CConstaterende datHattem
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage Definitieve eindrapportage van TVW naar WUP

Commissie I Ruimte & Duurzaamheid 20 januari 2025, gemeente HattemBij agendapunt: Oplegnotitie Warmtetransitie15.105 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Van TVW naar WUP Gemeente Hattem

Rapportage

Inhoudsopgave Samenvatting

3

1.

Inleiding

6

2.

Wijkanalyse – warmteoplossing per wijk

11

3.

Inzicht opgave ‘transitiegereed Hattem’

14

4.

Verdieping op het spoor individuele warmte

16

5.

Verdieping op het individuele spoor: voorstel activiteitenaanbod

24

6.

Verdieping op het spoor: collectieve warmte en hernieuwbaar gas

29

7.

Conclusie

32

Bijlage 1: Standaard voor woningisolatie

35

Bijlage 2: inzicht in de potentie voor warmtepompen en zon-op-dak

36

Bijlage 3: Excelbestand meerjaren Isolatieplan

38

Bijlage 4: profielschets warmteregisseur

39

2

Samenvatting Welke stappen in het bewegend landschap van de warmtetransitie kan de gemeente Hattem de komende jaren uitvoeren? Deze oplegnotitie ‘van TVW naar WUP’ bevat voorgestelde acties om de Transitievisie warmte, gegeven alle beperkingen en kansen, zo goed mogelijk uit te voeren. Zij doet dit volgens drie sporen. Eind 2020 heeft de gemeenteraad van Hattem de Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld. Daarin is afgesproken dat de gebouwde omgeving van Hattem uiterlijk in 2050 op een duurzame manier verwarmd wordt. In het Gelders Energieakkoord1 is aanvullend afgesproken om in 2030 de CO2-uitstoot met 55 procent te hebben verminderd ten opzichte van 1990. Om de doelstellingen voor 2030 en 2050 te halen, heeft Hattem in de TVW de ambitie opgenomen om in 2030 een kwart van de woningen (1.400 van de 5.600) van het aardgas af te hebben2. De gemeente onderneemt verschillende stappen om de TVW uit te voeren en deze doelen te halen. Eén daarvan is een onderzoek naar de haalbaarheid van aquathermie voor heel Hattem als duurzaam alternatief voor aardgas. Hiervoor heeft RoyalHaskoningDHV in 2021 verkennend onderzoek naar de potentie van aquathermie. De uitkomsten van deze quickscan waren destijds voldoende aanknopingspunt voor vervolgonderzoek.

Gemeente Hattem heeft Arcadis | Over Morgen gevraagd verdiepend onderzoek te doen naar de haalbaarheid en betaalbaarheid van een grootschalig warmtenet op basis van aquathermie, en actuele ontwikkelingen daarin mee te wegen. Op deze route is door Arcadis | Over Morgen ‘no-go’ geadviseerd. De belangrijkste redenen staan hieronder en worden in de inleiding uitgebreider toegelicht. 1. De gebieds- en gebouwkenmerken van de gemeente Hattem lenen zich onvoldoende voor een warmtenet op deze schaal. Hattem heeft weinig hoogbouw. Er is weinig vastgoed in handen van één eigenaar, zoals woningcorporatie Triada, dat kan dienen als ‘startmotor’. Een Hattems warmtenet valt of staat met deelnamebereidheid van particuliere woningbezitters. Het vergt veel tijd dit te organiseren, en kent voor een warmtebedrijf een hoog zogeheten vollooprisico3. De eerste resultaten uit het Programma Aardgasvrije Wijken, waarin met soortgelijke ‘proeftuinen’ wordt geëxperimenteerd, laten zien dat soortgelijke projecten veel vertraging oplopen en/of structureel geld tekortkomen4. Arcadis | Over Morgen raadt gemeente Hattem daarom een dergelijk traject op dit moment af; 2. De ontwikkeling en uitbreiding van warmtenetten hapert door de voorziene inwerkingtreding van de Wet collectieve warmte (Wcw) op 1-1-20255.

Dit wetsvoorstel beoogt gemeenten meer regie te geven door de warmte-infrastructuur verplicht merendeels in publieke handen onder te brengen. Het voorstel vergroot echter ook de complexiteit, uitdagingen en risico’s voor gemeenten. De VNG signaleert dat veel gemeenten daarom niet meer kiezen voor de ontwikkeling van warmtenetten.6 Warmtebedrijven zoals Ennatuurlijk, Vattenfall en Eneco leggen voorlopig geen nieuwe netten aan in afwachting van een aangepast wetsvoorstel.7

1 Zie Gelders Energieakkoord: https://www.geldersenergieakkoord.nl/

2 Zie Transitievisie Warmte Hattem, pagina 4. 3 Vollooprisico: financieel risico voor een warmtebedrijf bij vertraging van het aansluiten of niet aansluiten van vastgoed op de warmte-infrastructuur. De

ontwikkeling van bronnen en aanleg van het leidingnetwerk is zeer kostbaar; als er te weinig afnemers aansluiten, kan het warmtebedrijf deze kosten onvoldoende dekken en gaan de aansluitkosten voor vastgoedeigenaren die wel deelnemen omhoog. 4 Zie o.a. EenVandaag.

5 Zie voor meer uitleg over de nieuwe Wcw: https://www.nplw.nl/documenten/handlerdownloadfiles.ashx?idnv=2601167

6 Zie berichtgeving VNG: https://vng.nl/nieuws/gemeenten-lopen-tegen-grenzen-aan-bij-warmtetransitie

7 Zie berichtgeving Ennatuurlijk; Vattenfall en Eneco.

3

3. Technologische innovaties van warmtepompen gaan hard en kosten dalen snel; collectieve warmte wordt duurder. Warmtepompen kunnen tegenwoordig hogere temperaturen (> 70 gr. C.) leveren en slechter geïsoleerde woningen verwarmen. Bij hoge temperaturen is de efficiëntie nog relatief laag maar in algemene zin neemt de efficiëntie van warmtepompen toe, en er worden steeds meer creatieve oplossingen bedacht waardoor dit voor meer woningen een goede oplossing kan zijn. Er zijn bijvoorbeeld PVT-warmtepompen in omloop die geen geluid maken, toestellen op natuurlijke koudemiddelen zoals propaan, en lucht-water warmtepompen zonder buitenunit. Gevolg van deze innovaties is dat deze ‘individuele route’ op dit moment in veel wijken aantrekkelijker wordt dan een collectief warmteproject. Bovendien laat deze route meer flexibiliteit aan bewoners om in hun eigen tempo te isoleren en over te stappen dan bij een collectieve aanpak, waarbij iedereen tegelijk de overstap maakt. De kosten van collectieve warmteprojecten nemen vooral toe. Gemeenten zijn soms gedwongen hun plannen voor warmtenetten daarop te pauzeren. Dit gebeurt bijvoorbeeld nu in Den Haag8, maar ook bij diverse eerder aangehaalde genoemde proeftuinen aardgasvrij; 4. Onderstation Hattem heeft geen capaciteit voor een boosterwarmtepomp die nodig is bij grootschalige aquathermie.

Liander liet in een interview weten tot minimaal eind 2028 en mogelijk zelfs tot 2031 geen capaciteit te kunnen realiseren om een grote ‘boosterwarmtepomp’ voor een aquathermieproject aan te sluiten. Als (alleen) hierop wordt ingezet voor het aardgasvrij maken van de Hattemse gebouwde omgeving, dreigt de doelstelling om 25% van de woningen in 2030 aardgasvrij te maken, niet gehaald te worden. Netcongestie beperkt evenzeer de mogelijkheden voor individuele warmtepompen. De verwachting is dat onderstation Hattem op basis van autonome groeiontwikkelingen in 2026 tegen haar grenzen loopt.9 5. Er is weinig (gemeentelijke) tijd en capaciteit om een warmtenet goed te kunnen voorbereiden, omdat het uitvoeren van regelingen voor isolatie en beperken van energiearmoede al veel aandacht vergt. Het Rijk legt met het Nationaal Isolatieprogramma de focus op het helpen van bewoners met (risico op) energiearmoede en op ondersteuning van kwetsbare woningeigenaren met isoleren. Gemeente Hattem ontvangt middelen vanuit de specifieke uitkering (SpUk) Lokale Aanpak Isolatie en de SpUk Energiearmoede. De bestedingsdeadlines hiervoor zijn eind 2025 en eind 2026, respectievelijk. Het voorbereiden en uitvoeren van deze regelingen vergt capaciteit van de gemeente, die hierdoor minder tijd overhoudt voor het voorbereiden en uitvoeren van collectieve warmteprojecten.

Bovenstaande factoren maken dat de ontwikkeling van een grootschalig warmtenet gevoed door aquathermie tot 2030 in Hattem onwaarschijnlijk is. Om de doelen te halen, is een ander perspectief nodig. Daarom heeft gemeente Hattem Arcadis | Over Morgen om advies gevraagd over transitiestappen die de komende jaren wél uitgevoerd kunnen worden. Deze oplegnotitie ‘van TVW naar WUP’ bevat voorgestelde acties om de Transitievisie warmte, gegeven alle beperkingen, toch zo goed mogelijk uit te voeren. In het vervolg van de notitie wordt in drie sporen uiteengezet hoe de gemeente zich kan voorbereiden op een nieuw Warmteprogramma (uiterlijk 2026) en volgende wijkuitvoeringsplannen: Spoor 1: isoleren i.c.m. individuele warmteoplossingen; Spoor 2: concretiseren van kansen voor kleinschaligere collectieve oplossingen; Spoor 3: verkennen van kansen voor hernieuwbare gassen in de oude binnenstad. Figuur 1 vat de geadviseerde acties per spoor voor de komende jaren samen. Arcadis | Over Morgen adviseert: 1. Een bestuurlijke topprioriteit te maken van de aanpak netcongestie door dit op de agenda van het portefeuillehoudersoverleg te zetten, én door een sessie met bestuurders in RES-verband te organiseren over dit thema. Er zullen immers regionale afspraken over benutten van de beschikbare capaciteit 8

Zie berichtgeving Gemeente Den Haag

9 Zie onderzoek naar capaciteit en congestie op het FGU-net: https://stateninformatie.flevoland.nl/Documenten/DOCUVITP-3191479-v6-Mededeling-m-b-t-

Verdere-duiding-impact-netcongestie-TenneT-en-Liander-voor-Flevopolder.PDF

4

moeten worden gemaakt. Netcongestie raakt niet alleen het thema c.q. de portefeuillehouder duurzaamheid, maar meerdere grote thema’s in het ruimtelijk domein; ook de woningbouwplannen, verduurzaming van mobiliteit en bedrijvigheid in de gemeente komen in het gedrang als er geen (groene) stroom beschikbaar is. 2. Een heidag te organiseren met de belangrijkste betrokken uitvoeringspartners in de warmtetransitie. Uit de gesprekken die zijn gevoerd met Powered by Hattem, Triada en Liander ontstaat het beeld dat de rol- en taakverdeling op dit moment onvoldoende duidelijk is. Een sessie waarin ieders drijfveren, kwaliteiten, taken en mandaat centraal staan gaat helpen om beter samen te werken. We adviseren de gemeente Hattem dit als regisseur van de warmtetransitie te initiëren. Hoofdstuk 4 bevat een voorstel voor de agenda van deze dag. 3. Snel te starten met het aanvragen van een soortenmanagementplan (SMP) voor natuurvriendelijk isoleren. Zonder (pre-)SMP loopt de uitvoering van isolatiemaatregelen vertraging op. Als de gemeente kan aantonen dat zij een SMP in aanvraag heeft, kan de provincie een tijdelijke ontheffing afgeven waarmee isolatieacties voor spouw en dak door kunnen gaan. 4. Op korte termijn met het waterschap en de RES in contact te treden over de beschikbaarheid van lokaal geproduceerde duurzame gassen.

Deze oplossing is in de TVW het meest kansrijk bevonden voor het centrumgebied. Voorafgaand aan het opstellen van het nieuwe Warmteprogramma is het belangrijk te weten óf, en zo ja, onder welke voorwaarden dit een goede oplossing voor dit gebied blijft. Onderzoek in elk geval de warmtevraag van dit gebied, het beschikbare aanbod en de productie- en leveringskosten en eventuele onrendabele top. De Rijksdienst Cultureel Erfgoed voert in Amersfoort en Middelburg ook onderzoek uit naar het perspectief voor monumentale binnensteden; we adviseren hen daarover te raadplegen. 5. In Noord-Veluws verband te onderzoeken op welke thema’s binnen de warmtetransitie / RSW / isolatieen energiearmoede-aanpak regionaal kan worden opgetrokken. In overleg met de projectgroep is al gesproken over het gezamenlijk opzetten van een VvE-verduurzamingsaanpak, het opleiden van energiecoaches of het bieden van een hulplijn voor eigenaren van monumenten. Het Rijk heeft NPLWprocesgelden beschikbaar gesteld. Mogelijk kunnen deze hiervoor worden benut. Ook het aanstellen van een warmteregisseur kan bijvoorbeeld vanuit deze middelen worden betaald. Hij/zij kan de kansen voor collectieve warmte verder onderzoeken. In bijlage 4 is een profielschets opgenomen. Onderstaande figuur vat de acties per spoor samen.

5

Individueel

Collectief

Hernieuwbaar gas

•Maak een meerjaren plan van het isolatieplan •Maak onderscheid in doelgroepen en biedt maatwerk aan •Neem natuurinclusief isoleren op als thema in het meerjarig isolatieprogramma •Onderzoek (verder) wat in regionaal verband kan worden opgepakt (VvE's, monumenten, enz.) •Maak afspraken met uitvoeringspartners over monitoring en databeheer •Blijf het isolatieprogramma tussentijds bijstellen en evalueren •Benadruk het verband van uitbreiding van de capaciteit op het elektriciteitsnet •Stel een warmteregisseur aan (bv. met NPLW-gelden) die met collectieve kansen aan de slag gaat •Prioriteer de bestaande kansen (bv. NTP / zwembadgebied / koppelkansen bij projecten Triada) •Onderzoek of in gebieden met een hoge warmtevraag kansen zijn voor WKO-systemen •Ga in gesprek met de parkmanagementorganisaties van bedrijventerreinen •Neem de regie op de ondergrond bij nieuwbouwprojecten

•Onderzoek of lokale levering van hernieuwbaar gas mogelijk is met WS Vallei & Veluwe •Onderzoek de match in warmtevraag van monumenten in de binnenstad •Ga in overleg met het Rijk over het verduurzamingsperspectief voor monumentale binnensteden.

Figuur 1: samenvatting strategie en acties van de drie sporen.

1.

Inleiding

Gemeente Hattem brengt de Transitievisie Warmte (TVW, 2020) in uitvoering en zet vervolgstappen om de gebouwde omgeving aardgasvrij te maken. De TVW stelt als doel om in 2050 een volledig aardgasvrije gebouwde omgeving in Hattem te hebben. Pagina 4 van de TVW benoemt voor 2030 het tussendoel om minimaal 1.400 woningen aardgasvrij te hebben gemaakt. Eén van de stappen die is gezet om de TVW uit te voeren is een onderzoek of aquathermie voor heel Hattem uitkomst biedt als haalbaar en betaalbaar alternatief voor aardgas. Op deze route is door Arcadis | Over Morgen ‘no-go’ geadviseerd, omdat aan diverse aspecten van een succesvol grootschalig collectief warmteproject niet of onvoldoende is voldaan. In overleg met de gemeente is afgesproken in te zetten op transitiestappen die de komende jaren wél uitgevoerd kunnen worden. Deze oplegnotitie ‘van TVW naar WUP’ gaat in op de acties die de gemeente kan uitvoeren in de aanloop naar het Warmteprogramma (2026) en wijkuitvoeringsplannen.

1.1 Een aanpak in drie sporen Gemeente Hattem staat voor een aantal belangrijke uitdagingen in de warmtetransitie: netcongestie10; schaarse beschikbaarheid van duurzame gassen en de oproep vanuit minister de Jonge gebruik hiervan te beperken11; natuurvriendelijk isoleren12; en capaciteit om tijdig alle specifieke uitkeringen uit te geven en parallel WUP’s en 10 Zie rapport ‘Congestiegebied Hattem’ van Liander en de TenneT-studie netuitbreiding FGU-net voor meer details.

11 In een Kamerbrief van 20-07-2023 over de verduurzaming van de gebouwde omgeving roept minister De Jonge op om het voornemen om groen gas of

waterstof als transitiestrategie in te zetten voor de gebouwde omgeving te wijzigen waar mogelijk te wijzigen in een andere duurzame bron: “Het is belangrijk om te benadrukken dat waterstof én groen gas, zelfs na 2030, slechts in beperkte mate beschikbaar zullen zijn voor het verwarmen van gebouwen. Mocht u groen gas of waterstof als transitiestrategie in uw Transitie Visie Warmte (TVW) hebben opgenomen, dan adviseren wij u dit voornemen waar mogelijk te wijzigen in een andere duurzame bron” (pagina 3). 12 Zie webpagina Volkshuisvesting Nederland ‘Natuurvriendelijk isoleren: je woning verduurzamen zonder vleermuizen te schaden’ voor meer informatie.

6

kleinschaligere collectieve warmteprojecten op te starten. Deze oplegnotitie ‘van TVW naar WUP’ zet met die context in het achterhoofd in drie sporen uiteen welke acties de gemeente kan ondernemen: (1) Individuele oplossingen, zoals (hybride) warmtepompen; (2) Kleinschalige collectieve oplossingen (zoals bronnetten); (3) Collectieve oplossingen met hernieuwbaar gas (zoals groen gas of waterstof). Deze sporen corresponderen met de drie hoofdinfrastructuren van alternatieven voor aardgas en komen voort uit de Transitievisie Warmte (2020). Daaruit blijkt dat circa 85% van Hattem een individuele, all-electric warmteoplossing als eindbeeld heeft. Woningen waar het gasnet voorlopig blijft liggen en woningen die aangesloten zijn op een warmtenet omvatten respectievelijk circa 10% en 5% van de woningvoorraad13. Individuele oplossingen ziet Arcadis | Over Morgen op dit moment als meest kansrijke spoor voor de Hattemse warmtetransitie. Bewoners en verhuurders isoleren, al dan niet geholpen door gemeentelijke en landelijke ondersteuning, hun huis en maken zich klaar voor een aardgasvrije oplossing. Deze route vergt minder voorbereiding en regie van de gemeente dan het realiseren van collectieve oplossingen of het overstappen op hernieuwbare gassen.

Deze routes noodzaken immers dat iedereen in één keer overstapt op het warmtenet vanwege het vollooprisico; of op een hernieuwbaar gas als waterstof (er kan maar één soort gas tegelijk door het netwerk). Toch spelen ook binnen het individuele spoor grote uitdagingen. De meest belangrijke is de netcongestieproblematiek. Uit het gesprek met Liander en een studie van TenneT blijkt dat onderstation Hattem naar verwachting al in 2026 haar maximale capaciteit bereikt. Het onderstation van Hattem is opgebouwd uit 4 delen waar Hattem, Heerde, Oldebroek en een deel van Epe onder vallen. Recentelijk heeft Liander afgekondigd dat het onderstation van Hattem ‘op slot’ is gegaan. Dat betekent dat grootverbruikers geen nieuwe aansluitingen meer krijgen. Vooralsnog worden kleinverbruikers wel aangesloten, maar voor Hattem ziet Liander ook voor deze aansluitingen in de toekomst een uitdaging. Op dit moment lijkt de bouw en verduurzaming van woningen tot 2025 gefaciliteerd te worden en vanaf 2026 niet meer (overigens niet alleen in Hattem, maar ook in de andere gebieden die vanuit dit station worden gevoed). Liander is in gesprek met Tennet om de capaciteit uit te kunnen breiden, maar dit duurt naar verwachting nog meerdere jaren. Daarnaast moeten er eerst vier andere stations verzwaard worden, alvorens er meer capaciteit in het gebied beschikbaar is. De planning is nu dat dat tot 2029 duurt.

Voor onderstation Hattem is de planning afgegeven om te verzwaren in 2031. De netcongestieproblematiek maakt het lastig om de Transitievisie Warmte gerealiseerd te krijgen. We adviseren de gemeente hier een bestuurlijke topprioriteit van te maken door dit op de agenda van het portefeuillehoudersoverleg te zetten, én door een sessie met bestuurders in RES-verband te organiseren over dit thema. Er zullen immers regionale afspraken over benutten van de beschikbare capaciteit moeten worden gemaakt. Netcongestie raakt niet alleen het thema c.q. de portefeuillehouder duurzaamheid, maar meerdere grote thema’s in het ruimtelijk domein; ook de woningbouwplannen, verduurzaming van mobiliteit en bedrijvigheid in de gemeente komen in het gedrang als er geen (groene) stroom beschikbaar is. Tot die tijd is isoleren de beste strategie om energie te besparen en doelen voor 2030 te halen. In deze notitie en bijlagen wordt deze strategie primair uitgewerkt. Voor de andere twee sporen zijn bouwstenen aangeleverd die de gemeente Hattem zelf nader kan concretiseren. Arcadis | Over Morgen adviseert gemeente Hattem hierna in te zetten op het opstellen van WUPs en de herijking van het Warmteprogramma, uiterlijk in 2026. Als de Wet generieke instrumenten warmtetransitie (WGIW) naar verwachting in werking treedt op 1 juli 2024, krijgen alle gemeenten namelijk een aanwijsbevoegdheid.

Dit is een mogelijkheid (maar géén verplichting) om gebieden aan te wijzen die voor een bepaalde datum overgaan op een duurzaam alternatief voor aardgas.14 Daarbij dient een redelijke termijn in acht te worden genomen (minimaal 8 jaar). Deze rapportage dient als voorsortering op de nieuwe WGIW door samen te onderzoeken wat een

13 Meer informatie over de warmteoplossingen per wijk in de gemeente Hattem is te vinden in hoofdstuk 2.

14 Bron: https://vng.nl/nieuws/wgiw-geeft-gemeenten-instrumenten-voor-regie-warmtetransitie

7

passende warmteoplossing per gebied is, en voor elke oplossingsrichting (individueel elektrisch / warmtenet / hernieuwbaar gas) een strategie uit te werken, zodat daarna wijkuitvoeringsplannen gemaakt kunnen worden. 1.2 ‘No go’ op aquathermie als oplossing voor heel Hattem Eind 2020 is de Hattemse Transitievisie Warmte (TVW) opgesteld. Daarin is afgesproken in 2050 een aardgasvrije gebouwde omgeving te hebben. In de TVW is per wijk bekeken welk duurzaam alternatief voor aardgas in dat gebied de laagste maatschappelijke kosten oplevert: individuele warmteoplossingen (‘warmtepompen’); hernieuwbare gassen (groen gas of waterstof); of warmtenetten. Isoleren tot een doelmatig niveau is daarbij benoemd als spijtvrije en prioritaire maatregel, ongeacht de uiteindelijke route. Na het vaststellen van de TVW zijn er diverse vervolgacties ondernomen. Eén daarvan is een quickscan door Royal HaskoningDHV naar de technische en economische haalbaarheid van thermische energie uit oppervlaktewater (TEO). De conclusies en aanbevelingen uit de quickscan boden voldoende aanknopingspunten om een dergelijk systeem verder te onderzoeken. Gemeente Hattem heeft Arcadis | Over Morgen gevraagd om een verdiepend haalbaarheidsonderzoek uit te voeren, gericht op de realisatie van aquathermie als duurzame warmtevoorziening voor de gehele gemeente Hattem.

Aan het eind van fase 1 is ‘no go’ geadviseerd op een TEO-warmtenet voor de gehele gemeente Hattem. Reden hiervoor is dat aan diverse succesfactoren voor een warmteproject van deze omvang onvoldoende is voldaan (zie ook het kader hieronder). 1. De gebieds- en gebouwkenmerken van de gemeente Hattem lenen zich onvoldoende voor een warmtenet op deze schaal. Hattem heeft weinig hoogbouw. Ook is er onvoldoende vastgoed in de handen van één eigenaar, zoals woningcorporatie Triada, dat kan dienen als ‘startmotor’ voor een grootschalig collectief warmteproject. Een Hattems warmtenet zou grotendeels afhankelijk worden van de bereidheid van particuliere woningbezitters om deel te nemen. Dit vergt veel tijd om deelnamebereidheid te organiseren, en is ook bij bijvoorbeeld 80% deelname nog altijd een risicovolle onderneming voor de gemeente vanwege de ‘opt-out’ mogelijkheid die bewoners houden. Voor een warmtebedrijf kleeft aan een dergelijk warmtenet ook een hoog zogeheten vollooprisico 15 . De eerste resultaten uit het Programma Aardgasvrije Wijken, waarin met flinke subsidies wordt geëxperimenteerd met collectieve warmteoplossingen voor wijken (zogeheten ‘proeftuinen’), laten zien dat soortgelijke projecten veel vertraging oplopen en/of structureel geld tekortkomen16. Arcadis | Over Morgen raadt gemeente Hattem daarom een dergelijk traject op dit moment af;

Succesfactoren voor opstarten van collectieve warmteprojecten ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢ ➢

➢ ➢

Hoog aansluittempo om het vollooprisico te beperken Geconcentreerde, langjarige, voorspelbare warmtevraag (min. 30 woningequivalenten per hectare) Duurzame bron dicht in de buurt van de afzetmarkt Lage productiekosten van warmte Hoge leveringszekerheid van de bron (evt. extra warmtebron voor pieklast) Fall-back opties als de bron (tijdelijk) wegvalt Duidelijke initiatiefnemer/trekker voor het warmteproject (Interne en externe) projectorganisatie met scherp afgebakende rollen en verantwoordelijkheden Voldoende netcapaciteit voor boosterwarmtepompen als sprake is van een laagwaardige bron Merendeels publiek eigendom van warmte-infrastructuur en/of het warmtebedrijf Maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak

2. De ontwikkeling en uitbreiding van warmtenetten hapert door de voorziene inwerkingtreding van de Wet ➢ collectieve warmte (Wcw) op 1-1-2025 17 . Met dit wetsvoorstel wordt beoogd gemeenten meer regie te geven door de warmte-infrastructuur verplicht merendeels in publieke handen onder te brengen. De complexiteit, uitdagingen en risico’s voor gemeenten worden daarmee echter ook groter. De VNG 15 Vollooprisico: financieel risico voor een warmtebedrijf bij vertraging van het aansluiten of niet aansluiten van vastgoed op de warmte-infrastructuur. De

ontwikkeling van bronnen en aanleg van het leidingnetwerk is zeer kostbaar; als er te weinig afnemers aansluiten, kan het warmtebedrijf deze kosten onvoldoende dekken en gaan de aansluitkosten voor vastgoedeigenaren die wel deelnemen omhoog. 16 Zie o.a. EenVandaag.

17 Zie voor meer uitleg over de nieuwe Wcw deze visual: https://www.nplw.nl/documenten/handlerdownloadfiles.ashx?idnv=2601167

8

signaleert dat veel gemeenten daarom niet meer kiezen voor de ontwikkeling van warmtenetten. 18 Warmtebedrijven Ennatuurlijk, Vattenfall en Eneco maakten al kenbaar geen nieuwe netten aan te leggen of bestaande netten uit te breiden als het wetsvoorstel voor de Wcw niet wijzigt.19 3. De technologische innovaties van warmtepompen gaan hard en kosten dalen snel; collectieve warmte wordt juist duurder. Bij andere gemeenten waar Arcadis | Over Morgen op dit moment bezig is de Transitievisie Warmte te herijken, ontstaat het beeld dat wijken die voorheen collectieve oplossingen als eindbeeld hadden nu voordeliger aardgasvrij gemaakt kunnen worden met warmtepompen. Hybride kan daarin een rendabele tussenstap zijn, die bovendien het elektriciteitsnet ontlast. Warmtepompen kunnen tegenwoordig hogere temperaturen (> 70 gr. C.) leveren waarmee ook slechter geïsoleerde woningen kunnen worden verwarmd. Verder neemt de efficiëntie van warmtepompen (‘SCOP’) snel toe, en worden steeds meer creatieve oplossingen bedacht om het benodigde ruimtebeslag in- en om de woning te beperken.

Zo bestaan er inmiddels lucht-water warmtepompen zonder buitenunit, zijn er warmtepompen met afwijkende buffervaten die bijvoorbeeld op een vliering passen, neemt de milieuimpact van warmtepompen af door inzet van natuurlijk koudemiddel R290 (propaan), zijn er PVTwarmtepompen in omloop die geen geluid maken, enzovoorts. Gevolg van deze innovaties is dat deze ‘individuele route’ op dit moment in veel wijken aantrekkelijker wordt dan een collectief warmteproject. Bovendien laat deze route meer flexibiliteit aan bewoners om in hun eigen tempo te isoleren en over te stappen dan bij een collectieve aanpak, waarbij iedereen tegelijk de overstap maakt. De kosten van collectieve warmteprojecten nemen op veel plekken juist toe. Gemeenten zijn soms gedwongen hun plannen voor warmtenetten daarop te herzien. Dit gebeurt bijvoorbeeld nu in Den Haag20 maar ook in de eerder aangehaalde proeftuinen aardgasvrij; 4. Onderstation Hattem heeft geen capaciteit voor een boosterwarmtepomp die nodig is bij grootschalige aquathermie. De benodigde temperatuursprong naar 70 graden C. om alle woningen in Hattem met oppervlaktewater van 10 of 15 graden comfortabel te kunnen verwarmen noodzaakt een grote ‘boosterwarmtepomp’. Als ook monumenten in de binnenstad overstappen op een warmtenet, is mogelijk blijvend een nog hogere aanvoertemperatuur nodig (80 of 90 gr. C.). Deze vraagt veel elektriciteit.

Liander kan een dergelijke grootverbruikaansluiting de komende jaren niet realiseren door congestie op het net. In een interview liet Liander weten tot minimaal eind 2028 en mogelijk zelfs tot 2031 geen extra capaciteit te kunnen realiseren een dergelijke energiecentrale aan te kunnen sluiten. Als (alleen) op grootschalige aquathermie wordt ingezet voor het aardgasvrij maken van de Hattemse gebouwde omgeving, dreigt de doelstelling om 25% van de woningen in 2030 aardgasvrij te maken niet gehaald te worden. 5. Er is weinig tijd en capaciteit om een warmtenet goed te kunnen voorbereiden, omdat het uitvoeren van regelingen voor isolatie en beperken van energiearmoede al veel aandacht vergt. Het Rijk legt met het Nationaal Isolatieprogramma de focus op het helpen van bewoners met (risico op) energiearmoede en op ondersteuning van kwetsbare woningeigenaren met isoleren. Gemeente Hattem ontvangt middelen vanuit de specifieke uitkering (SpUk) Lokale Aanpak Isolatie en de SpUk Energiearmoede. De bestedingsdeadlines hiervoor zijn eind 2025 en eind 2026, respectievelijk. Het voorbereiden en uitvoeren van deze regelingen vergt capaciteit van de gemeente, die hierdoor minder tijd overhoudt voor het voorbereiden en uitvoeren van collectieve warmteprojecten.

1.3 Doorlopen proces In de zoektocht naar haalbare alternatieven is een proces doorlopen waarin verschillende bijeenkomsten hebben plaatsvonden. Deze bestond uit één-op-één gesprekken met woningcorporatie Triada, netbeheerder Liander en 18 Zie https://vng.nl/nieuws/gemeenten-lopen-tegen-grenzen-aan-bij-warmtetransitie

19 Zie berichtgeving Ennatuurlijk; Vattenfall en Eneco.

20 Zie berichtgeving Gemeente Den Haag

9

energiecoöperatie Powered by Hattem. In het voortraject is daarnaast meermaals gesproken met een projectgroep waarin ook Rijkswaterstaat en Waterschap Vallei en Veluwe zitting namen. In december 2023 is een klankbordgroep georganiseerd op het gemeentehuis in Hattem waarbij Triada en ambtenaren met verschillende portefeuilles binnen de gemeente Hattem (communicatie, duurzaamheid, erfgoed en wonen) vertegenwoordigd waren. 1.4 Leeswijzer Deze rapportage is als volgt opgebouwd. De hoofdstukken 2 en 3 gaan in op de ‘wat’-vraag. Wat is de gekozen warmteoplossing per wijk? En wat is de opgave waar we voor staan? Een verdieping op de drie sporen: Individuele oplossingen, zoals (hybride) warmtepompen; kleinschalige collectieve oplossingen (zoals bronnetten) en collectieve oplossingen met hernieuwbaar gas (zoals groen gas of waterstof) wordt toegelicht in de hoofdstukken 4 en 5. In deze hoofdstukken wordt ingegaan op de ‘hoe’-vraag: hoe zorgen we ervoor dat de gemeente Hattem stappen (kan blijven) zetten in het verduurzamen van de gebouwde omgeving?

10

2. Wijkanalyse – warmteoplossing per wijk Vanuit de TVW komen er drie warmtealternatieven voor Hattem naar voren: all-electric, voorlopig gasnet laten liggen, of een warmtenet. Deze warmtealternatieven worden weergegeven in een kaart. Aan de hand van deze warmteoplossingen onderscheiden we drie sporen: individuele warmte, collectieve warmte en hernieuwbaar gas. Figuur 2 laat het eindbeeld voor het warmtealternatief uit de Transitievisie Warmte zien. Circa 85%% van Hattem heeft een individuele, all-electric warmteoplossing als eindbeeld. Woningen waar het voorlopig gasnet blijft liggen en woningen die aangesloten zijn op een warmtenet bevatten respectievelijk circa 10% en 5% van de woningvoorraad.

Figuur 2: eindbeeld voor het warmtealternatief uit de TVW. Figuur 3 laat kansrijke panden en clusters voor collectieve warmte zien. Bij elkaar opgeteld gaat het om circa 200 woningequivalenten waar collectieve warmte lagere maatschappelijke kosten oplevert dan een all-electric eindbeeld. Deze panden concentreren zich hoofdzakelijk in drie clusters waarin zich ruim 130 woningen bevinden. Het aantal kansrijke panden en woningen voor collectieve warmte is daarmee zeer beperkt.

11

Figuur 3: kansrijke panden en clusters voor collectieve warmte. Zoals eerder benoemd sluiten de gebieds- en bebouwingskenmerken van Hattem onvoldoende aan bij de randvoorwaarden voor een grootschalig warmtenet. Collectieve warmteoplossingen zijn er echter ook op kleinere schaal. Bijvoorbeeld voor één of enkele gebouwen of één straat of kleine buurt. Dit niveau is mogelijk wel interessant voor de clusters. In gebouwen waarin al een collectieve verwarmingsinstallatie aanwezig is, zoals in schaalniveau 2 in figuur 4, kan een collectieve warmtepomp voordeliger zijn dan individuele oplossingen. Voor een collectief systeem hoeven immers weinig inpandige aanpassingen aan de warmte-afgiftesystemen te worden gedaan. Triada onderzoekt deze oplossing voor enkele van haar complexen, waaronder de Allershoeve. Collectieve oplossingen zoals bedoeld in schaalniveau 3 kunnen interessant zijn voor nieuwbouw. Dan moet wel sprake zijn van een substantieel deel gestapelde bouw en de woningen moeten binnen afzienbare tijd worden gerealiseerd. De ontwikkelingen op ’t Veen zijn voor dit project ook ter sprake gekomen. Deze verlopen echter grotendeels organisch. Of een collectieve oplossing daar haalbaar is, zal door de ontwikkelaars per fase nader moeten worden bekeken.

Figuur 4: schaalniveaus aardgasvrije warmteoplossingen. 12

In het oudste deel van Hattem komt in figuur 2 de strategie ‘voorlopig laten liggen gasnet’ als transitiepad naar voren. Op termijn zal echter ook dit gebied aardgasvrij moeten worden. Dit kan door in het bestaande gasnetwerk gebruik te maken van groen gas, dat technisch dezelfde samenstelling heeft als aardgas. Daarmee kan fossielvrij en in principe met behoud van bestaande ketels verwarmd worden, al is wel een aanpassing aan kooktoestellen nodig. Groen gas wordt doorgaans gemaakt van biogas. Biogas heeft een andere samenstelling dan groen gas, kent kwaliteitsfluctuaties door het jaar heen, en mag door Liander niet worden vervoerd binnen de huidige gaswet. Wel kan het dus worden omgezet in groen gas. Groen gas kan mogelijk ook heel lokaal of in elk geval binnen de regio Noord-Veluwe geproduceerd en getransporteerd worden, bijvoorbeeld bij rioolwaterzuiveringen. Naast groen gas zijn de meeste aardgasleidingen ook geschikt voor het transport van waterstof. CV-ketels dienen dan wel vervangen te worden door toestellen die met waterstof overweg kunnen en gaskookplaten moeten worden vervangen door inductiekookplaten. Wel gaat veel efficiency verloren bij het omzetten van schone elektriciteit in waterstof en daarna in warmte in waterstofketels.

Voor hernieuwbare gassen in het algemeen geldt bovendien dat de beschikbaarheid zeer schaars is, en dat de toepassing voor de gebouwde omgeving ter discussie staat omdat de industrie en logistiek op dit moment voor productieprocessen of zwaar transport geen ander alternatief voorhanden hebben. Minister De Jonge heeft in een Kamerbrief in de zomer van vorig jaar opgeroepen om zoveel mogelijk gebruik te maken van andere oplossingen in de gebouwde omgeving: “mocht u groen gas of waterstof als transitiestrategie in uw Transitie Visie Warmte (TVW) hebben opgenomen, dan adviseren wij u dit voornemen waar mogelijk te wijzigen in een andere duurzame bron” (Kamerbrief voortgang verduurzaming gebouwde omgeving, juli 2023, pagina 3). Ongeacht de uiteindelijke warmteoplossing is energiebesparing door betere isolatie voor het grootste deel van de Hattemse woningvoorraad een eerste stap die vaak wel uitgevoerd kan worden. Hoofdstuk 5 gaat in op de opgave om de woningvoorraad in Hattem ‘transitiegereed’ te maken; dat wil zeggen dat woningen voldoende geïsoleerd zijn om de overstap te kunnen maken op een aardgasvrije, lage temperatuuroplossing.

13

3. Inzicht opgave ‘transitiegereed Hattem’ In hoofdstuk drie wordt de opgave om de woningvoorraad in Hattem ‘transitiegereed’ te maken inzichtelijk gemaakt. Daarmee is de doelstelling ‘transitiegereed Hattem’ een operationele doelstelling die aangeeft hoeveel woningen er in Hattem per jaar moet worden geïsoleerd. In de berekening komt naar voren wat het effect is van stapsgewijze isolatie en naar welk isolatieniveau geïsoleerd dient de worden om over te stappen op een aardgasvrije verwarming (de landelijke Standaard voor woningisolatie). 4.1 Isolatieniveau transitiegereed Hattem Energiebesparing is een randvoorwaarde voor aardgasvrije verwarming, aangezien de verschillende aardgasvrije alternatieven voor verwarmen met aardgas vaak werken met lagere temperaturen dan de cv-ketel op aardgas. Hierdoor is isolatie een noodzakelijke tussenstap. Daarnaast levert energiebesparing op zichzelf ook al een CO2-besparing op. Het leidt tot een lagere energierekening en leidt vaak ook tot een comfortabelere en gezondere woning met minder tocht en vocht, mits de isolatie gecombineerd wordt met energiezuinige ventilatie. Er is een landelijke Standaard voor woningisolatie. Deze standaard geeft aan wanneer een woning goed genoeg is geïsoleerd om aardgasvrij te worden. De landelijke standaard voor woningisolatie wordt gebruikt om inzicht te krijgen in de isolatieopgave.

Meer informatie over de landelijke Standaard is te vinden in de bijlage. 4.2 Berekening inzicht in de opgave ‘transitiegereed Hattem’ Er zijn ca. 5.600 woningen in Hattem. Hiervan voldoen waarschijnlijk ca. 4.800 woningen nog niet aan de Standaard21. Te verwachten is dat die woningen niet in één keer naar de Standaard geïsoleerd zullen worden. Woningen zullen in stappen naar de Standaard geïsoleerd worden, afhankelijk van natuurlijke momenten zoals verhuizing, de beschikbaarheid van voldoende financiële middelen, de mate waarin een woning al geïsoleerd is, en de technische (on)mogelijkheden van de woning. Daarnaast isoleren de meeste mensen maar één bouwdeel per keer. Koplopers en verhuurders zullen vaker meerdere bouwdelen in één keer aanpakken, bijvoorbeeld bij renovatie. Gemiddeld gaan we ervan uit dat er 1,2 bouwdelen per ingreep worden aangepakt. Om een woning op de Standaard te brengen, is soms betere isolatie van één bouwdeel nodig (dak, vloer, gevel, glas) en soms van alle vier, of iets er tussenin. Gemiddeld gaan we ervan uit dat 2,5 bouwdeel nog beter geïsoleerd moet worden voordat een woning op de Standaard zit. In Hattem zullen er dan ruim 8,6 duizend ingrepen moeten plaatsvinden om de hele woningvoorraad op de Standaard te brengen.

Bij het aantal meergezinswoningen (appartementen) valt het op dat het aantal isolatie-ingrepen veel kleiner is dan bij eengezinswoningen. Dit komt omdat ingrepen aan meergezinswoningen het gehele pand betreffen. In andere woorden, per ingreep worden alle woningen in het pand aangepakt, waardoor in één keer een groep woningen wordt verduurzaamd. Denk bijvoorbeeld aan gevelisolatie van een appartementencomplex. Indicator22 Aantal woningen Aantal woningen waarschijnlijk nog niet op de Standaard Inschatting aantal isolatie-ingrepen Waarvan bij eengezinswoningen Waarvan bij meergezinswoningen Tabel 1: isolatieopgave Hattem

Waarde ~5.600 ~4.800 ~8.600 ~8.425 ~175

21 De Isolatiestandaard bij woningen zijn woningen met een bouwjaar van 2005 of recenter of die beschikken over een afgemeld energielabel A of beter.

22 Bron aantal woningen in woningvoorraad en bouwjaren: BAG, 2023. Bron voor energielabels: RVO, 2023.

14

Vervolgens zijn er verschillende tempo’s denkbaar tot het komen tot een geïsoleerde woningvoorraad. Een rechte lijn naar de doelstelling betekent een vast aantal isolatie ingrepen per jaar. Een scenario met een ‘versnellingscurve’ is ook denkbaar, waarbij het tempo komende jaren wat lager ligt maar daarna steeds verder oploopt. Sturen op dit scenario is onwenselijk omdat het risico is dat de gemeente achter gaat lopen op de doelstelling. Vertraging kan in de praktijk wel ontstaan als het isolatietempo een paar jaar nodig heeft om te versnellen als gevolg van beschikbare capaciteit binnen de gemeente en externe factoren zoals prijzen en capaciteit bij uitvoeringspartners.

Aantal ingrepen tot 2050 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0

Lineair tempo (2050)

Exponentieel tempo (2050)

Figuur 5: Aantal isolatie ingrepen tot 2030, uitgesplitst in lineair en exponentieel tempo. 4.3 Opgave naar eigendomscategorieën De opgave is concreter gemaakt door deze op te splitsen in enkele eigendomscategorieën en onderscheid te maken tussen koopwoningen, huurwoningen corporatiebezit en particuliere huurwoningen (zie tabel 2). Categorie23 Waarde Koopwoningen ~3.600 Aantal woningen Huurwoningen corporatiebezit ~1.100 Aantal woningen Particuliere huurwoningen ~180 Aantal woningen Tabel 2: Opgave uitgesplitst naar eigendomscategorie.

23 Bron voor eigendomsdata: Kadaster, 2023.

15

4. Verdieping op het spoor individuele warmte Hoofdstukken 5, 6 en 7 zijn verdiepende hoofdstukken die de strategie met bijbehorende acties bevatten over de drie sporen: individuele warmte, collectieve warmte en hernieuwbaar gas. De strategie en acties voor het individuele spoor zijn het meest uitgebreid uitgewerkt, omdat 85% van Hattem dit als voorkeursstrategie heeft vanuit de TVW. Hoofdstuk 5 bevat overwegend procesmatig advies; hoofdstuk 6 bevat een toelichting op het activiteitenprogramma dat hoort bij bijlage 3. Voor de sporen collectieve warmte en groen gas werkt hoofdstuk 7 bouwstenen uit die door de gemeente zelf nader geconcretiseerd kunnen worden. In de hoofdstukken zijn de resultaten uit de verschillende werksessies, gesprekken met Liander, Triada en Powered by Hattem meegenomen, aangevuld met adviezen van Arcadis | Over Morgen.

5.1 Hattems Isolatieplan (voor de 1e tranche van het NIP) Gemeente Hattem gaat woningeigenaren stimuleren om hun woning te isoleren om zo de vraag naar aardgas, en de daarmee gepaarde CO2-uitstoot, te verminderen. Woningeigenaren die financieel moeite hebben hun woning te isoleren worden hierin ondersteund via de Specifieke Uitkering Lokale Aanpak Isolatie (SpUk LAI). Dit is een uitkering van het Rijk aan gemeenten in drie tranches, met als landelijk doel om in 2030 minimaal 750.000 koopwoningen met DEFG-label en lage WOZ-waarde een grote isolatiesprong te laten maken. Deze doelstelling is opgenomen in actielijn 1 van het Nationaal Isolatieprogramma (NIP). Het NIP beoogt in totaal in 2030 tweeëneenhalf miljoen woningen beter te hebben geïsoleerd (750.000 koopwoningen op eigen kracht, 750.000 woningen via de Lokale aanpak isolatie en 1.000.000 huurwoningen via sociale en particuliere verhuurders).

Figuur 6: Actielijnen uit het NIP. Gemeente Hattem heeft in oktober 2023 een plan van aanpak opgesteld voor de 1e tranche voor actielijn 1 uit het NIP. Daarin wordt aangegeven hoe de gemeente woningeigenaren die dit onvoldoende op eigen kracht kunnen, gaat helpen om hun vloer of bodem, glas, dakisolatie (via binnenkant woning of middels DIY-methode24) te isoleren. In dit hoofdstuk beschrijven we de hoofdlijnen uit het Hattems Isolatieplan en schetsen we ons advies om dit programma te bestendigen voor volgende tranches van het NIP.

24 Voor dakisolatie bestaat de mogelijkheid om dit via een “do-it-yourself” (DIY) methode aan te bieden. Deze

methode is goedkoper dan het laten isoleren door een bedrijf en kan daarom interessant zijn voor veel woningeigenaren (Hattems Isolatieplan, 2023).

16

De gemeente Hattem onderscheidt binnen de totale ‘NIP-actielijn 1-doelgroep’ vier subdoelgroepen. De WOZwaardegrens is bepalend voor het aanbod dat zij ontvangen: •

Kenmerken groep A: eengezinswoningen, koop, DEFG, WOZ ≤ € 255.000 Subsidie: € 1.750 voor isolatiemaatregelen

•

Kenmerken groep B: eengezinswoningen, koop, DEFG, WOZ > € 255.001 en WOZ < NHG Subsidie: € 750 voor isolatiemaatregelen

•

Kenmerken groep C: eengezinswoningen, koop, DEFG, WOZ < NHG, voorwaarden energietoeslag Subsidie: € 4.000 voor isolatiemaatregelen

•

Kenmerken groep D: eengezinswoningen, koop, DEFG, WOZ > NHG-grens Geen subsidie, geen huisgesprek en bespaarplan, wel uitnodiging om mee te doen aan collectieve inkoopactie

Woningeigenaren ontvangen een brief namens de gemeente die afgestemd is op hun WOZ-waarde. Daarin staat een QR-code met een link naar de uitnodiging om deel te nemen aan een collectieve inkoopactie voor isolatiemaatregelen in hun woning. Na de aanmelding komt er bij doelgroepen A, B en C een onafhankelijke adviseur langs die een bespaarplan opstelt en adviseert welk isolatiemaatregel het beste bij de woning past. Hier wordt ook duidelijk gemaakt of er nog kosten overblijven na aftrek van de beschikbaar gestelde SpUk-LAI subsidie. De subsidie wordt in mindering gebracht op de factuur, zodat de woningeigenaar niet het subsidiebedrag eerst zelf dient voor te schieten. Alleen het eventuele restbedrag dat overblijft ná het aftrekken van de subsidie dient betaald te worden door de woningeigenaar. Indien er dus nog een restbedrag op de factuur overblijft, wordt de woningeigenaar geadviseerd en ondersteund met het aanvragen van de ISDE-subsidie die beschikbaar gesteld is vanuit de Rijksoverheid. Daarnaast wordt er gekeken naar eventuele andere financieringsmogelijkheden (bijvoorbeeld een renteloze lening via het Nationaal Warmtefonds). De gemeente Hattem is onderdeel van de regio Noord-Veluwe en werkt rondom de SpUk-LAI samen met de andere gemeenten uit deze regio. Elke gemeente maakt eigen plannen die onderling worden gedeeld ter inspiratie.

Er wordt nog overlegd of er voor specifieke doelgroepen, waaronder VvE’s, monumenten en (voormalige) vakantiewoningen, in de toekomst samengewerkt kan worden in het aanbieden van ondersteuning voor isolatiewerkzaamheden. 5.2 Verdieping op het individuele spoor: ons advies In de volgende paragrafen worden de resultaten uit de klankbordgroep en interviews met Liander en Powered By Hattem gedeeld, aangevuld met ons advies. Daarbij is aandacht voor versnellers, zoals meer middelen van het Rijk naar gemeenten, een hogere gasprijs en de snelle ontwikkeling van wetgeving. Daarnaast is er aandacht voor vertragers die wij landelijk en bij andere gemeenten signaleren, zoals de tijdelijke uitkeringen voor de structurele opgave en wirwar aan subsidies, natuurvriendelijk isoleren, stijging van kosten van bouwmaterialen en personeelstekorten, gebrek aan inzicht in de energieprestatie van woningen en het achterblijven van moeilijk bereikbare doelgroepen (zie figuur 7).

17

•

Steeds meer geld van Rijk naar gemeenten • • • • • •

• •

SPUK LAI – €1,5 mld SPUK Energiearmoede (gerucht: wordt meerjarig) SPUK Natuurvriendelijk isoleren (Q4 2023) SPUK NPLW (regionale ondersteuning) Uitkeringen uitvoeringskosten Klimaatakkoord CDOKE

Hoge gasprijs; maatschappelijke aandacht Wetgeving ontwikkelt snel • • • •

Uitfaseren EFG WoCo + part. verhuur (2028-29) Hybride WP verplicht (2026) WGIW / aanwijsbevoegdheid (2024) Mogelijke verplichting verduurzaming bij transactiemoment

• • • • •

Het Rijk werkt met tijdelijke uitkeringen voor structurele opgave “Subsidiespaghetti” & belastende (SiSa- en RVO-)controles Natuurvriendelijk isoleren / Wnb / SMP Stijging bouwmateriaalkosten Personeelstekort/marktcapaciteit • • •

Beperkte visvijver (gemeentelijke) projectleiders Handen tekort in isolatie/installatiebranche en bij netbeheerders Kennisniveau nieuwe ambtenaren op peil krijgen kost tijd

•

Beeld energieprestatie woningen klopt niet

•

Regelingen gaan (te) vaak uit van ‘koploperdenken’, maar die zijn al ver • Doelgroep NIP vergt andere benadering

•

Energielabels lopen achter

en soms andere ingang dan gemeente – zet in op ‘geleend vertrouwen’

Figuur 7: Versnellers en vertragers met betrekking tot het individuele spoor.

5.2.1

Maak een meerjarenplan van het isolatieplan

Het Hattems Isolatieplan bevat een plan van aanpak waarin wordt weergegeven hoe de gemeente het isoleren van woningen gaat versnellen, welke isolatie-acties er worden uitgevoerd en hoe de inwoners hierin worden meegenomen. Het plan gaat uitsluitend over de middelen die vanuit de eerste tranche van het NIP beschikbaar zijn gesteld. We adviseren dit plan uit te breiden naar een schaalbaar en structureel meerjarenisolatieprogramma dat tot minimaal eind 2028 loopt en regelmatig tussentijds herijkt wordt (bijvoorbeeld door het toevoegen van andere doelgroepen en maatregelen). Dat is de bestedingsdeadline (zonder uitstel) van de derde tranche.25 Een meerjarenplan zorgt ervoor dat er structureel geld, (gemeentelijke) capaciteit en aandacht uitgaat naar de isolatieaanpak. Daarnaast zorgt een meerjarenplan voor inzicht voor de gemeente wanneer welke ondersteuningsmaatregelen voor welke doelgroep starten. Een opzet voor een meerjarig isolatieplan met activiteiten, benodigde menskracht en meerjarenbegroting is bijgevoegd in het Excel bestand in bijlage 3. Tot slot is de hoogte van de budgetten uit de NIP LAI-tranches onderhevig aan verandering. Bij het aanvragen van de eerste tranche is meermaals tussentijds met budgetten geschoven. Het budget van de eerste tranche 25 Het Nationaal Isolatieprogramma kent meerdere actielijnen, waarvan de Lokale Aanpak er één van is.

De specifieke uitkeringen die gemeenten

ontvangen om huishoudens te ondersteunen die niet op eigen kracht hun woning kunnen isoleren worden bekostigd vanuit de actielijn Lokale Aanpak. In totaal worden er drie tranches van SpUk-gelden aan gemeenten uitgekeerd die daarvoor tijdig een aanvraag indienen. De eerste tranche is uitgekeerd in 2023, de tweede wordt in 2024 uitgekeerd en de derde tranche in 2025. Gemeenten hebben per tranche drie jaar de tijd om gelden te besteden en kunnen maximaal drie keer één jaar uitloop aanvragen bij het Rijk. Behoudens uitstel dient de laatste tranche uiterlijk op 31-12-2028 uitgegeven te zijn, en dienen de woningaantallen waarvoor de gemeente geld toegekend heeft gekregen tenminste één grote isolatiesprong te hebben gemaakt. Daarbij geldt ook dat de minimale oppervlakte-eisen en isolatiewaarden van het nieuw aan te brengen isolatiemateriaal zoals deze in de voorwaarden van de ISDE staan beschreven moeten worden gehaald. Als de gemeente aan te veel woningeigenaren met een hogere WOZ-waarde NIP-gelden heeft uitgegeven, of als de randvoorwaarden van de ISDE niet zijn gehaald, kan vanuit het ministerie van BZK een terugvordering van de middelen die niet bij de doelgroep terecht zijn gekomen volgen.

18

voor gemeente Hattem is opgehoogd van € 309.000 naar € 462.000. We adviseren daarom te werken met een longlist en shortlist van activiteiten waarin geschoven kan worden als budgetten weer wijzigen. De gemeente heeft op dit moment verschillende mogelijkheden om het extra geld uit de eerste tranche te besteden: •

De subsidie die beschikbaar is gesteld aan woningeigenaren kan worden opgehoogd;

•

Het ondersteuningsaanbod kan worden uitgebreid, door naast ondersteuning in de vorm van subsidie ook ondersteuning in de vorm van advies (bijvoorbeeld bij het aanvragen van offertes, subsidies of inzicht in de energieprestatie en verduurzamingspotentieel van de woning) aan te bieden aan een bredere doelgroep;

•

Een groter aantal woningen kan worden aangeschreven. Daarmee kunnen meer woningeigenaren worden aangeschreven en dus profiteren van de subsidie. Dan maken meer NIP-woningen een isolatiesprong en is de kans dat de ondergrens van het minimumaantal woningen dat deze sprong maakt wordt gehaald groter.

In overleg met de projectgroep van de gemeente is ervoor gekozen om in te zetten op de laatste variant. 5.2.2

Maak onderscheid in doelgroepen en biedt maatwerk aan

In het huidige plan van aanpak wordt één doelgroep omschreven die aanspraak kan maken op het huidige ondersteuningsaanbod. Dit betreft de doelgroep woningeigenaren op basis van de eisen vanuit de SpUk-LAI: alle koopwoningen met een D, E, F, G label met een WOZ-waarde lager dan de NHG-grens. Deze doelgroep is breed en binnen deze doelgroep zijn verschillende subdoelgroepen te onderscheiden, waarbij maatwerk in ondersteuning van belang is. Zo vraagt een monumenteneigenaar een andere aanpak en ondersteuning dan een huishouden in een VvE. In hoofdstuk vijf wordt het voorgestelde activiteitenaanbod per doelgroep nader uitgewerkt. 5.2.3

Neem natuurinclusief isoleren op als thema in het meerjarig isolatieprogramma

Vanaf 1 januari 2017 geldt de Wet natuurbescherming (Wnb). Het uitgangspunt is dat er geen schade mag worden gedaan aan beschermde dieren of planten, tenzij dit nadrukkelijk is toegestaan. Dit is onder andere van toepassing op bouw- en verbouwingsactiviteiten, zoals het nemen van isolatie en energiebesparende maatregelen. Bijvoorbeeld, onder dakpannen broeden vaak mussen en in spouwmuren op de zuidkant hebben vleermuizen soms in de lente en zomer hun kraamkamers. In de praktijk betekent dit dat bij de isolatie van de spouw(muur) en de buitenzijde van het dak eerst ecologisch onderzoek gedaan moet worden, en zo nodig mitigerende maatregelen getroffen moeten worden om de flora en fauna te beschermen. Met een soortenmanagementplan (SMP) maakt een gemeente op basis van uitgebreid ecologisch onderzoek een biodiversiteitplan voor de gehele gemeente. Zo’n plan voorziet niet alleen in de wettelijke bescherming van kwetsbare dieren, maar ook in een “plus” voor duurzame bescherming van populaties. Hiermee kan een gemeente een gebiedsgerichte omgevingsvergunning aanvragen bij de provincie. Omdat het opstellen van een SMP tot twee jaar kan duren mogen gemeenten, en hun inwoners, tijdens de onderzoeksperiode gebruik maken van een pre-soortenmanagementplan (pre-SMP). De provincie kan op basis van dit pre-SMP een tijdelijke gebiedsgerichte omgevingsvergunning verlenen.

De pre-SMP-methodiek is een nieuwe werkwijze, die per direct ingezet kan worden voor isolatie bij particuliere, grondgebonden woningen. Als de gemeente start met het ecologisch onderzoek, kan zij een twee jaar durende gebiedsgerichte omgevingsvergunning aanvragen, vooruitlopend op de tien jaar durende gebiedsgerichte omgevingsvergunning die hoort bij een SMP.

19

Door krapte op de markt bij ecologische bureaus en dat het opvragen van een SMP al snel twee jaar in beslag kan nemen, is het interessant om te onderzoeken of een pre-SMP mogelijk is. Samen met de andere NoordVeluwse gemeenten kan in regioverband worden onderzocht wat de plannen zijn. De Provincie Utrecht is hierin koploper. Er zijn verschillende gelden beschikbaar om het opstellen van een SMP en natuurvriendelijk isoleren te ondersteunen (zoals de SpUk Versnelling natuurinclusief isoleren, zie onderstaand kader.) Tenslotte is het interessant om te onderzoeken wat de plannen van de provincie Gelderland zijn met het procesgeld van de SpUk NPLW. Inzicht in de budgetreservering voor het opstellen en monitoren van een SMP is gemaakt in de Excelbijlage 3. In regionaal verband adviseren wij de gemeente om verder tot afspraken te komen. SpUk versnelling natuurinclusief isoleren – stand van zaken Sinds het najaar van 2023 is regelgeving gestart ter ondersteuning van gemeenten en provincies bij het opstellen van gebiedsgerichte soortenmanagement plannen. Ook wordt er gewerkt aan een meer omvattende aanpak voor natuur inclusief isoleren, zoals een aanpak gericht op het tekort aan ecologen, een landelijk informatiepunt en afspraken met de isolatiebranche.

Het gaat dan om een gebiedsgericht ecologisch onderzoek, het opstellen van een soortenmanagementplan (SMP), het treffen van mitigerende maatregelen voor vleermuizen en vogels, en de monitoring van de effecten daarvan. Vanuit het Nationaal Isolatieprogramma is 44 miljoen euro gereserveerd voor de versnelling van de landelijke uitrol van de soortenmanagementplannen (SMP's). Voor de gemeente Hattem bedraagt dit €94.720. Ook krijgt de provincie Gelderland middelen om regionale ondersteuning te faciliteren.

Kader 1: SpUk versnelling natuurinclusief isoleren

5.2.4

Onderzoek (verder) wat in regionaal verband kan worden opgepakt

In het Hattems Isolatieplan wordt aangegeven dat de gemeente Hattem rondom de SpUk-LAI samen werkt met de andere gemeenten uit de regio Noord-Veluwe. Elke gemeente maakt eigen plannen die onderling worden gedeeld ter inspiratie. Er wordt gekeken of er voor specifieke doelgroepen zoals VvE’s, monumenten en (voormalige) vakantiewoningen in de toekomst samengewerkt wordt in het aanbieden van ondersteuning voor isolatiewerkzaamheden. Daarnaast is het thema ‘natuurvriendelijk isoleren’ en het opstellen van een SMP bij uitstek een uitdaging die geschikt is om in regionaal verband op te pakken. Gebruik regionale samenwerking dus om ervaringen uit te wisselen en kruisbestuiving te creëren voor lastig te bereiken doelgroepen. Evalueer tussentijds samen met de andere gemeenten om kennis en ervaringen uit te wisselen. Onderstaand kader geeft een voorbeeld van een regionaal energiedienstencentrum in de provincie Utrecht. Energiedienstencentrum provincie Utrecht Eenentwintig Utrechtse gemeenten en de provincie Utrecht zijn het Energie Diensten Centrum (EDC) gestart. Het EDC zal de gemeenten helpen om snellere en betere stappen te zetten voor het verduurzamen van hun woningvoorraad. Dankzij het EDC kunnen zij particuliere woningeigenaren in hun gemeente beter ondersteunen bij het verduurzamen. Gemeenten kunnen hiermee profiteren van elkaars expertise en kennis.

Zo hoeft een gemeente bijvoorbeeld niet opnieuw het wiel uit te vinden als een andere gemeente al veel ervaring heeft met een bepaalde aanpak. Dat bespaart gemeentelijke capaciteit en middelen. Op deze manier kan met een vergelijkbare investering meer woningen worden verduurzaamd. Het EDC is dé plek waar deelnemende gemeenten kennis, ervaring, data, tools en middelen kunnen delen. Denk aan succesvolle aanpakken, geleerde lessen, rapporten en informatiemateriaal. Het EDC kan ook optreden als penvoerder bij gezamenlijke inkoop, subsidieaanvragen en het afsluiten van contracten met marktpartijen.

Kader 2: Energiedienstencentrum provincie Utrecht

20

5.2.5

Maak afspraken met uitvoeringspartners over monitoring en databeheer

Om verschillende redenen is het waardevol om de monitoring van het Isolatieprogramma en het bijbehorende databeheer goed te organiseren (in kader 3 is een werkblad weergegeven wat hierbij kan helpen). Het geeft inzicht in de voortgang en effecten van de uitvoering. Ook draagt het bij aan de correcte verantwoording richting het Rijk, college en gemeenteraad over de besteding van de middelen en de effecten hiervan. Bovendien zijn monitoring en databeheer essentieel om te leren van de uitvoering en op basis hiervan de aanpak bij te sturen en effectiever te maken. Dat is juist noodzakelijk in de energietransitie, waarin nog veel onbekend is. Werkblad Indicatoren voor monitoring en databeheer Onderstaand werkblad kan gemeenten helpen om monitoring en databeheer vorm te geven. Indicator

Eenheid

Data beschikbaar? Ja/nee

Verplicht voor SiSa? Ja/nee

1 2 3 4 5

Stel een lijst met uniforme indicatoren op die uitvoerende partijen en de gemeente zelf zou moeten (en willen) monitoren. Maak het zo specifiek mogelijk: geef aan op welk punt van de klantreis je wat wilt meten (eenheid). Maak onderscheid tussen: •

Input: welke stappen zet je om te komen tot resultaat? Bv. brieven, tafelgesprekken, bewonersavond, etc.

•

Output: welke maatregelen worden getroffen als resultaat van je acties? Bv. aantal geïsoleerde spouwmuren.

•

Effect: wat is het effect op je doelstelling? Bv. reductie in aardgasverbruik / CO2-uitstoot

Gebruik de 6 W’s om je op weg te helpen: •

Waarom doen we aan monitoring?

•

Waarop wil en kun je als gemeente sturen?

•

Wie voert de monitoring uit?

•

Wanneer rapporteer je?

•

Wat willen we monitoren?

•

Welke vorm vinden we passend?

Kader 3: Werkblad indicatoren voor monitoring en databeheer Verantwoording voor de verschillende Specifieke Uitkeringen van het Rijk Gemeenten en provincies moeten elk jaar aan de Rijksoverheid melden of en hoe ze het geld uit de SpUk LAI hebben besteed. Dit doen zij via de methodiek SiSa (Single information, Single audit). Om zicht te hebben op de voortgang en het effect van de isolatiemaatregelen op de CO2-reductie in de gebouwde omgeving, is het wenselijk dat gemeenten inzicht hebben in het aantal specifieke maatregelen dat wordt getroffen. Als onderdeel van de verantwoording van de SpUk LAI wordt aan gemeenten gevraagd dit bij de te houden en te monitoren. Het Rijk kan op basis van een uitvraag of steekproef inzicht krijgen in de doelmatigheid en doeltreffendheid van de regeling.

21

Naast de SiSa-verantwoording, dienen gemeenten twee keer per jaar (voor 15 maart en 15 september) een voortgangsrapportage in, zolang de activiteiten waarvoor gemeenten SpUk LAI ontvangen lopen. Met deze rapportages heeft het Rijk zicht op de voortgang en het effect van de isolatiemaatregelen op de CO2-reductie. Bij de voortgangsrapportage dienen gemeenten een monitoringsbestand26 aan te leveren. In dit bestand houden gemeenten bij welke maatregelen in welke woningen zijn uitgevoerd.

Databeheer: afspraken met uitvoeringspartners Het is van belang om het monitoringsdocument gedurende de uitvoering van het isolatieprogramma regelmatig bij te werken en afspraken te maken met uitvoeringspartners over of en hoe zij de monitoring van isolatiemaatregelen waarborgen. Eigenaarschap van data is een belangrijk thema: als de gemeente bijvoorbeeld na een aantal jaar overstapt op een ander energieloket is het zaak dat opgedane kennis en informatie niet verloren gaat of bij de vorige uitvoerder achterblijft. Naar de toekomst toe wordt een gebouwpaspoort, waarin informatie is opgeslagen over de huidige energetische staat van de woning, naar verwachting steeds belangrijker. Voor het meten van de effectiviteit kan een dashboard worden ingericht met belangrijke indicatoren om de aanpak te kunnen monitoren. De gemeente kan hiervoor zelf data verzamelen bij uitvoeringspartners, of de monitoring volledig uitbesteden. Cruciaal bij voortdurende monitoring en bijsturing is dat alle betrokkenen deze werkwijze onderschrijven, omdat het flexibiliteit in de uitvoering vraagt.

Figuur 8: Impressie dashboard voor monitoring uitvoeringsprogramma. Monitoren op input, output en effecten van de aanpak De volgende onderdelen zijn voor de monitoring van belang: • Input: alle acties gericht op bereik en conversie, zoals: verstuurde brieven, deelname aan activiteiten, gebruik van landelijke en lokale regelingen, het aantal energiecoaches en het aantal contactmomenten van uitvoeringspartners. Deze informatie kan grotendeels worden aangeleverd door uitvoeringspartners. Deels moet

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Hattem&id=5f3cca70-e185-4c98-b66d-457a13cf9905