Omgevingsvisie - versie van 16 juni 2021 - besproken in de commissie ARZ 7 juli 2021
Tekst van het document
24
4.1 Duurzaam Hattem: de vitale Hanzestad tussen Veluwe en IJssel 4.1.1 Hanzestad Hattem Hattem was ooit een belangrijke grensplaats van Gelre en lid van het Hanzeverbond. Hattem groeide in de 14e en 15e eeuw uit tot een belangrijk economisch en cultureel centrum door het Hanzeverbond. Lange tijd trok dit handelaren, maar ook schilders en filosofen aan vanuit veel verschillende plaatsen.
• • •
Vitale samenleving Samen duurzaam Levendig landschap tussen Veluwe en IJssel
Onder deze thema’s beschrijven we de belangrijkste ambities en uitgangspunten op weg naar 2040. Die vertalen we vervolgens in een integraal afwegingskader voor (toekomstige) ontwikkelingen.
Het Hanzekarakter van Hattem is nog altijd duidelijk herkenbaar: natuurlijk aan de historische binnenstad, maar ook aan de mentaliteit van onze inwoners. Hattem is ook vandaag de dag een ondernemend stadje dat brede regionale samenwerking zoekt. Hattem ligt op een knooppunt van ruimtelijke en maatschappelijke verbindingen. Het historisch Hanzekarakter en de prachtige ligging op de overgang van Veluwe naar IJssel maken Hattem tot een fijne plek om te wonen, te werken en te recreëren. Hattem kent bovendien een hechte en vitale samenleving. Dat heeft te maken met de prettige dorpse sfeer in onze kleine stad. Samen met onze inwoners en ondernemers blijven we werken aan een duurzame en vitale Hanzestad. Het karakter als Hanzestad - het belangrijkste merk van Hattem - willen we in de toekomst via één gezamenlijk marketingplatform uitdragen. Ook blijven we de samenwerking zoeken met onze partners op de Veluwe en aan de IJssel, net zoals vroeger ten tijde van het Hanzeverbond. We zetten de lijnen vanuit ons rijke verleden als Hanzestad naar het heden door naar de toekomst. Dat doen we aan de hand van drie thema’s:
25
4.1.2 Vitale samenleving Hattem wil in 2040 een vitale samenleving zijn waar mensen hun hele leven samen gezond en gelukkig wonen: een leven lang Hattem! Om dat te bereiken richten we ons op een aantal thema’s: gezondheid, veiligheid, erfgoed, kunst en cultuur, toegankelijkheid, maatschappelijke voorzieningen en een passend woningaanbod. Hieronder werken we onze ambities ten aanzien van deze thema’s nader uit. Gezond en veilig leven Een gezond en veilig leven is belangrijk voor iedereen. Ons uitgangspunt is dat Hattemers gezond en veilig kunnen wonen en leven. In de fysieke leefomgeving zetten we daartoe in op zowel het beschermen van de gezondheid als op het bevorderen van de gezondheid. Onder het bevorderen van de gezondheid valt het groen en beweegvriendelijk inrichten van de openbare ruimte en het op peil houden van het aanbod aan sportvoorzieningen. Onder het beschermen van de gezondheid vallen maatregelen die erop gericht zijn de negatieve invloed van milieufactoren (zoals geluidsoverlast, stankoverlast, slechte luchtkwaliteit, slechte waterkwaliteit) te minimaliseren. Gezonde en veilige openbare ruimte We blijven werken aan een gezonde en sportieve samenleving in een gemeente waar het schoon, rustig en veilig is en die inwoners ook als veilig ervaren. De inrichting van de leefomgeving kan hierin een belangrijke bijdrage leveren.
We vergroenen daarom de openbare ruimte en zorgen ervoor dat deze uitnodigt tot sporten, spelen, bewegen en ontmoeten. Denk bijvoorbeeld aan veilige en aantrekkelijke wandel- en fietsroutes waarmee we ouders en kinderen stimuleren te lopen of te fietsen naar school.
Sport Onze missie is dat Hattem iedereen meedoet in een gezonde en sportieve samenleving ! Sport is een populaire vorm van vrijetijdsbesteding die bijdraagt aan een actieve en gezonde levensstijl en aan de fysieke, mentale en sociale ontwikkeling van mensen. Via sport kunnen inwoners zich maatschappelijk ontplooien en sport helpt bij het leggen van sociale contacten en het participeren in de samenleving. Sport verbindt inwoners en zorgt voor grote sociale betrokkenheid. Sport - en een sportvereniging in het bijzonder - is daarom belangrijk voor de sociale binding en de leefbaarheid van onze stad. De komende jaren werken we samen met Hattemse sportverenigingen- en aanbieders aan de uitvoering van het lokale sportakkoord. Dit lokale sportakkoord is een concreet uitvoeringsplan van de sportagenda. Water en riolering We zetten in op een doelmatig beheer van de afvalwaterketen, waarin gezondheidsrisico’s zo veel mogelijk beperkt worden. Inwoners en bezoekers van onze gemeente mogen niet in contact komen met ongezuiverd afvalwater als gevolg van het niet goed functioneren van het systeem. Milieu Ons streven naar een gezonde leefomgeving betekent ook dat we in beginsel geen woningen bouwen nabij drukke infrastructuur (waaronder de A28 en A50).
Mogelijk wordt dat in de toekomst anders als bijvoorbeeld auto’s schoner en stiller worden en er geluidsschermen komen langs de rijkswegen die ook NO2 en fijnstof afvangen, zodat de concentraties in de buitenlucht afnemen. Als gemeente gaan we voor onze eigen wegen waar mogelijk werken aan verbeteringen, bijvoorbeeld door het aanleggen van stil asfalt. Ook stimuleren we het gebruik van schone vervoermiddelen ten behoeve van een schone lucht (zie paragraaf 4.1.4 onder ‘Infrastructuur en mobiliteit’). 26
Voorzorgsbeginsel Het voorzorgsbeginsel in de Omgevingswet houdt in dat de overheid maatregelen kan nemen als er goede redenen zijn om te vrezen dat activiteiten negatieve gevolgen kunnen hebben. Het gaat dan om activiteiten waarbij nog geen uitvoerige risico-evaluatie gemaakt kan worden. Zulke onzekere risico’s kunnen zich bijvoorbeeld voordoen bij veiligheidskwesties, maar vaak ook uit oogpunt van gezondheid. [PM Wat dit betekent voor Hattem kunnen we beter inschatten zodra de resultaten van de MER-onderzoeken beschikbaar zijn (in augustus)] Veiligheid is een belangrijk aandachtspunt dat daarom terugkomt in het afwegingskader [PM] met onder andere aandacht voor ondermijning, transport gevaarlijke stoffen (inclusief leidingen) en natuurbranden. Erfgoed, kunst en cultuur Erfgoed, kunst en cultuur dragen bij aan een aantrekkelijke en herkenbare leefomgeving en bepalen mede onze identiteit. Dit draagt bij aan het welbevinden van mensen en daarmee aan een gezonde leefomgeving. Dat geldt zeker voor het vele culturele erfgoed in onze gemeente en in het bijzonder in de binnenstad: de vele rijks- en gemeentelijke monumenten waaronder de vestingmuur, de Dijkpoort, de Andreaskerk en molen De Fortuin. We willen het cultureel erfgoed vanzelfsprekend behouden. Samen met eigenaren, bewoners, gebruikers en beheerders streven we waar nodig naar toekomstgerichte functies van het erfgoed.
Ook de drie musea en het bruisende culturele verenigingsleven willen we graag behouden in Hattem. Lokale evenementen blijven we stimuleren en nieuwe evenementen waar mogelijk faciliteren en we sluiten aan bij evenementen die in regionaal verband plaatshebben. Particulier initiatief, gekoppeld aan expertise, is daarvoor onmisbaar. Op de basisschool stimuleren we het aanbod dat gericht is op (kennismaken met) kunst en cultuur. Dat vinden wij belangrijk voor
de algemene ontwikkeling van kinderen. De vorming van integrale kindcentra ondersteunt deze ontwikkeling (zie hierna onder ‘Jeugd en onderwijsvoorzieningen’). Toegankelijkheid Kwetsbare en/of eenzame inwoners hebben extra steun nodig. We houden rekening met de behoeften van specifieke doelgroepen zoals mensen met een beperking (fysiek of mentaal), kinderen en chronisch zieken. Daarbij zijn voor ons niet de beperkingen, maar de mogelijkheden van inwoners met een ondersteunings- of zorgvraag leidend. We zetten in op het realiseren van betekenisvolle sociale netwerken rondom Hattemers, gericht op minder eenzaamheid en minder overbelaste mantelzorgers. Door een goede inrichting van de buitenruimte (met bijvoorbeeld bankjes en sport- en spelmogelijkheden) en de aanwezigheid van voorzieningen kunnen Hattemers elkaar bovendien op een aangename en veilige manier ontmoeten. Het is belangrijk dat de binnenstad, de woongebieden en de aanwezige voorzieningen voor iedereen bereikbaar en toegankelijk zijn en dat iedereen zich er thuis kan voelen, ook kwetsbare inwoners (bijvoorbeeld ouderen en mensen met een beperking). Goede maatschappelijke voorzieningen Clusteren van voorzieningen We zetten in op een modern aanbod aan maatschappelijke voorzieningen, dichtbij de mensen die ze nodig hebben.
Het aanbod moet aansluiten op de behoefte van de Hattemers, bijvoorbeeld als het gaat om onderwijs, welzijn en (geïndiceerde) zorg. Maatschappelijke voorzieningen worden zoveel mogelijk geclusterd en we zien deze als plekken voor ontmoeting en activiteiten. Daarmee dragen ze bij aan sterke sociale verbanden en steunstructuren in Hattem, zeker als voorzieningen voor jong en oud bij elkaar in de buurt liggen. 27
Jeugd en onderwijsvoorzieningen We vinden het belangrijk dat kinderen en jongeren in Hattem gezond opgroeien in een veilige en vertrouwde omgeving en zich maximaal kunnen ontwikkelen tot zelfredzame mensen. Goede voorzieningen en sterke sociale netwerken en verbondenheid zijn daarbij belangrijk. Onderwijs is heel belangrijk voor een brede ontwikkeling van elk kind. Bovendien kan via het onderwijs gesignaleerd worden welke kinderen en ouders ondersteuning nodig hebben. De komende jaren worden de zes Hattemse basisscholen samengevoegd in drie integrale kindcentra (IKC’s). Kinderen van 0 tot 13 jaar kunnen in de IKC’s leren, spelen, zich ontwikkelen en elkaar ontmoeten. In de IKC’s zijn basisonderwijs, kinderdagverblijf, buitenschoolse opvang, peuterspeelzaal en welzijnsactiviteiten samengevoegd. Zo kunnen we optimaal aandacht geven aan de verschillende stadia van de ontwikkeling van kinderen (doorgaande leerlijn, zorglijn en ontwikkellijn). Na het IKC gaan kinderen naar het voortgezet onderwijs in de regio (voornamelijk in Zwolle). Zorgvoorzieningen In de zorg clusteren we het zorgaanbod en we combineren dat met woningen voor hulpbehoevende Hattemers in zogenaamde ‘woonzorgzones’ (of ‘woonzorggebieden’). Hattem heeft al twee woonzorgzones: Hof van Blom en De Bongerd. Beide zones worden vernieuwd en/of uitgebreid.
De woonzorgzone aan de Hof van Blom wordt uitgebreid ter plaatse van het ijsbaanterrein aan de Geldersedijk. Hier komen onder meer intramurale zorg en woningen met zorg. De Bongerd ligt aan de rand van het centrum. De beide locaties liggen nabij voorzieningen (zorg, dagelijkse boodschappen). We onderzoeken of en hoe ook op Het Veen wonen en zorg kunnen worden gecombineerd.
Passend woningaanbod Lokale woningbehoefte Iedereen moet een leven lang prettig in Hattem kunnen wonen en leven. Dit betekent dat we (betaalbare) woningen en levensloopbestendige woningen nodig hebben voor jong en oud. Om te kunnen voorzien in de ‘eigen’ woningbehoefte van Hattemers moeten er tot 2040 volgens de huidige prognoses ongeveer 570 woningen worden gebouwd in Hattem, vooral voor starters, senioren en (andere) één- of tweepersoonshuishoudens. Daarbij gaat het zowel om appartementen als grondgebonden woningen (bijvoorbeeld in voor delen van Hattem kenmerkende tuindorpen/tuinwijken), waaronder woningen in de sociale huursector. We hebben speciale aandacht voor het aanbod aan seniorenwoningen (bijvoorbeeld appartementen), waardoor ouderen kunnen verhuizen en hun huizen weer vrij komen voor bijvoorbeeld gezinnen. Zo ontstaat ‘doorstroming’ op de woningmarkt. Bij nieuwbouw krijgen levensloopbestendige woningen de prioriteit. Hoogbouw kan op sommige plekken een mogelijkheid zijn, maar blijft altijd lager dan de kerktoren van de Andreaskerk. Op dit moment zijn circa 5.277 woningen aanwezig binnen de gemeente; 570 woningen erbij betekent dus een groei van ruim 10% in de komende jaren. Regionale woningbehoefte Binnen de regio Zwolle is aanvullend een grote behoefte aan extra woningen in de periode tot 2040.
In de regionale verstedelijkingsstrategie wordt rekening gehouden met een bandbreedte van 25.000-80.000 nieuwe woningen (een actueel regionaal behoefteonderzoek wordt nog uitgevoerd). Woningbouwplannen Binnen Hattem wordt een deel van de woningbehoefte al gerealiseerd in reeds vastgestelde woningbouwplannen. Ook zijn er 28
verschillende plannen waarvoor het bestemmingsplan nog niet is vastgesteld maar die al wel in voorbereiding zijn, bijvoorbeeld binnen Het Veen en op de oude ijsbaanlocatie langs de Geldersedijk (woonzorgzone). De reeds vastgelegde woningbouwplannen en de woningbouwplannen die reeds in voorbereiding bieden de mogelijkheid om ongeveer 1.100 woningen te bouwen. Dat is ruim voldoende om aan de eigen woningbehoefte tot 2040 te voldoen, ook als sommige plannen niet doorgaan. Daarnaast is er een aantal potentiële woningbouwlocaties, waarvoor nog geen planvorming is opgestart. Zowel de reeds vastgelegde woningbouwplannen als de woningbouwplannen in voorbereiding en de potentiële woningbouwlocaties hebben (vrijwel) allemaal betrekking op locaties binnen het bestaand stedelijk gebied van Hattem die in aanmerking komen voor herontwikkeling. Dit betekent dat we het bestaand bebouwd gebied meer gaan verdichten, maar wel in combinatie met meer ruimte voor groen en minder ruimte voor de auto (met lagere parkeernormen). De grootste herontwikkelingslocatie is Het Veen aan de zuidkant van Hattem, waar bedrijventerrein wordt omgevormd tot een duurzame en groene woonwijk, gemengd met lichte bedrijvigheid. Verder gaat het bijvoorbeeld om de scholenlocaties die vrijkomen bij het ontwikkelen van de IKC’s. Ook het terrein van het voormalige buitenzwembad Watermulder is een herontwikkelingslocatie.
We herkennen de behoefte aan watergebonden recreatiemogelijkheden in Hattem, maar heropening van het buitenzwembad in zijn oorspronkelijke vorm is niet voor de hand liggend. Dat neemt niet weg dat er zeker mogelijkheden zijn voor verbetering van de inrichting van het terrein. We staan open voor voorstellen die passen in de omgeving en kunnen rekenen op een breed draagvlak. Te denken valt aan recreatie in combinatie met wonen.
[PM De vraag is of Hattem aanvullend ook voor de regionale behoefte woningen wil bouwen. Op de reeds bekende locaties (vastgelegde woningbouwplannen en de woningbouwplannen in voorbereiding) is nog ruimte om (afhankelijk van eventuele uitval van plannen) ongeveer 300 tot 500 woningen voor de regionale behoefte te bouwen aanvullend aan de 570 woningen die nodig zijn om aan de eigen behoefte te voldoen. Uit de laatste participatieronde is gebleken dat de meerderheid van de deelnemers aan de enquête (zie paragraaf 1.3) voorstander is van het bouwen voor de eigen behoefte. Gezien de grote woningbehoefte in de regio en de impuls die extra woningen (en daarmee extra inwoners) kunnen geven aan het voorzieningenniveau in Hattem is het evenwel belangrijk te verkennen wat de (milieu)effecten zijn van eventuele verdere doorgroei. Hiervoor worden drie scenario's onderzocht in de planm.e.r..: 1. een scenario waarin voldaan wordt aan de eigen woningbehoefte (570 woningen); 2. een scenario waarin aanvullend aan de eigen woningbehoefte 550 woningen worden gebouwd voor de regionale vraag (totaal 1.120 nieuwe woningen); 3. een scenario waarin aanvullend aan de eigen woningbehoefte maximaal 1.000 woningen worden gebouwd voor de regionale vraag (totaal maximaal 1.570 nieuwe woningen); bij dit scenario zal ook gezocht moeten worden naar grotere uitbreidingslocaties. In de plan-m.e.r.
worden voor de drie scenario’s de volgende aspecten onderzocht: • mobiliteit/verkeer en stikstof; • geluid, groen en gezondheid; • landschappelijke inpassing; • klimaatadaptatie. Hierbij is het ook van belang geschikte zoeklocaties te bepalen voor woningen die niet op de reeds bekende locaties kunnen worden gerealiseerd. 29
Er zal een keuze worden gemaakt of en in welke mate Hattem woningen wil bouwen voor de regionale behoefte op basis van: • de resultaten van de enquête die in maart 2021 onder inwoners is uitgezet; • de uitkomsten van de onderzoeken in de plan-m.e.r.; • het gesprek met de gemeenteraad op 7 juli 2021.] Bijzondere woonvormen Uit de participatie is gebleken dat er behoefte bestaat aan bijzondere (flexibele) woonvormen, zoals tiny houses, mantelzorgwoningen, woonboten, woonwagens en kunsternaarswoningen. Ook het ontwikkelen van een (Knarren)hofje - een woongroep bedoeld voor mensen die het leuk vinden elkaar af en toe te helpen, zonder dat dat verplicht is - is genoemd. Dit kan interessant zijn voor bijvoorbeeld senioren of ouders van kinderen met een beperking. We bieden ruimte voor dergelijke bijzondere woonvormen, mits het gaat om kleinschalige initiatieven (10-20 woningen) en op basis van nog uit te werken voorwaarden (planologisch, financieel, qua draagvlak et cetera).
detailhandel). We zetten bij de ontwikkeling van de bedrijvenparken H2O en Netelhorst in op kwaliteit(sverbetering): we willen toekomstbestendige en duurzame bedrijvenparken. Overigens loopt H2O snel vol. We ronden de ontwikkeling van H2O af en willen daarna geen uitbreiding meer van de bedrijvenparken. Voor uit te plaatsen bedrijven is er dan plek op locaties in de regio. Detailhandel clusteren we in de binnenstad: in de Kerkstraat en de Kruisstraat. Dit is het kernwinkelgebied van Hattem. Buiten de binnenstad is alleen plek voor supermarkten, mits deze gesitueerd zijn nabij een woonzorgzone (zie hierboven onder ‘Zorgvoorzieningen’). Voor zeer grootschalige detailhandel - die niet past in de binnenstad (zoals een bouwmarkt) - is plek op de bedrijvenparken H2O en Netelhorst.
Sterke economie De regio Zwolle heeft een sterke economische positie die de komende jaren alleen maar in belang zal toenemen. Dit betekent veel werkgelegenheid voor Hattemers. Ook op de Kop van de Veluwe wordt een grote marktvraag naar bedrijventerreinen verwacht, vooral in de logistiek. Van belang is ook dat de energietransitie en duurzaamheidsambities tot nieuwe vormen van industrie en bedrijvigheid kunnen leiden. Dat biedt kansen. Binnen Hattem bieden we ruimte aan grote bedrijven op bedrijvenpark H2O en Netelhorst. Hier is ook plek voor de kleinere, lokale bedrijven waaronder bedrijven die een nieuwe locatie zoeken als Het Veen wordt omgevormd tot woongebied (gemengd met lichte bedrijfsactiviteiten: vooral dienstverlening en grootschalige 30
4.1.3 Samen duurzaam
vragen wanneer de gemeente gevraagd wordt vergunning te verlenen voor initiatieven voor het (grootschalige) opwekken van hernieuwbare energie.
Om ook voor toekomstige generaties een vitale stad te kunnen zijn gaan we een grote verduurzamingsslag maken. Dat is nodig om een gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit in stand te houden en te bereiken. Daarbij richten we ons op het zoveel mogelijk tegengaan van klimaatverandering. Hiervoor is het belangrijk dat we omschakelen naar duurzame vormen van energieopwekking en tegelijkertijd het energieverbruik in onze gemeente terugdringen. Ook is het nodig dat we ons aanpassen aan de klimaatverandering (klimaatbestendig worden) en dat we omschakelen naar een circulaire samenleving. Hieronder werken we onze ambities ten aanzien van deze duurzaamheidsaspecten nader uit.
De afspraken uit de RES borgen we in de omgevingsvisie en het omgevingsplan. Hattem neemt hierin haar verantwoordelijkheid voor een duurzame toekomst. We zetten realistisch in op ontwikkelingen die passen bij het Hattems karakter en de lokale vraag. We doen dit samen met inwoners, ondernemers, Powered by Hattem en onze ketenpartners. Een voorbeeld is de verkoop van certificaten door Powered by Hattem, waarmee zonnepanelen op daken kunnen worden gelegd.
Samenwerken aan verduurzaming In 2050 moet de energievoorziening in Nederland CO2-neutraal zijn. Ook Hattem werkt hier hard aan mee. Dit doen we niet alleen, maar samen met de andere gemeenten op de Noord-Veluwe. We werken samen aan een energieneutrale energievoorziening in 2050. Dit betekent dat we in 2050 alle energie die we nodig hebben binnen de regio zelf duurzaam produceren. Daarvoor is het enerzijds nodig dat we energie besparen en anderzijds dat we in onze elektriciteits- en warmtebehoefte voorzien door gebruik te maken van hernieuwbare energiebronnen of restbronnen. Hierover maken we in regionaal verband afspraken in de Regionale Energie Strategie (RES). De RES 1.0 is vastgesteld door de gemeenteraad van Hattem; dit is de eerste versie van de RES die de komende jaren gevolgd gaat worden door de RES 2.0, 3.0 en verder, aangezien de RES elke twee jaar wordt herijkt.
Duurzame energie: elektriciteit We stimuleren maximaal het benutten van daken voor zonnepanelen. Dat heeft prioriteit en daarom zetten we in op een versnelling. Daarbij gaat het zowel om de daken in de woongebieden als de grote dakoppervlakken van onder meer (agrarische en niet-agrarische) bedrijven. Ook het plaatsen van zonnepanelen boven parkeerterreinen op de bedrijvenparken en op (nog te plaatsen) geluidsschermen/-wallen langs de A50 (ten zuiden van knooppunt Hattemerbroek) kan een mogelijkheid zijn.
De voorwaarden die van toepassing zijn op windmolens, maar ook op zonnepanelen en eventueel waterkrachtturbines, staan genoemd in het ‘Beleidskader Hernieuwbare Energie’. Dit beleidskader geeft richting aan de ruimtelijke en participatieve aspecten die aandacht
Als gemeentelijke organisatie geven we het goede voorbeeld door in 2040 zelf klimaatneutraal te zijn (vastgoed, verlichting, etc.). Een voorbeeld van een maatregel kan zijn het overkappen van het parkeerterrein op De Bleek met zonnepanelen.
Aanvullend bieden we ruimte voor een zonneveld op de vuilstort langs de Oranje Nassaulaan, in combinatie met het verhogen van de natuurwaarden. In de polders bieden we - onder voorwaarden ruimte voor zonnevelden op water of agrarische grond, met name tussen of langs de grootschalige infrastructuur (zie paragraaf 4.2.5).
31
[PM Uit de laatste participatieronde is gebleken dat 50% van de deelnemers aan de enquête (zie paragraaf 1.3) geen plaats ziet voor windenergie in Hattem, dat 26% mogelijkheden ziet langs de A28 en 19% langs de N50. Net buiten de gemeentegrens, aan de westzijde van knooppunt Hattemerbroek zijn windturbines geplaatst. In Hattem zelf is, mede gezien de beperkingen die het nabijgelegen Natura 2000-gebied Veluwe (broedgebied van de wespendief, een beschermde roofvogel waarvoor windturbines een gevaar kunnen vormen) met zich meebrengt, waarschijnlijk geen ruimte voor grote windturbines. Het onderzoek loopt nog. Binnen Hattem zijn de volgende windturbines vooralsnog wel toegestaan in het ‘Beleidskader Hernieuwbare Energie’, mits ze goed ingepast kunnen worden in het landschap en wegvallen in de zichtlijnen: • windturbines met een verticale as met een bouwhoogte (tevens tiphoogte) van maximaal 32 meter; • windturbines met een horizontale as met een bouwhoogte (tevens tiphoogte) van in totaal maximaal 40 meter. Aanduiding van locaties voor plaatsing van windturbines vraagt echter nog wel inpassing via de omgevingsvisie en het omgevingsplan / bestemmingsplan buitengebied dat wordt voorbereid (inclusief toetsing aan de Wet natuurbescherming).
De (on)mogelijkheden van windturbines langs de rijkswegen of het toestaan van kleinere windmolens (tot een ashoogte van 40 meter) worden momenteel kwalitatief onderzocht in de plan-m.e.r.. Er zal een keuze worden gemaakt over het toestaan van windturbines in Hattem op basis van: • de resultaten van de enquête die in maart 2021 onder inwoners is uitgezet;
• • •
het ‘Beleidskader Hernieuwbare Energie’; de uitkomsten van de onderzoeken in de plan-m.e.r.; het gesprek met de gemeenteraad op 7 juli 2021.]
In de toekomst zijn aanvullende inspanningen noodzakelijk om de doelstelling te halen. Op dit moment is nog niet te overzien waar en op welke wijze we hier invulling aan gaan geven. Dit is mede afhankelijk van mogelijke technologische ontwikkelingen in de toekomst. Duurzame energie: warmte In 2050 zullen alle woningen/gebouwen op een andere manier verwarmd moeten gaan worden dan met aardgas. Deze ‘warmtetransitie’ is een grote opgave. Reële opties voor Hattem zijn het gebruik van restwarmte van de waterzuivering, warmte uit oppervlaktewater en elektrisch verwarmen (all electric). Daarnaast zijn energiebesparende maatregelen aan bestaande woningen/gebouwen (isolatie) belangrijk en daarom gaan we inwoners hiertoe stimuleren. Het is belangrijk dat de warmtetransitie niet tot problemen leidt bij mensen met een kleine portemonnee. Nieuwe woningen worden gasloos gebouwd en zijn energieneutraal of leveren energie op. In de Transitievisie Warmte geven we inzicht in de totale opgave, kansrijke oplossingen en een logische volgorde en tempo voor het aardgasvrij maken van de eerste wijken of buurten in Hattem. De Transitievisie Warmte is input voor de RES. Klimaatadaptatie en water Het is belangrijk dat toekomstige ontwikkelingen bijdragen aan een klimaatadaptieve en leefbare inrichting en toekomstbestendige gebouwen.
Extremer weer, zoals hevige buien of langere perioden van droogte en hogere temperaturen, vragen om een weerbare stad. We zullen slim moeten omgaan met water, bijvoorbeeld door 32
water zoveel mogelijk vast te houden (in plaats van het snel af te voeren zoals nu nog veel gebeurt). Hemelwater benutten we als bron voor het lokale watersysteem. Op deze manier zorgen we voor een klimaatrobuuste inrichting en verbetering van de leefomgeving. Ook het planten van bomen en struiken die goed bestand zijn tegen droogte wordt steeds belangrijker. We redeneren bij ontwikkelingen vanuit het natuurlijk systeem. Door het natuurlijk systeem leidend te laten zijn bij onze keuzes zijn we weerbaarder tegen de gevolgen van klimaatverandering. Denk bijvoorbeeld aan woningbouw op plekken die van nature ‘hoog en droog’ zijn. In het ‘Beleids- en beheerplan Water en Riolering’ staan de eisen beschreven die we stellen voor onder meer waterberging en de ontwateringsdiepte bij (her)ontwikkelingen. Belangrijk onderdeel van de aanpassing aan de klimaatverandering is ook het ontwikkelen van meer groen binnen de bebouwde kom (in plaats van verharding zodat het water beter kan worden opgenomen door de grond) om water te kunnen bergen en met bomen en planten die schaduw en verkoeling bieden op hete dagen (zodat hittestress kan worden tegengegaan). Ons doel is om binnen 300 meter (vijf minuten loopafstand) van iedere woning een toegankelijke groenstructuur te hebben. Zorginstellingen (voor ouderen) zijn in het bijzonder kwetsbaar voor hittestress.
Deze locaties gaan we zo groen als mogelijk inrichten. Dezelfde aandachtspunten gelden overigens ook voor (private) tuinen en andere terreinen. Voorlichting aan inwoners en bedrijven is belangrijk om verstening terug te dringen en te komen tot meer groen in Hattem. We stimuleren burger- en bedrijfsinitiatieven bij klimaatadaptieve maatregelen. We blijven ook werken aan een goede waterkwaliteit, voor de natuur, voor onze gezondheid en voor onze drinwatervoorziening. Dit doen we onder meer door hemelwater dat op daken en
verharding valt zoveel mogelijk te scheiden (af te koppelen) van het afvalwater en het niet via het riool af te voeren. Zo voorkomen we riooloverstorten bij hevige neerslag en houden we het oppervlaktewater schoon. Van belang voor de waterkwaliteit zijn ook het zorgen voor een goede doorstroming van watergangen en natuurvriendelijke oevers met waterplanten die het water zuiveren (zoals riet). Ook de omschakeling naar een duurzamere landbouw in de polders draagt bij aan de waterkwaliteit en zorgt ervoor dat waterpeilen veel meer natuurlijk kunnen worden. Hogere grondwaterstanden in de polders zijn goed voor de natuur, niet alleen in de polders zelf maar ook op de hoger gelegen Veluwe die daardoor minder verdroogt. Hattem ligt deels in een gebied dat kan overstromen bij een dijkdoorbraak. In de winter zullen steeds hogere afvoeren de waterstand in de IJssel doen stijgen en de druk op de dijken verhogen. Met het programma ‘Ruimte voor de Rivier’ is op sommige locaties de afvoercapaciteit vergroot waardoor de overstromingskans kleiner is geworden. Een groot deel van de dijken langs de IJssel voldoet echter niet en moet worden versterkt.
In overleg met Rijkswaterstaat en het waterschap zoeken we bij dijkverbeteringen naar mogelijkheden om deze te combineren met dynamische (rivier)systeemmaatregelen, versterking van ruimtelijke kwaliteiten en andere opgaven, zoals op het gebied van natuur, (water)recreatie of scheepvaart. Dijken beschermen ons tegen overstromingen en zijn ook belangrijke landschappelijke elementen met verschillende functies en waarden. Hetzelfde geldt voor het aanliggende gebied binnendijks en buitendijks. Het landschap wordt beleefd door de routes op en langs de dijken. In het beheer en bij noodzakelijke verbeteringen houden wij daar rekening mee. Op en aan de dijk is ruimte voor meer natuurwaarden in combinatie met aantrekkelijke en kleinschalige landbouw- en recreatielandschappen. We willen dat civiele kunstwerken (zoals stuwen en sluizen) die de verbinding 33
vormen tussen de binnendijkse gebieden en de (uiterwaarden van de) IJssel visvriendelijk en energieneutraal zijn en waar mogelijk te passeren zijn voor waterrecreanten (bijvoorbeeld met kano’s). Ook willen we graag schoon water in onze gemeente, waaronder een schone rivier. Circulaire samenleving Voor een duurzame samenleving is het op lange termijn wenselijk dat we zoveel mogelijk circulair gaan wonen, werken en leven. Dit kan op allerlei manieren, bijvoorbeeld door hergebruik van (bouw)materialen en het sluiten van stoffenkringlopen op bedrijven. In het kader van het afvalbeleid zijn in Hattem al belangrijke stappen gezet richting een meer circulaire samenleving.
Vanuit onze ambitie een bijdrage te leveren aan de totstandkoming van een circulaire economie, zien we afvalwater als grondstof en energiebron, in plaats van als afval. Wij volgen met belangstelling de ontwikkelingen in de afvalwaterketen op dat gebied. Daar waar kansen zich voordoen kijken we er met een realistische blik naar. Voorbeelden van zulke kansen zijn: • toepassing van riothermie: warmte terugwinnen uit afvalwater; • toepassing van aquathermie: warmte winnen uit oppervlaktewater; • inzet van gezuiverd afvalwater (effluent) voor het watersysteem.
Het Hattems afvalbeleid past in de doelstelling van Nederland om bij te dragen aan de circulaire economie. Dit is vastgelegd in het Landelijk Afvalplan LAP3. In deze doelstelling is de ambitie om in 2020 maximaal 100 kg restafval per inwoner in te zamelen en in 2025 maximaal 30 kg restafval per inwoner. Het beleid in Hattem waarbij omgekeerd inzamelen het uitgangspunt is en mensen betalen naar rato van aard en hoeveelheid van de afvalstof (diftar) leidt tot het behalen van de doelen. Inwoners brengen afval gescheiden grotendeels zelf weg naar de diverse ondergrondse containers. In 2020 heeft Hattem de doelstelling minder dan 100 kg ruimschoots gehaald (51 kg restafval per inwoner). De ambitie voor de komende periode is de lijn richting een circulaire samenleving verder door te trekken bijvoorbeeld in de vorm van het faciliteren van de inwoners bij het inzamelen van grof huishoudelijk en groen afval via een eigen milieubrengstation en het inzamelen van GFT voor hoogbouw.
34
4.1.4 Levendig landschap tussen Veluwe en IJssel Ook in 2040 wil Hattem onderdeel zijn van een levendig landschap tussen Veluwe en IJssel, op een knooppunt van robuuste ruimtelijke structuren en verbindingen. Daarbij gaat het om landschappelijke structuren in het buitengebied en om groenstructuren in de stad, met daarbinnen een grote afwisseling aan natuurwaarden en toeristisch-recreatieve mogelijkheden. Verder zijn infrastructurele verbindingen en mobiliteit en de verbindingen tussen boven- en ondergrond belangrijke aspecten in de fysieke leefomgeving. Hieronder werken we onze ambities op deze onderwerpen nader uit. Landschap en ruimtelijke kwaliteit Hattem is van oudsher nauw verbonden met haar omgeving, met de prachtige landschappen van de Veluwe en de IJssel. Er zijn veel kenmerkende landschappelijke en cultuurhistorische elementen, zoals het Apeldoorns Kanaal, de landgoederen, lanen en enken. Deze zijn belangrijk voor de herkenbaarheid en de uitstraling van de omgeving. Op sommige plaatsen, zoals in het kampenlandschap aan de westzijde van Hattem en op de oeverwallen in de polders in het noorden zijn oude structuren soms verdwenen. Ons streven is de landschappelijke structuren te behouden of terug te brengen en de belevingswaarde en ecologische waarde ervan te vergroten, voor Hattemers en voor bezoekers van buiten.
Nieuwe ontwikkelingen in het buitengebied moeten dan ook passen bij het lokale karakter en dit versterken. In paragraaf 4.2 gaan we hier per deelgebied binnen de gemeente nader op in. Het beleid voor ruimtelijke kwaliteit ten aanzien van de bebouwing en de inrichting van de bijbehorende erven in het buitengebied is recent uitgewerkt in de ‘Nota Ruimtelijke Kwaliteit Buitengebied’. Voor het stedelijk gebied zal het welstandsbeleid worden geactualiseerd in het kader van het nog op te stellen omgevingsplan voor Hattem.
Groenstructuren Waar de kans zich voordoet versterken we ook de verbinding tussen stad en buitengebied. Groenstructuren laten we zoveel mogelijk vanuit het buitengebied de stad in lopen om zo stad en ommeland in zowel landschappelijke, ecologische als recreatieve zin met elkaar te verknopen. Vooral de overgang en uitstraling aan de randen van de stad is belangrijk. Ontwikkelingen moeten zeker hier bijdragen aan het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit. Groene (natuur- en recreatie)zones aan de rand van de stad kunnen bovendien werken als een soort ‘klimaatmantels’, waar water kan worden geborgen en waar je verkoeling kunt zoeken op hete dagen.
We hanteren de volgende uitgangspunten ten aanzien van groenstructuren in de openbare ruimte: • bestaand groen wordt behouden en versterkt met kleurrijke soorten in verschillende verschijningsvormen (textuur); • we geven ruimte aan initiatieven voor de vergroening van de wijk, zoals het aanbrengen van gevelgroen of geveltuinen; • we beschermen of herintroduceren zoveel mogelijk gebiedseigen (inheemse) soorten beplanting en aan de andere kant verwijderen we invasieve soorten waar mogelijk/wenselijk; • we gaan waar mogelijk ecologisch beheer toepassen in bermen met een minimale breedte van 3 meter (waar mogelijk ingezaaid met een inheems bloemrijk mengsel); • we creëren waar mogelijk natuurvriendelijke oevers door geen beschoeiingen toe te passen en flauwe overgangen te maken; • we stimuleren een divers gebruik van buurtgroen door een meer diverse soortengebruik op de groene plekken in de wijken; • grotere plekken richten we zo in met groen dat er een gelaagdheid ontstaat. In de ‘Groenstructuurvisie Hattem; Een vrucht van het landschap’ hebben we het wensbeeld qua inrichting en beheer voor de
35
belangrijke groene elementen (‘punten’) en structuren (‘lijnen’) nader uitgewerkt. Natuur We gaan de biodiversiteit in Hattem verhogen. Voor veel diersoorten zijn goede verbindingen erg belangrijk, zodat een stevig ecologisch netwerk ontstaat van natuurgebieden die met elkaar zijn verbonden. De belangrijkste ecologische verbinding is die aan de zuidkant van Hattem tussen de Veluwe en de Hoenwaard/IJssel: de ‘Hattemerpoort’. Deze is momenteel in ontwikkeling en brengen we de komende jaren met onze partners tot afronding. Daarnaast verhogen we ook op andere manieren de biodiversiteit, bijvoorbeeld: • in de stad door waar mogelijk (doorgaande) groenstructuren zoals bloemrijke bermen te realiseren en natuurinclusief te bouwen en te ontwikkelen; groen in de stad draagt ook bij aan de uitstraling van de stad (visueel aantrekkelijk), aan het tegengaan van hittestress en biedt ruimte aan waterberging bij extreme buien; • in het buitengebied door bloemrijke bermen en (natuurvriendelijke) oevers en - vooral in het gebied rond het Vijzelpad en de Hilsdijk (het kampenlandschap) - door het herstel van verdwenen groenstructuren als houtwallen en hagen; • in de agrarische gebieden door met agrariërs, waterschap en provincie te zoeken naar mogelijkheden voor een omschakeling naar een duurzame landbouw waarbij ook ruimte is voor insecten, kleine zoogdieren, weidevogels en andere natuurwaarden.
We beseffen ons dat daarbij een goed bodem- en watersysteem nodig is, dat bovendien helpt om de gevolgen van klimaatverandering aan te kunnen. Een gezonde bodem kan beter tegen droogte, kan meer water vasthouden en is goed voor de biodiversiteit.
De ligging van Hattem aan de rand van de Veluwe is een voorrecht maar geeft ons ook de verantwoordelijkheid ons in te zetten voor het behoud van deze natuurwaarden. Daar waar het kan laten we de mensen genieten van de natuur, daar waar het nodig is laten we de natuur met rust. De natuur rondom de stad is ook heel belangrijk om de gevolgen van klimaatverandering voor de stad te beperken. Daar gaan we zorgvuldig mee om. Landbouw We stimuleren agrariërs een omslag te maken naar een duurzame, circulaire en ‘natuurinclusieve’ bedrijfsvoering. Dat betekent bijvoorbeeld dat reststoffen worden hergebruikt, de stikstofuitstoot wordt verminderd, waterstanden hoger worden, er geen insecticiden worden gebruikt en er ruimte is voor onder meer insecten en boerenlandvogels op de erven, in de weilanden en op de akkers. Uiteraard moet dat wel gepaard gaan met behoud van een rendabele bedrijfsvoering. We gaan in gesprek met onze agrariërs om te bespreken wat zij nodig hebben om deze omslag te maken en hoe we ze daarbij kunnen ondersteunen. Samenwerking met provincie en waterschap is daarbij essentieel. In overleg kunnen we samen op zoek gaan naar koppelkansen en verdienmodellen. Te denken valt aan natuur- en landschapsbeheer, klimaatadaptatie (tegengaan van droogte door water vast te houden in plaats van snel af te voeren), opwekken van duurzame energie en recreatie (zoals een minicamping).
Voor intensieve veehouderijen is in Hattem geen plek. We faciliteren agrariërs ook bij het komen tot kortere ketens, waarbij Hattemse agrarische producten meer lokaal kunnen worden afgezet (bijvoorbeeld via een streekmarkt of boerderijwinkel). Overigens willen we in algemene zin de binding van de landbouw met de stad versterken. Naast door kortere ketens kan dit bijvoorbeeld door stadslandbouw.
36
Dagrecreatie en overnachtingsmogelijkheden Ook het netwerk van recreatieve fiets- en wandelroutes (waaronder klompenpaden) willen we uitbreiden en waar dat kan nog aantrekkelijker maken. Veilige, duidelijke en mooie verbindingen tussen stad en buitengebied zijn daarin belangrijk. Zo kunnen Hattemers makkelijker en vaker te voet een ommetje maken of echt de natuur intrekken, wat goed is voor de gezondheid. Recreatieve paden worden gericht op verschillende typen gebruikers, zodat iedereen daar veilig gebruik van kan maken. We zorgen daarbij - in overleg met onze partners - voor balans met de natuurwaarden door een goede zonering van paden en routes. Toerisme in de gemeente willen we jaarrond aantrekkelijker maken, onder andere door meer mogelijkheden te bieden voor overnachtingen. Kleinschalige, persoonlijke overnachtingsmogelijkheden geven sfeer aan het toerisme en onze gemeente (bed&breakfasts op bestaande erven, minicampings, etc.). Hier gaan we onder voorwaarden de mogelijkheden voor verruimen. Op bedrijvenpark H2O komt een groot hotel.
Infrastructuur en mobiliteit Ten aanzien infrastructuur en mobiliteit hebben we de volgende doelen: • het beperken van het aantal (ernstige) verkeersslachtoffers (objectieve verkeersonveiligheid); • infrastructurele maatregelen, projecten, gedragsbeïnvloeding en educatie moeten tot gevolg hebben dat de noodzaak tot handhaving beperkt wordt; • het optimaliseren en stimuleren van de bereikbaarheid per fiets, zodat deze een volwaardig alternatief vormt voor de auto; comfortabele, snelle, directe, duidelijke en herkenbare (hoofd)fietsroutes, afgestemd op het gebruik van elektrische fietsen;
het behouden van een goede bereikbaarheid voor het gemotoriseerde verkeer; • het optimaliseren van de toegankelijkheid en bereikbaarheid van voorzieningen voor voetgangers, specifiek ouderen en mensen met een beperking; • het behouden van goede OV-verbindingen en het optimaliseren van de koppelingen met andere vervoerwijzen; • het bewustzijn bevorderen door gebruik van duurzame, schone en gezonde vervoerwijzen zoals lopen, fiets, (elektrisch) openbaar vervoer en de elektrische auto te stimuleren; • het beperken van de (verkeers)hinder op en aan de drukke hoofdwegen in Hattem; • het streven naar een mooie, sociale, functionele, leefbare en leesbare (logisch ingerichte) openbare ruimte waarin het gewenste gedrag zo veel mogelijk op een natuurlijke manier wordt afgedwongen. In het Gemeentelijk Verkeers- en Vervoersplan (GVVP) geven we uitvoering aan deze doelen. Hieronder gaan we op een aantal aspecten wat dieper in. •
Goede infrastructurele verbindingen zijn belangrijk om functioneel van A naar B te komen, maar ook voor recreanten (Hattemers en bezoekers) om de kwaliteiten van Hattem te kunnen beleven. Daarom blijven we inzetten op een goede bereikbaarheid met de fiets, met het openbaar vervoer en met de auto. Voor het openbaar vervoer is van belang dat er een goede koppeling is met andere wijzen van vervoer. Daarmee blijven we economisch, recreatief en sociaal verbonden met de omgeving. We stimuleren bovenal duurzame mobiliteit. Fietsers en voetgangers staan op één in Hattem, ook vanuit het oogpunt van gezondheid. We optimaliseren daarom de bereikbaarheid met de 37
fiets en stimuleren het gebruik ervan, zodat deze in veel gevallen een volwaardig alternatief vormt voor de auto. Dit doen we door aantrekkelijke, snelle/directe, veilige en duidelijke en herkenbare (hoofd)fietsroutes te creëren die ook beter afgestemd zijn op het gebruik van elektrische fietsen. Een mooi voorbeeld van een veilige fietsroute is de vrijliggende fietsroute over het tracé van de oude spoorbaan (Roseboomspoor). Deze zijn we gedeeltelijk aan het verbreden en het ontbrekende deel bij de Oude Kerkweg gaan we toevoegen. Samen met het fietspad langs de Geldersedijk/Nieuweweg/Apeldoornseweg vormt dit fietspad de hoofdfietsstructuur van Hattem: • in noordelijke richting naar de Oude IJsselbrug en de Rode Brug (richting Zwolle); • in zuidelijke richting naar Wapenveld en Heerde. We onderzoeken waar een snelfietsroute tussen Heerde, Hattem en Zwolle kan worden gerealiseerd. Het ligt voor de hand dat deze gebruik gaat maken van de bestaande hoofdfietsstructuur. Daarnaast stimuleren we het gebruik van schone en stille voertuigen als elektrische auto’s. We stellen een visie op naar het plaatsen van laadpalen. We vinden het belangrijk dat iedereen binnen Hattem veilig en fijn van A naar B komt, nabij scholen en in woonzorgzones, maar ook elders binnen onze gemeente.
We gaan alle wegen binnen de bebouwde kom inrichten als 30 km/u-zone (met uitzondering van de Nieuweweg/Geldersedijk). De auto is hier te gast. Het is daarbij belangrijk dat we de openbare ruimte logisch (leesbaar) inrichten. Daarmee kan het gewenste gedrag in het verkeer zo veel mogelijk op een natuurlijke manier worden afgedwongen. Infrastructurele maatregelen, projecten, gedragsbeïnvloeding en educatie moeten tot gevolg hebben dat de noodzaak tot handhaving beperkt wordt.
Ten slotte is van belang dat de (verkeers)hinder op en aan de drukke hoofdwegen in Hattem laag blijft. De verwachting is dat de wegen in Hattem het verkeer ook in de toekomst goed aan kunnen, zeker omdat meer waarschijnlijk mensen thuis blijven werken dan voor de Coronacrisis. Bovendien zetten we in op het verbeteren van de bereikbaarheid met (hoogwaardig) openbaar vervoer. Voor het tegengaan van verkeershinder (en het creëren van een gezonde en veilige woonomgeving) streven we ernaar dat het vrachtverkeer zoveel mogelijk buiten de bebouwde kom blijft. De ontsluiting van bedrijvenpark H2O wordt verbeterd door de komst van een nieuwe aansluiting op de A28 aan de noord(oost)zijde van Wezep. Verbinden van boven- en ondergrond We moeten in de toekomst meer en meer rekening houden met de niet direct zichtbare ondergrond. Het duurzaam veilig en efficiënt gebruik van bodem en ondergrond staat ook wel bekend als 3DOrdening. In bodem en ondergrond ligt niet alleen bestaande infrastructuur, zoals kabels en leidingen, maar er liggen ook veel ruimteclaims voor de toekomst. Zeker bij vraagstukken als energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie kunnen we gebruik maken van de kwaliteiten van de ondergrond, maar moeten we ook rekening houden met de kenmerken van die ondergrond.
Het behalen van de in deze visie beoogde ambities van energiebesparing en opwekking van duurzame energie kan immers consequenties hebben voor de ondergrond.
38
4.2 Koersen op karakter per deelgebied De ambities en uitgangspunten voor de hele gemeente (zoals we die geschetst hebben in paragraaf 4.1) werken we hieronder verder uit voor verschillende deelgebieden binnen de gemeente. We onderscheiden de volgende acht deelgebieden met elk een eigen karakter: • • • • • • • •
Binnenstad Woongebieden Kernrand Polders Uiterwaarden Veluwe Veluwerand Bedrijvenparken
Van elk deelgebied beschrijven we de karakteristieken die samen het huidige karakter (de huidige identiteit) vormen. Per deelgebied geven we vervolgens op basis van dat huidige karakter de koers op hoofdlijnen op weg naar 2040: hoe willen we de bestaande kwaliteiten van het deelgebied behouden en versterken en welke typen ontwikkelingen kunnen daaraan bijdragen? Deze koersen (ontwikkelrichtingen) passen binnen de overkoepelende ambities en uitgangspunten die we voor de hele gemeente hebben.
Ligging van de verschillende deelgebieden. 39
40
4.2.1 Binnenstad Huidig karakter De rijke geschiedenis van Hattem is het duidelijkst voelbaar in het hart van onze gemeente: de historische binnenstad. De monumentale binnenstad met haar middeleeuwse stratenpatroon en de karakteristieke Dijkpoort ademt nog echt de sfeer uit van een Hanzestad. Langs de rand vormt de stadsgracht met bijbehorende groenstructuur een aantrekkelijk groen contrast met de dichtbebouwde delen binnen de stadswallen. De binnenstad herbergt veel kunst en cultuur(historie). Een gedeelte hiervan is te bewonderen in de verschillende musea, zoals het Voerman Museum, het Anton Pieckmuseum en het Nederlands Bakkerijmuseum. Maar ook de vele, vaak bekende evenementen (zoals het Dikke Tinne Festival en het Chocoladefestival) dragen bij aan het culturele karakter van de oude Hanzestad. De historische binnenstad is hierdoor een toeristische en recreatieve bezienswaardigheid van formaat. Het centrum bezit veel hoogwaardige en kleinschalige voorzieningen en horeca. Door het toeristische karakter van Hattem zijn er relatief veel (aan toerisme gerelateerde) voorzieningen voor recreatie en ontspanning, zoals restaurants. Maar de binnenstad is ook een belangrijke ontmoetingsplaats voor de Hattemers zelf. Het is het sociaal, economisch en toeristisch hart van de gemeente.
41
Koers We zijn trots op onze historische binnenstad. Daarom willen we in de toekomst blijven werken aan een goede uitstraling van het centrum met behoud/bescherming van de vele monumenten en het historische karakter. Nieuwe ontwikkelingen in de binnenstad moeten passen bij het historische Hanzekarakter. Ons Hanzekarakter staat centraal en die identiteit willen we versterken. We maken duidelijk wat we te bieden hebben aan inwoners en bezoekers. Samen met onze ondernemers vertellen we het verhaal van Hattem, vanuit een duidelijke toekomstvisie. Daarvoor gaan we de marketingorganisatie voor de binnenstad (en heel Hattem) verbeteren/bundelen (vanuit één gezamenlijke vertegenwoordiging van bedrijven in de gemeente Hattem). Er is bovendien ruimte voor vernieuwing van het culturele aanbod in de binnenstad. De binnenstad van Hattem blijft ook in de toekomst het sociaal, economisch en toeristisch hart van de gemeente. Daarbij streven we naar een onderscheidend voorzieningenniveau, met eigen kwaliteitswinkels. Hierin zoeken we naar een balans in voorzieningen die aantrekkelijk zijn voor Hattemers en voor bezoekers uit de regio en toeristen. We investeren in een kwalitatief hoogwaardig ‘kernwinkelgebied’ in de Kerkstraat en de Kruisstraat, met een concentratie van winkels. Wonen is hier op de begane grond niet toegestaan.
Buiten de Kerkstraat en de Kruisstraat (in de aanloopstraten) bieden we ruimte voor nieuwe functies (wonen, werken), ook op de begane grond. Het versterken van het verblijfsklimaat is heel belangrijk, opdat het centrum de centrale ontmoetingsplek van Hattem blijft, een plek met allure. Het is daarom van belang dat er een centrale ontmoetingsruimte is en dat de binnenstad goed toegankelijk is voor voetgangers en fietsers, maar ook voor mensen met een beperking (fysiek of visueel). Hierbij past dat we het centrum in de toekomst autoluw maken, met betere verbindingen naar de parkeerplaatsen aan de Kleine Gracht, op De Bleek en bij de 42
jachthaven (parkeerroutesysteem). Vandaar kunnen bezoekers vervolgens gemakkelijk te voet naar het centrum. De Bleek ontwikkelen we als toeristische entree van het centrum. Ook gaan we in de omgeving van De Bleek een aantrekkelijke verbinding creëren tussen het Apeldoorns Kanaal en de stad. Het water van de singels en het groen in de binnenstad dragen bij aan de recreatieve beleving, maar tegelijkertijd ook aan klimaatadaptatie: het bergen van overtollig water bij extreme neerslag, het tegengaan van droogte, het tegengaan van hittestress en het bieden van schaduw op hete dagen. Ook dragen water en groen bij aan de biodiversiteit in de stad. Bij de herinrichting die momenteel gaande is treffen we maatregelen die deze functies van het water en het groen versterken. Binnen de stadswallen voegen we groen toe, onder meer bij de stadsentrees. Ook inwoners en ondernemers kunnen bijdragen, bijvoorbeeld met groene gevels en geveltuintjes. En als zich daartoe kansen voordoen in de toekomst gaan we de groen- en waterstructuur van de singels fysiek en/of visueel verknopen met groen- en waterstructuren in het buitengebied.
43
44
4.2.2 Woongebieden Huidig karakter Onze gemeente beschikt over een grote diversiteit aan woongebieden, elk met een eigen opzet en karakter. Binnen deze woongebieden is een gedifferentieerd en aantrekkelijk woningaanbod aanwezig, voor zowel gezinnen, jongeren als ouderen. Door de nabijheid van de oude binnenstad heeft wonen in Hattem een stedelijk tintje, maar de woongebieden van Hattem voelen prettig dorps aan. De woonomgeving in Hattem is kleinschalig: veel (maatschappelijke) voorzieningen zijn aanwezig in de wijken, dichtbij onze inwoners. En door de goede fietsverbindingen zijn ook de voorzieningen in de binnenstad voor de meeste mensen prima bereikbaar. Veel van onze inwoners zetten zich in als mantelzorger en/of vrijwilliger. Er heerst een hoge mate van verbondenheid, de samenleving is hecht, met een actief verenigingsleven. Dit draagt bij aan een prettige en veilige leefomgeving. In Hattem beschikken we over twee woonzorgzones: Hof van Blom en De Bongerd. Hier clusteren we het zorgaanbod en we combineren dat met woningen voor hulpbehoevende ouderen. De beide woonzorgzones liggen nabij voorzieningen (zorg, dagelijkse boodschappen).
45
Koers Het terugdringen van de CO2-uitstoot is een belangrijke opgave. Het Rijk heeft bepaald dat de Nederlandse huishoudens in 2050 geen gas meer gebruiken. Dat betekent dat de bestaande woningvoorraad moet verduurzamen door middel van isolatie en omschakeling van gas naar een alternatieve duurzame warmtebron. Nieuwe woningen worden gasloos gebouwd en zijn minimaal energieneutraal. Ze worden bovendien klimaatbestendig gebouwd (bestand tegen hitte). Daarbij hebben we speciale aandacht voor seniorenwoningen. Deze worden zoveel mogelijk in een groene omgeving gerealiseerd. Ook in de openbare ruimte moeten we een verduurzamingsslag slaan. We treffen (bij toekomstige herinrichtingen) maatregelen die wateroverlast, droogte en hittestress tegengaan, bijvoorbeeld door het terugdringen van de verharding en het aanleggen van wadi’s. Waar mogelijk breiden we de aanwezigheid van groenstructuren uit, omdat deze schaduw bieden op hete dagen, als speel-, sport- en ontmoetingsplekken kunnen fungeren en mogelijkheden bieden voor waterberging bij hevige neerslag. Het streven is dat er overal in de woongebieden in Hattem binnen 300 meter van de woningen een toegankelijke groene plek aanwezig is. Dat is een afstand die mensen die minder goed ter been zijn in ongeveer vijf minuten kunnen lopen.
Overigens letten we er bij het terugdringen van de verharding op dat de openbare ruimte wel goed toegankelijk blijft voor mensen met een beperking (fysiek of visueel). We stimuleren daarnaast natuurinclusiviteit in de wijken: het ruimte bieden aan planten en dieren. Het toevoegen van groen draagt daar aan bij, maar bijvoorbeeld ook het toepassen van bomen, struiken en kruiden die van nature in de omgeving voorkomen (die trekken meer bijen, vlinders, vogels en andere dieren) en een ecologisch maaibeheer dragen daar aan bij. Daarnaast gaan we inwoners stimuleren woningen/bebouwing en tuinen geschikt te maken voor planten en dieren, bijvoorbeeld door het aanplanten van groen in 46
plaats van verharding, door het toepassen van sedumdaken en begroeide gevels, door het plaatsen van nestkasten voor vogels en vleermuizen, door het toepassen van gebiedseigen beplanting en door hagen als erfafscheiding te gebruiken in plaats van schuttingen. Belangrijke bestaande ‘groenblauwe’ elementen en structuren in de woongebieden (waaronder parken en singels en watergangen met oevers, zoals De Waa) vormen een grote kwaliteit die we willen beschermen. Hier staan we geen nieuwe ‘rode’ ontwikkelingen (zoals de bouw van woningen) toe. Wel is het mogelijk om locaties, zoals die van De Zaaier, te herontwikkelen voor woningbouw. Initiatieven gericht op ontwikkelingen die de huidige groene kwaliteiten en de recreatief-toeristische waarde (wandelen, recreëren in het groen) versterken zijn onder voorwaarden mogelijk. In de groenstructuurvisie hebben we het wensbeeld qua inrichting en beheer voor de belangrijke groene elementen (‘punten’) en structuren (‘lijnen’) nader uitgewerkt.
Ook werken we aan de uitbreiding en/of vernieuwing van de woonzorgzones Hof van Blom en De Bongerd. De woonzorgzone aan de Hof van Blom wordt uitgebreid ter plaatse van het ijsbaanterrein aan de Geldersedijk. Daarnaast onderzoeken we de mogelijkheden voor het combineren van zorg en wonen op Het Veen.
Meer groen en voldoende bewegingsruimte met ontmoetingsplekken dragen bij aan een gezonde woon/leefomgeving en een sterke sociale cohesie. Ook het terugdringen en verduurzamen van het autoverkeer draagt hier aan bij. Ook het op termijn verhuizen uit de kern van grootschalige of zwaardere bedrijvigheid (die nu bijvoorbeeld nog op Het Veen aanwezig is) draagt bij aan een gezonde leefomgeving, mede omdat hiermee het vrachtverkeer wordt beperkt. Voor deze bedrijven is er plek op bedrijvenpark H20, waar ze meer mogelijkheden hebben voor het ontwikkelen/uitbreiden van hun bedrijfsvoering. Het Veen wordt van bedrijventerrein getransformeerd tot een duurzaam en groen woon-werkgebied (met vooral dienstverlening en grootschalige detailhandel). De aanwezige hoogspanningsleiding moet hiervoor ondergronds gelegd worden om de ruimtelijke kwaliteit en ontwikkelkansen van Het Veen te verbeteren.
47
48
4.2.3 Kernrand Huidig karakter De noordelijke en westelijke rand van de kern Hattem is gelegen in verschillende landschapstypen. Aan de noordzijde van de kern (tussen de stad en de Veluwespoorlijn Amersfoort-Zwolle) bestaat het landschap uit open polders. Aan de westzijde van de kern (tussen de stad en de A50) ligt een enken- en kampenlandschap, op de overgang naar de hooggelegen stuwwal van de Veluwe. Door de kernrand loopt het tracé van de voormalige spoorlijn Apeldoorn-Zwolle (de ‘Baronnenlijn’), die tussen 1887 en 1889 is aangelegd en tot 1950 in gebruik was. Het oude spoortracé is nu grotendeels geasfalteerd en in gebruik als een fiets- en wandelroute, tegenwoordig bekend onder de naam Roseboomspoor. Ter hoogte van de Oude Kerkweg ontbreekt een schakel en worden fietsers over de weg geleid in plaats van over het oude spoortracé. Ten noorden van de voormalige spoorlijn bestaat het landschap uit kampen: een kleinschalig landschap met van oudsher verspreide bebouwing tussen kleine akkers en weides die worden omzoomd door houtwallen, houtsingels en (knot)bomenrijen. Als gevolg van de verstedelijkingsdruk zijn hier de laatste decennia woningen en bedrijven bijgekomen, terwijl de houtwallen en andere landschappelijke structuren zijn verdwenen.
Het is er mooi wonen maar door de toename aan bebouwing is de ruimtelijke kwaliteit en het eigen karakter wat minder geworden dan in andere delen binnen onze gemeente. Ten zuiden van de voormalige spoorlijn liggen de enken. Dit zijn fraaie oude open bouwlanden met open zicht op de randen van de bossen van de Veluwe. Van oorsprong zijn de enken open, met de (agrarische) bebouwing onderaan aan de rand. Historische agrarische bebouwing is dan ook vooral te vinden in het gebied 49
tussen het Vijzelpad en de Enkweg en De Wrange. Karakteristiek is het open zicht vanuit het noorden over de enken naar de hoger gelegen bosrand van de Veluwe (Vuursteenberg en Molecaten). Aan de noordkant van de stad is een scherpe overgang aanwezig van het bebouwde gebied (Assenrade) naar een open weidelandschap. Dit landschap - dat doorloopt tot aan de Veluwespoorlijn - is ook veel natter dan het aangrenzende kampenlandschap, met sloten als kavelscheidingen.
Koers We willen dat de kernrand aantrekkelijker wordt om te wonen en om ommetjes te maken vanuit Hattem. Dit draagt bij aan de gezondheid van de Hattemers en is ook aantrekkelijk voor toeristen. Veilige en attractieve recreatieve verbindingen tussen de stad en het buitengebied zijn dan ook belangrijk. Hiertoe gaan we onder meer de langzaamverkeersverbinding over het tracé van de oude spoorlijn (Roseboomspoor) completeren. In dit deelgebied is ook ruimte voor kleinschalige overnachtingsmogelijkheden op bestaande erven, zoals bed&breakfasts. Het weidegebied aan de noordzijde van de stad tot aan de Veluwespoorlijn willen we open houden. Hier is ruimte voor waterberging en natuurontwikkeling, in combinatie met recreatieve routes (ommetjes). In de toekomst willen we het kampenlandschap tussen de kern en de A50 versterken. Nieuwe ontwikkelingen (waaronder het realiseren van woningen) zijn mogelijk. Uitgangspunt is dat ze bijdragen aan een duidelijke ruimtelijke/landschappelijke kwaliteitsverbetering en dat er natuurinclusief gebouwd wordt. Dit kan door oude loodsen of schuren op te ruimen en/of oude landschappelijke structuren als hagen, houtwallen en bomenlanen te herstellen. Dit is ook goed voor de biodiversiteit. De enken willen we juist open houden. De doorzichten over de enken naar de randen van de Veluwe zijn landschappelijk gezien heel waardevol.
50
51
4.2.4 Uiterwaarden Huidig karakter De buitendijkse delen langs de IJssel - de ‘uiterwaarden’ - zijn een dynamisch gebied. De uiterwaarden bestaan vooral uit open weilanden die tijdens hoge waterstanden van de rivier overstromen. De uiterwaarden vormen een natuurgebied van internationaal belang en hebben daarom een status als Natura2000-gebied. De combinatie van open agrarisch cultuurlandschap en natuurgebied is belangrijk voor onder meer ganzen, zwanen en weidevogels. De jachthaven met de camperplaatsen vormt een recreatieve trekker en een schakel tussen de IJssel en de stad. De langeafstandsfietsroute naar Zwolle met daarin het voet-/fietsveer ’t Kleine Veer is ook belangrijk in het recreatieve netwerk en is tegelijk een functionele fietsverbinding met Zwolle. De fraaie Hoenwaard is een recreatief uitloopgebied voor onder meer fietsers en wandelaars. Er lopen aantrekkelijke recreatieve routes doorheen, waardoor het gebied goed te beleven is. Hier is ook relatief veel (agrarische) bebouwing aanwezig.
52
Koers Gezien de grote waarde voor de natuur zetten we in de uiterwaarden in de eerste plaats in op het behouden en verder uitbreiden van de aanwezige natuurwaarden, onder meer door vernatting. Agrarisch natuurbeheer kan een rol spelen bij de natuurontwikkeling, alsmede een goede samenwerking tussen boeren en terreinbeherende organisaties. Voor de weidevogels, ganzen en zwanen is het belangrijk het gebied open te houden. Dat is bovendien van groot belang om de rivier voldoende ruimte te geven (voor waterberging) als deze buiten zijn oevers treedt. Dat helpt overstromingen binnendijks (dijkdoorbraken) te voorkomen en is dus belangrijk voor de veiligheid achter de dijk. De directe omgeving van de jachthaven vormt het concentratiepunt als het gaat om recreatieve activiteiten. Maar we willen dat mensen ook daarbuiten van de uiterwaarden kunnen genieten, mits dit niet ten koste gaat van de natuurwaarden. Ten zuidoosten van de jachthaven willen we De Hoenwaard verder ontwikkelen als recreatief uitloopgebied voor de stad, met een aantrekkelijke entree. Van belang is dat de Hoenwaard een karakteristiek cultuurlandschap blijft, met een evenwicht tussen landbouw, verschillende natuurwaarden, water en recreatie en met nieuw ontwikkelperspectief voor de bewoners en (agrarische) ondernemers.