Bijlage_9_bij_de_toelichting_Archeologisch_onderzoek
Tekst van het document
Vermoedelijk is ooit een veenpakket aanwezig geweest, wat te zien is aan de laag veen die nog in enkele boringen is vastgesteld, evenals de aangetroffen sterk humeuze zandlagen. De gespecificeerde archeologische verwachting, zoals die is weergegeven tijdens het bureauonderzoek, dient op basis van het booronderzoek deels aangepast te worden. Op basis van het booronderzoek kan bevestigd worden dat het plangebied in een relatief laaggelegen deel van het dekzandgebied ligt, op de voet van de dekzandrug. In het uiterste noordwesten van het plangebied is de Ahorizont nog grotendeels intact, waardoor hier de verwachting op resten uit het Paleo- en Mesolithicum gelijk blijft. Eventuele vondsten kunnen hier nog bewaard zijn gebleven. In het grootste deel van het plangebied is de bodem echter tot onder de vondstlaag verstoord, waardoor vuursteenvindplaatsen ter plaatse niet meer verwacht worden. Voor de perioden Neolithicum – Bronstijd blijft de verwachting gelijk. Het plangebied ligt aan de voet van de dekzandrug, maar vermoedelijk was het in deze perioden nog geschikt voor bewoning. In de periode hierna kwam het waarschijnlijk in een drassig gebied te liggen, waardoor een lage verwachting voor de IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen geldt. Voor de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd kan de verwachting eveneens bijgesteld worden naar laag.
Er zijn geen stadsophogingslagen aangetroffen en eventuele lagen uit deze perioden zijn hoogstwaarschijnlijk al verdwenen / afgegraven. Op basis van het veldonderzoek kunnen nog steeds archeologische waarden in het plangebied verwacht worden, overwegend uit de perioden Neolithicum - Bronstijd. Aangezien de A-horizont in de meeste boringen reeds verdwenen is, worden overwegend vindplaatsen zonder vondstniveau, maar met grondsporen verwacht. Het archeologisch relevante niveau wordt binnen het plangebied op 1,6 (westelijke bouwblok) of 1,3 (overige bouwblokken) m NAP verwacht. Over het algemeen wordt een bufferzone gehanteerd van 30 cm boven het archeologische relevante niveau, waardoor ter plaatse van bouwblok A geen graafwerkzaamheden dieper dan 1,9 m NAP en ter plaatse van de overige bouwblokken geen graafwerkzaamheden dieper dan 1,6 m NAP dienen plaats te vinden. Indien aan deze voorwaarden niet voldaan kan worden, wordt geadviseerd een vervolgonderzoek uit te voeren.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 15 van 19
Aangezien verwacht wordt dat in het grootste deel van het plangebied alleen een sporenlaag zonder vondstlaag aanwezig is, is een proefsleuvenonderzoek hier de meest geschikte onderzoeksmethode. Bij een proefsleuvenonderzoek dienen verspreid over het plangebied sleuven gegraven te worden met als doel om eventuele archeologische waarden te karteren en waarderen. Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. Geadviseerd om dit proefsleuvenonderzoek uit te voeren na de sloop van de huidige bebouwing, zodat tevens vastgesteld kan worden of onder de huidige funderingen nog archeologische vindplaatsen aanwezig zijn. Bovenstaand advies is van Econsultancy. De resultaten van onderhavig onderzoek dienen te worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Hattem). De bevoegde overheid neemt vervolgens een besluit. Mochten tijdens de graafwerkzaamheden toch archeologische waarden worden aangetroffen, dan dient hiervan melding te worden gemaakt conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016 bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 38).
38 Infodesk email: info@cultureelerfgoed.nl of tel: 033-4217456.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 16 van 19
LITERATUUR Alterra, 2003: De bodemkaart van Nederland digitaal, schaal 1:50.000. Amersfoort, H. & P.H. Kamphuis, 1990: Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied. ‘s- Gravenhage. Barends, S., H.G. Baas, M.J. de Harde, J. Renes, T. Stol, J.C. van Triest, R.J. de Vries, F.J. van Woudenberg, 2005: Het Nederlandse landschap. Een historisch-geografische benadering. Uitgeverij Matrijs, Utrecht. Bosch, J.H.A., 2005: Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode, Versie 5.2. Utrecht (TNOrapport, NITG 05-043-A). Dalfsen, J. van, 2015: Gemeente Hattem. Archeologische waarderingskaart hattem. Archeologische dienst Zwolle. Jong, L. de, 1969-1994: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. ‘s- Gravenhage. Klep C. & B. Schoenmaker, 1995: De Bevrijding Van Nederland 1944-1945 - Oorlog op de flank. Den Haag. Klomp, M., 2013: Uilennest. Inventariserend veldonderzoek van Uilennest in Hattem. Archeologische Rapporten Hattem 3 Koeman, S.M., 2014: Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, karterende fase. Hof van Blom te Hattem. Archeodienst-rapport 149. Louwe Kooijmans,. L.P., P.W. van den Broeke, H. Fokkens, A. van Gijn (red.), 2005: Nederland in de prehistorie. Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam. Makaske, B., Maas, G., & Van Smeerdijk, D. (2008). The age and origin of the Gelderse IJssel. Netherlands Journal of Geosciences - Geologie En Mijnbouw, 87(4), 323-337.
doi:10.1017/S0016774600023386. Mulder, E.F.J. de, M.C. Geluk, I.L. Ritsema, W.E. Westerhoff, T.E. Wong, 2003: De ondergrond van Nederland. Wolters-Noordhoff, Groningen. Normalisatie-Instituut, Nederlands, 2020: NEN-EN-ISO 14688-1:2019+NEN 8990:2020 nl: Geotechnisch onderzoek en beproeving - Identificatie en classificatie van grond - Deel 1: Identificatie en beschrijving. Delft. RACM, 2008: Beekdalen en archeologie. Brochure Cultuurhistorie 12. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, 1981: jaarverslag 1981. Amersfoort. Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, 1981: jaarverslag 1989. Amersfoort. TNO, 2010: Geologische Overzichtskaart van Nederland, schaal 1:600.000. TNO, 2013: Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe Ondergrond, versie 2013.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 17 van 19
Versfelt, H.J., 2003: Hottinger-atlas van Noord- en Oost-Nederland 1773 – 1794. Groningen. Vosselman, MA J. (RAAP) (2018): Plangebied Lippenoord te Hattem, gemeente Hattem. Wageningen Environmental Research, 2017: Geomorfologische Kaart van Nederland (2017), schaal 1:50.000. Zwanenburg G.J., 1990: En nooit was het stil - Kroniek van een luchtoorlog. Emmen.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 18 van 19
BRONNEN AHN; internetsite, mei 2021. http://www.ahn.nl Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort, mei 2021. https://archis.cultureelerfgoed.nl Archieven; internetsite, mei 2021. https://www.archieven.nl/nl/ Atlas van Gelderland, internetsite, mei 2021. https://geoweb.gelderland.nl/WebViewer/Index.html?configBase=http://geoweb.gelderland.nl/Geocort ex/Essentials/ REST/sites/Bodemverontreinigingen/viewers/test/virtualdirectory/Resources/Config/Default Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG), internetsite, mei 2021. http://bagviewer.kadaster.nl Bodemkundig Informatie Systeem (BIS) Nederland, internetsite, mei 2021. http://maps.bodemdata.nl/ Bodemloket, internetsite, mei 2021. http://www.bodemloket.nl Data Archiving and Networked Services DANS-Easy; internetsite, mei 2021. https://easy.dans.knaw.nl/ui/home Dinoloket; internetsite, mei 2021. http://www.dinoloket.nl/ Indicatieve kaart Militair Erfgoed; internetsite, mei 2021. http://www.ikme.nl/ Kadaster Topotijdreis; internetsite, mei 2021. http://www.topotijdreis.nl/ Portaal voor ruimtelijke plannen; internetsite, mei 2021. http://www.ruimtelijkeplannen.nl/web-roo/roo/ Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK); internetsite, mei 2021. https://pdokviewer.pdok.nl Ruimingskaart; internetsite, mei 2021. http://www.beobom.nl/ruimingskaart/ SIKB; internetsite, mei 2021.
https://www.sikb.nl VEO Bommenkaart; internetsite, mei 2021. http://www.explosievenopsporing.nl/veo-bommenkaart/
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 19 van 19
Figuur 1. Situering van het plangebied binnen Nederland39
39 Publieke Dienstverlening Op de Kaart.
Figuur 2. Detailkaart van het plangebied met kadastrale percelen40
40 Publieke Dienstverlening Op de Kaart.
Figuur 3. Luchtfoto van het plangebied41
41 Publieke Dienstverlening Op de Kaart.
Figuur 4. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart 42
42 Van Dalfsen, 2015.
Figuur 5. Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart43
43 Wageningen Environmental Research, 2017.
Figuur 6. Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) 44
44 AHN.
Figuur 7. Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart45
45 Bodemkundig Informatie Systeem (BIS) Nederland.
Figuur 8. Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied 46
46 Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
Figuur 9. Situering van het plangebied binnen de historische kaarten
Figuur 10. Situering van het plangebied binnen kadastrale minuutkaart 182747
47 Beeldbank Cultureelerfgoed.
Figuur 11. Boorpuntenkaart
Figuur 12. Mate van verstoring per boring
Bijlage 1 Ouderdom in jaren
Overzicht geologische en archeologische tijdvakken
Chronostratigrafie
MIS
Holoceen 11.755 12.745 13.675 14.025
LaatWeichselien (LaatGlaciaal)
15.700
1 Late Dryas (koud) Allerød (warm) Vroege Dryas (koud) Bølling (warm)
Lithostratigrafie Formaties: Naaldwijk (marien), Nieuwkoop (veen), Echteld (fluviatiel)
2
LaatPleniglaciaal 29.000
50.000
MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)
MiddenPleniglaciaal VroegPleniglaciaal
3
Formatie van Kreftenheye
Formatie van Boxtel
4
75.000
VroegW eichselien (VroegGlaciaal) 115.000 130.000
370.000 410.000
5a 5c 5d
Eemien (warme periode)
5e
Saalien (ijstijd)
6
Holsteinien (warme periode)
Formatie van Beegden
5b
Eem Formatie Formatie van Drente
Formatie van Urk
Elsterien (ijstijd) 475.000
Cromerien (warme periode) 850.000
Pre-Cromerien 2.600.000
Formatie van Sterksel
Formatie van Peelo
Cal. jaren v/n Chr. 1950
14
C jaren
Chronostratigrafie
Pollen zones
0
Vb2
1500
Subatlanticum koeler vochtiger
450 0 12
Vb1 Va
Vegetatie Loofbos eik en hazelaar overheersen haagbeuk veel cultuurplanten rogge, boekweit, korenbloem
Archeologische perioden Nieuwe tijd Middeleeuwen Romeinse tijd IJzertijd
800 815
2650
IVb Subboreaal koeler droger
2000
3755
IVa
5000
4900
5300
7020
8240
Atlanticum warm vochtig
III
Boreaal warmer
II
Preboreaal warmer
I
8000
9000
8800 11.755
10.150
12.745
10.800
13.675
11.800
14.025
12.000
15.700
13.000
LaatWeichselien (LaatGlaciaal)
Late Dryas
LW III
Allerød
LW II
Vroege Dryas LW I Bølling
35.000
Loofbos eik en hazelaar overheersen beuk>1% invloed landbouw (granen)
Bronstijd
Neolithicum
Loofbos eik, els en hazelaar overheersen in zuiden speelt linde een grote rol den overheerst hazelaar, eik, iep, linde, es eerst berk en later den overheersend
Mesolithicum
parklandschap dennen- en berkenbossen open parklandschap open vegetatie met kruiden en berkenbomen
MiddenWeichselien (Pleniglaciaal)
perioden met een poolwoestijn en perioden met een toendra
VroegWeichselien (VroegGlaciaal)
perioden met bos en perioden met een subarctisch open landschap
Laat-Paleolithicum
75.000
115.000 130.000
Eemien (warme periode)
Midden-Paleolithicum loofbos
Saalien (ijstijd) 300.000
Vroeg-Paleolithicum Chronostratigrafie voor Noordwest-Europa volgens Zagwijn (1974), Vandenberghe (1985) en De Mulder et al. (2003). Lithostratigrafie volgens De Mulder et al. (2003). Mariene isotoop stadium (MIS) volgens Bassinot et al. (1994). Atmosferische data volgens Stuiver et al. (1998). Zuurstofisotoop calibratie (OxCal) versie 3.9 Bronk Ramsey (2003), toegepast op het Laat-Weichselien en het Holoceen. Archeologische periode-indeling en ouderdom volgens de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB). Vegetatie bewerkt volgens Berendsen (2000). Pollenzones volgens P. Vos & P. Kiden (2005).
Bijlage 2 AMK nr. 4731
13212
AMK-terreinen
Locatie
Datering
Waarde en omschrijving
250 meter ten oosten van het plangebied Tinneplein; De Gelderse Toren te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201323/498628
Middeleeuwen laat Nieuwe tijd
300 meter ten noordoosten van het plangebied Centrum te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201312/498775
Middeleeuwen vroeg - Middeleeuwen laat
Complex: Kasteel Waarde: Terrein van hoge archeologische waarde Terrein met sporen van een kasteel uit de15e-17e eeuw. In 1990 is op het terrein een parkeergarage en riolering aangelegd. In 1981 heeft de ROB een proefonderzoek uitgevoerd met het doel het kasteel te lokaliseren. Bij eerdere onderzoekjes was reeds de voorburcht aangetroffen. Tijdens het onderzoek werden restanten van onder andere opgaand muurwerk, hoektorens, verschillende vloerniveaus en grachten aangetroffen. Ook een grote hoeveelheid losse vondsten (vooral aardewerk, waarvan 80% in de 15 e eeuw gedateerd kon worden). Het kasteel werd aan alle zijden door water omgeven doch is naderhand in de stadsmuren opgenomen. De kern bestond uit een paar uitzonderlijk zware, op een cirkelvormige grondslag opgetrokken bakstenen torens en een tweede paar van lichtere bouw. De binnenplaats tussen de vier torens besloeg een rechthoek van circa 9.5 x 41 meter. Complex: Stad Waarde: Terrein van archeologische waarde Terrein met een oude stadskern, Hattem. Oudste vermelding in 800 als Hatheim. Oude stadskern. Na de 9e-eeuwse vermelding van Hattem is een oorkonde uit 1176 van de Bisschop van Utrecht voor de geschiedenis van Hattem van belang. De bisschop bepaalt hierin dat er te Hattem een zelfstandige parochiekerk, afgescheiden van Epe zal komen.
Dat deze kerk het houten gebouw zal zijn geweest, door Hoeferin 1893 op de Goedsberg is opgegraven, moet betwijfeld worden. Hattem kreeg in 1299 stadsrechten; de oorkonde is verloren gegaan. In deze tijd is ook sprake van de naam Mons Dei en Godesward. Het lijkt erop dat pogingen de naam Hattem voor bovengenoemde te vervangen zijn mislukt. Hattem maakte in de 14e eeuw door de handel over de IJssel een periode van bloei door. In 1407 is sprake van een door de Hertog van Gelre geheven tol te Hattem. Hattem schijnt in 1395 ommuurd te zijn. De N.H. Kerk, eertijds gewijd aan St. Andreas en St. Katharina, dateert in haar oudste delen uit de 12e eeuw. Het Raadhuis, in de 14e eeuw gelegen in de Allershoek, was sinds 1533 gevestigd in het voormalige H. Geest-Gasthuis aan de Markt, hoek Kerkstraat.
Bijlage 3 Zaaknummer (OMnummer) 2867193100
Onderzoeksmeldingen
Locatie
Aard, uitvoerder en resultaten van het onderzoek
250 meter ten oosten van het plangebied Voormalig Kasteel De Tinne te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201330/498650
Type onderzoek: opgraving Uitvoerder: AWN - Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie Datum: 1 september – 23 oktober, 1981 Resultaat: Tijdens het onderzoek kon de fundering van de noordelijke van de twee zwaarste torens grotendeels worden blootgelegd, evenals een gedeelte van de aansluitende binnenplaats en de aanzet van de tegenover gelegen andere zware toren. De middellijn van de voet van de onderzochte toren bedroeg 23 meter, de muurdikte ca 7,25 m. In het opgaande werk was een waterput uitgespaard welke tot in de puinlaag onder de fundering reikte. De binnenplaats tussen de vier torens besloeg een rechthoek van circa 9,5 bij 41 m. Van de brug tussen de noordelijkste van beide kleinste torens en de kademuur langs de Adelaarshoek bleken enkele paalstompen in de grachtbodem bewaard te zijn gebleven. Een volledige opgraving van het kasteel lag niet in de bedoeling en zou, afgezien daarvan, ook moeilijk te verwezenlijken zijn
2877756100
250 meter ten oosten van het plangebied Tinneplein te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201330/498650
2374323100 (52671)
300 meter ten noorden van het plangebied Hof Van Blom te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201135/498920
3291470100
300 meter ten noorden van het plangebied te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 200995/498935
2448341100 (62203)
350 meter ten noordoosten van het plangebied Hvb14 te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201237/498958
48 Halbertsma en de Haan, 1981. 49 Hulst en van Haaff, 1989. 50 Koeman, 2014. 51 Klomp, 2013.
geweest wegens de huidige bebouwing ter plaatse van deze hertogelijke dwangburcht. 48 Type onderzoek: opgraving Uitvoerder: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Datum: 19-20 oktober, 1989 Resultaat: Een verrassende kijk op het landschap voor en ten tijde van de aanleg van het kasteel bood de ondergrond van de voorburcht. Onder een pakket grond dat als ophoging diende voor de voorburcht werd beneden 1,2 m + NAP een nog 0,35-0,5 m dikke laag veen aangetroffen. Onderzoek na bemonstering door mevr. L. I. Kooistra wees uit dat sprake is van hoogveen dat zich ter plaatse heeft ontwikkeld. Vermoed wordt dat dit veen direct heeft aangesloten op een uit toponymische en schriftelijke bronnen af te leiden uitgebreid veen direct ten zuiden van de stad ingesloten tussen de stuwwal en een aantal dekzandruggen, op een waarvan de stad is gelegen. Op de plaats van waarneming rust het veen op een dunne laag zand dat de indruk wekt verstoven of anderszins verplaatst dekzand te zijn. De vaste ondergrond is grofzandig, kennelijk van fluvioperiglaciale herkomst. In deze afzetting heeft zich een bodem gevormd die wordt gekenmerkt door een dikke bleek grijze loodzandlaag en harde koffiekleurige ijzerbanken. Het kasteel schijnt dus aan de rand van een hoogveen te zijn gebouwd, daar waar het veen tegen de rug van Hattem is opgekropen. De muren zijn in de grofzandige ondergrond gefundeerd.
In de gracht is het veen tot op het loodzand volledig weggegraven.49 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: Archeodienst Gelderland BV Datum: 12-7-2012 Resultaat: Wat is de opbouw van de ondergrond en is het bodemprofiel intact? Van boven naar beneden: 1)Antropogene lagen tot ca. 125 – 160 m beneden maaiveld 2)Rivierafzettingen van de IJssel (klei en zand), waarvan de top (deels) is verstoord/opgenomen in het antropogene pakket, ca. 70-90 cm dik. Geen bodem aanwezig, opgenomen in het antropogene dek. 3)Veen, waarvan de top is geërodeerd door de IJssel. De dikte van het veenpakket varieert van ca. 35-55 cm in het noordoostelijke deel van het plangebied tot ca. 110-120 cm in het zuidwestelijke deel. 4)Dekzand, waarin op twee locaties een intacte podzolgrond is aangetroffen. In de rest van het plangebied is de podzolgrond (grotendeels) geërodeerd. De top van het dek-zand ligt gemiddeld op 3,0 – 3,3 m beneden maaiveld (0,6 – 0,8 m –NAP) (boring 4, 6 – 11). Ter plaatse van de boringen 1 – 3 ligt het dekzand op respectievelijk 2,4; 2,5 en 2,85 m beneden maaiveld (0,1 en 0 m +NAP en 0,35 m -NAP)..50 Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Uitvoerder: Gemeente Zwolle Datum: 28-10-2013 Resultaat: Tijdens de opgraving is een sloot aangetroffen, evenals 15 vuurstenen artefacten en een munt.
51 Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek Uitvoerder: Gemeente Zwolle Datum: 24-6-2014 Resultaat: Op basis van de resultaten van proefsleuvenonderzoek op de locatie Hof van Blom kan gesteld worden dat er geen aanwijzingen zijn voor de aanwezigheid van een behoudenswaardige vindplaats binnen het plangebied. Het grootste deel van de vondsten is afkomstig uit een pakket opgebrachte grond en het merendeel van de sporen (waterput en puinkuilen)
zijn van recente datum of kennen een zeer lage informatiewaarde (greppel). De aanwezigheid van de vuurstenen afslag in de top van het dekzand toont aan dat er mogelijk kampementen uit de Steentijd in de directe omgeving aanwezig zijn, maar dit kan op basis van het onderhavige onderzoek niet worden bevestigd. Op basis van de onderzoeksresultaten wordt geen 4608230100
400 meter ten noordwesten van het plangebied te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 200785/498972
archeologisch vervolgonderzoek geadviseerd voor het plangebied Hof van Blom.52 Type onderzoek: booronderzoek Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau Datum: 29-5-2018 Resultaat: Tijdens het veldonderzoek zijn geen aanwijzingen aangetroffen voor de aanwezigheid van archeologische vindplaatsen binnen het onderzoeksgebied. Hoewel kronkelwaardafzettingen vaak geschikte nederzettingslocaties bieden op de kronkelwaardruggen, zijn deze niet aangetroffen. Het bovenste deel van het bodemprofiel bestaat voornamelijk uit slappe komachtige klei en zandpakketten. Ook het veenpakket is zoals reeds eerder aangegeven, niet geschikt voor bewoning. In het dekzand, waar wel een hoge verwachting voor gold, zijn geen aanwijzingen voor een vindplaats aangetroffen. Hoewel de diepte van het dekzand overeenkomt met vindplaatsen in de omgeving en het sediment is gezeefd over 2 mm, zijn er geen archeologische indicatoren aangetroffen.53
52 Vosselman, 2014. 53 Vosselman en Veerman, 2018.
Bijlage 4
Vondstmeldingen
Zaaknummer (Waarnemingsnr.) 2726139100 (7065)
Locatie
Omschrijving
50 meter ten noorden van het plangebied Eierdijk te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201020/498700 250 meter ten noorden van het plangebied Hattem te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201000/498900 250 meter ten oosten van het plangebied Voormalig Kasteel De Tinne te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201330/498650 250 meter ten oosten van het plangebied Tinneplein te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201330/498650
Late-Middeleeuwen : - fragmenten van keramische kogelpotten
2763301100 (13027)
2867193100 (29951)
2877756100 (31605)
2374323100 (433296)
3206014100 (405089)
2763407100 (13042)
300 meter ten noorden van het plangebied Hof Van Blom te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201149/498941
350 meter ten oosten van het plangebied 13/ Adelaarshoek/ Van Allerhof te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201417/498651
450 meter ten oosten van het plangebied Nieuweweg 2 Voorm. Hoenwaardse Poort te Hattem Gemeente Hattem Coördinaat: 201520/498730
Neolithicum - Nieuwe tijd : - grondsporen,
Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - stenen funderingen
Late-Middeleeuwen : - muurrestanten Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - fragmenten van organisch plantaardig DNA monsters - gracht - plantaardig, hout beschoeiingen - stenen funderingen Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - ophogingen Nieuwe tijd : - 2 fragmenten van roodbakkend geglazuurd aardewerk - 10 fragmenten van keramische bouwmateriaal Late-Middeleeuwen : - greppel/sloot Nieuwe tijd : - fragment van een keramische beerput - stenen funderingen - paalgaten Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd : - stenen funderingen
Bijlage 5
Bewoningsgeschiedenis van Nederland
Als aanvullende informatie wordt hieronder een algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschiedenis van Nederland weergegeven. Paleolithicum (tot circa 8800 v. Chr.) De vroegste bewoningssporen in Nederland uit deze periode dateren uit de voorlaatste ijstijd, circa 300.000-130.000 jaar geleden. Waarschijnlijk hebben in de koudste fasen van de ijstijden in Nederland geen mensen geleefd. Daarentegen was bewoning in de warmere perioden wel mogelijk. De mensen die hier toen leefden trokken als jagers/vissers/verzamelaars rond in kleine groepen en maakten gebruik van tijdelijke kampementen. Veranderingen in het klimaat zorgden voor een veranderende flora en fauna. Tijdens de koude perioden bestond het groot wild onder meer uit rendieren, mammoeten, paarden en steppewisenten. Vooral op paarden en rendieren werd in het LaatPaleolithicum intensief jacht gemaakt. Tijdens de warmere perioden werd er onder andere op herten, wilde zwijnen en oerossen gejaagd. Mesolithicum (circa 8800-4900 v. Chr.) Rond de overgang van het Pleistoceen naar het Holoceen (circa 9000 v. Chr.) verbeterde het klimaat voor een langdurige periode. De gemiddelde temperatuur steeg, waardoor de variatie in flora en fauna (o.a. bosontwikkeling) toenam. De mens kreeg nu de mogelijkheid om meer gevarieerd te eten: vruchten en andere eetbare gewassen stonden nu vaker op het menu.
Doordat de temperatuur steeg, trok het groot wild (met name rendieren) naar het noorden, en maakte plaats voor meer territoriumgebonden klein wild, vogels en vissen. Door deze veranderende leefomstandigheden werd de jachttechniek aangepast. De vuursteen bewerkingstechniek hield met deze ontwikkeling gelijke tred. Er werden kleine vuursteenspitsen vervaardigd die als pijl- en harpoenpunt werden gebruikt. Met de stijging van de temperatuur begon het landijs te smelten en de zeespiegel te stijgen. Het tot dan toe droge Noordzee-Bekken kwam onder water te staan. De groepen jagers/vissers/verzamelaars wisselden nog wel van locatie maar exploiteerden kleinere gebieden. In het voorjaar viste men in de rivieren, tijdens de zomer leefde men voornamelijk langs de kust, waar naast vis en schaaldieren ook zeehonden als voedselbron dienden. In de herfst verzamelde men noten en vruchten, terwijl in de winter op onder meer pelsdieren werd gejaagd. Neolithicum (circa 5300-2000 v. Chr.) Aan het begin van deze periode gingen het jagen, vissen en verzamelen een steeds minder belangrijke rol spelen. Men ging nu zelf cultuurgewassen telen en dieren houden bij het kamp.
Uit vondsten valt af te leiden dat het om twee groepen mensen gaat, enerzijds kolonisten met een vrijwel agrarische levenswijze, anderzijds om de autochtone mesolitische bevolking die een halfagrarische levensstijl erop na gaat houden. Deze verandering ging gepaard met enkele technologische en sociale vernieuwingen zoals: het wonen op een vaste plek in een huis, het gebruik van vaatwerk van (gebakken) klei en de introductie van geslepen stenen dissels en bijlen. De bevolking groeide nu gestaag, mede door de productie van overschotten. Uit het Neolithicum zijn verschillende nu nog zichtbare grafmonumenten bekend, te weten grafkelders, hunebedden en grafheuvels. Bronstijd (circa 2000-800 v. Chr.) Het begin van dit tijdvak valt samen met het eerste gebruik van bronzen voorwerpen zoals bijlen. Vuurstenen werktuigen bleven, zij het minder, in gebruik. Het aardewerk uit deze periode is over het algemeen tamelijk zeldzaam. Vuursteenmateriaal uit de Bronstijd is meestal niet goed te onderscheiden van dat uit andere perioden. Lange tijd bleven bronzen voorwerpen zeer schaars binnen Nederlands grondgebied. Door het van nature ontbreken van de benodigde grondstoffen moest het brons worden geïmporteerd en ontstonden er handelscontacten over langere afstanden. Eén en ander had wel tot gevolg dat er binnen de bevolking grotere verschillen ontstonden door verschillen op basis van bezit.
De grafheuveltraditie, die tijdens het Neolithicum haar intrede deed, werd in eerste instantie voortgezet, maar rond 1200 v. Chr. vervangen door begravingen in urnenvelden. Het gaat hier om
ingegraven urnen met crematieresten waar overheen kleine heuveltjes werden opgeworpen, omgeven door een greppel. Een Kopertijd voorafgaand aan de Bronstijd wordt in Noordwest-Europa niet onderscheiden, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Middellandse Zeegebied. Wel zijn uit het LaatNeolithicum koperen voorwerpen bekend. IJzertijd (circa 800-12 v. Chr.) In deze periode werden voor het eerst ijzeren voorwerpen vervaardigd. Voor de productie van werktuigen en wapens werd brons vervangen door ijzer. Er ontstond een inheemse ijzerproductie. Het gebruik van vuursteen voor het vervaardigen van werktuigen duurde nog in beperkte mate voort. Ten opzichte van de Bronstijd traden er in de aardewerktraditie geen radicale veranderingen op. Evenals in het Neolithicum en de Bronstijd woonden de mensen in verspreid liggende hoeven ('Einzelhöfe') of in nederzettingen bestaande uit maar enkele huizen; deze werden in een beperkt gebied nogal eens verplaatst. Op de hogere zandgronden ontstonden uitgebreide omwalde akkercomplexen ('Celtic fields'). Opvallend zijn de verschillen in materiële welstand (bezit van metalen voorwerpen), die mogelijk op sociale ongelijkheid duiden. In de zogenaamde vorstengraven uit Zuid Nederland, met daarin luxe, geïmporteerde bijgaven, zijn vermoedelijk lokale of regionale autoriteiten begraven. De meeste begravingen vonden nog immer plaats in urnenvelden.
Tijdens de IJzertijd werd het Friese kustgebied gekoloniseerd en ontstonden de eerste terpen. Romeinse tijd (circa 12 v. Chr. - 450 n. Chr.) Met de komst van de Romeinen eindigt de prehistorie en begint de geschreven geschiedenis. Aangezien de schriftelijke bronnen slechts een zeer fragmentarisch beeld schetsen, is men toch nog in belangrijke mate aangewezen op de archeologie als informatiebron. Een tijd lang diende het Nederlandse rivierengebied als uitvalsbasis voor veldtochten in het noorden van Germanië. In 47 n. Chr. werd de Rijn definitief als Romeinse rijksgrens ingesteld. Ter controle en verdediging van deze zogenaamde 'limes' werden langs de Rijn, tot diep in Duitsland, 'castella' (militaire forten) gebouwd. De inheemse manier van leven handhaafde zich nog lange tijd. Wel werd, vooral na de opstand van de Bataven tegen de Romeinse overheersers in 69-70 n. Chr., de Romeinse invloed steeds duidelijker. In veel inheems-Romeinse nederzettingen was bijvoorbeeld, naast het eigen handgevormde aardewerk, Romeins importaardewerk in gebruik, dat op de draaischijf was vervaardigd. Er werden, vooral in Limburg, grootse villa's (Romeinse herenboerderijen) gebouwd, hetzij nieuw gesticht, hetzij ontwikkeld vanuit een bestaande inheemse nederzetting. De Romeinen legden een voor die tijd al uitgebreide infrastructuur aan, waardoor het gebied steeds beter werd ontsloten.
Op verschillende plaatsen ontstonden aanzienlijke nederzettingen, waarvan er enkele met een stedelijk karakter (zoals Nijmegen). De inheemse bevolking, ten noorden van de Limes, werd niet zo sterk beïnvloed door de Romeinse aanwezigheid. Er was wel sprake van handelscontacten en het uitwisselen van geschenken. In de tweede helft van de derde eeuw ontstond, onder meer door invallen van Germaanse stammen, een instabiele situatie die met korte onderbrekingen voortduurde tot in de vijfde eeuw. Uiteindelijk leidde dit in het jaar 406 tot de definitieve ineenstorting van de grensverdediging langs de Rijn. Middeleeuwen (circa 450-1500 n. Chr.) Over de Vroege-Middeleeuwen, vooral over het tijdvak 450-600 n. Chr., is relatief weinig bekend. Zowel historische bronnen als archeologische overblijfselen zijn schaars. De bevolkingsomvang was ten opzichte van de voorafgaande periode sterk afgenomen. De marktgerichte economie verdween en de mensen vielen terug op zelfvoorziening. De politieke macht was na het wegvallen van de Romeinse staatsorganisatie in handen gekomen van regionale en lokale hoofdlieden. Een gezaghebbende status was nu vooral gebaseerd op militair succes en materiële welstand. Deze instabiele periode wordt ook wel aangeduid als de 'tijd van de volksverhuizingen'.
Vanaf de 10e – 11e eeuw wordt een overheersende positie van de al dan niet adellijke grootgrondbezitters waargenomen. Dit vertaalt zich in nieuwe nederzettingsvormen als mottes, kastelen en ver-
sterkte hoeven. In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei, en mede dankzij gunstige klimatologische omstandigheden, werd een begin gemaakt met het ontginnen van woeste gronden als bos, heide en veen. Veel van de huidige dorpen en steden dateren uit deze periode. Door de aanleg van dijken en kaden werden laaggelegen gebieden beschermd tegen wateroverlast. De heersende rivaliteit tussen de vorsten leidde, in combinatie met een zwak centraal gezag, veelvuldig tot lokaal geweld, waarvan de bevolking vaak het slachtoffer werd. Door het aanleggen van burgen, schansen, landweren en wallen trachtte men zich te beveiligen. Nieuwe tijd (1500-heden) De Nieuwe tijd kenmerkt zich door een groot aantal veranderingen vooral op het gebied van mens- en wereldbeeld. Er is sprake van een Europese overzeese expansie wat leidt tot handelscontacten, handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie. Er ontstaat een nieuwe wetenschappelijke belangstelling die resulteert in vele uitvindingen. Deze uitvindingen vormen de motor van de industriele revolutie. Er ontstaat een nationale staat die centraal bestuurd wordt. Als gevolg van deze ontwikkelingen neemt het belang en de omvang van steden toe en neemt de macht van adel af. Het grootste deel van de bevolking is niet meer werkzaam en woonachtig op het platteland maar in de steden.
In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei worden aan het eind van de 19e tot het begin van de 20e eeuw op grote schaal woeste gronden gecultiveerd. Door de industriële revolutie komen steeds meer producten beschikbaar voor steeds meer mensen waardoor de welvaart stijgt. In de Nieuwe tijd vindt er eveneens een hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid plaats, wat zich tot in het begin van de 20e eeuw uit in de kunsten.
Bijlage 6
AMZ-cyclus
Het AMZ-proces Archeologisch onderzoek in Nederland wordt in het algemeen uitgevoerd binnen het kader van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het gehele traject van de AMZ omvat een aantal stappen die elkaar kunnen opvolgen, afhankelijk van het resultaat van de voorgaande stappen. Om inhoudelijke, prijs- en planningstechnische redenen kan er soms voor gekozen worden om bepaalde stappen gelijktijdig uit te voeren. Bovendien kan, indien reeds voldoende gegevens bekend zijn, een stap worden overgeslagen. Elke stap eindigt met een rapport met daarin een advies voor de vervolgstappen. Na elke stap wordt er een besluit genomen door de bevoegde overheid, gemeente, provincie of de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, op basis van de resultaten van het archeologisch onderzoek. Indien na een bepaalde stap blijkt dat geen nader vervolgonderzoek nodig is, wordt het archeologisch onderzoek afgesloten. Ook kan de bevoegde overheid besluiten dat een vindplaats van zo groot belang is, dat deze in situ behouden moet worden. Dan dienen de archeologische resten in de grond beschermd te worden door planaanpassing of planinpassing. Het begint met het bepalen van de onderzoeksplicht. Gemeentelijke, provinciale en landelijke archeologische waardenkaarten geven aan of het plangebied in een gebied ligt met een archeologische verwachting.
Indien dit het geval is, dan zal er in het kader van de planprocedure onderzoek verricht moeten worden om te bepalen of er archeologische waarden binnen het plangebied aanwezig zijn. Hiermee start de zogenaamde AMZ-cyclus (zie schema). De eerste fase: Bureauonderzoek Elk archeologisch onderzoek begint met een bureauonderzoek. Dit heeft tot doel het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende of verwachte archeologische waarden, binnen het plangebied om tot een gespecificeerd verwachtingsmodel te komen, op basis waarvan een beslissing genomen kan worden ten aanzien van een eventuele vervolgstap. De tweede fase: Inventariserend VeldOnderzoek (IVO) Het doel van een IVO is het aanvullen en toetsen van het gespecificeerde verwachtingsmodel. Het IVO moet informatie geven over de aan- of afwezigheid, de aard, het karakter, de omvang, de datering, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden. Inventariserend Veldonderzoek; Booronderzoek en Veldkartering Door een booronderzoek kan er een goede inschatting gemaakt worden van de kans op archeologische waarden (grondsporen en daarmee samenhangende voorwerpen). Bij het booronderzoek is een onderscheid aangebracht in een verkennende, karterende en waarderende fase.
De verkennende fase heeft tot doel inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van invloed zijn op de locatiekeuze. Op deze manier worden kansarme zones uitgesloten en kansrijke zones geselecteerd voor de volgende fasen. Tijdens de karterende fase wordt het onderzoeksgebied systematisch onderzocht op de aanwezigheid van archeologische vondsten of sporen. De waarderende fase sluit aan op de karterende fase. Het waarnemingsnet kan verdicht worden om de horizontale begrenzing, ligging en omvang van archeologische vindplaatsen vast te stellen. Een veldkartering wordt uitgevoerd wanneer vondsten of sporen aan de oppervlakte worden verwacht en zichtbaar zijn op het moment dat het onderzoek uitgevoerd wordt. Dit type onderzoek bestaat uit het systematisch belopen van het maaiveld van het plangebied.
Inventariserend Veldonderzoek; Proefsleuven Als uit vooronderzoek blijkt dat binnen het plangebied archeologische resten aangetroffen kunnen worden kan de bevoegde overheid beslissen tot een proefsleuvenonderzoek. Proefsleuven zijn lange sleuven van minimaal twee tot vijf meter breed die worden aangelegd in de zones waar in de voorgaande onderzoeksfase aanwijzingen voor vindplaatsen zijn aangetroffen. De KNA schrijft voor dat bij een dergelijk onderzoek minimaal 5% van het te verstoren gebied onderzocht dient te worden. Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen en indien proefsleuvenonderzoek door praktische redenen niet uitvoerbaar is, kan besloten worden tot proefsleuven variant archeologische begeleiding van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot nader onderzoek, kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan.
De derde fase: Opgraven Indien de archeologische resten niet in situ bewaard kunnen blijven, maar wel van belang zijn voor de wetenschap, kan de bevoegde overheid besluiten over te gaan tot een opgraving. Het doel hiervan is volgens de KNA het documenteren van gegevens en het veiligstellen van materiaal van vindplaatsen om daarmee informatie te behouden, die van belang is voor kennisvorming over het verleden. Variant archeologische begeleiding Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van de archeologische resten te bepalen, kan besloten worden tot een opgraving variant archeologische begeleiding van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot nader onderzoek, kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan.
Schema van de Archeologische Monumenten Zorg Vergunningaanvraag/ruimtelijke ontwikkeling ▼ Toetsing aan archeologisch beleid (Gemeente, Provincie, Rijk) ▼ Bureauonderzoek* (verzamelen gegevens en opstellen verwachtingsmodel) ▼ Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ Inventariserend veldonderzoek* ▼ ▼ Verkennend veldonderzoek ►**** Karterend veldonderzoek Door middel van: Door middel van: - terreininspectie - oppervlaktekartering booronderzoek** - booronderzoek** - proefsleuven*** ▼ ▼***** Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ Bewezen of hoge kans op de aanwezigheid van archeologie ▼****** Waarderend veldonderzoek door middel van proefsleuven*** (variant begeleiding) ▼ Besluit (door de bevoegde overheid op basis van resultaten) ▼ ▼ Opgraven*** Beschermen Verwijderen van de Bescherming van de archeologische archeologie door resten door archeoplanaanpassing logen (variant begeleiding)
► Vergunningverlening indien geen onderzoek noodzakelijk wordt geacht.
► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen.***
► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden). Ook kan besloten worden over te gaan op het begeleiden van de graafwerkzaamheden door archeologen.*** ► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van archeologie, wel archeologische waarden aanwezig maar geen vervolgonderzoek noodzakelijk op grond van waardering. Einde onderzoek, vrijgeven voor functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden).
* Combinatie bureauonderzoek en IVO verkennende of karterende fase mogelijk, indien een PvA aanwezig is. ** Voorafgaand aan het booronderzoek dient een PvA worden opgesteld, toetsing door de bevoegde overheid. *** Voorafgaand aan het onderzoek dient een PvE en PvA te worden opgesteld, toetsing door de bevoegde overheid. **** Na een verkennend booronderzoek kan de bevoegde overheid besluiten dat een aanvullend karterend bureauonderzoek moet worden uitgevoerd. ***** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid. ****** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven of een IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid.
Bijlage 7
Planontwerp
Bijlage 8
Boorprofielen
Legenda (conform NEN 5104) grind
klei
geur
Grind, siltig
Klei, zwak siltig
Grind, zwak zandig
Klei, matig siltig
geen geur zwakke geur matige geur sterke geur
Grind, matig zandig
Klei, sterk siltig
Grind, sterk zandig
Klei, uiterst siltig
Grind, uiterst zandig
Klei, zwak zandig
uiterste geur
olie geen olie-water reactie zwakke olie-water reactie matige olie-water reactie sterke olie-water reactie Klei, matig zandig
Klei, sterk zandig
zand
uiterste olie-water reactie
p.i.d.-waarde >0
Zand, kleiïg
>1 >10 Zand, zwak siltig
>100
leem
>1000
Zand, matig siltig
Leem, zwak zandig
>10000
Zand, sterk siltig
Leem, sterk zandig
monsters geroerd monster
Zand, uiterst siltig
overige toevoegingen zwak humeus
veen Veen, mineraalarm
matig humeus
Veen, zwak kleiïg
sterk humeus
ongeroerd monster volumering
overig bijzonder bestanddeel Gemiddeld hoogste grondwaterstand grondwaterstand
Veen, sterk kleiïg
zwak grindig
Veen, zwak zandig
matig grindig
Veen, sterk zandig
sterk grindig
Gemiddeld laagste grondwaterstand slib
water