35a. 't Groot Clooster - Geschiedenis, Samenhang en Erfgoed

’t Groot Clooster Geschiedenis, samenhang en erfgoed Frits Hazenberg

Voor Ischa en Hilde ’t Groot Clooster Geschiedenis, samenhang en erfgoed ’t Groot Clooster, 2026 Inhoud Inleiding ................................................................................................................................1 DEEL I — Landschap en historische ontwikkeling .................................................................3 Inleiding .........................................................................................................................................3 1 De prehistorie als fundament van het historische landschap .......................................................3 2 De geestnederzetting van Heemstede .........................................................................................6 3 De hofstede Willigenhorn ............................................................................................................9 4 Klooster De Hemelpoort ............................................................................................................10 5 Buitenplaats Het Clooster .........................................................................................................18 5.1 De eerste modernisering van Het Clooster onder architect Speelman ...............................22 5.2 De tweede modernisering van buitenplaats Het Clooster onder architect J.D.

Zocher ......30 5.3 Het Clooster in de eerste helft van de 19de eeuw .............................................................41 5.4 Dólleman en de sloop van het Herenhuis ..........................................................................48 6 Sparenburg: van hofstede aan het Spaarne tot onderdeel van Het Clooster .............................49 7 Meermond: van zelfstandige buitenplaats tot onderdeel van Het Clooster ...............................50 8 Landgoed ’t Groot Clooster .......................................................................................................52 DEEL II — Ontwerpers, kunstenaars en de totstandkoming van Hageveld ..........................59 Inleiding .......................................................................................................................................59 9 De voorbereiding van Nieuw-Hageveld .....................................................................................60 10 Architect Jan Stuyt ..................................................................................................................64 11 Beeldhouwer Johannes Petrus Maas van de firma J.P .

Maas en zoon uit Haarlem ..................69 11.1 Mogelijke eerste samenwerking van Maas met het seminarie in Voorhout ......................69 11.2 De voorgevels van Hageveld met de wapens van Callier, Voorhout en Velsen .................72 11.3 De kapitelen en pilasters van de kapel ............................................................................75 11.4 Gedenkpenning ter gelegenheid van de inwijding van de kapel ......................................76 12 Kunstschilder Huib Luns .........................................................................................................77 13 De Edelsmidse Brom ...............................................................................................................81 14 Steenhouwerij P .J. Simonis & zoon ..........................................................................................83 15 Atelier Gebroeders Asperslagh “St.-Sylvester” .........................................................................84 16 G.J.

Vincent & Co ....................................................................................................................85 17 De verhuizing van het seminarie .............................................................................................85 18 Het voltooide seminarie ..........................................................................................................89 DEEL III — Gebouwen en bouwwerken van Hageveld ........................................................93 Inleiding .......................................................................................................................................93 19 Architectuur en gebruik als seminarie .....................................................................................94 20 De Directiekeet .....................................................................................................................100 20.1 Bewoners van de Directiekeet .......................................................................................105 21 De dienstwoning aan de Molenwerfslaan .............................................................................105 21.1 Bewoners van de dienstwoning aan de Molenwerfslaan ...............................................107 22 De Bakkerij en de Slachterij, het Tuinmanshuis en het Zomerhuis ........................................108 22.1

Bewoners .......................................................................................................................114 23 Villa ’t Clooster tijdens de bouw en daarna ...........................................................................115 24 De brug en de vijver met fontein ...........................................................................................117 25 De industriële schoorsteen ....................................................................................................119 DEEL IV — Gebruik, verandering en monumentengeschiedenis ........................................121 Inleiding .....................................................................................................................................121 26 Hageveld als monument: verandering, verlies en herbestemming ........................................121 26.1 Hageveld onder het Bisschoppelijk Seminarie Hageveld ...............................................122 26.2 Hageveld onder het Atheneum College Hageveld .........................................................130 26.3 Hageveld onder Hopman Interheem .............................................................................131 DEEL V — Cultuurhistorische waardering .........................................................................134 Inleiding

.....................................................................................................................................134 27 De afzonderlijke onderdelen als cultureel erfgoed ................................................................134 27.1 Het hoofdgebouw en de kapel .......................................................................................134 27.2 De Directiekeet ..............................................................................................................134 27.3 De dienstwoning aan de Molenwerfslaan ......................................................................134 27.4 Het Tuinmanshuis, het Zomerhuis, de Bakkerij en de Slachterij ....................................135 27.5 Villa ’t Clooster ..............................................................................................................135 27.6 De brug en de vijver ......................................................................................................135 27.7 De industriële schoorsteen ............................................................................................135 28 Samenhang, waardering en bescherming .............................................................................136 28.1 De bestaande monumentenbescherming .......................................................................136 28.2 Bescherming van het

geheel ..........................................................................................136 Slotwoord ..................................................................................................................................138 Bronnen .....................................................................................................................................139 1 Literatuur ...........................................................................................................................139 2 Archieven ...........................................................................................................................140 3 Beeldmateriaal ...................................................................................................................141 4 Internetbronnen .................................................................................................................142 Voorwoord Deze publicatie is ontstaan uit een langdurige betrokkenheid bij ’t Groot Clooster en Hage- veld. Wat begon als persoonlijke belangstelling groeide uit tot een breed historisch onder- zoek naar de ontwikkeling van het landschap, de bebouwing, de archeologie, de verschillen- de historische lagen en de cultuurhistorische betekenis van dit bijzondere gebied. Mijn ver- bondenheid met Hageveld heeft een persoonlijk karakter.

Ik leerde het kennen in 1991 kort nadat ik mijn vrouw ontmoette. Zij was hier geboren en getogen en woonde toen op kamers in de Villa ’t Clooster. Vanaf 1995 woonden we in de Bakkerij en sinds 1997 in de Directie- keet. Wij verloofden ons in de lantaarn van de kapel en trouwden later in de Paarse Zaal. Wij begonnen ons restauratieatelier in de kelders van het hoofdgebouw. Tegenwoordig hebben we dat aan huis. Het terrein, de gebouwen en de geschiedenis ervan wekten meteen mijn belangstelling. Om er meer over te weten te komen, begon ik zoveel mogelijk informatie te verzamelen. Als amateurarcheoloog volgde ik de vele werkzaamheden op het terrein en kreeg zo een goed beeld van de ondergrond. Toen ik in 1999 beheerder werd, behoorden onder meer de ge- bouwen tot mijn verantwoordelijkheden en kreeg ik toegang tot het rijke archief. In 2004 mocht ik mij aansluiten bij het team van ArcheoMedia dat een opgraving uitvoerde naar aanleiding van de aanleg van een parkeerkelder in het voorterrein. Aan het rapport over deze opgraving heb ik meegewerkt als auteur. Dit rapport gaf mij een eerste kans mijn opge- dane kennis te beschrijven. Onder meer dankzij de extra onderzoeksmogelijkheden via in- ternet bleef de kennis over het terrein groeien. Toen de vastgoedontwikkelaar mij de kans gaf over de geschiedenis van Hageveld een boek te schrijven, nam ik die uitdaging graag aan.

In 2011 zag deze publicatie het licht. De auteur bergt een messing kookketel van klooster De Hemelpoort tijdens de archeologische opgraving door ArcheoMedia voor de aanleg van de parkeergarage voor het voorhuis van Hageveld in 2005. Foto auteur. Na het verschijnen van dit boek zijn nog veel nieuwe zaken aan het licht gekomen. Boven- dien is mijn perspectief in deze publicatie niet meer alleen gericht op Hageveld. Het onder- zoek kwam in een stroomversnelling toen de gemeente ging nadenken over de toekomst van ’t Groot Clooster. Om daar weloverwogen beslissingen over te nemen, is het in mijn ogen zaak om eerst kennis te nemen van het verleden. Het voelde als mijn taak deze kennis be- schikbaar te maken. Ik hoop dat deze publicatie eraan bijdraagt dat geïnteresseerden ’t Groot Clooster en daarmee ook Hageveld gaan zien als één bijzonder historisch geheel, waarin landschap, archeologie, architectuur en geschiedenis elkaar door de eeuwen heen hebben gevormd. Van beroep ben ik restaurator van oude en nieuwe kunst op papier. De daarbij behorende werkwijze vormt ook de basis van deze publicatie. Deze werkwijze begint doorgaans met het zo gedetailleerd mogelijk onderzoeken van een object om inzicht te krijgen in het geheel. Waar mogelijk is het onderzoek gebaseerd op controleerbare bronnen.

Het huidige land- schap is het resultaat van opeenvolgende ontwikkelingen waarin iedere periode haar sporen heeft nagelaten. Daarom worden niet alleen afzonderlijke gebouwen en objecten beschre- ven, maar ook hun onderlinge samenhang en hun plaats binnen de ontwikkeling van het ge- hele gebied. Deze publicatie heeft twee doelen: geïnteresseerden informeren en de beschik- bare kennis zo duidelijk mogelijk bijeenbrengen. Zo ontstaat een zorgvuldig onderbouwde basis voor verder onderzoek, waardering en toekomstige keuzes over het gebied. Deze publi- catie heeft niet de pretentie het laatste woord te hebben. Inleiding Deze publicatie onderzoekt de ontwikkeling van ’t Groot Clooster en het latere Hageveld en de vraag in hoeverre de huidige waardering van Hageveld recht doet aan de historische en ruimtelijke samenhang van het gebied. Daarbij wordt bijzondere aandacht besteed aan de opeenvolgende historische lagen van het landschap en de samenhang tussen de nog aanwe- zige gebouwen en landschappelijke structuren. De centrale vraag is of Hageveld uitsluitend moet worden beschouwd als een 20ste-eeuws seminariecomplex, of ook als de jongste fase in de lange geschiedenis van ’t Groot Clooster.

De verschillen in omvang tussen de behandel- de perioden en onderdelen hangen mede samen met de hoeveelheid beschikbare bronnen en de mate waarin gebouwen en landschappelijke structuren bewaard zijn gebleven. Oudere lagen worden daarom beknopter behandeld waar het bronnenmateriaal geen verdere recon- structie toelaat. De publicatie is opgebouwd uit vijf delen. Deel I behandelt de landschappelijke en histori- sche ontwikkeling van de prehistorie tot de vorming van de buitenplaats en het landgoed ’t Groot Clooster. Deel II behandelt de voorbereiding en bouw van Hageveld en is daarna ge- wijd aan architect Jan Stuyt en aan de kunstenaars en gespecialiseerde ondernemingen die aan het uiterlijk en de inrichting van Hageveld bijdroegen: beeldhouwer J.P . Maas, kunst- schilder Huib Luns, De Edelsmidse Brom, Steenhouwerij P .J. Simonis & zoon, Atelier Ge- broeders Asperslagh en kunstsmederij G.J. Vincent & Co. Het deel wordt afgesloten met de verhuizing van het seminarie naar Heemstede en de oplevering van het voltooide complex. Deel III behandelt vervolgens de afzonderlijke gebouwen van Hageveld, hun bewoners en functies. Deel IV behandelt de latere veranderingen, herbestemming en monumentenge- schiedenis van Hageveld. Deel V brengt de cultuurhistorische betekenis van de afzonderlijke onderdelen bijeen en sluit af met een waardering van ’t Groot Clooster als geheel.

Voor deze reconstructie is gebruikgemaakt van historische kaarten, bouwtekeningen, foto’s, archeologische gegevens, archiefstukken en eerdere publicaties. Voor de bouwgeschiedenis van Hageveld vormen de vijf bouwdagboeken die hoofdopzichter Cornelis Johannes Veltman (1870–1944) tijdens de bouw schreef een bijzonder belangrijke bron. Hij was zijn loopbaan in de bouw begonnen als timmerman, tekenaar en bouwkundige en zou opklimmen tot bouwkundig inspecteur van het bisdom Haarlem. Veltman maakte tijdens de bouw vrijwel 1 dagelijks aantekeningen over de werkzaamheden en de activiteiten van onder meer de archi- tect, de aannemer, de kunstenaars, de gespecialiseerde ondernemingen en de opdrachtge- vers. De dagboeken bevatten informatie over de voortgang van de bouw, de inzet van perso- neel en de levering van materialen, maar ook over conflicten, mijlpalen en feestelijke mo- menten. In combinatie met bouwtekeningen, historische foto’s en andere archiefstukken ma- ken zij het mogelijk de ontstaansgeschiedenis van de gebouwen nauwkeurig te volgen. De citaten uit de dagboeken zijn zo letterlijk mogelijk overgenomen. Veltman kon onder meer worden geïdentificeerd aan de hand van een briefkaart uit 1931 die werd 1 aangetroffen in de dagboeken van de bouw en geadresseerd was aan “den heer C.J. Veltman, Tempelierstraat 45 rood, Haarlem”.

1 Daarnaast maak ik gebruik van citaten uit het boek dat de opeenvolgende regenten van het seminarie Hageveld vanaf de stichting bijhielden. Ook dit boek wordt in het Noord-Hollands Archief bewaard. Afwijkende spelling en formuleringen zijn daarom meestal gehandhaafd. De spelling van foutief geschreven namen is gecorrigeerd. Voor de leesbaarheid is het ge- bruik van hoofdletters beperkt, zijn soms spaties tussen woorden verwijderd en komma’s en punten toegevoegd. Twee andere belangrijke bronnen zijn de rekeningboeken van Het Clooster uit het Stadsarchief Amsterdam en mijn boek Landgoed Hageveld Heemstede, 5000 jaar bewoningsgeschiedenis, dat in 2011 in Heemstede is uitgegeven. Voor deze publicatie is bovendien nieuw onderzoek verricht. De naam van de buitenplaats werd in historische bronnen op verschillende manieren geschreven, waaronder Het Klooster, Het Clooster en ’t Clooster. In deze publicatie wordt in de lopende tekst de naam Het Clooster gebruikt. In cita- ten, opschriften en historische titels blijft de oorspronkelijke schrijfwijze behouden. 2 DEEL I — Landschap en historische ontwikkeling Inleiding Dit deel volgt de ontwikkeling van het gebied vanaf de vorming en vroegste bewoning van het landschap tot het ontstaan van landgoed ’t Groot Clooster.

Daarbij gaat het niet alleen om de opeenvolging van perioden, maar vooral om de manier waarop oudere landschappe- lijke structuren, bewoningsplaatsen, het klooster en de buitenplaatsen de inrichting van het gebied hebben bepaald. Daarmee vormt dit deel de voorgeschiedenis van het latere Hage- veld en de basis voor de samenhang die in de volgende delen verder wordt onderzocht. 1 De prehistorie als fundament van het historische landschap De geschiedenis van ’t Groot Clooster begint met het landschap zelf. Na het einde van de laatste ijstijd steeg de zeespiegel en schoof de kustlijn naar het oosten. Door de aanvoer van zand ontstonden langs de kust zandplaten en strandwallen. Rond 4000 v.Chr. stabiliseerde de oudste en meest landinwaarts gelegen strandwal waarop ook ’t Groot Clooster ligt. Deze had een gebogen vorm en liep onder meer door het huidige gebied van Hageveld via Schal- kwijk naar Spaarnwoude. Latere afzettingen bedekten deze strandwal gedeeltelijk. Vanuit de hogere delen van het terrein voerden waterlopen het overtollige water af naar de lagere de- len aan de oostzijde. In dat gebied ontwikkelde zich een veenrivier, het Spaarne, die de strandwal doorbrak en dat water via het Oer-IJ naar de zee afvoerde. Door de directe ver- binding met de zee stond het gebied onder invloed van de getijden.

Terwijl in het noordoosten van Nederland mensen hun beroemde hunebedden oprichtten, betrokken mensen met een andere culturele achtergrond het kust- en rivierengebied in Noord- en Zuid-Holland en Zeeland. Deze cultuur wordt naar de eerste vindplaats de Vlaar- dingencultuur genoemd en wordt gedateerd in de late steentijd, tussen ca. 3500 en 2500 v.Chr. Deze mensen stonden op de overgang van een samenleving die leefde van jacht, visse- rij en verzamelen naar een samenleving die vooral op landbouw steunde. De nieuwgevorm- de strandwallen vormden voor hen een aantrekkelijk leefgebied. Er waren daar droge en be- schutte plekken om te wonen, er was ruimte voor kleinschalige landbouw en het omliggende landschap van zee, zoetwater, moeras, grasland, duin en bos bood rijke en gevarieerde wilde voedselbronnen. Op Hageveld werden bij werkzaamheden in het Zusterbos onder meer fragmenten van handgevormd aardewerk, vuurstenen kernen, afslagen en gereedschappen zoals een bijl, snijwerktuigen, pijlpunten, krabbers, klingen en boortjes gevonden. Ook stuk- jes verbrand bot en twee kralen van git werden geborgen. Op grond van de aard en de hoe- veelheid van deze vondsten concludeerden archeologen dat hier waarschijnlijk sprake is ge- weest van bewoning en dateerden deze bewoning tussen 3400 en 2850 v.Chr.

Daarmee is ’t 2 Groot Clooster een van de vroegst bekende archeologische vondstlocaties van Heemstede. Op de strandwallen ontstonden tussen de nederzettingen paden die het begin vormden van een wegennetwerk dat grote delen van het kustgebied met elkaar verbond. Ook de natuur- lijke waterwegen vormden belangrijke verbindingen. Het gebruik van niet-lokale materialen leek onderlinge contacten en handel te bevestigen. Dit tijdvak staat bekend als Midden-Neolithicum B. Zie Archis (Archeologisch Informatiesysteem), melding 2 5988967001. Alle vondsten van de auteur zijn gedeponeerd in het Provinciaal Depot voor Archeologie Noord- Holland, beschreven in het archeologisch rapport A05-209-R (2007) en/of geregistreerd in Archis. 3 4 Uitsnede uit de Vereenvoudigde Geologische Kaart van Haarlem en omgeving uit 1995. 1. Strandwal van Spaarnwoude. 2. Strandwal van Haarlem. 3. Strandwal van Santpoort en Bloemendaal. 4. Dorpskerk van Heemstede. 5. Kasteel van Heemstede. 6. ’t Groot Clooster c.q. Hageveld. 7. De oude St.-Bavokerk in Haarlem. Foto Noord-Hollands Archief. Ook uit de bronstijd, de ijzertijd, de (inheems-)Romeinse periode en de vroege middeleeu- wen is een beperkt aantal vondsten op ’t Groot Clooster gedaan. Zij wijzen ten minste op 3 het herhaalde gebruik van de locatie. Tussen 200 v.Chr. en het begin van de jaartelling ver- landde de monding van het Oer-IJ grotendeels.

Het werd toen een binnenmeer en de in- vloed van de getijdenbeweging van de zee op het Spaarne verdween. Van deze perioden is op ’t Groot Clooster minder bekend doordat het bodemarchief op de zandrug verstoord is door onder meer latere zandwinning, turfwinning, bouwactiviteiten, landbouwactiviteiten, tuinaanleg en de aanleg van waterwerken. Dit heeft bovendien het reliëf in de loop der eeu- wen genivelleerd. Historische luchtfoto’s en waarnemingen in het terrein laten zien dat in de weilanden verschillende meanderende watergangen en andere lineaire sporen aanwezig zijn. Sommige daarvan kunnen samenhangen met voormalige sloten, greppels of paden. Een deel doorkruist het op de kaart van 1643 weergegeven patroon van verkaveling en sloten en kan daarom tot oudere fasen van afwatering of verkaveling behoren. De vorm en ligging 4 maken ouderdom en functie echter niet op zichzelf vaststelbaar. Ook latere landbouw, tuin- en landschapsaanleg, veranderingen in de waterhuishouding en hergebruik kunnen het hui- dige beeld hebben beïnvloed. Onder meer Archis-meldingen 5994141001, 5994166001, 5994588001 en 5994628001.3 4 Dergelijke waterstructuren konden behalve voor afwatering ook perceels- en eigendomsgrenzen markeren en als barrière voor vee functioneren. 5 Vondsten van de Vlaardingencultuur: een vuurstenen bijl en vuurstenen werktuigen, te dateren tussen 3400 en 2850 v.Chr.

en gevonden door de auteur (Archis 5988967001). Foto auteur. 2 De geestnederzetting van Heemstede In de middeleeuwen nam de agrarische en ruimtelijke organisatie op en rond de strandwal- len nog verder toe. De hoger gelegen in cultuur gebrachte zandgronden werden geesten of geestlanden genoemd. Zij boden ruimte voor akkers en boerderijen, terwijl de lager gelegen 5 en nattere gronden vooral als wei- en hooiland werden gebruikt. Een geest was geen vast- staand landschapstype dat overal dezelfde vorm en inrichting had. Sommige geesten ont- wikkelden zich rond een geconcentreerde dorpskern, andere bestonden uit grotere akker- complexen met verspreide bebouwing langs wegen en paden. De geestnederzetting van Heemstede was vermoedelijk samengesteld. De Grote Geest bevatte grotere akkercomplexen met verspreide bebouwing langs wegen en paden. Deze geest besloeg een groot gedeelte tussen Bennebroek en het terrein van ’t Groot Clooster. Rond het gebied van de latere Oude Kerk en het kasteel van Heemstede lag de Kleine Geest. Deze kwam het meest overeen met een klassieke dorpsgeest. In het gebied van ’t Groot Clooster lagen ten minste drie hofsteden die, gezien hun ouderdom en ligging, mogelijk uit boerderijen van de geestnederzetting wa- ren voortgekomen. Een akte uit 1455 noemde de toen al bestaande hofstede Willigenhorn.

6 Ook de daar ten oosten van liggende en toen nog naamloze hofstede Sparenburg en een naamloze hofstede ter plaatse van of nabij Meermond kunnen tot deze oudere agrarische bewoningsstructuur hebben behoord. 5 De historische term moet niet worden verward met geestgrond, een in de 19de eeuw opgekomen benaming voor veelal afgezande strandwalgrond die onder meer voor de bollenteelt werd gebruikt. 6 Archis-melding 5989777001. 6 Een randscherf van een Romeinse schaal van terra sigillata uit de tweede of derde eeuw n.Chr. Deze is gevonden door oud- gemeenteraadslid M. van der Hulst langs het Kwakelpad (Archis 5994628001). Collectie Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek en foto auteur. Na een aantal zware stormen in de 12de eeuw ontstond de Zuiderzee en kwamen het IJ en daarmee het Spaarne weer onder invloed van de getijdenbeweging van de zee te staan. Pas na de bouw van sluizen bij de monding van het Spaarne in het IJ bij Spaarndam in 1285 had het getij geen invloed meer. Onder invloed van veenwinning en stormen groeide een viertal kleinere veenmeren uit tot de Haarlemmermeer. Op de kaart van Balthasar Floriszoon van Berckenrode (ca. 1591–1645) uit 1622 is het Spaarne ten westen en zuidwesten van ’t Groot Clooster opvallend veel breder dan elders. Deze trechtervormige verbreding lag direct achter de vroegere monding van het Spaarne in het Oude Haarlemmermeer.

Opvallend is boven- dien dat een groot deel ervan in de 19de eeuw bekendstond als ondiep rietland en dat daar toen door landaanwinning een strook aan de oever is toegevoegd. Dit wijst erop dat naast de bedding van het Spaarne een ondiepe waterzone lag. De trechtervormige verbreding is mo- gelijk door een combinatie van natuurlijke processen en menselijk ingrijpen ontstaan. 7 De kaart van Bruynsz. uit 1602 met de oude en nieuwe monding van het Spaarne, het Huis te Heemstede en het “olde kerckhof” bij een eilandje. Foto Noord-Hollands Archief. 8 Anonieme kaart van het Haarlemmermeer of Grote Meer uit de eerste helft van de 17de eeuw. Op de kaart staat de naam van toenmalige eigenaar Fabry aangegeven op de plaats van buitenplaats Het Clooster. Herkomst Noord-Hollands Archief. Uitsnede uit de kaart van Bruynsz. uit 1602 met het ‘olde kerckhof’ bij een eilandje. Foto Noord-Hollands Archief. Tot in de 15de eeuw maakte de laatste kronkel van het Spaarne, net voorbij ’t Groot Cloos- ter, een brede bocht naar het westen en vervolgens naar het oosten, waarna op enige afstand de monding in het Haarlemmermeer volgde. De ligging bij deze bocht gaf het kasteel van de heer van Heemstede, dat aan het einde van de 13de of in het begin van de 14de eeuw was gebouwd, een strategische positie aan de vaarroute.

Omstreeks 1440 werd de laatste bocht, waarschijnlijk op initiatief van Haarlem en met betrokkenheid van het Hoogheemraadschap van Rijnland, afgesneden door het graven van een nieuwe rechte doorgang naar het Haar- lemmermeer. Deze doorgang werd aangeduid als de Scraversloot of Gravensloot. De oude bocht bleef nog enige tijd als “het oude Spaerne” bestaan, maar was vermoedelijk al aan het einde van de 17de eeuw grotendeels verland. De doorgraving verkortte de vaarroute naar Haarlem en verzwakte mogelijk ook de positie van de heer van Heemstede. In het gebied waar de oude en nieuwe bedding samenkwamen, konden stormopstuwing, golfslag en de wisselende stroming door beide beddingen de uitschuring en oeverafslag verder hebben ver- sterkt. De aanzienlijke kustafslag en het verdwijnen van het Oude Kerkhof langs de oever van het Haarlemmermeer lijken op dergelijke processen te wijzen. 7 3 De hofstede Willigenhorn De akte uit 1455 gaf een beeld van de hofstede Willigenhorn. Deze bestond uit een huis met hofstede, een schuur, een hooischuur en een vijfroedige hooiberg, een boomgaard, zes mor- gen weiland en dertien schelen akkerland. Een voetpad verbond de plaats met Heemstede 8 en Haarlem. De vroegste bekende eigenaar was Zymen Pieterszoon, die ook andere gronden in de omgeving bezat. Later kwam Willigenhorn in handen van de Haarlemse priester magis- ter Hugo van Assendelft.

Hij verpachtte de hofstede met de bijbehorende landbouwgrond 9 en ontving daarvoor jaarlijks 37 gouden Wilhelmusschilden. In 1455 schonk Hugo van As- sendelft de hofstede aan het cisterciënzer klooster Mariënhaven in Warmond, onder de voorwaarde dat daar binnen twee jaar met de stichting en bouw van een klooster werd be- gonnen. Hoewel de zelfstandige geschiedenis van Willigenhorn hiermee eindigde, bleef de hofstede als neerhof onderdeel van het nieuwe kloosterterrein. 10 7 Een akte van 27 november 1303 noemt land “an ’t oude kerckhof te Zutsparne”, dat toen als weiland werd verhuurd. Een landopgave uit oktober 1544 vermeldt een terrein van 489 roeden, “dat oude kerkhof”, als niet lang daarvoor “in die meer gespoelt”. Op de kaart van Bruynsz. uit 1602 staat het “olde kerckhof” bij een klein eiland. In Heemstede werd de Rijnlandse maat gebruikt: een roede was ca. 3,8 meter en een morgen ca. 0,85 8 hectare. De aanduiding schelen of schepels verwees in dit verband naar de grootte van een akker die met één schepel graan kon worden ingezaaid. Dit kwam overeen met ca. een zesde morgen, of ca. 0,14 hectare. Het in de akte genoemde “barch hoijs” wordt hier, gezien de plaats in de opsomming van gebouwen, als hooischuur geïnterpreteerd.

In mijn boek uit 2011 is “barch” ten onrechte als een vaartuig opgevat en is daaruit eveneens ten onrechte afgeleid dat Willigenhorn aan een bevaarbare waterloop lag. De akte zelf geeft daarvoor geen aanwijzing. Magister was een academische graad.9 Op grond van onder meer de boedelbeschrijving uit 1808, de kadasterkaart van Nautz uit 1818, de 10 werkzame jaren van Willem Vester (1824–1895) en het ontbreken van bomen uit de landschappelijke tuin van Het Clooster lijkt mijn identificatie in het boek uit 2011 van een gebouw op Vesters schilderijen als het voormalige neerhof van De Hemelpoort of Willigenhorn niet correct. Waarschijnlijk tonen de schilderijen panden langs de Molenwerfslaan. 9 4 Klooster De Hemelpoort De schenking van Willigenhorn op 3 april 1455 vormde de basis voor de stichting van kloos- ter De Hemelpoort. Op dezelfde dag liet Van Assendelft samen met de Haarlemse priester Jan Claeszoon vastleggen dat in Heemstede een cisterciënzer mannenklooster zou worden gevestigd. Van Assendelft bracht naast de hofstede meer dan zes morgen grond in en Jan Claeszoon ca. 25 morgen verspreide geest-, wei- en hooilanden. Het nieuwe klooster kreeg de naam De Hemelpoort, in het Latijn Porta Coeli. De Hemelpoort maakte deel uit van de hervormingsgezinde congregatie van Sibculo, die de nadruk legde op soberheid, gemeen- schappelijk bezit en strikte afzondering.

Het voorgeschreven minimum voor een nieuwe ge- meenschap was twaalf monniken en een prior. Filips de Goede bevestigde de stichting in 1456 en bisschop David van Bourgondië verleende in 1457 onder meer het recht om missen te houden, een klok te luiden en ook personen van buiten het klooster te begraven. In 1458 begon de bouw. 10 Prent van Hendrik Spilman (1721–1784) uit 1764 naar een afbeelding van Thomas Thomaszoon uit 1578. Op de afbeelding staat de noordgevel van de losstaande kerk van De Hemelpoort. Herkomst en foto Noord-Hollands Archief. De eerste monniken met hun prior broeder Ghijsbert waren vermoedelijk allemaal uit kloos- ter Mariënhaven afkomstig. Deze werden aangevuld met lekenbroeders die een belangrijk deel van de bouwwerkzaamheden uitvoerden en op het land, in de huishouding en in het verkeer met de buitenwereld werkten. De eerste gebouwen zullen eenvoudig zijn geweest, maar in de daaropvolgende jaren ontstond een volwaardig kloostercomplex. De kloosterkerk werd in 1465 of 1466 gewijd. De Hemelpoort lag bestuurlijk in de heerlijkheid Heemstede, maar vanuit kerkelijk opzicht binnen de parochie Haarlem. Daardoor werd het tot de Haar- lemse kloosters gerekend. De kloosterlingen werden bovendien erkend als Haarlemse poor- ters. Die band met Haarlem was ook in de stad verankerd. De Hemelpoort bezat aan de St.

11 Jansweg een huis dat in 1553 werd aangeduid als “der Barnardijten stinsse”. Dit pand bood de kloostergemeenschap een vaste verblijfplaats binnen Haarlem en kon in tijden van onrust als toevluchtsoord dienen. Een poorter was een officieel tot de stedelijke rechtsgemeenschap toegelaten burger. Het poorterrecht gaf 11 bescherming en bepaalde juridische en economische rechten, maar bracht ook verplichtingen tegenover de stad mee. Een poorter hoefde niet noodzakelijk binnen de stad te wonen. 11 Console van natuursteen versierd met het hoofd van een engel voorzien van vleugels, 15de-16de eeuw, afkomstig van de kloosterkerk van De Hemelpoort. Bodemvondst auteur; foto Van den Bogaard. 12 Beschadigde priorzegel van De Hemelpoort met een afbeelding van een monnik. Het zegel is van prior Willem Aerntszoon van Utrecht, de akte is gedateerd 1565. Herkomst en foto Noord-Hollands Archief. De stichting bracht vermoedelijk twee of meer oudere gebruiks- of bewoningsplaatsen sa- men. Grachten, vaarten en sloten leken het terrein in drie duidelijk van elkaar gescheiden 12 zones te verdelen en daarmee de grenzen van de clausuur te markeren. Aan de westzijde lag het voor leken toegankelijke poortgebied. Dit was vanuit Heemstede bereikbaar via de op de kaart van Van Berckenrode uit 1622 vermelde “Munneke Laen” en vanuit Haarlem via een pad dat op de Munnekelaen aansloot.

Het omvatte een brug, mogelijk met een poortge13 - bouw, een woning die mogelijk als portierswoning diende en een losstaande kerk met een afzonderlijke achthoekige toren. De grote hoeveelheid boekresten die archeologen tussen het puin van deze kerk terugvonden, gaf aan dat er in die kerk mogelijk ook een bibliotheek of librije was geweest. In het zuidoostelijke deel lag het strikt besloten gedeelte met een 14 kloostergebouw rond de binnentuin, met onder meer de woon-, gebeds-, gemeenschappelij- ke en facilitaire ruimten van de monniken. De kaart van Van Berckenrode uit 1643 toont op deze plaats een voor een klooster passend gebouw van zes afzonderlijke bouwdelen rond een centrale binnentuin. Een prent van het beleg van Frans Hogenberg (1535–1590) laat ook een dergelijk samengesteld gebouw zien. Hierop is een van de bouwdelen afgebeeld als een kapel. In het noordoosten lag de derde zone met het agrarische neerhof waar leken- broeders landbouwwerkzaamheden uitvoerden. Deze driedeling bleef na de opheffing nog lange tijd in de inrichting herkenbaar. De open ruimten tussen deze gebouwen en in de bin- nentuin kunnen zijn gebruikt als kloostertuin, moestuin en boomgaard. Voor de precieze 15 inrichting van deze gebieden ontbreken echter directe gegevens.

Archeologische vondsten bij het latere Tuinmanshuis, de Bakkerij en de plaats van de losstaande 12 kloosterkerk wezen op menselijke activiteit van vóór de kloosterbouw. Dit zijn tegenwoordig de Cloosterweg en de Nijverheidsweg.13 Bij archeologisch onderzoek werden in de sloten rond deze kerk tussen bouwpuin de resten gevonden van 14 ten minste zeventien boeken. Er zijn aanwijzingen voor een mogelijk scriptorium, onder meer door een gevonden spiegelgladde wrijfsteen die mogelijk is gebruikt voor het fijnwrijven van pigmenten. In kloostertuinen werden vooral eetbare en geneeskrachtige planten en bloemen gekweekt. Soms hadden 15 deze een religieuze betekenis. 13 Uitsnede uit de prent van het beleg van Haarlem door Hogenberg. Het klooster van De Hemelpoort is weergegeven als een samengesteld gebouw rond een binnenruimte. Een van de bouwdelen heeft het karakter van een kapel. Het gebouw staat afgebeeld naast de militaire schans van het Spaanse leger. Foto Noord- Hollands Archief. 14 Uitsnede uit de kaart van De Bruijn uit 1603 met “’t Municken Eijlant”. Foto Noord-Hollands Archief. Uitsnede uit de kaart van Van Berckenrode uit 1622 met “’t Municken Eijlant”. Foto Noord-Hollands Archief. Om het grachtenstelsel van het klooster met het Spaarne te verbinden, werden vermoedelijk tijdens de kloosterperiode twee vaarten gegraven.

Op de kaart van Van Berckenrode uit 1643 zijn zowel de noordelijke vaart als een later verdwenen zuidelijke verbinding met het Spaar- ne herkenbaar. Op de kaart van Dirk Dirkszoon Klinkenberg (1709–1799) uit 1744 staat de noordelijke watergang als “Munnikevaert” benoemd. Of de zuidelijke watergang ook deze naam droeg en in hoeverre de zuidelijke verbinding behalve voor doorstroming ook als vaar- route werd gebruikt, is onbekend. Op de kaart van Nautz uit 1818 is de zuidelijke verbin- ding met het Spaarne verdwenen. De noordelijke Munnikevaart is tot op heden in haar his- torische loop ongeschonden bewaard gebleven. De grachten en vaarten boden naast afwate- ring en vervoer ook mogelijkheden voor visvangst. Aan het smalle einde van de verbreding van het Spaarne en direct ten zuiden van de later gegraven kolk van de Herenzandvaart stond op 17de-eeuwse kaarten een eiland aangegeven. Op de kaart uit 1603 van landmeter Adriaen de Bruijn stond het als “’t Municken Eijlant” aangeduid. Gezien de naam hoorde het vermoedelijk bij het klooster. Op de kaart van Van Berckenrode uit 1622 stond het nog als een afzonderlijk perceel aangeduid. In de legenda stond hierbij “De riethalling int Spaaren”, groot 1 morgen en 92 roeden. Op de kaart staat rond het eiland nog een gestippelde en an- ders gekleurde rand aangegeven. Mogelijk betrof dit een zone met lager gelegen rietland.

Op zijn kaart uit 1643 lijkt het eiland in de oever te zijn opgenomen. Mogelijk is de geul tussen het eiland en de wal opgevuld met de bij de aanleg van de kolk vrijgekomen grond. Het dagelijks leven van de monniken stond in het teken van gebed, studie en arbeid. De koorgebeden verdeelden de dag in vaste perioden. Het klooster moest zoveel mogelijk in zijn eigen behoeften voorzien. De inkomsten van De Hemelpoort kwamen onder meer uit land- bouw, de teelt van bomen, pacht, schenkingen en religieuze diensten. Tot die laatste catego- rie behoorde het recht om ook buitenstaanders te begraven. Het klooster beleefde zijn 16 bloeitijd in de 15de eeuw. Veel bouwwerken kwamen tot stand en het grondbezit buiten het terrein breidde zich door schenkingen uit. Bij de stichting beschikte De Hemelpoort over ruim 31 morgen land. In 1514 was dat gegroeid naar 46 morgen. In 1581 lagen de voorma- lige kloostergoederen naast Heemstede in onder meer Voorhout, Noordwijkerhout, Hille- gom, Warmond, Voorschoten, Uitgeest, Krommenie, Westzaan en Zaandam. Niet al deze gronden waren gelijktijdig of op dezelfde wijze verworven. In de 16de eeuw werd de economische positie van het klooster zwakker. Het aantal roepin- gen en schenkingen nam af, terwijl belastingen, onderhoudskosten en juridische conflicten zwaarder gingen drukken.

Tussen 1515 en 1518 stierven tijdens een pestuitbraak de prior en ten minste tien kloosterlingen. Een poging om de sterk uitgedunde gemeenschap samen te voegen met klooster Klein Galilea bij Monnickendam werd in 1520 door het Generaal Kapit- tel teruggedraaid. De Hemelpoort bleef bestaan, maar bereikte niet meer de omvang en ze- kerheid van de eerste decennia. De Tachtigjarige Oorlog maakte uiteindelijk een einde aan het kloosterleven. Op 24 juni 1572 arriveerden de Watergeuzen in Haarlem. 17 Bij archeologisch onderzoek werd in de sloten rond deze kerk bouwpuin vermengd met menselijke resten 16 van minimaal 33 personen gevonden. 17 Dit was een ongereguleerd leger van protestantse opstandelingen dat vocht tegen de katholieke Spanjaarden. Katholieke instellingen waren daarom een geliefd doelwit. 15 Dominee, dichter en historicus Samuel Ampzing (1590–1632) schreef in 1628 dat “omtrent den selven tijd” soldaten de kerken van Heemstede, Overveen en Hillegom hadden “gesme- ten ende beroofd”. Mogelijk waren de plunderaars uit op het lood om kogels van te maken, het brons van de klokken en andere kostbaarheden als buit om de strijdkas te spekken. Bo- vendien waren kerken vaak het doelwit om te voorkomen dat zij als basis werden gebruikt en hun torens als militaire uitkijkpost.

Zeker de toren van het klooster zou zeer strategisch hebben gelegen met zijn uitzicht over het pad naar Haarlem en het Spaarne. Op 27 juni 1572 noteerde Willem Janszoon Verwer dat De Hemelpoort was “gebrocken ende geplon- dert”. Zeer waarschijnlijk waren de Watergeuzen verantwoordelijk. De geïsoleerde ligging en de bereikbaarheid vanaf het Spaarne maakten het klooster kwetsbaar. De omschrijving hoeft niet te betekenen dat alle gebouwen toen werden gesloopt. “Gebrocken” kan ook verwijzen naar de gewelddadige ontmanteling van het klooster als instelling. Enkele teruggevonden boeksloten vertoonden brandsporen en andere beschadigingen. Omdat in het aangrenzende kerkpuin geen duidelijke aanwijzingen voor een grote gebouwbrand waren aangetroffen, konden deze sporen samenhangen met vandalisme aan de bibliotheek en kerk. Ook de kaart van Van Berckenrode uit 1622 gaf de indruk dat de gebouwen grotendeels gespaard waren gebleven. Alleen de toren van de kerk ontbreekt daarop. De monniken waren vermoedelijk voortijdig uitgeweken naar hun stins in Haarlem. Priester Gerijt van Loosdrecht verklaarde later dat de kloosterlingen de benauwdheden van het beleg “met de andere Poorteren ende Inwoonderen” van Haarlem hadden gedragen. 16 Uitsnede uit de kaart van het beleg van Haarlem van Masen uit 1573. Foto Noord-Hollands Archief.

Op de kaart die Henri Masen in 1573 van het beleg van Haarlem maakte, zijn rond Heem- stede verschillende onderdelen van het koninklijke leger van Filips II aangegeven. Dit leger wordt meestal kortweg het Spaanse leger genoemd, maar bestond uit eenheden uit uiteen- lopende gebieden. Bij de schans direct ten zuidwesten van Haarlem staan drie bevelhebbers vermeld. Dat zijn vermoedelijk baron Filips van Récourt van Licque, bevelhebber van de Waalse troepen, baron Henri de Vienne van Chevreau (?–1582), bevelhebber van de Bour- gondische infanterie, en rijksgraaf Otto IV von Eberstein (1533–1576), bevelhebber van de Duitse infanterie. Bij het dorp Heemstede staat “Fronsbergh, ’t duijtsche leger”. Daarmee is zeer waarschijnlijk baron Joris van Fronsbergh (1533–1586) bedoeld, die twaalf vendels Hoogduitse infanteristen aanvoerde. Verder naar het zuiden, in de omgeving van Benne- broek, staat “Chivalx Carabijns”. Dit is waarschijnlijk een aanduiding voor bereden karabijn- schutters of lichte cavalerie. Zij konden worden ingezet voor verkenningen, patrouilles, het overbrengen van berichten, de bewaking van wegen en snelle aanvallen. Aan weerszijden van het Spaarne staan vergelijkbare kruisvormige tekens. Bij het teken aan de kant van Schalkwijk staat vóór het kruis “Camp de”. Aan de overzijde staat na het kruis “Bourgoinois”, direct onder het als “Barnardijten” aangeduide klooster.

Samen moeten de opschriften waarschijnlijk worden gelezen als “Camp de Bourgoinois”, ofwel kamp van de Bourgondiërs. De twee tekens maken aannemelijk dat de tekenaar twee kampen van deze troepen aan weerszijden van het Spaarne bedoelde. Daarmee konden zij de rivier vanaf bei- de oevers controleren en voorkomen dat voorraden en troepen naar de stad werden aange- voerd. De kaart is schematisch. Het westelijke kamp kan daarom niet nauwkeuriger worden gelokaliseerd dan langs het Spaarne, grofweg ten oosten van het neerhof en ten zuiden van de monding van de Munnikevaart. Het in 1572 verlaten klooster zou een logische plaats voor de legering van deze troepen zijn geweest. Mogelijk legden deze troepen in het gebied versterkingen en verdedigingswerken aan. Na het vertrek van de Spaanse troepen uit de omgeving in 1576 keerden de monniken niet meer naar het klooster terug. Aanvankelijk werden de bezittingen beheerd door vertegen- woordigers van de abdij van Kamp. Na de onteigening nam de Haarlemse rentmeester van de geestelijke goederen het beheer over. Hoewel De Hemelpoort had opgehouden te bestaan, zou het klooster via de naamgeving nog lang aan het terrein verbonden blijven. De naam 18 leefde ook nog voort in de oude verbindingsweg met het dorp.

Een klein stukje heet nog steeds Cloosterweg en ondanks de later gegeven naam Hageveld is de naam ’t Groot Cloos- ter tegenwoordig terug in gebruik. 18 Ook bij onder meer kastelen en hofsteden blijft de oude functie vaak in de naam van de buitenplaats voortleven. 17 5 Buitenplaats Het Clooster De voormalige rentmeester-generaal en raadsheer van Friesland Boudewijn van Loo (1520– 1596) en zijn vrouw Jacomina van Kerkwerven (ca. 1527–1585) kochten rond 1583 grond in Haarlem om een woonhuis te laten bouwen. In 1578 verkochten zij hun huis in Leeuwar- den, het latere Stadhouderlijk Hof, en vertrokken definitief naar Haarlem. De voormalige kloosterwoning, de hofstede en ruim 42 morgen land kwamen vermoedelijk tussen 1581 en 1596 in bezit van Boudewijn van Loo. Het is goed mogelijk dat dit onder de familie Van Loo al een buitenplaats werd. De combinatie van een stedelijke woning met een hofstede op be- trekkelijk korte afstand van de stad past bij de wijze waarop in deze periode buitenverblijven ontstonden. Stedelijke regenten en succesvolle kooplieden kochten vanaf het einde van de 16de eeuw hofsteden buiten de stad aan. Zo’n bezit bood status en een zomerverblijf buiten de drukte, warmte en vervuiling van de stad. Het omliggende agrarische land werd vaak verpacht of door personeel geëxploiteerd.

De ontwikkeling tot buitenplaats kon uiteenlopen van een afzonderlijke kamer in een bestaande boerenwoning tot een nieuw herenhuis met siertuinen. Op 29 april 1613 verkochten zijn erfgenamen de “hofstede, woninge en landen gecomen van het Bernarditenconvent” aan de Haarlemse koopman Hans Fabri (ca. 1565–ca. 1630). Onder hem is het gebruik als buitenverblijf voor het eerst rechtstreeks aangetoond. Ampzing be- schreef de buitenplaats in 1628: “Besiet dan ook het Huys, dat Fabri sich voor desen, Dat Fa- bri sich ook noch ter woonst heeft uytgelesen, De Vader en de Soon: het Huys en Hof van lust, Daer Fabri van ’t gewoel der stad in vrede rust.” Op de kaart van Van Berckenrode uit 1622 en vooral op die uit 1643 zijn het voormalige hoofdcomplex, het poortgebied en het neerhof in detail waar te nemen. 18 De kaart van de landen van de heer van Heemstede van Van Berckenrode uit 1643. Foto Noord-Hollands Archief. 19 Uitsnede uit de kaart van Van Berckenrode uit 1643 met het gebied van ’t Groot Clooster. Foto Noord-Hollands Archief. Uitsnede uit de kaart van Van Berckenrode uit 1643 met Het Clooster. Foto Noord-Hollands Archief. De kaarten laten zien dat de verschillende onderdelen van het klooster nog lang in gebruik bleven. Op de kaart van 1643 werd de kloosterkerk beduidend kleiner aangegeven dan in 1622.

Ook gezien de archeologische resten lijkt de kerk in die periode gesloopt te zijn. Tus19 - sen het hoofdgebouw en het poortgebied was een geometrische tuin weergegeven. Op de kaart is ook het omliggende terrein te zien. De tussen 1630 en 1631 in opdracht van de Heer van Heemstede gegraven Herenzandvaart of Zandvaart met kolk vormde een nieuwe be- grenzing aan de noordkant. De vaart diende vooral voor het vervoer van zand uit de bin- nenduinen. In de kolk werd het zand overgeladen op grotere binnenvaartschepen. Langs de vaart kwam een jaagpad en bij de doorsnijding van het pad vanaf de Munnikelaan naar Haarlem een kwakelbrug. Mogelijk bedoelde men met deze brug de in een 19de-eeuws re- keningboek van het Clooster vermelde “Munnikebrug”. 19 De fundamenten bleven hierbij, mogelijk zelfs zichtbaar, achter. Deze werden in de 18de eeuw hergebruikt voor het Koetshuis en het Karnhuis. 20 Schilderij van Jan Lagoor (1620–na 1660) met een gezicht over het Spaarne, omstreeks 1650. Onder meer de vuurbaak bij de monding van het Spaarne en de daken van Sparenburg, Meermond, het kasteel van Heemstede, het voormalige neerhof, het hoofdgebouw van Het Clooster en het poortgebouw herkenbaar. Op de voorgrond staat het Zandershuisje bij de kolk naast de monding van de Herenzandvaart. Particuliere collectie; foto Hoogsteder & Hoogsteder, Den Haag.

De erven van Hans Fabri verkochten Het Clooster in 1652 of 1653. Het kwam toen in han- den van Balthasar Coymans (1618–1690) en Maria van Herrewijne (1633–na 1677). De 20 transportakte gaf een beschrijving van de aanwinst: een woonhuis met bouwhuis, stallen, bebouwing bij de voorpoort, een schuitenhuis, lanen, boomgaarden en de Munnikevaart met visrecht. De goudleren en gestreepte wandbekleding, de klok en het fornuis in het huis 21 bleven buiten de verkoop. Op 24 januari 1677 kochten de protestantse weduwe Sophia Coymans (1615–1679) en haar neef Jean Bernard Coymans (1604–1678) de inmiddels 48 morgen grote buitenplaats voor 50.000 gulden. De kopers waren respectievelijk de tante en de zwager van de vorige eigenaar. In de verkoopakte stond de buitenplaats omschreven als “een hofstede genaemt het Barnar- diten Clooster, [...] met woonhuys, boomgaerden, plantagien, stallinge, boeren wooninge, berch en schuren, met alle de landen daer aengeleegen, groot volgens de kaerte daer van sijnde tesaemen omtrent acht en veertigh morgen.” Na hun overlijden kwam Het Clooster in handen van meerdere erfgenamen. Zij lieten de buitenplaats uiteindelijk in 1701 openbaar veilen in Amsterdam.

De Amsterdamse koopman Cornelis Blesen (1659–1703) en zijn vrouw Cornelia Clementia Barchman Wuytiers (1657–1718) kochten toen de “hofstede met sijn plantage, boerewoning en landerijen, vanouds en nog altijd genaamd het Bernarditen kloos- ter.” In 1709 kocht de weduwe tevens het herenhuis aan de Herengracht 436 in Amsterdam met een daarachter gelegen koetshuis en stal aan de Keizersgracht. 20 Coymans was heer van Streefkerk en Nieuw-Lekkerland, meesterknaap van de Houtvesterij van Brederode en ridder in de Orde van de Heilige Michaël. Hij diende bij de schutterij van Haarlem. 21 De akte beschreef ook dat er een kaart was van het gebied. Deze is niet getraceerd. In 1657 vervaardigde landmeter Jan Janszoon Backer ook een kaart met als titel “Hofstede ende Landerijen genaemt het Bernarditerclooster”. De kaart werd in 1709 door de toenmalige eigenaar in een proces als bewijsstuk gebruikt. Ook deze kaart is niet gevonden. 21 De boerderij, uitsnede uit de kaart van Van Berckenrode uit 1643. Foto Noord- Hollands Archief. 5.1 De eerste modernisering van Het Clooster onder architect Speelman De dochter van de vorige eigenaar Johanna Elisabeth Blesen (1695–1738) erfde het Amster- damse herenhuis en de buitenplaats in 1718. Zij was een jaar eerder gehuwd met Godefri- dus Franciscus Cromhout (1695–1764). Met dit echtpaar begon voor de buitenplaats een nieuwe fase.

Vanaf 1721 werd zij ingrijpend vernieuwd. Hiervoor lieten zij ten minste grote delen van de oude kloostergebouwen slopen en een Herenhuis op dezelfde locatie bouwen. Architect Andries Speelman (1691–1753) maakte voor de tuin een spectaculair nieuw ont- werp. Omdat in de rekeningen geen andere architect wordt genoemd, is het mogelijk dat Speelman ook bij het Herenhuis en het Speelhuis betrokken was. Het bewijs daarvoor ont- breekt. 22 22 In veel tuin- en erfgoedhistorische literatuur staat hij ten onrechte vermeld als Adriaan Speelman. 22 Kaart van het “Barnardiette Klooster” van Klinkenberg uit 1744. De kaart toont het Herenhuis, het poortgebied, het Tuinmanshuis, de agrarische bebouwing, de formele tuin, het Grand Canal, de Munnikevaart, het Speelhuis aan het Spaarne en de omliggende landerijen. Foto Nationaal Archief. De grote vernieuwing van de buitenplaats begon in 1721 en liep door tot in de jaren 1730. Op de kaart van Klinkenberg uit 1744 bestond het ongepleisterde Herenhuis uit een hoger middendeel van twee verdiepingen met een zolder en twee lagere zijvleugels van één ver- dieping met een zolder. Op het middendeel zat een afgeknot tentdak dat eindigde in een vlak dak met op de hoeken bolpironnen. Op de tentdaken van de vleugels stonden op de hoeken van de nokken schoorstenen.

Gezien de prenten van Hermanus Numan (1744–1820) uit 1794 en het schilderij van het Herenhuis uit ca. 1818–1844 bevond zich onder het hele gebouw een souterrain, waarin vermoedelijk veel van de facilitaire voorzieningen waren on- dergebracht. De centraal geplaatste ingang aan de voor- en achterzijde was via een brede stenen trap bereikbaar. Het Herenhuis had een regelmatige vensterindeling en was onder meer voorzien van een vestibule, een onderzaal, een huiskapel, een trappenhuis, een boven- zaal en slaapverblijven voor de bewoners en het personeel. Aan de vernieuwing van de bui- tenplaats werkten verschillende vaklieden mee die geliefd waren bij de Amsterdamse welge- stelden. Hiertoe behoorden beeldhouwer en stucwerker Ignatius van Logteren (1685–1732), stucwerker Hans Jacob Huslij (1702–1776), fijnschilder Jacob de Wit (1695–1754), de sier- smeden Joseph en Leendert Uljé, beeldsnijder en spiegelmaker Pieter Le Normand en steen- houwer Hendrik Knoop. Ook de vooraanstaande Haarlemse beeldhouwer Gerrit van Heerstal (ca. 1690–1746) en beeldhouwer Michiel Emanuel Shee (1698–1739) leverden werk voor Het Clooster. Het Herenhuis kan niet zonder meer als een volledig nieuw gebouw op het voormalige kloosterterrein worden beschouwd.

Hermanus Numan, die de buitenplaats bezocht en in 1794 naar het leven tekende, schreef dat het huis “van binnen nog tekens van deszelfs oude afkomst” droeg, terwijl de buitenzijde door de opeenvolgende bezitters naar de eigentijdse smaak was vernieuwd. Als ooggetuigenwaarneming is dit een sterke aanwijzing dat in het gebouw toen nog oudere onderdelen herkenbaar waren. Daarbij kan het zijn gegaan om een kelder, funderingen en delen van opgaand muurwerk, maar ook om hergebruikte decoratie- ve bouwelementen. Ook de ruimtelijke en archeologische aanwijzingen passen in dit beeld. 23 Het Herenhuis en de verschillende bouwdelen van het hoofdgebouw van het klooster lagen op dezelfde locatie en waren beide oost-west georiënteerd. Daardoor konden oudere delen betrekkelijk gemakkelijk in het latere huis zijn opgenomen. De in een 19de-eeuws rekening- boek van het Clooster voorkomende naam “Munnikekelder” maakte mede duidelijk dat er meerdere ruimten in het souterrain waren en dat ten minste één daarvan uitdrukkelijk ver- bonden was met het kloosterverleden. De circa drie meter brede waterput van het klooster kan, gezien haar ligging, in deze kelder zijn opgenomen. De gesloopte resten van die put en delen van de vloer van de kelder van het Herenhuis werden later in hetzelfde gebied aange- troffen.

Ook elders op Het Clooster werden oude bouwdelen hergebruikt: de fundamenten 24 van de losstaande kloosterkerk en kerktoren zijn later benut voor het Koetshuis en het ge- bouw met de karnmolen. 23 Dit was bij buitenplaatsen niet ongebruikelijk, zowel uit kostenoverwegingen als om met de herkomst te pronken. Voorbeelden zijn onder meer Mariënwaerdt met middeleeuwse abdijkelders en Rosendael met hergebruikt middeleeuws muurwerk en een gevelsteen uit 1616. Waarnemingen van de auteur in de zuidelijke binnentuin van het voorhuis van Hageveld na de sloop van de 24 aula en de grondwerkzaamheden voor het maken van een nieuwe fundering. Zie Archis-melding 5992279001. 23 Centraal voor de ingang van het Herenhuis kwam een nieuwe brug over de gracht. Op de prent van Numan stond hier een vrijwel vlakke brug met op vierkante lage pijlers voor de brug de naam “’t Klooster”. Twee hoge vierkante pijlers markeerden het midden van de brug. De pijlers waren aan beide kanten verbonden met een metalen balustrade met leuning. De weg over de brug kreeg een nieuwe verbinding met de Munnikeweg. De oude brug en het poortgebouw werden gesloopt, waarmee het gebied bij het huidige Tuinmanshuis en het Zomerhuis zijn toegangsfunctie verloor. Op de kaart van 1744 stonden op de locatie van het Tuinmanshuis twee tegen elkaar staande gebouwen met halsgevels en zadeldaken.

Op de locatie van het Zomerhuis stonden ook twee tegen elkaar staande gebouwen. Een daarvan had een halsgevel en een zadeldak en de andere een tentdak. Iets verder naar het oosten werd nog een nieuwe brug gebouwd. Op de achtergrond van het schilderij van het Tuin- manshuis uit ca. 1818–1844 was tussen dit huis en het Koetshuis een gemetselde boogbrug zichtbaar. Op de kaart van 1744 is te zien dat deze brug over de Munnikevaart spande en deel uitmaakte van de weg naar de boerderij. Dezelfde oversteek staat nog op de kaart van 25 Nautz uit 1818. In het rekeningboek van het Clooster stond deze brug omschreven als “brug van de boere woning”.25 24 Het Herenhuis, uitsnede uit de kaart van Klinkenberg uit 1744. Foto Nationaal Archief. 25 Het oostelijke deel van de tuin, uitsnede uit de kaart van Klinkenberg uit 1744. Foto Nationaal Archief. 26 Het westelijke deel van de tuin met het Herenhuis en de gebouwen, uitsnede uit de kaart van Klinkenberg uit 1744. Foto Nationaal Archief. Speelman gaf de tuin een geheel nieuw grondplan, uitgelijnd op de centrale as van het He- renhuis. Op de centrale as kwamen in de tuin onder meer een vijver en een Grand Canal te liggen. De kaart van Klinkenberg uit 1744 toont aan het uiteinde van de tuin bij het Spaarne een brug over het Grand Canal, die de twee tuinstroken langs deze watergang met elkaar verbond.

Twee andere bruggen verbonden de tuin rond het Herenhuis met deze stroken. Op de kaart van Simons uit 1797 zijn deze laatste twee verdwenen, terwijl de brug over het Grand Canal nog aanwezig is. Op de kaart van Nautz uit 1818 is ook deze brug verdwenen. Meester-timmerman Michiel Steenwinkel bouwde in 1733 aan de oever van het Spaarne een zeshoekig tuinpaviljoen, een “cabinet of speelhuis”. Vanuit dit Speelhuis had men een spec- taculair uitzicht over het Spaarne, de monding ervan en de Haarlemmermeer. Het gemetsel- de paviljoen was voorzien van verticale natuurstenen banen en mat ongeveer 6,44 bij 4,71 meter. De ingang aan de westzijde was via een trap van acht treden bereikbaar. Boven de in- gang was een borstbeeld in reliëf aangebracht en het dak was met blauwe pannen gedekt. Aan de naar het Spaarne gerichte oostzijde zaten vijf vensters met schuiframen en luiken. De salon had een eikenhouten lambrisering met verborgen kasten, een haard met een gemar- merde schouw en een spiegellijst. Ook hier kwam een facilitaire ruimte in het souterrain. Vanaf 1726 schafte het echtpaar voor de tuin grote aantallen marmeren borstbeelden, ter- men, vazen en voetstukken aan. Uit de rekeningen blijkt dat de tuin met ten minste negen- entwintig marmeren borstbeelden en acht marmeren termen opvallend was ingericht.

De inrichting van de buitenplaats maakte deel uit van een bredere buitenplaatscultuur waarin belangstelling voor exotische objecten, flora en fauna tot gespecialiseerde tuinen, gebouwen en verzamelingen kon leiden. Tot in 1734 ontving Speelman betalingen voor zijn werkzaam- heden. De vernieuwing van Het Clooster kostte meer dan het dubbele van de gelijktijdige modernisering van het Amsterdamse woonhuis aan de Herengracht. Na het overlijden van zijn vrouw deed Cromhout in 1739 afstand van het huis in Amsterdam en Het Clooster. Haar neef Arnold Pieter Blesen (1692–1758) en zijn vrouw Catharina de la Naye (1695–1744) erfden vervolgens de bezittingen. Voor Het Clooster lieten zij in 1743 een nieuwe oprijlaan van ruim een halve kilometer lang met een toegang in het dorp aanleggen. Voor de aanleg werden meerdere percelen aangekocht. In augustus 1744 kreeg Klinkenberg opdracht de buitenplaats op te meten en in kaart te brengen. Hij stelde de omvang van de buitenplaats vast op ruim zestig morgen. In 1758 erfden hun dochter Maria Blesen (1728– 1790) en haar echtgenoot Denis Adriaan Roest van Alkemade (1715–1791) de buitenplaats. Direct ten oosten van het complex bij het huidige Tuinmanshuis werd het Koetshuis ge- bouwd. De kaart van Klinkenberg uit 1744 toont het nog niet, terwijl het op de kaart van ar- chitect Jan Simons (?–1818) uit 1797 wel aanwezig is.

Het verrees op de in de grond ach- tergebleven fundamenten van de kloosterkerk. Gezien de afbeelding van Numan uit 1794, het schilderij uit ca. 1818–1844 en vroeg-20ste-eeuwse foto’s bestond het gebouw uit twee evenwijdige, tegen elkaar staande bouwdelen. Elk bouwdeel had een verdieping en een af- zonderlijke zolder die, gezien de hijsbalken boven de toegangen, voor hooi en andere voor- raden werd gebruikt. De beide delen waren voorzien van zadeldaken. Volgens meerdere be- schrijvingen bood het complex ook stalling voor veertig paarden en/of runderen en een rui- me melkkelder. Aan de oost- en westzijde waren de twee bouwdelen voorzien van aanslui26 - tende tuitgevels. In het noordelijke bouwdeel zaten aan de westkant twee toegangen met elk een stel grote dubbele deuren met een boogvormige bovenzijde. Gezien het hergebruik van de funderingen was de melkkelder misschien een hergebruikte ruimte van de 26 kloosterkerk. 27 Deze gaven toegang tot de wagen- en koetsberging. Aan de oostkant was er in dat bouwdeel één toegang. Aan de noordkant was het bouwdeel verbreed en liep het dak door tot de be- gane grond. De op het Herenhuis gerichte zuidgevel was regelmatig ingedeeld met hoge vensters en deuren. In het midden bevond zich op de begane grond een deur, met daarboven op de verdieping een tweede deur met bovenlicht.