Bijlage Definitieve eindrapportage van TVW naar WUP
Tekst van het document
26 https://www.rvo.nl/sites/default/files/2023-08/Monitoringsbestand-SpUk-Lokale-Aanpak-Isolatie.xlsx
22
deze informatie zelf verzameld worden, bijvoorbeeld bij RVO of bij de betrokken communicatiemedewerker. De gemeente kan bij RVO bijvoorbeeld opvragen welke ISDE-aanvragen er zijn toegekend. • Output: aantal geïsoleerde bouwdelen gesplitst naar eengezinswoningen en appartementencomplexen. Deze informatie kan door de uitvoeringspartners worden aangeleverd. Het is belangrijk dat de gemeente in haar aanbestedingen meegeeft dat het bijhouden van deze data (binnen de kaders van privacyregelgeving) een uitvoeringsvoorwaarde is. Dit in verband met de verantwoording voor de besteding van de middelen. • Effect: over de looptijd van het programma kan het effect gemeten worden door verschillende criteria te meten, zoals voor temperatuur gecorrigeerd gasverbruik en afgemelde energielabels. Er is nog geen landelijk geaccepteerde methodologie om het aantal woningen te monitoren dat de Standaard heeft bereikt. Dit kan namelijk niet volledig en feilloos uit energielabels worden afgeleid (zie voor een uitgebreide toelichting over de isolatie Standaard bijlage 1).
Definitie conversie & bereik Het bereik van een activiteit is hoeveel mensen je bereikt. Een campagne op de gemeentelijke website die 1000 keer gezien is, bijvoorbeeld. Of 250 woningen ontvangen een brief over een collectieve inkoopactie in hun wijk. Met conversie bedoelen we letterlijk omzetten. De conversie van een activiteit is dan hoeveel mensen er daadwerkelijk overgaan tot actie. De conversie is bijvoorbeeld het aantal ingeplande getekende intentieverklaringen ten opzichte van aantal verstuurde brieven over de collectieve inkoopactie.
Kader 4: Definitie conversie & bereik. 5.2.6
Blijf het isolatieprogramma tussentijds bijstellen en evalueren
Het huidige Isolatieplan en uitwerking daarvan is gebaseerd op ervaringscijfers uit het verleden en van pilots uit andere gemeenten. Uit ervaring weten we dat er lokaal verschillen aanwezig kunnen zijn. Daarom is het van belang om het programma tussentijds te evalueren en waar nodig bij te stellen. Het is van belang om onzekerheden en veranderingen in (Rijks)regelingen, conversies en budgetten te monitoren en het programma hierop bij te stellen. Zo blijft het programma flexibel. Tenslotte is het van belang om nauw in contact te blijven met de andere gemeenten in de regio Noord-Veluwe en lokale partners om regionaal tips, tricks en ervaringen uit te wisselen waarmee het programma bijgestuurd kan worden. Het (gezamenlijk) monitoren van de landelijke ontwikkelingen, regelingen en beleid is daarbij essentieel om het programma up-to-date te houden. 5.2.7
Benadruk het belang van uitbreiding van de capaciteit op het elektriciteitsnet
Warmtepompen, laadpalen en zonnepanelen leggen flink beslag op het elektriciteitsnet. Uit het gesprek met Liander is gebleken dat onderstation Hattem naar verwachting zeer binnenkort haar maximale capaciteit bereikt. Het onderstation van Hattem is opgebouwd uit 4 delen waar Hattem, Heerde, Oldebroek en een deel van Epe onder vallen. Recentelijk heeft Liander afgekondigd dat het onderstation van Hattem ‘op slot’ is gegaan. Dat betekent dat grootverbruikers geen nieuwe aansluitingen meer krijgen. Vooralsnog worden kleinverbruikers wel aangesloten, maar voor Hattem ziet Liander ook voor deze aansluitingen in de toekomst een uitdaging. Op dit moment lijkt de bouw en verduurzaming van woningen tot 2025 gefaciliteerd te worden en vanaf 2026 niet meer (overigens niet alleen in Hattem, maar ook in de andere gebieden die vanuit dit station worden gevoed). Liander is in gesprek met Tennet om de capaciteit uit te kunnen breiden, maar dit duurt naar verwachting nog meerdere jaren. Daarnaast moeten er eerst vier andere stations verzwaard worden, alvorens er meer capaciteit in het gebied beschikbaar is. De planning is nu dat dat tot 2029 duurt. Voor onderstation Hattem is de planning afgegeven om te verzwaren in 2031. De netcongestieproblematiek maakt het lastig om de Transitievisie Warmte gerealiseerd te krijgen.
We adviseren de gemeente hier een bestuurlijke topprioriteit van te maken en te blijven onderzoeken wat er wel mogelijk is. 23
5. Verdieping op het individuele spoor: voorstel activiteitenaanbod In aanvulling op het vorige hoofdstuk bevat dit hoofdstuk een voorstel voor het activiteitenaanbod. Het activiteitenprogramma is gericht op het activeren en ondersteunen van bewoners bij het isoleren van de woning en bouwt voort op het Hattems Isolatieplan en andere acties die in dit verband worden uitgevoerd. Inzicht in de kosten en benodigde capaciteit, samen met de ingeschatte conversies van het activiteitenaanbod, zijn opgenomen in Excelbijlage 3. 5.1 Overkoepelende- en gemeentebrede activiteiten 5.1.1
Gemeentebrede communicatiecampagne
Een gemeentebrede communicatiecampagne omtrent het verduurzamen van de gebouwde omgeving is van toegevoegde waarde in het informeren en activeren van inwoners. Zowel digitale platformen, zoals social media als ook een buitenruimte campagne kan worden ingezet om de zichtbaarheid van het onderwerp te vergroten. De gemeentebrede communicatiecampagne kan aanzetten tot het isoleren van woningen, maar is ondersteunend aan de andere activiteiten. 5.1.2
Programmasturing
Dit betreft de aansturing van de isolatieaanpak: budget bewaken, projectteam aansturen, opdrachtgever zijn voor één of meerdere uitvoeringspartners en afstemming met interne en externe stakeholders. 5.1.3
Monitoring
Het isolatieprogramma in de Excelbijlage 3 heeft een meerjarige opzet en er zijn nog onzekerheden die invloed hebben op de conversies van activiteiten. Conversies zijn voornamelijk gebaseerd op ervaringen uit het verleden, van voor de huidige energie- en materiaalprijzen en krapte op de arbeidsmarkt. Ook is het landelijk beleid deels nog in ontwikkeling. Om deze redenen is het belangrijk om voortdurend het isolatieprogramma te monitoren en bij te sturen waar nodig. Voor de woningen die middelen uit de SPUK Lokale Aanpak Isolatie ontvangen, geldt dat er halfjaarlijks aan RVO verantwoording moet worden afgelegd over de uitgevoerde maatregelen. Aanvullend daarop vindt er jaarlijks via de SiSa financiële verantwoording plaats over de besteding van de middelen.27 Programmasturing en monitoring is daarom van groot belang. Voor de gemeente zelf om inzicht en grip te houden op de voortgang en doelstelling, maar ook om verantwoording af te leggen naar het Rijk. 5.2 Collectieve ontheffing Wet natuurbescherming Sinds 1 januari 2017 geldt de Wet natuurbescherming (Wnb). Als gevolg van deze Wet natuurbescherming hebben gemeenten een soortenmanagementplan (SMP) nodig om gebiedsgerichte ontheffing aan te vragen. Deze gebiedsgerichte ontheffing is nodig om verduurzamingsmaatregelen (zoals spouw- en dakisolatie) mogelijk te maken.
Het SMP bevat informatie over hoe in het gebied beschermde diersoorten worden beschermd. In het activiteitenprogramma zijn arbeidskosten en externe kosten gereserveerd voor het opstellen van een SMP. Daarnaast zijn voor de jaren 2025-2027 kosten gereserveerd voor de monitoring van het SMP. De specifieke uitkering ‘natuurvriendelijk isoleren’ die de gemeente Hattem ontvangt is hiervoor ingezet. 5.3 Continueren aanpak voorgesteld in Hattems isolatieplan Het Hattems Isolatieplan bevat een plan van aanpak waarin wordt weergegeven hoe de gemeente het isoleren van woningen gaat versnellen, welke isolatie-acties er worden uitgevoerd en hoe de inwoners hierin worden 27 Staatcourant 2023, nr. 3877, artikel 9 en pag. 18 e.v.
24
meegenomen. Het plan gaat uitsluitend over de middelen die vanuit de eerste tranche van het NIP beschikbaar zijn gesteld. In het activiteitenprogramma hebben we de activiteiten zoals omschreven in het Hattems Isolatieplan gecontinueerd voor de jaren 2025-2027. Hierdoor is het effect van de activiteiten (in budgetten en conversie) zichtbaar. 5.4 Meerjarenaanpak voor energiearmoede Met name huishoudens met een verhoogd risico op energiearmoede vragen om een aanpak waar maatwerk, persoonlijke begeleiding en ontzorging van groot belang is. De eerste stap is om de doelgroep beter in beeld te brengen en achter de voordeur te komen. Wantrouwen richting de overheid of de gemeente komt bovengemiddeld voor onder deze doelgroep. Het is daarom van belang om op zoek te gaan naar sociale partners in de gemeente die het vertrouwen al hebben en al achter de voordeur komen (‘geleend vertrouwen’). Op dit moment komen het Young Energy Team, Jouwbespaarhulp en vertegenwoordigers van het project Hattemers voor Hattemers al bij mensen aan en/of achter de voordeur. Zij horen daarmee uit eerste hand wat er leeft bij de doelgroep en kunnen adviseren over het doorontwikkelen van de aanpak.
Ook is het interessant om te onderzoeken of bijvoorbeeld wijkraden, maatschappelijk werkers, kerken, opbouwwerkers, sportverenigingen of de Voedselbank voor een betere ingang en meer interesse kunnen zorgen bij de doelgroep. Schaamte speelt ook een grote rol bij de doelgroep energiearmoede. Het is daarom zaak om, zo mogelijk, bij contact met huishoudens met (een verhoogd risico op) energiearmoede rekening te houden met de taal die wordt gebruikt. Streef er bijvoorbeeld naar om advies beschikbaar te stellen in andere talen. Spreek bijvoorbeeld niet van hulp of toeslagen, maar opties, mogelijkheden en aanbiedingen van de gemeente. Let ook op met de communicatiemiddelen en uitingen waarmee langs deuren wordt gegaan (zoals de kleding die aanbellers dragen of parkeerlocaties van bestelbusjes met opdruk). In kader 5 staan tien tips geformuleerd die gemeenten kunnen helpen om de boodschap over te brengen. Voor de doelgroep energiearmoede organiseert de gemeente Hattem momenteel activiteiten via jouwbespaarhulp. Bijvoorbeeld met advies om energie te besparen, kleine energiebesparende maatregelen, zoals het ophangen van gordijnen, het vervangen van verouderd witgoed, of met grotere isolerende maatregelen.
Tijdens de klankbordgroep kwam naar voren dat de gemeente de aanpak via jouwbespaarhulp wil voortzetten, maar ook aan het onderzoeken is hoe een structurele, meerjarenaanpak voor de doelgroep energiearmoede eruit moet komen te zien. Voor deze meerjarenaanpak zijn momenteel alleen arbeidsuren gereserveerd in het activiteitenprogramma. Uit de klankbordgroep is gebleken dat de gemeente aan het onderzoeken is hoe exact invulling gegeven wordt aan deze meerjarenaanpak. De invulling van de meerjarenaanpak en het effect van de conversie is daarom niet meegenomen in het activiteitenprogramma.
25
10 tips voor de boodschap richting huishoudens met energiearmoede •
Gebruik indirecte formuleringen (“Veel mensen hebben dezelfde geldzorgen”)
•
Verlaag de druk en geef de ruimte (“U krijgt voldoende tijd om een keus te maken”)
•
Stimuleer het juiste gedrag (“De meeste mensen hebben zich al aangemeld”)
•
Gebruik het perspectief van de lezer, niet van de afzender (“U ontvangt deze brief omdat…” i.p.v. “Wij sturen u deze brief omdat…”)
•
Gebruik een vriendelijke / begrijpende toonzetting (“Wij snappen dat dit lastig voor u is”)
•
Gebruik begrijpelijke, alledaagse taal, geen jargon
•
Schets de positieve gevolgen (“Zodra u uw keuze heeft doorgegeven, gaan we het voor u regelen en heeft u snel duidelijkheid”)
•
Laat de regie bij de aangesprokenen (“U mag zelf een handig moment kiezen”)
•
Verklein de stap naar gewenst gedrag (“Als u nu nog geen keus kunt maken, mag u ook…”)
•
Begeleid naar de verstandige keuzes (“Voor de meeste mensen is keuze b de beste”, “We raden aan hier advies over te vragen”)
•
Vereenvoudig het proces (“We hebben alvast een deel van de antwoorden voor u ingevuld”)
•
Stuur op verbinding maken / opbouwen relatie / contact leggen: niet alleen een brief sturen, maar deze ook telefonisch aankondigen en/of naderhand bellen of het allemaal lukt
•
Neem ook contact op als er nog niks te melden is
Kader 5: 10 tips om huishoudens met energiearmoede te bereiken. 5.5 Aanpak voor (gemengde) Vve’s VvE’s zijn een aparte doelgroep, die om een andere uitwerking vragen. Er wordt momenteel gekeken of er voor specifieke doelgroepen zoals VvE’s, monumenten en (voormalige) vakantiewoningen in de toekomst in NoordVeluws verband samengewerkt kan worden in het aanbieden van ondersteuning voor isolatiewerkzaamheden28. De regionale uitwerking voor de VvE aanpak bevindt zich momenteel nog in de opstartfase. Een aantal belangrijke uitgangspunten om op te nemen in de VvE aanpak zijn: •
Breng de doelgroep VvE’s beter in kaart. Hoeveel VvE’s zijn er per gemeente? Dit register van het CBS kan helpen om eerste analyses te maken.
•
Vorm alvast een eerste beeld van de VvE-voorraad: waar bevinden zich actieve VvE’s, welke VvE’s zijn minder actief? Waar is al een volwaardig bestuur en waar nog niet?
•
Maak inzichtelijk welke financieringsmogelijkheden er zijn voor VvE’s;
•
Ondersteun VvE’s in het besluitvormingsproces. Vanuit het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie kan er in regionaal verband aansprak worden gemaakt op procescoördinatie. Ook is er geld vanuit de SPOR-regeling.
•
Onderzoek hoe andere gemeenten en uitvoeringspartijen een VvE aanpak opzetten. Plan hiervoor gesprekken met bijvoorbeeld NVM en het Warmtefonds, VvE-belang of een bestaand VvE-loket als VvE010.
28 Bron: Hattems Isolatieplan (2023)
26
•
Bekijk de adviezen die opgenomen staan VvE-versnellingsagenda verduurzaming van het Rijk.
Voor de VvE aanpak zijn momenteel alleen arbeidsuren gereserveerd in het activiteitenprogramma. Uit de klankbordgroep is gebleken dat de gemeente in regionaal verband aan het onderzoeken is hoe exact invulling gegeven wordt aan deze meerjarenaanpak. De invulling van de meerjarenaanpak en het effect van de conversie is daarom niet meegenomen in het activiteitenprogramma. 5.6 Monumentale panden en panden binnen (en de schil net buiten) beschermd stadsgezicht Ook monumentale panden, verouderde woningen binnen en net buiten het beschermd stadsgezicht vragen om een passende aanpak, want ieder monument is anders. Zowel gemeentelijke als Rijksmonumenten hebben veelal te maken met strenge wet- en regelgeving, waardoor verduurzaming van het pand complexer is dan bij gemiddelde woningen. Daarnaast is het vaak uitdagend om de oude constructie- en gebouwonderdelen zo te verduurzamen dat er geen vochtproblemen ontstaan of het uiterlijk te veel wordt aangepast. Het vereist daarom maatwerk en gespecialiseerde aanpak. Een aantal belangrijke aandachtspunten bij het opstellen van een aanpak voor monumenten zijn: •
Stel een monumentenexpert aan of richt een (fysiek) loket in waar bewoners geholpen kunnen worden met advies over het verduurzamen van hun monument. Zorg voor een vast aanspreekpunt; idealiter een monumentenexpert die op de hoogte is van de bouwfysische eigenschappen van het pand en weet hoe bouwdelen en installaties verduurzaamd kunnen worden. Gemeente Hattem kan nagaan bij uitvoeringspartners als Regionaal Energieloket of Winst uit je woning of zij een monumentenexpert ter beschikking kunnen stellen. Anders is er bijvoorbeeld expertise bij de Groene Grachten of Vereniging Hendrick de Keyser.
•
Houd het bestaande vergunningenstelsel tegen het licht. Zitten daar belemmeringen in voor het verduurzamen van monumenten? Kunnen de regels daarin versoepeld worden zonder afbreuk te doen aan erfgoedwaarden?
•
Uit de klankbordgroep kwam naar voren dat het uitbreiden van de onderhoudssubsidie voor monumenten met een verduurzamingsregeling een mogelijkheid is om verduurzaming bij monumenten te activeren en ondersteunen.
•
Breng informatie over aan de doelgroep door informatiebijeenkomsten. Bijvoorbeeld over waar bewoners terecht kunnen voor vragen over de financiering of praktische tips29.
•
Verouderde woningen net buiten het beschermd stadsgezicht vallen tussen wal en schip als het gaat om een doelgroepgerichte benadering van monumenten. Deze panden hebben geen monumentale status en vallen buiten het beschermd stadsgezicht. Toch hebben deze woningen meer maatwerk nodig, dan het reguliere aanbod voor woningen met slechte energie labels. Isoleren van deze woningen is dan ook hard nodig. Voor deze woningen ligt (nog) geen warmteoplossing voor de hand. Ons advies is om de warmteoplossing voor deze woningen in de toekomst verder uit te werken door een aantal
29 Monumenten.nl. Website met allerhande tips en informatie over monumenten. Zowel over technische aspecten om rekening mee te houden als ook de
financiering van een verbouwing. Restauratiefonds.nl. Een fonds waar bewoners een lening met aantrekkelijk lage rente kunnen aanvragen voor verduurzaming van uw monumentale pand. Omgevingsloket.nl. Voor het checken en aanvragen van een vergunning. De Groene Menukaart. Voorlichtingswebsite met allerlei praktische verduurzamingsmogelijkheden uitgesplitst per type woning. Toolkit duurzaam erfgoed Een online toolkit waarmee bekeken kan worden welke maatregelen of oplossingen mogelijk zijn in de desbetreffende situatie. Cultureelergoed.nl met veel tips over het verduurzamen van monumentale panden en een wegwijzer voor na-isolatie van historische woonhuizen Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) hebben handige beslisbomen uitgewerkt voor verduurzaming van monumenten.
27
woningopnames te doen, hier referentieaanpakken voor uit te werken, en zo stap voor stap een verduurzamingsaanpak voor de schil rondom het centrum op te stellen. Voor de monumenten aanpak zijn momenteel alleen arbeidsuren gereserveerd in het activiteitenprogramma. Hoe exact invulling gegeven wordt aan deze meerjarenaanpak is nog onduidelijk. De invulling van de meerjarenaanpak en het effect van de conversie is daarom niet meegenomen in het activiteitenprogramma.
28
6. Verdieping op het spoor: collectieve warmte en hernieuwbaar gas Voor het spoor collectieve warmte en groen gas worden bouwstenen gegeven om de startkansen verder te verzilveren. De resultaten van de werksessie en het gesprek met Triada over collectieve warmte en groen gas zijn hiervoor de basis. Ook wegen we de landelijke en politieke ontwikkelingen rondom groen gas en collectieve warmte mee in de beschrijving van de strategie voor dit hoofdstuk.
6.1 Collectieve warmte: ons advies Aan de hand van onderstaande kaart met geschatte warmtevraag in GJ (GigaJoule) is tijdens de werksessie samen gekeken naar een aantal plekken met relatief geconcentreerde warmtevraag. Belangrijkste vraag is: ‘waar komen plannen samen’ en ontstaan startkansen die nader onderzocht kunnen worden?
Figuur 9: geschatte warmtevraag in gemeente Hattem30. Onderstaand advies is gebaseerd op de uitkomsten van de werksessie over collectieve warmte en hernieuwbaar gas. Hier waren naast de adviseurs van Arcadis / Over Morgen verschillende ambtenaren van de gemeente Hattem aanwezig en woningcorporatie Triada. 6.1.1
Onderzoek of in gebieden met een hoogte warmtevraag mogelijkheden zijn voor WKOsystemen
Aan de hand van figuur 5 met geschatte warmtevraag in GigaJoule wordt gekeken naar een aantal plekken met relatief geconcentreerde warmtevraag. Kwekerij Souman en het zwembad komen hierbij naar voren: beide 30 N.B.: de ‘rode vlek’ ongeveer midden op de kaart wordt kleiner met het oog op de toekomstige renovatieplannen voor het
woonzorgcentrum.
29
verbruiken o.b.v. schattingen > 3.000 GJ. Dit soort vastgoed met hoge ingeschatte warmtevraag biedt een goed vertrekpunt om nader te onderzoeken: o o o
Of er restwarmte beschikbaar is; Of er omliggende warmtevragers zijn waaraan deze restwarmte geleverd zou kunnen worden; Of er restwarmte beschikbaar is; Welke verduurzamingsplannen er al zijn en of een collectief systeem waar naburige bedrijven/maatschappelijk vastgoed ook mee bediend kunnen worden (bv. WKO).
Daarnaast zijn er twee woonzorgzones in gemeente Hattem met een warmtevraag waar WKO’s interessant kunnen zijn: de toekomstige Woonzorgzone Gelderse Dijk en De Bongerd. Over Morgen heeft in 2021 voor gemeente Hattem verkennend onderzoek gedaan naar de haalbaarheid van duurzame warmte op deze locaties. Alle destijds onderzochte scenario’s hebben een onrendabele top. Dat betekent dat een warmtenet alleen haalbaar is als er blijvend subsidie wordt verstrekt. De gemeente loopt hiermee een financieel risico. Omdat er veel ontwikkelingen hebben plaatsgevonden sinds de oplevering van deze rapportages, is het raadzaam deze onderzoeken te actualiseren. Daarin adviseren we ook de kansen voor verduurzaming van scholen en huidige plannen rondom IKC’s mee te nemen. Zet de kosten voor collectieve warmte voor een gebied of aantal gebouwen daarin altijd af tegen een individueel (gebouwgebonden) verduurzamingsscenario. Arcadis | Over Morgen adviseert een technisch-financieel onderlegde warmteregisseur aan te stellen. Hij/zij kan overleg initiëren met de betrokken ontwikkelaars, eigenaren en/of de gebruikers van gebouwen in de gebieden. Maak daarin gezamenlijk plannen concreet en doe onderzoek naar WKO-systemen en andere kansrijke oplossingen.
Het ‘overdimensioneren’ van een aan te leggen WKO kan nuttig zijn als er naastgelegen (maatschappelijk) vastgoed is dat van deze warmtevoorziening kan profiteren. De taak van de warmteregisseur is acties te prioriteren, bijbehorende partijen aan tafel uit te nodigen en ondersteuning vanuit de gemeente te organiseren. Ook kan hij/zij projecten, voor zover de taak van de gemeente, vooruithelpen. Laat de warmteregisseur een warmte-overleg organiseren met de relevante stakeholders zoals Liander en Triada en wellicht het Waterschap. Al naar gelang de projectvoortgang kunnen ook andere relevante partijen aansluiten. In de bijlage is een profielschets voor een warmteregisseur opgenomen. 6.1.2
Ga in gesprek met de parkmanagementorganisaties van bedrijventerreinen
Op bedrijventerrein H2O, waar o.a. het Kwekerij Souman en Wärtsila / Van der Valk met hoge geschatte warmtevraag zijn gevestigd, zijn mogelijk nog andere grote warmtevragers. Nader onderzoek is hierbij nodig. Blijf daarom als gemeente in gesprek met parkmanagement. De warmteregisseur kan met bedrijven in gesprek over mogelijkheden van bijvoorbeeld smart energy hubs, het gezamenlijk optrekken in verduurzamen, het uitwisselen van elektriciteit en/of warmte etc. 6.1.3
Neem de regie op de ondergrond bij nieuwbouwprojecten
Nieuwbouw valt grotendeels buiten scope van dit onderzoek, maar kwam tijdens de werksessie over collectieve warmte en groen gas wel ter sprake. Onder andere nieuwbouwlocatie ’t Veen en nieuwe ontwikkelingen aan de Apeldoornseweg. ’t Veen betreft een organische gebiedsontwikkeling. Voor gemeente Hattem is het nuttig om te sturen op de regie van de ondergrond voor de aanleg van een collectief energiesysteem, indien er 50 eenheden of meer gestapelde bouw in één projectfase worden gerealiseerd. Het is waardevol te onderzoeken of en waar dit het geval is bij ’t Veen (of elders in Hattem). Bespreek als gemeente met de projectontwikkelaar(s) en de Veencirculator welk energiesysteem gerealiseerd kan worden om effect op netcongestie te dempen. Stel eventueel aanvullende prestatie-eisen hieraan en betrek woningcorporaties indien nodig. 6.2 Groen gas: ons advies Er is onlangs geïnvesteerd in het gasnet voor de binnenstad. Daarmee blijft het gasnet voorlopig liggen en is het interessant te onderzoeken of er op termijn hernieuwbaar gas kan worden ingezet. Minister de Jonge roept weliswaar op deze voornemens nog eens tegen het licht te houden, maar een gunstig alternatief voor Hattem is er op voorhand niet: 30
• • •
Isoleren kan beperkt (88 Rijksmonumenten en 107 gemeentemonumenten); Hoge temperatuur-warmtepompen zorgen voor hoge exploitatielasten voor eindgebruikers en versterken netcongestie; Een hoge temperatuur-warmtenet is waarschijnlijk niet haalbaar op deze schaal en betekent veel infrawerkzaamheden aan monumenten die ook deels onder de grond beschermd zijn.
We adviseren in contact te treden met het Rijk over het handelingsperspectief voor monumentale binnensteden zoals die van Hattem. Er lopen diverse pilots waaruit ook voor Hattem lessen gehaald kunnen worden, o.a. in Amersfoort en Middelburg via de Rijksdienst Cultureel Erfgoed. Ook in RES/RSW-verband kan ervaring worden uitgewisseld over hoe andere historische kernen verduurzaming aanpakken. 6.2.1
Onderzoek of en tegen welke kosten lokale levering van hernieuwbaar gas mogelijk is
Op dit moment is nog niet inzichtelijk welke afspraken er in regionaal verband zijn gemaakt (of nog gemaakt moeten worden) over de beschikbaarheid van hernieuwbaar gas. We adviseren om dit in regionaal (RES/RSW) te onderzoeken en het verdelingsvraagstuk van schaarse hernieuwbare gasbronnen en bijbehorende sectoren (gebouwde omgeving, industrie en logistiek) samen onder de loep te nemen. Daarnaast is samenwerking met Waterschap Vallei en Veluwe van belang om te onderzoeken of de rioolwaterzuivering bij Hattem biogas kan produceren en onder welke voorwaarden dit (op papier) geleverd kan worden aan de binnenstad van Hattem (of ingevoerd kan worden in regionaal gasnet Noord-Veluwe). Bouw hierin voort op eerder uitgevoerde onderzoeken. Belangrijk is een helder afgebakend gebied aan te wijzen waarvoor hernieuwbaar gas de voorkeursoplossing zou zijn. Onderzoek de warmtevraag van deze gebouwen, kosten om hernieuwbaar gas te produceren en te leveren, en becijfer de eventuele onrendabele top en bereidheid van stakeholders daaraan bij te dragen. Geleerde lessen van andere gemeenten kunnen hierbij dienen als inspiratie. Bijvoorbeeld door een gesprek met de gemeente Elburg te plannen, waar een vergelijkbaar traject heeft gespeeld en de bestuurders nu afspraken maken.
31
7.
Conclusie
Gemeente Hattem brengt de Transitievisie Warmte (2020) in uitvoering en zet vervolgstappen om de gebouwde omgeving aardgasvrij te maken. Eén van die stappen is/was een onderzoek of aquathermie voor heel Hattem uitkomst biedt als haalbaar en betaalbaar alternatief voor aardgas. Op deze route is door Arcadis | Over Morgen ‘no-go’ geadviseerd omdat aan diverse voorwaarden voor een succesvol grootschalig collectief warmteproject niet of onvoldoende is voldaan. In overleg met de gemeente is afgesproken in plaats daarvan in te zetten op transitiestappen die de komende jaren wel uitgevoerd kunnen worden. De vraag die de gemeente Hattem ons heeft gesteld, luidt: Welke tussenstappen kan de gemeente Hattem zetten nu de Warmtevisie is vastgesteld en er Wijkuitvoeringsplannen gemaakt moeten worden, rekening houdend met de conclusie dat aquathermie geen geschikte warmteoplossing is voor heel Hattem? In deze oplegnotitie ‘van TVW naar WUP’ zijn de acties die de gemeente kan uitvoeren in de aanloop naar het Warmteprogramma (2026) en wijkuitvoeringsplannen uiteengezet in drie sporen. Daarbij is aandacht voor de uitdagingen en randvoorwaarden, zoals netcongestie, schaarse beschikbaarheid van duurzame gassen, het organiseren van collectiviteit om kleinschalige warmteprojecten te kunnen starten, en natuurvriendelijk isoleren. De adviezen per spoor zijn samengevat in figuur 10.
Individueel
Collectief
Hernieuwbaar gas
•Maak een meerjaren plan van het isolatieplan •Maak onderscheid in doelgroepen en biedt maatwerk aan •Neem natuurinclusief isoleren op als thema in het meerjarig isolatieprogramma •Onderzoek (verder) wat in regionaal verband kan worden opgepakt (VvE's, monumenten, enz.) •Maak afspraken met uitvoeringspartners over monitoring en databeheer •Blijf het isolatieprogramma tussentijds bijstellen en evalueren •Benadruk het verband van uitbreiding van de capaciteit op het elektriciteitsnet •Stel een warmteregisseur aan (bv. met NPLW-gelden) die met collectieve kansen aan de slag gaat •Prioriteer de bestaande kansen (bv. NTP / zwembadgebied / koppelkansen bij projecten Triada) •Onderzoek of in gebieden met een hoge warmtevraag kansen zijn voor WKO-systemen •Ga in gesprek met de parkmanagementorganisaties van bedrijventerreinen •Neem de regie op de ondergrond bij nieuwbouwprojecten
•Onderzoek of lokale levering van hernieuwbaar gas mogelijk is met WS Vallei & Veluwe •Onderzoek de match in warmtevraag van monumenten in de binnenstad •Ga in overleg met het Rijk over het verduurzamingsperspectief voor monumentale binnensteden.
Figuur 10: samenvatting strategie en acties van de drie sporen. Naast de spoor-afhankelijke conclusies in figuur 10, zijn er een aantal overkoepelende conclusies en adviezen te onderscheiden: Zet nu stappen in gang om bewoners een duidelijk handelingsperspectief mee te geven Inwoners hebben behoefte aan een duidelijk eindbeeld met betrekking tot de warmteoplossing in hun wijk of buurt. Een handelingsperspectief voor bewoners geeft inzicht en duidelijkheid om de juiste stappen en voorbereidingen te treffen voor de overgang naar aardgasvrij. Het advies richting de gemeente Hattem is om 32
tijdig duidelijkheid te geven in het eindbeeld van warmteoplossingen in de wijken van Hattem. Minister De Jonge roept hiertoe ook op in de laatste Kamerbrief over de voortgang van het Programma Verduurzaming Gebouwde Omgeving (PVGO). Daarnaast geldt de opmerking om voor wijken met een collectief eindbeeld duidelijk en tijdig aan te geven of dit de eindoplossing wordt en in welke volgorde en op welke einddatum zij van het aardgas afgaan. De prioritering en startwijken uit de TVW worden door Triada meegewogen in de eigen verduurzamingsplannen. Hoe concreter de TVW en plannen van de gemeente, des te beter de handvatten Triada heeft. Op dit moment vallen in Hattem nog veel woningen buiten de prioritering. Daarom is de oproep richting gemeente Hattem om de gebouwvoorraad op te knippen in wijken/buurten en ze een prioritering in de tijd te geven31. Zo kan de planning van de gemeente beter aansluiten op de tijdlijn in verduurzamingsplannen van woningcorporaties. In het Warmteprogramma zullen dus concrete keuzes gemaakt moeten worden. Daarvoor zal ambtelijk en bestuurlijk, en mogelijk ook regionaal, een complex besluitvormingstraject moeten worden doorlopen. We adviseren hier tijdig mee te beginnen en alvast een terugkerende afspraak in de agenda te plannen. Benut de kracht van regionale samenwerking Gemeente Hattem hoeft de warmtetransitie niet alleen te doen.
Benut daarom de kracht van regionale samenwerking in bestaande samenwerkingsstructuren, zoals de RES of RSW. Op grensoverschrijdende onderwerpen zoals de VvE-aanpak, aanvraag voor het SMP, beschikbaarheid en verdelingen van hernieuwbaar gas en uitbreiding van het elektriciteitsnet is regionale samenwerking op zijn minst gewenst en soms zelfs noodzakelijk. Daarnaast is het advies aan de gemeente Hattem om te benutten wat er door andere gemeenten al is gedaan. Daarmee bespaart de gemeente tijd in het opstellen van bijvoorbeeld subsidieregelingen of uitrollen van doelgroep gerichte aanpakken. Advies is hierbij om de uitdagingen in Hattem op een rijtje te zetten en te onderzoeken wat regionaal of in samenwerking met andere gemeenten kan worden opgepakt (bijvoorbeeld het werven en opleiden van energiecoaches en -fixers). Organiseer een heidag met betrokken stakeholders om samenwerking scherper te definiëren Tijdens de project- en klankbordgroepoverleggen is regelmatig naar voren gekomen dat de rol- en taakverdeling van iedereen die bijdraagt aan de Hattemse warmtetransitie nog niet uitgekristalliseerd is. We adviseren de gemeente daarom als een van de eerste vervolgstappen om een heidag of andere laagdrempelige ontmoeting te initiëren. Het is logisch en zeker niet uniek voor Hattem dat het zoeken is hoe de gemeente haar regierol inneemt in een speelveld dat snel verandert.
Veel organisaties zijn met stoom en kokend water opgericht in de afgelopen paar jaar om snel iets aan energiearmoede te kunnen doen bijvoorbeeld. Toch zal een sessie waarin duidelijkheid en openheid over ieders drijfveren, kwaliteiten en mandaat centraal staan gaan helpen om beter samen te werken. Wij zien als doel van de heidag dat er samen procesafspraken gemaakt zijn over het vervolg, de voortgang, rollen en verantwoordelijkheden. Partijen die in ieder geval aan tafel moeten zitten, zijn: •
Verschillende afdelingen binnen gemeente Hattem: duurzaamheid, communicatie, sociaal domein, erfgoed, beheer en onderhoud;
•
Powered by Hattem
•
Het energieloket (Regionaal Energieloket)
•
Winst uit je Woning (als uitvoerder van de regeling van het Hattems Isolatieplan)
•
Woningcorporatie Triada
•
Netbeheerder Liander.
Bespreekpunten voor de heidag kunnen bijvoorbeeld zijn: •
Wat doe jij nu? Wat zou je graag willen doen? Wat verwacht je van de gemeente?
31 N.B.: dit maakt tevens onderdeel uit van een Warmteprogramma 2.0 (moet uiterlijk in 2026 af zijn – NPLW komt medio volgend
jaar met template en handreiking hiervoor).
33
•
Hoe zie jij de rolverdeling voor je? Wat is jouw verwachting richting de gemeente, andere partners?
•
Wat gaan we doen voor de doelgroep VvE’s, monumenteneigenaren, energiearmoede?
•
Wie stuurt wie aan en op welke resultaten koersen we?
•
Hoe helpen we elkaar? Start een regelmatige overlegstructuur samen met Liander
Tijdens de werksessie ontstond vanuit de gemeente de vraag: in hoeverre raakt wat Liander vraagt over wijkprioritering aan deze opgave? In hoeverre trekken we nu gelijk op? En wie wacht op wie? Kortweg geldt dat de gemeente de regie door het Rijk aangewezen is als de regievoerder. Liander en Triada willen graag de planning en prioritering van de gemeente overnemen en helpen adviseren. In de praktijk betekent dit elkaar regelmatig opzoeken en zaken op elkaar afstemmen. Op dit moment vindt geen regelmatig overleg (meer) plaats tussen gemeente, Triada en Liander. Advies is daarom een regelmatige overlegstructuur vanuit de gemeente te organiseren met in elk geval Liander. Op ad hoc basis kunnen vertegenwoordigers van gebouwen gebiedsorganisaties aanschuiven om initiatieven te monitoren en zo mogelijk in te passen in de netcongestieproblematiek (dit zou een functie kunnen zijn voor een warmteregisseur). Dit is vergelijkbaar met het proces dat in de aanloop naar de TVW 1.0 plaatsvond. In andere gemeenten zoals Epe wordt dit gecombineerd met infraoverleg over laag- en middenspanningsstations. De gedachte achter een regelmatige overlegstructuur is het ontstaan van een aanjaagplatform om op regelmatige basis projecten met partners te bespreken waarin mogelijkheden en barrières worden afgestemd en het liefst verholpen.
De gemeente houdt zo druk op de voortgang en kan zo mogelijke faciliteren. Wellicht kunnen ook andere publieke partijen zoals het Waterschap of de provincie af en toe aanschuiven om toe te lichten wat zij kunnen bieden.
.
34
Bijlage 1: Standaard voor woningisolatie Er is een landelijke Standaard voor woningisolatie. Openbare gegevens over welke woning al op de Standaard zit ontbreken, maar kunnen benaderd worden met behulp van energielabels. De Standaard komt ongeveer overeen met energielabel A of wanneer een woning na 2005 is gebouwd. Voor vooroorlogse woningen geldt een lagere Standaard omdat deze woningen doorgaans geen spouwmuur hebben. Wanneer een vooroorlogse woning aan de Standaard voldoet is veel lastiger in kaart te brengen, ook met energielabels. Bovendien blijkt uit onderzoek 32 dat ook een vooroorlogse woning met gangbare isolatiemaatregelen naar energielabel A of B gebracht kan worden. Daarom drukken we de isolatieopgave uit in het aantal woningen met een afgemeld energielabel slechter dan A of alle woningen die voor 2005 zijn gebouwd.
Huidig
Standaard
Som van streefwaarden
Figuur 1: Schematische weergave van de relatie tussen de Standaard en Streefwaarden. Bijbehorende streefwaarden voor afzonderlijke bouwdelen ondersteunen het behalen van de Standaard bij een stapsgewijze aanpak. Bouwdelen zijn onderdelen van de woning die de warmtevraag bepalen. De vier ‘grote’ bouwdelen zijn het dak, de vloer, de ramen en de gevel. Daarnaast worden gevelpanelen, de voordeur, de mate van kierdichting en de ventilatie ook tot de bouwdelen gerekend. Het aanpassen van deze laatste onderdelen is relatief eenvoudig en minder kostbaar. En kan vaak gecombineerd worden met een groter bouwdeel, bijvoorbeeld kierdichten bij de kozijnen als het glas vervangen wordt. De streefwaarden gaan verder dan de Standaard. Dat betekent dat een woning op de Standaard kan komen zonder alle bouwdelen te moeten isoleren. Mits de bouwdelen die wel geïsoleerd worden beter geïsoleerd zijn dan de Standaard. De gedachte hierachter is dat een woning met zo min mogelijk stappen de Standaard bereikt, aangezien isolatie-ingrepen door de meeste eigenaren zullen worden ervaren als ingrijpende en kostbare verbouwingen. En zij dus het aantal momenten waarop zij isoleren willen beperken. Het is dan beter om zoveel mogelijk te doen, als je iets doet. Zowel de Standaard als de streefwaarden zijn theoretische concepten.
In de praktijk is per woning(type) een deskundige inschatting nodig om te bepalen wat er minimaal moet gebeuren om een woning op de Standaard te krijgen. Bouwkundig adviseurs, aannemers, energieloketten en energiecoaches spelen hier een belangrijke rol in omdat zij particulieren adviseren. De Rijksoverheid stimuleert de bekendheid van de Standaard bij deze partijen door de Standaard steeds meer als officieel referentiepunt te nemen in bijvoorbeeld subsidieregelingen, het woningwaarderingsstelsel, landelijke communicatie zoals www.verbeterjehuis.nl en het energielabel. Wanneer woningen op de Standaard zitten, zijn zij sowieso gereed voor een vorm van aardgasvrije verwarming. Overigens kunnen woningen ook aardgasvrij worden nog voordat er (veel) is geïsoleerd. De eis is dan dat het aardgasvrije alternatief hoge temperaturen kan leveren. Dit is het geval bij een hoog-temperatuur warmtenet. Bij deze temperatuur moet er al wel iets van isolatie aanwezig zijn, maar hoeft een woning nog niet volledig aan de Standaard te voldoen.
32 Nieman: https://aedes.nl/media/document/rapport-botsproef-standaard-en-streefwaarden-woningcorporaties-nieman
35
Bijlage 2: inzicht in de potentie voor warmtepompen en zon-op-dak De overstap van CV-ketels op aardgas naar warmtepompen gaat gepaard met een hoger elektriciteitsverbruik. Hieronder is een grove berekening gemaakt van de toegenomen stroomvraag als uiteindelijk 90% van de woningen in Hattem op een warmtepomp overstapt •
Ca. 5.000 woningen nemen een warmtepomp;
•
We nemen aan dat een gemiddelde woning 110 m2 is;
•
Als alle naoorlogse woningen gemiddeld op een label tussen A en B uitkomen (cf. de Standaard voor naoorlogse woningen) en alle vooroorlogse woningen op een label D (cf. de Standaard voor vooroorlogse woningen), bedraagt het theoretische verbruik:
•
•
•
Ca. 160 kWh/m2 voor naoorlogse woningen 160 kWh/m2 * 110 m2 BVO = 19.250 kWh Bij een COP 4 betekent dit 4.400 kWh extra voor ruimteverwarming.
•
Ca. 275 kWh/m2 voor vooroorlogse woningen 275 kWh/m2 * 110 m2 BVO = 30.250 kWh Bij een COP 4 betekent dit 7.560 kWh voor ruimteverwarming.
Circa 80% van de 5.000 woningen waar nog een warmtepomp komt is van na de oorlog. Circa 20% van die 5.000 woningen is gebouwd voor 1945. •
80% naoorlogs → 4.000 * 4.400 kWh = ca. 17.600 MWh
•
20% vooroorlogs → 1.000 * 7.560 kWh = ca. 7.560 MWh
Totaal ca. 25.000 MWh extra.
In veel gevallen loont het om een warmtepomp te combineren met zonnepanelen om deze extra kosten op te vangen. Om de potentie van zon op dak in Hattem in beeld te krijgen, is ook een korte analyse gemaakt. Daarbij zijn de volgende aannames gedaan: •
75% van de woningen is geschikt voor PV
•
50% van het dakoppervlak is beschikbaar voor PV •
Gemiddeld 6 zonnepanelen per dak voor eengezinswoningen (EGW)
•
Gemiddeld 61 zonnepanelen per dak voor meergezinswoningen (MGW)
•
400WP als gemiddeld vermogen van 1 zonnepaneel
Vertaald naar de woningvoorraad van Hattem betekent dat: •
•
4.193 woongebouwen geschikt voor PV •
3.480 EGW (83%)
•
713 MGW (17%)
2.096 dakoppervlak beschikbaar voor PV •
36
1.740 EGW (83%)
• •
•
356 MGW (17%)
32.156 zonnepanelen geschikt voor daken •
10.440 zonnepanelen EGW
•
21.716 zonnepanelen MGW
Totale geschatte mogelijke productie: 12.862.400 WP / 11.576 MWH
De totale potentie voor lokale opwek middels zon op dak om het extra stroomverbruik op te vangen bedraagt dan ca. 46%.
37
Bijlage 3: Excelbestand meerjaren Isolatieplan Het Excelbestand is in een aparte email bijgevoegd. Toelichting tablad invoerwaarden van de Excel: •
Het tabblad invoerwaarden laat een overzicht zien van de verschillende activiteiten, conversies en kosten per eenheid. Het is van belang om deze cijfers tussentijds bij te werken op basis van ervaringscijfers. Deze cijfers zijn momenteel gebaseerd op ervaringen in het verleden en pilots in andere gemeenten.
•
Het tabblad invoerwaarden geeft daarnaast de arbeidskosten en schalen weer.
•
Tenslotte geeft het tabblad invoerwaarden een overzicht van de landelijke en provinciale gelden: inkomsten uit de NIP-regeling en andere SpUk gelden. Hierbij is ook van belang om deze gelden bij te werken zodra deze veranderen. De kolom regelingen laat ook zien hoe hoog de subsidiebedragen zijn voor de verschillende activatieniveaus.
Toelichting tabblad database •
Het tabblad doelgroepen laat de database zien die voor het dashboard wordt gebruikt.
Toelichting tabblad isolatieopgave •
Het tabblad isolatieopgave geeft inzicht in de totale isolatieopgave. Hierbij is de isolatieopgave van de totale woningvoorraad meegenomen (niet te verwarren met de doelstelling die geldt vanuit de Lokale Aanpak van het NIP).
•
De isolatieopgave is uitgesplitst in eigendom en doorgerekend naar bouwdelen en aantal ingrepen. Onderaan het tabblad doelstelling is de isolatieopgave in de tijd uitgezet.
Toelichting tabblad uitvoeringsprogramma •
Het tabblad uitvoeringsprogramma laat de activiteiten zien die georganiseerd worden in de jaren 2024-2027.
•
Het uitvoeringsprogramma geeft inzicht in de omschrijving van de activiteit, omschrijving van de doelgroep waar de activiteit zich op richt, bijbehorende aantallen, ingeschatte conversies, arbeidskosten, out-of-pocket kosten, regelingen en baten.
•
Bovenaan het activiteitenprogramma is een samenvatting en begroting weergegeven.
•
Onderaan het activiteitenprogramma is een samenvatting van het effect (ingeschatte conversies) van het activiteitenprogramma te zien in relatie tot de doelstelling vanuit de Lokale aanpak van het NIP.
Toelichting tabblad berekening kosten activatie •
Het tabblad berekening kosten activatie laat zien hoe de ingeschatte conversies tot stand zijn gekomen en wat het effect is van verschillende subsidiebedragen op de conversies.
Toelichting tabblad berekening NIP gelden •
38
Het tabblad berekening NIP gelden geeft inzicht in de bedragen van de verschillende NIP-tranches en de berekening die daarin gemaakt is.
Bijlage 4: profielschets warmteregisseur
39