedenis, Samenhang en Erfgoed

De woning bezit daardoor naast architec- tuurhistorische waarde vooral betekenis als onderdeel van de geschiedenis van de bouw, het gebruik en de inrichting van Hageveld. 134 27.4 Het Tuinmanshuis, het Zomerhuis, de Bakkerij en de Slachterij Deze gebouwengroep is vooral waardevol omdat hier gebouwen uit verschillende perioden naast elkaar bewaard zijn gebleven. Het vermoedelijk laat-18de-eeuwse Tuinmanshuis en het 19de-eeuwse Zomerhuis behoren tot de oudere buitenplaats en het landgoed, terwijl de door Jan Stuyt ontworpen Bakkerij en Slachterij uit 1923 deel uitmaken van het kleinsemi- narie. Latere verbouwingen hebben de afzonderlijke gebouwen gewijzigd, maar hun hoofd- vormen, onderlinge ligging en verschillende gebruikssporen zijn nog herkenbaar. De combi- natie van oudere dienstgebouwen met voorzieningen voor de grotendeels zelfvoorzienende huishouding van Hageveld maakt de groep tot een tastbare verbinding tussen Het Clooster en het latere seminarie. 27.5 Villa ’t Clooster Villa ’t Clooster maakt de 19de-eeuwse woon- en landgoedfase van ’t Groot Clooster herken- baar. De door Abraham van der Linden ontworpen villa bezit architectuurhistorische waarde door haar eclectische Italiaanse chaletstijl, terwijl de hoofdvorm en delen van het interieur de oorspronkelijke woonfunctie nog herkenbaar maken.

De betekenis van de villa wordt ver- sterkt door haar relatie met oudere dienstgebouwen, waterstructuren en landschappelijke aanleg. Door het latere gebruik binnen Hageveld kreeg de villa ook een plaats in de geschie- denis van het seminarie. De villa is daardoor niet alleen een afzonderlijk monument, maar tevens een belangrijk verbindend element tussen het 19de-eeuwse landgoed en het 20ste- eeuwse seminarie. 27.6 De brug en de vijver De in 1925 naar ontwerp van Jan Stuyt gebouwde brug is als monumentale toegangsbrug een bijzonder onderdeel van Hageveld. Latere versterkingen hebben de oorspronkelijke toe- stand gewijzigd, maar de hoofdvorm en haar functie in de aankomst bij Hageveld zijn be- houden. Van bijzondere betekenis is de samenhang met de oudere oprijlaan, de historische watergang en het hoofdgebouw. Door het verdwijnen van Stuyts vijver en de bijbehorende aanleg is die samenhang verzwakt, maar de brug vormt nog steeds een belangrijk punt in de aankomst bij Hageveld. 27.7 De industriële schoorsteen De industriële schoorsteen herinnert aan de technische voorzieningen die nodig waren voor het dagelijks functioneren van het grote seminarie. Daarmee laat zij een andere kant van Hageveld zien dan de monumentale gevels en de kapel. Door haar vrijstaande ligging en vroegere verbinding met de verwarmingsinstallatie is die functie nog herkenbaar.

De schoor- steen is daardoor cultuurhistorisch van betekenis als onderdeel van Hageveld en als voor- beeld van industrieel erfgoed. 135 28 Samenhang, waardering en bescherming 28.1 De bestaande monumentenbescherming Op 28 april 1998 werden het hoofdgebouw van Hageveld en de brug aan het voorplein inge- schreven in het Rijksmonumentenregister. De daarbij behorende waardering van Hageveld als monumentaal kleinseminarie uit de jaren twintig en als uitdrukking van de maatschappe- lijke bloei van het rooms-katholicisme is op zijn plaats. Zij maakt echter onvoldoende duide- lijk hoe de afzonderlijke gebouwen zijn ontstaan en hoe de samenhang tussen deze gebou- wen in de loop van de tijd is gegroeid. Zo ontstaat de indruk dat het complex in de jaren 1922–1925 op een hoofdzakelijk 19de- eeuwse buitenplaats tot stand kwam. De bouworganisatie en de eerste gebouwen dateren echter al uit 1921, terwijl Hageveld bovendien werd opgenomen in een veel ouder geheel van gebouwen, routes, waterstructuren, open ruimten en beplanting. Ook de datering van de landschappelijke aanleg in het derde kwart van de 19de eeuw is te laat. De ontwikkeling daarvan begon al aan het einde van de 18de eeuw. Het in de rijksmonumentenbeschrijving genoemde resterende koetshuis is bovendien het Zomerhuis. Het historische Koetshuis was ouder en werd in 1921 gesloopt.

Ook de watergang onder de brug heeft een oudere oor- sprong dan de beschrijving doet vermoeden. Ook de beschrijvingen van de in 2007 aangewezen gemeentelijke monumenten verdienen herziening. Daarin worden het Tuinmanshuis, het Zomerhuis, de Bakkerij en de Slachterij als één boerderijcomplex behandeld, terwijl zij uit verschillende perioden stammen en verschil- lende functies hadden. Daardoor wordt onvoldoende duidelijk hoe de afzonderlijke gebou- wen zijn ontstaan en hoe zij later onderdeel van hetzelfde geheel werden. De bestaande bescherming richt zich bovendien hoofdzakelijk op afzonderlijke gebouwen. De oudere oprijlaan, open weilanden, waterstructuren, archeologische waarden en de sa- menhang tussen de verschillende onderdelen vallen daardoor grotendeels buiten de huidige bescherming. Ook de Directiekeet en de voormalige dienstwoning aan de Molenwerfslaan krijgen daarin geen afzonderlijke aandacht. De bestaande monumentenbeschrijvingen doen daarmee onvoldoende recht aan ’t Groot Clooster als historisch gegroeid geheel. 28.2 Bescherming van het geheel De betekenis van ’t Groot Clooster ligt niet in één gebouw, periode of ontwerp, maar juist in de samenhang tussen bebouwing, landschap, waterstructuren, routes en bodemarchief.

Deze onderdelen ontstonden niet gelijktijdig, maar werden in de loop van eeuwen behouden, aangepast, hergebruikt of in nieuwe ontwikkelingen opgenomen. Bescherming van ’t Groot Clooster hoeft daarom niet één historische toestand te reconstrueren of vast te leggen. Be- langrijker is dat de verschillende historische lagen en hun onderlinge samenhang herkenbaar blijven. 136 De open weilanden vormen daarbij geen onbestemde ruimte rond de monumenten, maar een wezenlijk onderdeel van ’t Groot Clooster. Zij bewaren de schaal en openheid van het vroegere landgoed, delen van historische verkaveling en waterstructuren en de relatie met het Spaarne. De door N.J. Nijman ontworpen boerderij uit 1935 behoort tot een latere agra- rische fase van Hageveld. Het sportveld bewaart als open ruimte bovendien de ligging van het voormalige hertenkamp. Voor de boerderij is nader bouwhistorisch en architectuurhisto- risch onderzoek wenselijk voordat over eventuele aanvullende bescherming wordt beslist. Ook het bodemarchief en de waterstructuren moeten in samenhang met de rest van het ge- bied worden bekeken. Bij ingrepen op bekende of mogelijke woon- en gebruiksplaatsen, in de weilanden en langs historische of mogelijk oudere waterlopen moet vooraf rekening wor- den gehouden met de archeologische betekenis.

Van de Munnikevaart, de grachten, vaarten en gedocumenteerde vijverstructuren is de historische betekenis goed aantoonbaar. De oor- sprong en ouderdom van enkele meanderende watergangen en andere zichtbare sporen zijn daarentegen nog niet vastgesteld. De historische routes zijn eveneens onderdeel van die samenhang. De oprijlaan, de overgang bij de Molenwerfslaan, de bocht met het zicht op het hoofdgebouw, Villa ’t Clooster, de brug, het voorterrein en het bordes vormden de aankomst bij Hageveld. De Directiekeet en het Tuinmanshuis begeleidden deze route. Binnen het hoofdgebouw liep deze route verder door de ontvangsthal en de middengang naar de kapel. Nieuwe bebouwing, parkeervoorzienin- gen, hekken en beplanting zouden deze route en de zichtlijnen tussen de verschillende on- derdelen niet verder moeten aantasten. Bij veranderingen zou daarom steeds naar de samenhang van de verschillende gebouwen en landschappelijke onderdelen moeten worden gekeken. Daarbij zou opnieuw moeten worden bekeken of de Directiekeet en de voormalige dienstwoning aan de Molenwerfslaan bescher- ming verdienen. Voor gebouwen, landschap en archeologie moeten veranderingen niet al- leen afzonderlijk, maar ook op hun gevolgen voor aangrenzende onderdelen en voor de sa- menhang van het geheel worden beoordeeld. De bestaande bescherming van het hoofdgebouw en de brug blijft daarbij van groot belang.

Een logische volgende stap is het actualiseren van de rijks- en gemeentelijke monumenten- beschrijvingen op grond van de inmiddels beschikbare kennis en het ontwikkelen van een vorm van bescherming die ook rekening houdt met het landschap, de archeologie, de routes, waterstructuren en open ruimte. Zo kunnen deze onderdelen in samenhang worden bekeken zodat ook bij toekomstige veranderingen herkenbaar blijft hoe ’t Groot Clooster zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. 137 Slotwoord Dit onderzoek begon met de vraag of Hageveld vooral als 20ste-eeuws seminarie moet wor- den beschouwd of als onderdeel van een veel ouder geheel. De reconstructie laat zien dat beide niet van elkaar kunnen worden gescheiden. Hageveld vormt de jongste fase van een gebied waarin opeenvolgende bewoners en functies hun sporen hebben achtergelaten in ge- bouwen, landschap, waterstructuren en bodem. Veel daarvan is in de loop van de tijd verdwenen of veranderd, maar voldoende is behouden gebleven om de ontwikkeling van ’t Groot Clooster nog te kunnen herkennen. De geschiede- nis hoeft daarbij niet te worden vastgezet in één toestand. Van belang is dat de resterende sporen en hun onderlinge samenhang ook bij toekomstige veranderingen herkenbaar blijven. 138 Drie dakruiters op het dak van de aula met daarachter de dakruiter op het dak boven de slaapzaal in 2001. Foto auteur.

Bronnen 1 Literatuur Albers, L. H. (1984). Landgoederen van Zuid-Kennemerland: Rapport in opdracht van de Stichting Nationale Contactcommissie Monumentenbescherming. Amsterdam. Ampzing, S. (1628). Beschrijvinge ende lof der stad Haerlem in Holland. Haarlem. Anoniem. (1861). Bijdragen en mededelingen voor de statistiek van het Koningrijk der Nederlanden, nr. 1: ‘Ge- stichten voor Krankzinnigen’. Anoniem. (z.j.). Geschiedenis van de Congregatie van de Zusters Franciscanessen Dochters van de Heilige Har- ten van Jezus en Maria in de Nederlandse Provincie 1920–1960. Deel IIIb. Bakker, M. (1998). In Fide Nihil Haesitans: De weg naar een monumentaal Hageveld. Jaarboek 1998. Bakker, M., & Bosch, J. (2002). P . M. J. Stuyt, herinneringen aan mijn vader, architekt van Hageveld. Jaarboek 2002. Bakker, M., & Bosch, J. (2003). C. A. M. Jonckbloedt, Bouwen aan De Hemelpoort. Jaarboek 2003. Bertram, C. (z.j.). Noord-Hollands Arcadia. Alphen aan den Rijn. Besteman, J. C., & Heidinga, H. A. (1975). Het klooster Galilea Minor bij Monnickendam: Een historisch-ar- cheologisch onderzoek. Hollandse Studiën, 8. Binnenwiertz, H. B. B. (1854). Heemstede (herdruk 1954). Heemstede. Bots, P . M. (1882). De oude kloosters en abdijen van het tegenwoordige bisdom Haarlem. Haarlem. Craandijk, J. (1879; DBNL-editie 2007). Wandelingen door Nederland, met pen en potlood (deel 3). Haarlem. Damme, A. van.

(1903). De buitenplaatsen te Heemstede, Berkenrode en Bennebroek 1628–1811. Haarlem. Diependaele, S., & Hazenberg, F . R. (2007). Archeologisch onderzoek ter plaatse van het voormalig Bisschoppe- lijk Seminarie Hageveld te Heemstede: 5000 jaar bewoningsgeschiedenis van Heemstede-Hageveld (rap- port A05-209-R, conceptversie 1.1). Capelle aan den IJssel. Fischer, P . M. (2005). Ignatius en Jan van Logteren (E. Munnig Schmidt, bez.). Alphen aan den Rijn. Ginkel, S. van, et al. (2006; DBNL-editie 2010). Monumenten in Nederland, Noord-Holland: ‘Staten Bolwerk’ en ‘Doopsgezind Weeshuis’. Zeist. Grijpink Mikkers, P . E. (z.j.). Een verzameling brieven uit het klooster Klein-Galilea bij Monnickendam. Over- druk uit Cîteaux in de Nederlanden, 3–4 (1952–1953). Westmalle. Grijpink, P . M. (1912). Cisterciënzerklooster gelegen bij Heemstede. Bijdragen voor de Geschiedenis van het Bisdom van Haarlem, 34. Groesbeek, J. W . (1972). Heemstede in de historie: Leven, werken, handel en koehandel in de woonplaats van Emece. Heemstede. Hazenberg, F . R. (2011). Landgoed Hageveld Heemstede: 5000 jaar bewoningsgeschiedenis. Heemstede. Holtkamp, C. P . M. (1946). De aristocratie op het voormalig Bernardijnenklooster te Heemstede. Haarlemsche Bijdragen: Bouwstoffen voor de geschiedenis van het Bisdom Haarlem, 61. Heiloo. Holwerda, J. (2023).

“ Johann David Zocher (Straatsburg 6 december 1764 – Baarn 15 mei 1817). Correcties en aanvullingen aangaande ‘onze’ J.D. Zocher sr.” Cascade bulletin voor tuinhistorie 32, 15–21. Hooft, P . C. (1972). Nederlandsche Historien. In W . Gs. Hellinga en P . Tuynman (red.), Alle de gedrukte werken 1611–1738, delen 4 en 5. Amsterdam. Klooster, O. van der. (2019). Van Grote Geest tot Hageveld: Schetsen van een veranderend landschap. Heer- lijkHeden, najaar 2019. Krol, H. (1989). Heemsteedse gemeentepolitiek in de jaren tussen 1750 en 1900. Heemstede. Kuiken, K. (2010). De Poort van de Hemel. Haerlem Jaarboek 2009. Haarlem. Loosjes, A. (1804). Hollands Arkadia of wandelingen in de omstreken van Haarlem. Haarlem. Louwe Kooijmans, L. P ., et al. (2005). Nederland in de prehistorie. Amsterdam. Luns, H. (1925). Het plafond van Hageveld’s kapel. Het Gildeboek, orgaan van het St. Bernulphus-gilde, 8. Overvoorde, J. C. (1911). Het Cistercienserklooster Marienhaven te Warmond. Bijdragen voor de Geschiedenis van het Bisdom van Haarlem, 33. Haarlem. Sliggers, B. C. (red.). (1987). De loop van het Spaarne: De geschiedenis van een rivier. Haarlem. Taskin, H. J. M. (1917). Geschiedenis van het Seminarie Hageveld. In Gedenkboek uitgegeven bij het eeuw- feest van het Seminarie Hageveld 1817–1917. Voorhout. Telkamp, G. J. (2011). Directieketen als bijzondere categorie industrieel erfgoed.

Stielz, september. Vanclooster, D. (red.). (2005). De Duinenabdij van Koksijde: Cisterciënzers in de Lage Landen. Tielt. Veelenturf, K. (1999). De architect van Hageveld. Jaarboek 1999. Heemstede. Veelenturf, K. (2000). Onder de vleugels van een Duif: Schilderingen in de kapel van Hageveld. Jaarboek 2000. Heemstede. 139 Verwer, W . J. (J. J. Temminck). (1973; DBNL-editie 2008). Memoriaelbouck: Dagboek van gebeurtenissen te Haarlem van 1572–1581. Haarlem. Wagt, W . A. de. (2021). Monumenteninventarisatie Heemstede/Bennebroek 1850–1940. Heemstede. Westerholt-Arenfels, F . Graf. (1939). Max Friedrich Graf Westerholt: Seine Familie und seine Zeit (privé-uitga- ve). Keulen. Wüstenhoff, D. J. M. (1899). De priorij van Galilea Minor nabij Monnickendam. Archief voor Nederlandsche Kerkgeschiedenis, 3. Wüstenhoff, D. J. M. (1906). Klooster der cisterciënzers, Galilea Minor. Bijdragen voor de geschiedenis van het Bisdom Haarlem, 30. Haarlem. Zeiler, F . D. (2020). Geesten van Holland: Een herinventarisatie van oudere en jongere cultuurgronden op de strandwallen van Noord- en Zuid-Holland (Rapportage Onderzoek Nederlands Cultuurlandschap 8). Amersfoort.

2 Archieven Het Nieuwe Instituut, archief Jan Stuyt: ontwerp- en bouwtekeningen van Hageveld, de kapel, de Directiekeet, de dienstwoning, de Bakkerij en Slachterij, de uitbreiding van het Tuinmanshuis en de ontworpen toegang aan de Cruquiusweg, 1920–1933. Hoogheemraadschap van Rijnland, waterstaatsstukken, kaarten en landmetingen betreffende het Spaarne, de Haarlemmermeer, de Herenzandvaart en de omgeving van Heemstede. Nationaal Archief, kaartmateriaal betreffende buitenplaats Het Clooster. Noord-Hollands Archief, bevolkingsregisters, stukken betreffende Willigenhorn, klooster De Hemelpoort, de heerlijkheid Heemstede en buitenplaats Het Clooster, waaronder de stichting en schenking van 1455, late- re kloosterstukken, transportakten, boedelbeschrijvingen en kaartmateriaal in diverse toegangen. Archief van het Seminarium Hageveld / Bisschoppelijk Seminarie Hageveld, toegang 591, in het bijzonder de re- genten- en kroniekboeken, correspondentie, bouwdossiers, registers, foto’s en inv.nr. 120: vijf dagboeken van de bouw van Hageveld door C.J. Veltman, 1921–1925. Regionaal Archief Leiden, stukken betreffende het cisterciënzerklooster Mariënhaven te Warmond en klooster De Hemelpoort, waaronder kloosterakten, registers en stukken over bezittingen en kloosterlingen. Stadsarchief Amsterdam, rekeningboeken, transportakten, boedelstukken en overige stukken betreffende Het Clooster, ca.

1721–1808. Stichting Historisch Onderzoek Hageveld, foto’s, bouwtekeningen, veilingstukken, krantenknipsels en ander documentatiemateriaal. 140 Het rekeningboek van Het Clooster met onder meer de vermelding van Zocher. Foto Stadsarchief Amsterdam. Een rekeningboek van Het Clooster met opbrengsten van beleggingen. Foto Stadsarchief Amsterdam. 3 Beeldmateriaal Aberson. (ca. 1902–1921). Foto’s van landgoed ’t Groot Clooster. Particuliere collectie. Anoniem. (1631). Kaart van de Herenzandvaart en kolk. Noord-Hollands Archief. Anoniem. (eerste helft 17de eeuw). Kaart van het Haarlemmermeer of Grote Meer. Noord-Hollands Archief. Anoniem. (vóór 1908). Kaart van ’t Groot Clooster, gebruikt door Jan Stuyt en Joseph Cuypers. Archief Ge- meente Heemstede. Anoniem. (ca. 1818–1844). Drie schilderijen van buitenplaats Het Clooster. Particuliere collectie; foto G. von Westerholt. Anoniem. (1854). Advertentie uit de Nieuwe Rotterdamse Courant van 27 juli. Koninklijke Bibliotheek. Anoniem. (ca. 1902–1980). Historische foto’s van Hageveld, Villa ’t Nieuw Clooster en de bijgebouwen. Noord- Hollands Archief. Anonieme fotograaf. (2002). Luchtfoto van Hageveld. Aviodrome Documentatiecentrum. (ca. 1925–1930 en 1983). Luchtfoto’s van Hageveld. Berckenrode, B. F . van. (z.j., naar een kaart uit ca. 1556). Kaart van Heemstede. Noord-Hollands Archief. Berckenrode, B. F . van. (1622).

Kaart van de landen van de heer van Heemstede. Noord-Hollands Archief, ar- chief Heerlijkheid Heemstede, toegang 3862, inv.nr. 180, beeldnr. 6BB, Haarlem. Berckenrode, B. F . van. (1643). Grondkaart van de heerlijkheid Heemstede. Noord-Hollands Archief, archief Heerlijkheid Heemstede, toegang 3862, inv.nr. 181, Haarlem. Bogaard, H. van den. (z.j.). Foto van de natuurstenen console uit de kloosterkerk van De Hemelpoort. Bruijn, A. de. (1603). Kaart van het Spaarne, waarop dieptepeilingen staan aangegeven. Noord-Hollands Ar- chief. Bruynsz., P . (1602). Kaart van de landen gelegen aan de mond van het Spaarne, met het Huis te Heemstede. Noord-Hollands Archief, Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, inv.nr. 52150, Haarlem. Gemeente Heemstede. (1921 en 1924). Bouwtekeningen van de dienstwoning aan de Molenwerfslaan en het Tuinmanshuis. Hazenberg, F . R. (diverse jaren). Foto’s van Hageveld, archeologische vondsten en objecten; schermafdruk Marktplaats; afbeeldingen uit de collectie van de auteur. Henselmans, S. (2002). Foto’s van het interieur van Hageveld. Hogenberg, F . (ca. 1573). Het beleg van Haarlem. Noord-Hollands Archief, Haarlem. Klinkenberg, D. D. (1744). Kaart van het Barnardiette Klooster met zijn omliggende landen. Nationaal Archief, Den Haag. 141 Deel 5 van de dagboeken van de bouw van Hageveld door Veltman. Foto Noord-Hollands Archief.

Het rekeningboek van Het Clooster waarin onder meer de Munnikekelder wordt vermeld. Foto Stadsarchief Amsterdam. Lagoor, J. (ca. 1640–1653). Gezicht op het Sandershuijsgen bij de kolk en de monding van de Herenzandvaart in het Spaarne. Particuliere collectie; foto Hoogsteder & Hoogsteder, Den Haag. Luns, H. (1906). Tekening van Stuyt. Uit: Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift, nr. 32. Masen, H. (1573). Historische kaart in vogelvlucht van Haarlem en omgeving tijdens het beleg door de Span- jaarden met diverse legerkampen en schansen. Noord-Hollands Archief, Beeldcollectie van de gemeente Haarlem, inv.nr. NL-HlmNHA_1100_KNA006004041, Haarlem. Nautz, F . J. (1818). Kadasterkaart van buitenplaats Het Clooster. Noord-Hollands Archief, Haarlem. Numan, H. (1794). Voor- en achterzijde van Het Clooster bij Heemstede. Noord-Hollands Archief, Haarlem. Rijks Geologische Dienst. (1995). Vereenvoudigde Geologische Kaart van Haarlem en omgeving. Noord-Hol- lands Archief. Schuurman, J. (1849–1850). Militair-topografische kaart. Wageningen University & Research. Simons, J. (1797). Kaart van buitenplaats Het Clooster. Stadsarchief Amsterdam, toegang 713, inv.nr. 225, Am- sterdam. Spilman, H. (1764). Noordgevel van de kerk van De Hemelpoort, naar een afbeelding van Thomas Thomas- zoon uit 1578. Noord-Hollands Archief. Stokman, K. (ca. 1980–1990). Foto’s van Hageveld en Villa ’t Clooster.

Ulden, M. van. (ca. 2008). Luchtfoto’s van Hageveld. 4 Internetbronnen Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek. (Monumenten-)beschrijvingen panden Hageveld. Geraadpleegd in 2026. Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut. Dagwaarden neerslagstations. Geraadpleegd in 2026. Krol, H. (Librariana). De eerste Heren van Heemstede en hun voorgeslacht (circa 1240–1346), deel 1; De eer- ste heren van Heemstede en hun voorgeslacht van Holy , deel 2; De ‘Haarlemmermeer-kaart’ uit 1591; De Heemsteedse hofstedes ‘Meermond’ en ‘Meer en Dorp’; Historie van Landgoed en Seminarie Hageveld / ’t (Nieuw)Klooster in boekvorm samengevat; Schilderij van Jan Lagoor: gezicht op ’t Klooster (Hageveld) en het Oude Slot; Een Noors huis aan de rand van Groenendaal. Geraadpleegd in 2026. Oldenburger, Carla en Juliet Oldenburger. Groenprojecten van de Zochers in perspectief. Landschapsarchitec- tuur in 19de-eeuws Nederland. Zochers Online, versie 2017. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Archis; Boerenerf (cultuurhistorisch beheer); Buitenplaats (cultuurhis- torisch beheer); Geesten van Holland. Geraadpleegd in 2026.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Rijksmonumentenregister: Hageveld – Brug Hageveld; Complex Semi- narie Hageveld; Hoofdgebouw Hageveld; Historische buitenplaats Oosterbeek, voor de brede datering 1791–1802 van de vroeg-landschappelijke omvorming onder Zocher sr.; historische buitenplaats Harte- kamp, voor de latere modernisering onder J.C. Meijer. Wikipedia. Pagina’s over de in de tekst genoemde kunstenaars, eigenaren en andere personen. Geraadpleegd in 2010, 2011 en 2026. Colofon Tekst en samenstelling: F .R. (Frits) Hazenberg ’t Groot Clooster, 2026 © F .R. (Frits) Hazenberg, 2026. Alle rechten voorbehouden. De rechten op afbeeldingen van derden berusten, voor zover van toepassing, bij de betreffende makers of rechthebbenden. Bij de afbeeldingen zijn maker en herkomst zo nauwkeurig mogelijk vermeld. Er is naar ge- streefd alle rechthebbenden te achterhalen. Wie desondanks meent rechten te kunnen doen gelden op opge- nomen beeldmateriaal, wordt verzocht contact op te nemen met de auteur. 142