Bijlage_9_bij_de_toelichting_Archeologisch_onderzoek
Tekst van het document
ARCHEOLOGISCH BUREAU- EN VERKENNEND BOORONDERZOEK BONGERD 32 TE HATTEM GEMEENTE HATTEM
archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek Bongerd 32 te Hattem Opdrachtgever
Aannemingsbedrijf Draisma Postbus 280 7300 AG Apeldoorn
Rapportnummer
12497.002
Versienummer1
1
Datum
13 april 2022
Vestiging
Overijssel Wilhelm Röntgenstraat 7a 8013 NE Zwolle 088 - 5001600 zwolle@econsultancy.nl
Opsteller
De heer drs. J. Holl & H.J. Geurts
Paraaf
Kwaliteitscontrole
De heer drs. A.H. Schutte
Paraaf
© Econsultancy bv, Zwolle. Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsultancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de adviezen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek. ISSN: 2210-8777 (Analoog rapport) ISSN: 2210-8785 (Digitaal rapport E-depot) 1
Versie 1 betreft een rapport waarvan geen beoordeling van de bevoegde overheid is ontvangen, bij versie 2 is het rapport wel beoordeeld door de bevoegde overheid.
Econsultancy Archeologisch Rapport
Administratieve gegevens plangebied Projectcode
12497.002
Toponiem
Bongerd 32
Opdrachtgever
Aannemingsbedrijf Draisma
Gemeente
Hattem
Plaats
Hattem
Provincie
Gelderland
Kadastrale gegevens
Gemeente Hattem, sectie D, nummers: 6617, 6833 en 6536
Omvang plangebied
circa 1,37 ha
Kaartblad
27E (1:25.000)
Coördinaten centrum plangebied
X: 201038/Y: 498619
Bevoegde overheid
Gemeente Hattem Markt 1, 8051 EZ Hattem Tel: 038-4431616 Email: gemeente@hattem.nl
Deskundige namens de bevoegde overheid
Afdeling erfgoed, team archeologie gemeente Zwolle Postbus 10007 Veemarkt 38 8011 AJ Zwolle Dhr. Drs. Michael Klomp Tel: 038-4983030 Email: archeologie@zwolle.nl
ARCHIS3
5070481100
Onderzoeksmeldingsnummer (OM-nr.)
Archeoregio NOaA
Utrechts-Gelders zandgebied
Beheer en plaats documentatie
Econsultancy, Zwolle/ Provinciaal Archeologisch Depot Gelderland
Uitvoerders
Econsultancy, drs. J. Holl en H.J. Geurts (stagiair universiteit Utrecht)
Kwaliteitszorg Econsultancy is onder meer gecertificeerd voor protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000. Verder is Econsultancy lid van de Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO). De leden van de NVAO bieden kwalitatief hoogstaand archeologisch onderzoek. Het lidmaatschap is een waarborg voor kwaliteit en betrouwbaarheid. Tevens is Econsultancy aangesloten bij de Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA). De VOiA behartigt de belangen van meer dan 100 bedrijven in alle takken van de archeologie. Betrouwbaarheid Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht zijnde regelgeving. Een booronderzoek wordt in het algemeen uitgevoerd door het steekproefsgewijs onderzoeken van de bodem, waardoor het, op basis van de resultaten van een booronderzoek, onmogelijk is garanties af te geven ten aanzien van de aan- of afwezigheid van archeologische waarden. In dit kader dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronnen niet altijd zonder fouten en volledig zijn. Daar Econsultancy voor het verkrijgen van historische informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Econsultancy niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie.
Econsultancy Archeologisch Rapport
SAMENVATTING Econsultancy heeft in opdracht van Aannemingsbedrijf Draisma in mei 2021 een archeologisch bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase) door middel van boringen uitgevoerd. Het plangebied is gelegen aan de Bongerd 32 te Hattem in de gemeente Hattem. In het plangebied zullen woningen in drie woonblokken worden gerealiseerd met een paviljoen. Bij de aanvraag van de hiervoor benodigde omgevingsvergunning is gebleken dat voor het plangebied een archeologische onderzoeksplicht geldt. Deze onderzoeksplicht vloeit voort uit de Erfgoedwet (2016) en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo, 2010). Het archeologisch onderzoek is noodzakelijk om te bepalen of er archeologische waarden aanwezig zijn binnen het plangebied en of deze door de voorgenomen bodemingrepen kunnen worden aangetast. Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Dit wordt uitgevoerd door middel van het verwerven van informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende en verwachte archeologische waarden. Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de in het bureauonderzoek opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen.
Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied en wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting. Met de resultaten van het archeologisch onderzoek kan worden vastgesteld of binnen het plangebied archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn en of vervolgonderzoek dan wel planaanpassing noodzakelijk is. Gespecificeerde archeologische verwachting bureauonderzoek Uit de landschappelijke ligging aan de voet van een vermoedelijke dekzandrug, blijkt dat het plangebied vanaf het Paleolithicum gunstig is geweest voor jagers en verzamelaars en vanaf het Neolithicum voor landbouwers. Uit de archeologische gegevens die verzameld zijn uit het onderzoeksgebied blijkt dat er in de omgeving van het plangebied sporen van menselijke activiteit zijn waar genomen uit de Late-Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd, evenals een vuursteenvindplaats uit mogelijk het Mesolithicum. Door archeologisch onderzoek is er een goed beeld van waar de jagers en verzamelaars hun tijdelijke kampementen vestigden. De jagers en verzamelaars waren afhankelijk van een aantal ecologische factoren, zoals het voedselaanbod en de aanwezigheid van grondstoffen in de omgeving van de locatie. Ze leefde van de jacht, visserij en het verzamelen van onder andere noten, vruchten en wortels.
Dit soort voedsel was met name te vinden op het overgangsgebied van hoge en droge gronden naar lage en natte gronden, de gradiëntzone, en dichtbij water, zoals vennen en beken. Op dit soort locaties was ook drinkwater bereikbaar.2 Gezien de ligging aan de voet van een dekzandrug lag het plangebied vermoedelijk op een dergelijke overgangslocatie. Vandaar dat een hoge verwachting voor het Paleo- en Mesolithicum geldt. Voor de landbouwers zijn andere factoren van belang bij de locatiekeuze. Vanaf het Neolithicum ging men zich vestigen op één locatie. Om te kunnen blijven wonen op één plek werd het kunnen uitvoeren van landbouw een belangrijke factor. Voor akkerbouw is onder andere een vruchtbare bodem en
2
Louwe Kooijmans et al., 2005.
Rapport 12497.002 versie 1
een goede afwatering van belang.3 In het geval van het plangebied zal de grond niet te droog of te nat geweest zijn in vergelijking met de omliggende omgeving (de stuwwal en de Gelderse IJssel). Vandaar dat een hoge verwachting voor het Neolithicum en de Bronstijd geldt. Op basis van archeologische gegevens in de gemeente Hattem was in het dekzandgebied sprake van een continue bewoning vanaf het Laat-Paleolithicum tot in de Vroege-Bronstijd. Hierna raakten de lagere ruggen vermoedelijk te nat voor bewoning, waarna de bewoning verhuisde naar de hogere dekzandruggen. Vermoedelijk raakte het plangebied, gezien de ligging aan de voet van de dekzandrug, in deze periode ongeschikt voor bewoning, maar gezien de weinige beschikbare gegevens kan dit niet met zekerheid gezegd worden. Vandaar dat een middelhoge verwachting voor de periode IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen geldt. In de Nieuwe tijd en vermoedelijk ook in de Late-Middeleeuwen lag het plangebied in het akker- en tuingebied rondom Hattem. In de 17e eeuw lag het plangebied nog in akkergebied en in de 18 e eeuw werden delen ingericht als tuin. Rond 1900 is direct ten noordwesten van het hoofdgebouw een tuinhuisje gebouwd. Deze locatie bleef tot halverwege de 20e eeuw bebouwd.
Gezien de ligging direct naast de huidige bebouwing is de kans groot dat eventuele resten van dit tuinhuisje reeds verdwenen zijn bij de nieuwbouw en inrichting van het terrein. In het overige deel van het plangebied zijn geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van historische bebouwing. Wel is mogelijk stadsafval van Hattem in het gebied gestort. Op basis hiervan geldt een hoge verwachting op het aantreffen van ophogingslagen uit de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Resultaten veldonderzoek Tijdens het veldonderzoek is dekzand aangetroffen op een diepte van 130 à 210 cm -mv (0,8 à 1,6 m NAP). In het dekzand is het podzolprofiel nog deels intact, waarbij in het uiterste noordwesten nog een A-horizont aanwezig is en in het noordoosten een B-horizont. In het zuiden is de bodem tot in de C-horizont verstoord, maar op basis van een vergelijking van de dekzandhoogtes tussen de boringen, wordt verwacht dat slechts een klein deel van de C-horizont verloren is gegaan. Boven het dekzand is een recent ophoogpakket aangetroffen. Op basis van NAP-hoogtes op historische kaarten (circa 2,75 m NAP) en de huidige hoogte (overwegend 2,5 à 3,0 m NAP) is de maaiveldhoogte sinds het begin van de 20 e eeuw min of meer gelijk gebleven.
Op basis hiervan wordt vermoed dat bij de bouw van het zorgcentrum de bodem diep vergraven is, waarbij mogelijk een eerder pakket met vermoedelijke komafzettingen of veen is afgegraven en opnieuw is opgevuld met zand. Vermoedelijk is ooit een veenpakket aanwezig geweest, wat te zien is aan de laag veen die nog in enkele boringen is vastgesteld, evenals de aangetroffen sterk humeuze zandlagen. De gespecificeerde archeologische verwachting, zoals die is weergegeven tijdens het bureauonderzoek, dient op basis van het booronderzoek deels aangepast te worden. Op basis van het booronderzoek kan bevestigd worden dat het plangebied in een relatief laaggelegen deel van het dekzandgebied ligt, op de voet van de dekzandrug. In het uiterste noordwesten van het plangebied is de Ahorizont nog grotendeels intact, waardoor hier de verwachting op resten uit het Paleo- en Mesolithicum gelijk blijft. Eventuele vondsten kunnen hier nog bewaard zijn gebleven. In het grootste deel van het plangebied is de bodem echter tot onder de vondstlaag verstoord, waardoor vuursteenvindplaatsen ter plaatse niet meer verwacht worden. Voor de perioden Neolithicum – Bronstijd blijft de verwachting gelijk. Het plangebied ligt aan de voet van de dekzandrug, maar vermoedelijk was het in deze perioden nog geschikt voor bewoning.
In de periode hierna kwam het waarschijnlijk in een drassig gebied te liggen, waardoor een lage verwach3
Louwe Kooijmans et al., 2005.
Rapport 12497.002 versie 1
ting voor de IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen geldt. Voor de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd kan de verwachting eveneens bijgesteld worden naar laag. Er zijn geen stadsophogingslagen aangetroffen en eventuele lagen uit deze perioden zijn hoogstwaarschijnlijk al verdwenen / afgegraven. Op basis van het veldonderzoek kunnen nog steeds archeologische waarden in het plangebied verwacht worden, overwegend uit de perioden Neolithicum - Bronstijd. Aangezien de A-horizont in de meeste boringen reeds verdwenen is, worden overwegend vindplaatsen zonder vondstniveau, maar met grondsporen verwacht. Advies Het archeologisch relevante niveau wordt binnen het plangebied op 1,6 (westelijke bouwblok) of 1,3 (overige bouwblokken) m NAP verwacht. Over het algemeen wordt een bufferzone gehanteerd van 30 cm boven het archeologische relevante niveau, waardoor ter plaatse van bouwblok A geen graafwerkzaamheden dieper dan 1,9 m NAP en ter plaatse van de overige bouwblokken geen graafwerkzaamheden dieper dan 1,6 m NAP dienen plaats te vinden. Indien aan deze voorwaarden niet voldaan kan worden, wordt geadviseerd een vervolgonderzoek uit te voeren. Aangezien verwacht wordt dat in het grootste deel van het plangebied alleen een sporenlaag zonder vondstlaag aanwezig is, is een proefsleuvenonderzoek hier de meest geschikte onderzoeksmethode.
Bij een proefsleuvenonderzoek dienen verspreid over het plangebied sleuven gegraven te worden met als doel om eventuele archeologische waarden te karteren en waarderen. Voor dit onderzoek dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. Geadviseerd om dit proefsleuvenonderzoek uit te voeren na de sloop van de huidige bebouwing, zodat tevens vastgesteld kan worden of onder de huidige funderingen nog archeologische vindplaatsen aanwezig zijn. Bovenstaand advies is van Econsultancy. De resultaten van onderhavig onderzoek dienen te worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Hattem). De bevoegde overheid neemt vervolgens een besluit. Mochten tijdens de graafwerkzaamheden toch archeologische waarden worden aangetroffen, dan dient hiervan melding te worden gemaakt conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016 bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 4).
4 Infodesk email: info@cultureelerfgoed.nl of tel: 033-4217456.
Rapport 12497.002 versie 1
INHOUDSOPGAVE
1
INLEIDING .................................................................................................................................. 1
2
BUREAUONDERZOEK .............................................................................................................. 1 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9
3
INVENTARISEREND VELDONDERZOEK .............................................................................. 13 3.1 3.2 3.3
4
Doelstelling en onderzoeksvragen ................................................................................... 1 Methoden .......................................................................................................................... 1 Afbakening en huidige situatie van het plangebied .......................................................... 2 Toekomstige situatie ......................................................................................................... 3 Aardwetenschappelijke gegevens .................................................................................... 4 Archeologische waarden .................................................................................................. 6 Beschrijving van het historische gebruik .......................................................................... 7 Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel ........................................................ 10 Conclusie bureauonderzoek ........................................................................................... 12
Doelstelling en onderzoeksvragen ................................................................................. 13 Methoden ........................................................................................................................ 13 Resultaten ....................................................................................................................... 13
CONCLUSIE EN ADVIES ......................................................................................................... 15
LITERATUUR ...................................................................................................................................... 17 BRONNEN .......................................................................................................................................... 19
Rapport 12497.002 versie 1
LIJST VAN TABELLEN Tabel I. Tabel II. Tabel III. Tabel IV. Tabel V. Tabel VI. Tabel VII. Tabel VIII.
Aardwetenschappelijke gegevens plangebied Grondwatertrappenindeling Grondwatergegevens plangebied Geraadpleegd historisch kaartmateriaal Verleende bouwvergunningen Gespecificeerde archeologische verwachting Hoofdlijn bodemopbouw Overzicht aangetroffen archeologische indicatoren
LIJST VAN AFBEELDINGEN Figuur 1. Figuur 2. Figuur 3. Figuur 4. Figuur 5. Figuur 6. Figuur 7. Figuur 8. Figuur 9. Figuur 10. Figuur 11. Figuur 12. Figuur 13.
Situering van het plangebied binnen Nederland Detailkaart van het plangebied Luchtfoto van het plangebied Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied Situering van het plangebied binnen de historische kaarten Situering van het plangebied binnen kadastrale minuutkaart 1827 Overzicht rijks- en gemeentemonumenten in het onderzoeksgebied Boorpuntenkaart Mate van verstoring per boring
BIJLAGEN Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5 Bijlage 6 Bijlage 7 Bijlage 8
Overzicht geologische en archeologische tijdvakken AMK-terreinen Onderzoeksmeldingen Vondstmeldingen Bewoningsgeschiedenis van Nederland AMZ-cyclus Planontwerp Boorprofielen
Rapport 12497.002 versie 1
1
INLEIDING
Econsultancy heeft in opdracht van Aannemingsbedrijf Draisma een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor een plangebied gelegen aan de Bongerd 32 te Hattem in de gemeente Hattem (zie figuur 1). De initiatiefnemer heeft het voornemen om de locatie opnieuw te ontwikkelen waarbij de huidige bebouwing gesloopt wordt en nieuwe bebouwing in de vorm van drie blokken verspreid over het terrein worden gebouwd. Bij de aanvraag van de hiervoor benodigde omgevingsvergunning is gebleken dat voor een plangebied een archeologische onderzoeksplicht geldt. Deze onderzoeksplicht vloeit voort uit het Verdrag van Malta (1992) en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo, 2010). Het archeologisch onderzoek is noodzakelijk om te bepalen of er archeologische waarden aanwezig zijn binnen het plangebied en of deze door de voorgenomen bodemingrepen kunnen worden aangetast. Het archeologisch onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek (hoofdstuk 2) en een inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) door middel van boringen (hoofdstuk 0). Op basis van de resultaten van het onderzoek wordt een advies gegeven of vervolgstappen noodzakelijk zijn (hoofdstuk 0). Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in mei 2021 door drs. J. Holl (Senior KNA Prospector) en H.J. Geurts (stagiair, universiteit Utrecht). Het rapport is gecontroleerd door drs. A.H. Schutte (senior KNA Archeoloog).
2
BUREAUONDERZOEK
2.1
Doelstelling en onderzoeksvragen
Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied. Hiervoor wordt een inventarisatie gemaakt van bekende aardwetenschappelijke, archeologische en (cultuur)historische gegevens. Aan de hand van deze inventarisatie wordt het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel opgesteld. 2.2
Methoden
Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018) en conform de eisen en normen zoals aangegeven in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018), die is vastgesteld door het Centraal College van Deskundigen (CCvD) Archeologie en is ondergebracht bij het SIKB te Gouda. Voor de uitvoering van het bureauonderzoek gelden de specificaties LS01, LS02, LS03, LS04 en LS05. De resultaten van dit onderzoek worden in dit rapport weergegeven conform specificatie LS06. 5 Binnen dit onderzoek zijn de volgende werkzaamheden verricht: 5
afbakening van het plangebied en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toekomstige gebruik (LS01); beschrijving van de huidige en toekomstige situatie (LS02); beschrijving van de historische situatie en mogelijke verstoringen (LS03);
SIKB.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 1 van 19
beschrijving van bekende archeologische en historische waarden en aardwetenschappelijke gegevens (LS04); opstellen van een gespecificeerde verwachting (LS05).
Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn de volgende bronnen geraadpleegd:
het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS); de Archeologische Monumenten Kaart (AMK); geologische kaarten, geomorfologische kaarten en bodemkaarten; de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINOloket); literatuur en historisch kaartmateriaal; bouwhistorische gegevens; de recente topografische kaart (schaal 1:25.000); recente luchtfoto’s; het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN); de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Gelderland; de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Hattem;
2.3
Afbakening en huidige situatie van het plangebied
Afbakening Er dient een onderscheid gemaakt te worden tussen het onderzoeksgebied en het plangebied. Het plangebied is het gebied waarbinnen feitelijk de bodemverstorende ingreep gaat plaatsvinden. Het onderzoeksgebied is het gebied waarover informatie is verzameld om een goed beeld te krijgen van de archeologische waarden binnen het plangebied. Dit gebied is groter dan het plangebied. In het huidige onderzoek betreft het onderzoeksgebied het gebied binnen een straal van circa 500 meter rondom het plangebied.6 Het plangebied, circa 1,37 ha, ligt aan de Bongerd 32, ongeveer 300 meter ten zuidwesten van de kern van Hattem in de gemeente Hattem (zie figuur 1 en figuur 2). Volgens het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich op een hoogte tussen de 2,5 en 4 meter +NAP. Het gebied is kadastraal bekend als gemeente Hattem, sectie D, nummers: 6617, 6833 en 6536. Volgens de topografische kaart van Nederland, kaartblad 27E (1:25.000), zijn de coördinaten van het midden van het plangebied X: 201038/Y: . Huidige situatie Voor het bureauonderzoek is het van belang de huidige situatie te onderzoeken. Landgebruik en bebouwing kunnen van invloed zijn op de archeologische verwachting. Hiervoor is gebruik gemaakt van de meest recente gegevens. Het plangebied is momenteel bebouwd met een zorgcomplex met bijbehorende woningen (zie figuur 3).
Hieromheen bevinden zich verharde parkeerplaatsen, gras en tuinen. Vigerend beleid Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht. Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeologische waarden uit het verleden verloren gaan. In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemar6
Binnen deze straal wordt geacht dat er voldoende informatie beschikbaar is om een gefundeerde uitspraak te doen over de archeologische verwachting van het plangebied.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 2 van 19
chief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart geeft een gemeente breed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures. Het plangebied valt binnen het bestemmingsplan Kom Hattem van de gemeente Hattem. Volgens dit bestemmingsplan heeft het plangebied een dubbelbestemming archeologie. Volgens de bijbehorende planregels is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen groter dan 100 m2 en dieper dan 50 cm beneden maaiveld. 7 De dubbelbestemming is afgeleid van de beleidskaart van de gemeente Hattem en de bijbehorende beleidsnota. Volgens de beleidskaart (Figuur 4) ligt het plangebied in een zone met een archeologische verwachting. 8 Huidig milieuonderzoek Gelijktijdig met het archeologisch bureauonderzoek is er voor het plangebied een milieuhygiënisch bodemonderzoek uitgevoerd door Econsultancy.9 Hierbij is in de bovengrond een lichte verontreiniging met kwik, lood, PCB en PAK aangetroffen. De ondergrond en het grondwater bleken niet verontreinigd. Deze resultaten geven geen aanleiding tot nader onderzoek. Wel is tijdens het onderzoek puin aangetroffen, dat aanleiding geeft om een asbestverontreiniging te verwachten.
Op basis hiervan is een verkennend bodemonderzoek asbest geadviseerd. Dit onderzoek was ten tijde van het bureauonderzoek (nog) niet uitgevoerd. 2.4
Toekomstige situatie
Het toekomstige gebruik van het plangebied kan gevolgen hebben op het in-/ex-situ behoud van de archeologische waarde. In het plangebied is de sloop van de huidige bebouwing gepland en daarna worden 36 vrije sector appartementen, 30 sociale appartementen en 63 zorg appartementen verdeeld over drie bouwvlokken gerealiseerd. Hierbij zal een gebied met een oppervlakte van 4749 m2 worden bebouwd. De diepte van verstoring ten behoeve van de nieuwbouw is onbekend (zie bijlage 7). De geplande werkzaamheden kunnen tot gevolg hebben dat eventueel aanwezige archeologische waarden worden verstoord. Binnen het westelijke bouwblok (circa 900 m2) zal na verwijderen van de huidige fundering de bouwkuip verder uitgegraven worden op circa 1,9 m NAP. Plaatselijk zal grondverbetering worden toegepast tot maximaal 0,6 m NAP. Binnen centrale bouwblok (circa 2.000 m2) zal na verwijderen van de huidige fundering de bouwkuip verder uitgegraven worden op circa 1,7 m NAP. Plaatselijk zal grondverbetering worden toegepast tot maximaal 0,8 m NAP. Binnen bouwblok C (circa 1.200 m2) zal na verwijderen van de huidige fundering de bouwkuip verder uitgegraven worden op circa 1,7 m NAP. Plaatselijk zal grondverbetering worden toegepast tot maximaal 0,8 m NAP.
7 8
Portaal voor Ruimtelijke Plannen. Van Dalfsen, 2015.
9 Niemark, 2021
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 3 van 19
2.5
Aardwetenschappelijke gegevens
Het landschap heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het nederzettingspatroon. Bij onderzoek naar archeologische sporen in een bepaald gebied is het van groot belang te weten hoe het landschap er in het verleden heeft uitgezien. Men kan meer te weten komen over dit landschap door de geologische opbouw, de bodem en de hydrologie van een gebied te bestuderen. De volgende aardwetenschappelijke gegevens zijn bekend van het plangebied: Tabel I.
Aardwetenschappelijke gegevens plangebied
Type gegevens Geologie
10
Gegevensomschrijving Formatie van Echteld (komafzettingen) of de formatie van Boxtel (dekzandafzettingen)
Geomorfologie11
Niet gekarteerd
Bodemkunde12
Niet gekarteerd
Grondwatertrap
Niet gekarteerd
Landschappelijke ontwikkeling Voor de ontwikkeling van het landschap ter plaatse van het plangebied zijn de geologische ontwikkelingen vanaf de voorlaatste ijstijd (het Saalien, circa 370.000 tot 130.000 jaar geleden) van belang. In deze ijstijd raakte de noordelijke helft van Nederland met landijs bedekt. Langs het landijsfront werden diepe glaciale bekkens uitgesleten en delen van de ondergrond werden door het landijs opgestuwd tot hoge stuwwallen. De Veluwe is een voorbeeld van een dergelijke stuwwal. In iets warmere fasen in het Saalien smolt het landijs. Het smeltwater stroomde van de stuwwal naar beneden en voerde hierbij dikke pakketten zand en grind mee, die aan de voet van de stuwwal werden afgezet. Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (115.000 tot 11.700 jaar geleden) bereikte het landijs Nederland niet. Wel heersten, zeker in de tweede helft van deze ijstijd, zeer koude en droge omstandigheden. Doordat in de zomer de sneeuw smolt en de toplaag van de bodem ontdooide, en doordat vegetatie vrijwel ontbrak, vond veel erosie plaats door het smeltwater. Aan de voet van de hierbij ontstane erosiedalen werden waaiervormige terrassen of daluitspoelingswaaiers afgezet. In het plangebied liggen vermoedelijk daluitspoelingswaaierafzettingen gevormd in deze periode in de ondergrond.
In de tweede helft van het Weichselien veranderde het klimaat van koud en nat naar koud en droog. In de koudste en droogste perioden was de vegetatie vrijwel verdwenen. Door de wind verstoof veel zand, waarbij vooral het fijnere stof over grote afstanden werd verplaatst. Dit materiaal is afgezet als een deken van fijn, zwak lemig zand afgewisseld met lemige lagen: het Oude Dekzand. Het Laat-Glaciaal wordt gekenmerkt door enkele snel op elkaar volgende klimaatwisselingen. Het laatste millennium van het Weichselien was een zeer koude en droge periode (13.000-11.800 jaar geleden). De begroeiing werd sterk gereduceerd en er ontstonden weer omvangrijke zandverstuivingen. Het zwak lemige stuifzand uit deze periode wordt aangeduid als Jong Dekzand en vormt in uitgestrekte gebieden zwak glooiende ruggen, welvingen en koppen. Bovenop de eerdergenoemde daluitspoelingswaaierafzettingen wordt een pakket dekzand verwacht binnen het plangebied. Het Holoceen begon ongeveer 10.000 jaar geleden en duurt nog steeds voort. Doordat de zeespiegel en hiermee het grondwater sterk steeg, nam de vegetatie weer toe. Door een aantal stormen na het 10
De Mulder et al., 2003. Wageningen Environmental Research, 2017. 12 Alterra, 2003. 11
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 4 van 19
begin van de jaartelling werd een waterscheiding vermoedelijk tussen Zutphen en Deventer doorbroken waardoor de Gelderse IJssel sinds ongeveer 600 na Christus in het IJsseldal is gaan stromen. 13 Door de komst van de IJssel in de Middeleeuwen zijn aan weerszijden hiervan overstromingsafzettingen gevormd. Binnen het plangebied zijn mogelijk komafzettingen op het dekzand afgezet. DINO14 Het Dinoloket is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen, grondwatergegevens, sonderingen, geo-elektrische metingen, resultaten van geologische, geochemische en geomechanische monsteranalyses, boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd door TNO. In het Dinoloket zijn enkele boringen bestudeerd. 15 Hieruit blijkt dat 430 meter ten zuidoosten van het plangebied vanaf het maaiveld tot 4 m -mv (-0,4 m NAP) matig grof tot grof, grindig zand is aangetroffen, dat geïnterpreteerd is als Formatie van Boxtel. Vermoedelijk betreffen dit daluitspoelingswaaierafzettingen. Circa 140 m ten noordoosten van het plangebied is tot 2,2 m -mv (1,6 m NAP) een pakket matig fijn zand aangetroffen, met hieronder een 80 cm dikke laag sterk zandig veen.
Hieronder bevindt zich sterk humeus, matig siltig zand tot 5 m -mv -1,2 m NAP). Gezien de ligging in de historische binnenstad, wordt vermoed dat het hier om antropogene ophogingslagen gaat. Hieronder bevindt zich tot -2,7 m NAP zwak siltig zand (vermoedelijk dekzand), met hieronder matig grof, zwak grindig zand (vermoedelijk daluitspoelingswaaierafzettingen). Geomorfologie De geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000) geeft de mate van reliëf en de vormen die in het landschap te onderscheiden zijn weer. Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Hattem bevindt, is de geomorfologie niet gekarteerd (zie figuur 5).16 Op basis van extrapolatie van geomorfologische gegevens buiten het plangebied wordt vermoed dat het plangebied op de overgang van het komgebied naar het dekzandgebied ligt. Volgens de gemeentelijke verwachtingskaart van Hattem ligt het plangebied op de voet van een dekzandrug.17 Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)18 Het Actueel Hoogtebestand Nederland vormt een belangrijke aanvullende informatiebron voor de landschapsanalyse. Dit met behulp van laseraltimetrie verkregen digitale bestand vormt een gedetailleerd beeld van het huidige reliëf in het plangebied. Uitgaande van het AHN ligt het plangebied tussen de 2,6 en de 4 meter +NAP (zie figuur 6).
De zuidelijke en westelijke delen van het plangebied liggen met 3 meter +NAP hoger dan het noordelijk deel van het plangebied. Uit de vorm is op te maken dat hier een mogelijke ophoging aanwezig is. In het zuidelijke deel is ook een langwerpige ophoging aanwezig die tot 4 meter +NAP hoog is. Op de ophogingen na ligt het plangebied ongeveer 2,7 tot 3 meter boven NAP (vooral het noordelijk deel).
13 Makaske et al., 2008. 14 15
Dinoloket. DINO boornummers B27E0005 en B27E0643.
16 Wageningen Environmental Research, 2017. 17 Van Dalfsen, 2015. 18
AHN.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 5 van 19
Bodemkunde Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Hattem bevindt, is de bodemopbouw niet gekarteerd (zie figuur 7). Extrapolatie van bodemgegevens buiten het plangebied is gezien de hoeveelheid bodemkundige eenheden in de omgeving van het plangebied niet mogelijk. Op basis van de gemeentelijke verwachtingskaart is zijn er geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van een plaggendek binnen het plangebied.19 Wel is in de omgeving een oude akkerlaag aangetroffen afgedekt met een latere ophogingslaag. Grondwatertrap Grondwatertrappen zijn een indicatie voor de diepte van de grondwaterstand en de seizoensfluctuatie daarvan. De grondwatertrappenindeling is gebaseerd op de gemiddeld hoogste (GHG) en de gemiddeld laagste grondwaterstand (GLG). Hiermee worden de winter- en zomergrondwaterstanden gekarakteriseerd in een jaar met een gemiddelde neerslag en verdamping. In stedelijk gebied zijn geen grondwatertrappen bepaald. Deze worden als ‘witte vlekken’ op de Bodemkaart van Nederland (1:50.000) weergegeven. Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Hattem bevindt, is de grondwatertrap niet gekarteerd. 2.6 Archeologische waarden Voor de uitkomst van het bureauonderzoek is het van belang de bekende archeologische waarden (al dan niet volledig onderzocht) te beschrijven.
Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeologisch Informatie Systeem (ARCHIS), dat beheerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).20 In dit systeem worden alle archeologische gegevens verzameld en via internet zijn deze door bevoegden te raadplegen. De bekende archeologische waarden zijn middels kaartmateriaal weergegeven in figuur 8. Hierop staan de in ARCHIS geregistreerde AMK-terreinen, waarnemingen, vondstmeldingen en onderzoeksmeldingen binnen een straal van 500 m weergegeven. Aangezien de gemeentelijke beleidskaart een hoger detailniveau heeft dan de landelijke IKAW (Indicatieve Kaart Archeologische Waarde) is de IKAW voor het onderzoek niet geraadpleegd. Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Gelderland De Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Gelderland geeft inzicht in de archeologische, historisch-stedenbouwkundige en de historisch-geografische waarden van de regio. Volgens de CHW-kaart van de provincie Gelderland heeft het plangebied een middelhoge historische geografische waarde. Dit kan op basis van de nabijheid van het historische centrum van Hattem, nabijheid van een rijksmonument en de nabijheid van een archeologische vindplaats gesteld worden. AMK-terreinen binnen het onderzoeksgebied21 De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumenten/terreinen in Nederland.
De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit, zeldzaamheid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde, een hoge archeologische waarde, een zeer hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status. Het plangebied ligt niet binnen een AMK-terrein. Binnen het onderzoeksgebied liggen twee AMKterreinen (zie bijlage 2 en figuur 8). Dit betreffen een kasteelterrein 250 m ten oosten van het plange19 Van Dalfsen, 2015. 20 21
Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort. Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 6 van 19
bied (AMK-nr. 4731) en de historische binnenstad van Hattem, 300 m ten noordoosten van het plangebied (AMK-nr. 13212). In het verleden uitgevoerde archeologische onderzoeken binnen het onderzoeksgebied 22 Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven en instellingen in totaal 6 archeologische onderzoeken uitgevoerd. Het gaat daarbij om booronderzoeken, proefsleuvenonderzoeken en opgravingen (zie bijlage 3 en figuur 8). Tijdens deze onderzoeken zijn verschillende archeologische vindplaatsen daterend uit de LateMiddeleeuwen en de Nieuwe tijd gevonden. Daarnaast zijn bij één opgraving ten noorden van het plangebied vuursteenfragmenten uit vermoedelijk het Mesolithicum gevonden. Vondstmeldingen binnen het onderzoeksgebied23 In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het plangebied zijn geen vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het onderzoeksgebied staan zeven vondstmeldingen geregistreerd (zie bijlage 4 en figuur 8). De vondsten die rondom het plangebied zijn gedaan laten zien dat er menselijke activiteiten hebben plaats gevonden in het onderzoeksgebied in de perioden Late-Middeleeuwen en de Nieuwe tijd. De vondsten betreffen vooral stenen funderingen, fragmenten van kogelpotten, paalsporen, ophogingen, een gracht en beschoeiingen. 2.7
Beschrijving van het historische gebruik
In het plangebied kunnen naast archeologische sporen ook historische relicten voorkomen die nog in het landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettingsvormen en wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20 e eeuw een incompleet beeld van het historisch landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige incomplete beeld. Voor de historische ontwikkeling is naast het historisch kaartmateriaal ook relevante achtergrondliteratuur geraadpleegd. Korte bewoningsgeschiedenis van Hattem In deze paragraaf wordt een bespreking van de bewoningsgeschiedenis van de streek gegeven. Een algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschiedenis van Nederland wordt weergegeven in bijlage 5. Binnen de gemeente Hattem en omgeving is tot nu toe nog weinig bekend over de periode van het Paleolithicum tot aan de Vroege-Middeleeuwen. Bewoning is bij Hattemerbroek aangetroffen vanaf het Paleolithicum tot en met de Bronstijd. 24 Bij een proefsleufonderzoek 300 meter ten noorden van het plangebied aan de voet van een dekzandrug is een vuursteenvindplaats aangetroffen, mogelijk uit het Mesolithicum.25 Op basis van AHN-beelden lijkt het plangebied aan de voet van dezelfde dekzandrug te liggen.
Op basis van de archeologische gegevens binnen de gemeente Hattem lijkt sprake te zijn van een continue bewoning vanaf het Laat-Paleolithicum tot de Vroege-Bronstijd. Hierna raakten de lage dek22 23
Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort. Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort.
24 Van Dalfsen, 2015. 25 Klomp, 2013.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 7 van 19
zandruggen waar is opgegraven vermoedelijk te nat voor bewoning en werd de bewoning verplaatst naar de hogere dekzandruggen en de smeltwaterafzetingen rond de stuwwal. Hier zijn enkele vondsten gedaan uit de Midden-Bronstijd en Vroege-Middeleeuwen. Er is echter nog erg weinig bekend uit de prehistorie na de Vroege-Bronstijd.26 Omstreeks 800-900 na Christus werd Hattem vermeld in historische bronnen. Hierbij gaat het om een nederzetting die een stuk ten westen ligt van het plangebied en het huidige centrum. Tijdens de LateMiddeleeuwen in de 12e/13e eeuw is het centrum van Hattem verplaatst naar de huidige locatie van het centrum. Lange tijd na de verhuizing van het centrum van Hattem waren er geen grote uitbreidingen in en rondom de stad.27 Het plangebied ligt binnen het gebied De Hogenkamp, een gebied dat eeuwenlang voor landbouw gebruikt werd en andere delen dichter bij de stad waren ingericht als tuinen voor de stadsbevolking, waarbij diverse tuinhuisjes gebouwd werden. In de 20e eeuw vond grootschalige uitbreiding van de bebouwde kom plaats waarna het plangebied in 1962 werd bebouwd.28 Historisch kaartmateriaal De situatie van het plangebied is op verschillende historische kaarten als volgt: Tabel II.
Geraadpleegd historisch kaartmateriaal
Bron
Periode
Schaal
Omschrijving plangebied
Bijzonderheden/directe omgeving
Kaart van Van Geelkercken29
1630
1:9.000
plangebied ligt in landbouwgebied
geen bebouwing in directe omgeving plangebied. bebouwing beperkt zich tot historische dorpskern en een bebouwingslint langs de Dorpsweg
Hottinger Atlas30
1787
1:14.000
bouwland en tuin
idem
Kadastrale minuut31
1811-1832
1:2.500
Het noordelijk deel is grotendeels in gebruik als tuin en het noordoosten en noordwesten als bouwland. In het zuiden is een klein strookje in gebruik als hakhout. In het westen van het plangebied, direct ten noordwesten van de huidige bebouwing, staat een tuinhuisje
idem
Militaire topografische kaart32 (nettekening)
1850-1865
1:50.000
Het plangebied is in gebruik als bouwland en als tuin. In het westen bebouwing
idem
Bonnekaart
1866-1935
1:50.000
Het plangebied is in gebruik als bouwland en tuin. In het noordwesten van het plangebied ligt één tuinhuis.
idem
Topografische kaart
1955
1:25.000
idem
Maaiveld lijkt rond 2,75 m NAP te liggen.
26 Van Dalfsen, 2015. 27 Van Dalfsen, 2015. 28 Van Dalfsen, 2015. 29 Archieven. 30 Versfelt, 2003. 31 32
Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Kadaster Topotijdreis (bron voor deze kaart en de hierop volgende kaarten in deze tabel).
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 8 van 19
Topografische kaart
1962
1:25.000
twee bijgebouwen in noordwesten plangebied, overige deel erf met enkele groenstroken
idem
Topografische kaart
1965
1:25.000
In het oosten is een gebouw gerealiseerd (oostelijk deel van het huidige zorgcomplex)
idem
Topografische kaart
1975
1:25.000
twee gebouwen in westen plangebied, gedeelte rondom de bebouwing in gebruik als grasland met groenstroken
idem
Topografische kaart
1988
1:25.000
ook een gebouw in het oosten gerealiseerd
idem
Topografische kaart
1994
1:25.000
noordwestelijke deel van het zorgcomplex is gerealiseerd, in zuidwesten een gebouw
idem
Topografische kaart
1996
1:25.000
zorgcomplex heeft zijn huidige vorm, in zuidwesten een gebouw
idem
Topografische kaart
2006-2015
1:25.000
bebouwing in zuidwesten en oosten is gesloopt
situatie gelijk aan huidige
Op basis van het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal is te zien dat het plangebied in ieder geval vanaf de 17e eeuw al in agrarisch gebruik was. Op de kadastrale minuut van 1811-1832 is direct ten noordwesten van de huidige bebouwing een tuinhuisje van circa 30 m 2 weergegeven. Tot aan het eind van de 20e eeuw is bebouwing op deze locatie te zien. Het huidige complex is in 1962 gerealiseerd. Hierna is het stratenpatroon regelmatig veranderd en is gefaseerd aangebouwd aan het complex (zie figuur 9). De volgende kadastrale nummers zijn aanwezig in het plangebied op de kadastrale minuutkaart van 1811-1832: 415 (hakhout), 411 (bouwland), 212 (bouwland), 250 (bouwland), 251 (tuin), 252 (tuin), 253 (tuin) en 256 (bouwland), zie figuur 10. Rijks- en gemeentemonumenten binnen attentiegebied Een rijksmonument is in Nederland een zaak (een bouwwerk of object, of het restant daarvan) die van algemeen belang is wegens de schoonheid, de betekenis voor de wetenschap of de cultuurhistorische waarde. Tot 2012 moest een monument 50 jaar of langer geleden zijn vervaardigd om in het kader van de Monumentenwet voor bescherming in aanmerking te komen. Per 1 januari 2012 is dit criterium vervallen. Een gemeente kan besluiten een bijzonder pand op de gemeentelijke monumentenlijst te zetten.
Dit gebeurt als een pand geen nationale betekenis heeft, maar wel van plaatselijk of regionaal belang is. De gemeente legt haar monumentenbeleid vast in de gemeentelijke monumentenverordening. Naast het gemeentelijk monument is er ook nog het Monumenten Inventarisatie Project (MIP). De MIP Gemeentebeschrijvingen vormen een verzameling beschrijvingen van de historisch geografische, sociaaleconomische, architectuurhistorische, bouwhistorische en stedenbouwkundige ontwikkelingen van gemeenten in de periode 1850-1940. Deze beschrijvingen zijn samengesteld in het kader van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP). Dit project was een initiatief van het Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur om een landelijk overzicht te krijgen van de bouwkunst en stedenbouw uit de periode 1850-1940. Het MIP werd in de periode 1987-1994 uitgevoerd door de provincies en de vier grote steden, in samenwerking met de Rijksdienst voor de Monumentenzorg.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 9 van 19
Binnen de 50 m attentiezone liggen geen rijksmonumenten, geen gemeentelijke monumenten en twee MIP-monumenten. De MIP-monumenten hebben de objectnummers 118902 en 93999. Het betreft het woonhuis (1937) en trafo-huisje aan de Eijerdijk 16. Bouwhistorische gegevens Bij de gemeente Hattem is bij het gemeentelijk archief een aanvraag gedaan tot inzage van bouwdossiers voor de bebouwing binnen het plangebied. Binnen het tijdsbestek van het opstellen van het bureauonderzoek is op deze aanvraag geen reactie gekomen. Op basis van gegevens aangeleverd door de opdrachtgever ligt de onderkant van de funderingsbalken ten behoeven van de huidige bebouwing op 1,3 m onder peil, of 1,9 m NAP. Het noordoostelijke deel is onderkelderd tot 0 m NAP. Bij het raadplegen van de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) van de bestaande bebouwing blijkt dat de huidige bebouwing gebouwd is in 1962.33 Tweede Wereldoorlog Om vast te stellen of mogelijke archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied aanwezig zijn, is een aantal publicaties geraadpleegd. 34 Het raadplegen van deze bronnen geeft geen redenen om aan te nemen dat er archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied te verwachten zijn. Wel is op de BEObommenkaart en ruimingsrapport gevonden aan de noordkant van het plangebied. Losse vondsten van munitie e.d. kunnen niet uitgesloten worden.
Aanvullende informatie Archeologische Werkgemeenschap Nederland, afdeling 20 Voor aanvullende informatie is contact gezocht met de plaatselijke Archeologische Werkgemeenschap Nederland, afdeling 20, (d.d. 12 mei 2021, contactpersoon de heer Fre Spijk). Voor zover bekend is er volgens de AWN in het gebied en in de directe omgeving geen onderzoek door hun verricht. Daarbij is ook vermeld dat een mogelijke laag stadsafval aanwezig kan zijn onder een eventuele ophogingslaag. 2.8
Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel
Op grond van de gegevens uit het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische verwachting opgesteld: Tabel III.
Gespecificeerde archeologische verwachting
Archeologische periode
Gespecificeerde verwachting
Te verwachten complextype/resten
Relatieve diepte t.o.v. het maaiveld
(Laat-)Paleolithicum
Hoog
Kampementen, vuursteenstrooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen
In de top van de dekzandafzettingen, vermoedelijk afgedekt door ophogingslagen
Mesolithicum
Hoog
Kampementen, vuursteenstrooiïngen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen
In de top van de dekzandafzettingen, vermoedelijk afgedekt door ophogingslagen
33
Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG). Amersfoort & Kamphuis, 1990/Jong, 1969 – 1994/ Indicatieve kaart Militair Erfgoed/VEO Bommenkaart/Ruimingskaart/Klep & Schoenmaker, 1995/Zwanenburg, 1990. 34
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 10 van 19
Neolithicum
Hoog
Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, houtskool en gebruiksvoorwerpen
In de top van de dekzandafzettingen, vermoedelijk afgedekt door ophogingslagen
Bronstijd
Hoog
Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen en vuurstenen gebruiksvoorwerpen, metaalresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen
In de top van de dekzandafzettingen, vermoedelijk afgedekt door ophogingslagen
IJzertijd
Middelhoog
Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen
In de top van de dekzandafzettingen, vermoedelijk afgedekt door ophogingslagen
Romeinse tijd
Middelhoog
Akkerlaag en/of nederzettingssporen, grafvelden, rituele plaatsen: kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen
In de top van de dekzandafzettingen, vermoedelijk afgedekt door ophogingslagen
Vroege-Middeleeuwen
Middelhoog
Bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen
In de top van de dekzandafzettingen, vermoedelijk afgedekt door ophogingslagen
Late-Middeleeuwen
Hoog
Ophogingslagen met stadsafval, mogelijk bewoningssporen van een (boeren)erf: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen
In de antropogene ophogingslagen.
Nieuwe tijd
Hoog
Ophogingslagen met stadsafval, mogelijk bewoningssporen van een (boeren)erf of tuinhuisjes: kleine fragmenten aardewerk, metaalresten, glasresten, houtskool, botresten, organische resten en gebruiksvoorwerpen
In en op de antropogene ophogingslagen.
Uit de landschappelijke ligging aan de voet van een vermoedelijke dekzandrug, blijkt dat het plangebied vanaf het Paleolithicum gunstig is geweest voor jagers en verzamelaars en vanaf het Neolithicum voor landbouwers. Uit de archeologische gegevens die verzameld zijn uit het onderzoeksgebied blijkt dat er in de omgeving van het plangebied sporen van menselijke activiteit zijn waar genomen uit de Late-Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd, evenals een vuursteenvindplaats uit mogelijk het Mesolithicum. Door archeologisch onderzoek is er een goed beeld van waar de jagers en verzamelaars hun tijdelijke kampementen vestigden. De jagers en verzamelaars waren afhankelijk van een aantal ecologische factoren, zoals het voedselaanbod en de aanwezigheid van grondstoffen in de omgeving van de locatie. Ze leefde van de jacht, visserij en het verzamelen van onder andere noten, vruchten en wortels. Dit soort voedsel was met name te vinden op het overgangsgebied van hoge en droge gronden naar lage en natte gronden, de gradiëntzone, en dichtbij water, zoals vennen en beken. Op dit soort locaties was ook drinkwater bereikbaar.35 Gezien de ligging aan de voet van een dekzandrug lag het plangebied vermoedelijk op een dergelijke overgangslocatie. Vandaar dat een hoge verwachting voor het Paleo- en Mesolithicum geldt.
35
Louwe Kooijmans et al., 2005.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 11 van 19
Voor de landbouwers zijn andere factoren van belang bij de locatiekeuze. Vanaf het Neolithicum ging men zich vestigen op één locatie. Om te kunnen blijven wonen op één plek werd het kunnen uitvoeren van landbouw een belangrijke factor. Voor akkerbouw is onder andere een vruchtbare bodem en een goede afwatering van belang.36 In het geval van het plangebied zal de grond niet te droog of te nat geweest zijn in vergelijking met de omliggende omgeving (de stuwwal en de Gelderse IJssel). Vandaar dat een hoge verwachting voor het Neolithicum en de Bronstijd geldt. Op basis van archeologische gegevens in de gemeente Hattem was in het dekzandgebied sprake van een continue bewoning vanaf het Laat-Paleolithicum tot in de Vroege-Bronstijd. Hierna raakten de lagere ruggen vermoedelijk te nat voor bewoning, waarna de bewoning verhuisde naar de hogere dekzandruggen. Vermoedelijk raakte het plangebied, gezien de ligging aan de voet van de dekzandrug, in deze periode ongeschikt voor bewoning, maar gezien de weinige beschikbare gegevens kan dit niet met zekerheid gezegd worden. Vandaar dat een middelhoge verwachting voor de periode IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen geldt. In de Nieuwe tijd en vermoedelijk ook in de Late-Middeleeuwen lag het plangebied in het akker- en tuingebied rondom Hattem. In de 17e eeuw lag het plangebied nog in akkergebied en in de 18 e eeuw werden delen ingericht als tuin.
Rond 1900 is direct ten noordwesten van het hoofdgebouw een tuinhuisje gebouwd. Deze locatie bleef tot halverwege de 20 e eeuw bebouwd. Gezien de ligging direct naast de huidige bebouwing is de kans groot dat eventuele resten van dit tuinhuisje reeds verdwenen zijn bij de nieuwbouw en inrichting van het terrein. In het overige deel van het plangebied zijn geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van historische bebouwing. Wel is mogelijk stadsafval van Hattem in het gebied gestort. Op basis hiervan geldt een hoge verwachting op het aantreffen van ophogingslagen uit de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Bodemverstoring Dat een gebied een middelhoge of hoge archeologische verwachting heeft, betekent niet dat eventuele aanwezige archeologische resten behoudenswaardig zijn. De waarde van archeologische vindplaatsen wordt grotendeels bepaald door de mate waarin grondsporen dan wel vondsten in situ bewaard zijn gebleven. Het plangebied is in het verleden in gebruik geweest als erf, akker, tuin en is deels bebouwd geraakt waarna een deel is gesloopt. Door ploegen en bouw- en sloopactiviteiten kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden, die vanaf het maaiveld worden verwacht, mogelijk verloren zijn gegaan. 2.9
Conclusie bureauonderzoek
Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeologische verwachting voor het plangebied is. Binnen het plangebied worden vooral resten verwacht uit de periode Laat-Paleolithicum – Bronstijd en de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd en in mindere mate uit de periode IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen verwacht. Gezien de in dit bureauonderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied vervolgonderzoek noodzakelijk om deze te toetsen. Het vervolgonderzoek kan het beste worden uitgevoerd in de vorm van een Inventariserend veldonderzoek, verkennende fase.
36
Louwe Kooijmans et al., 2005.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 12 van 19
3
INVENTARISEREND VELDONDERZOEK
3.1
Doelstelling en onderzoeksvragen
Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen. Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied. Tevens dient te worden vastgesteld wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting. 3.2
Methoden
Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de vorm van een verkennend booronderzoek, onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018) en Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018), specificatie VS03. Voor het inventariserend veldonderzoek is op 18 mei 2021 door Jasper Holl (Senior KNA Prospector) en Henk-Jan Geurts (stagiair universiteit Utrecht) een Plan van aanpak (PvA) opgesteld. Het gehele plangebied was vrij toegankelijk. De boringen zijn verspreid binnen het plangebied gezet. Bij het zetten van de boringen is rekening gehouden met de aanwezige verhardingen en gebouwen. In totaal zijn er met behulp van een edelmanboor (diameter 7 cm) en een 3 cm diameter guts 10 boringen tot maximaal 2,3 m -mv gezet (Figuur 11). De boringen zijn lithologisch conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode beschreven.37 De boringen zijn met meetlinten ingemeten (x- en y-waarden). Van alle boringen is de maaiveldhoogte afgeleid van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Aan de hand van het opgeboorde materiaal is beoordeeld of er wel, geen of slechts deels sprake is van een gaaf bodemprofiel. Tevens is gekeken naar de aanwezigheid van mogelijke vegetatie- en/of cultuurlagen, die zichtbaar zijn als bodemverkleuringen.
Het opgeboorde materiaal is in het veld door middel van versnijden/verkruimelen geïnspecteerd op het voorkomen van archeologische indicatoren, zoals fragmenten vuursteen, aardewerk, houtskool, verbrand leem en bot. 3.3
Resultaten
Geologie en bodem De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de vorm van boorprofielen en worden in bijlage 8 weergegeven. De bodemopbouw kan als volgt worden beschreven: Onderin de boringen is overal eolisch zand gevonden dat is afgezet tijdens het Weichselien (dekzand). De top van het dekzand is aangetroffen vanaf 130 tot 210 cm beneden maaiveld . In het uiterste noordwesten (boring 1 en 5) is een A-horizont aangetroffen, met hieronder nog een bruine Bhorizont. In drie boringen (boring 2, 8 en 10) is de bodem verstoord tot in de B-horizont en in vier boringen reikt de verstoring tot in de C-horizont (|boringen 3, 4, 6 en 9). In boring 2 kon vanwege de ligging onder het grondwater geen duidelijk monster van het dekzand genomen worden. Wanneer de boringen met een deels intacte podzol vergeleken worden met de boringen met verstoringen tot in de C-horizont, kan geconcludeerd worden dat in de tot in de C-horizont verstoorde boringen vermoedelijk maximaal enkele decimeters van de C-horizont verloren gegaan is. Op basis hiervan zullen eventuele grondsporen vermoedelijk nog bewaard zijn gebleven. 37
Bosch, 2005.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 13 van 19
Deze laag wordt in de boringen 1 en 2 opgevolgd door een laag zandig veen, waarvan de top zich op 150 tot 165 cm beneden maaiveld bevindt. In ieder geval in boring 2 is dit veen omgewerkt, gezien de verstoorde laag die onder het veen is aangetroffen. In alle boringen is hierboven een dik pakket recent omgewerkt zand aanwezig, bestaande uit donkergrijs, gevlekt, humeus zand met relatief veel recent puin. Op basis van NAP-hoogtes op historische kaarten (circa 2,75 m NAP) en de huidige hoogte (overwegend 2,5 à 3,0 m NAP) is de maaiveldhoogte sinds het begin van de 20e eeuw min of meer gelijk gebleven. Op basis hiervan wordt geconcludeerd dat bij de bouw van het zorgcentrum de bodem diep vergraven is, waarbij mogelijk een eerder pakket met vermoedelijke komafzettingen of veen is afgegraven en opnieuw is opgevuld met zand. Vermoedelijk is ooit een veenpakket aanwezig geweest, wat te zien is aan de laag veen die nog in enkele boringen is vastgesteld, evenals de aangetroffen sterk humeuze zandlagen. Binnen het opgebracht en/of omgewerkt pakket zijn subtiele verschillen waarneembaar in onder andere kleur, maar het betreft vermoedelijk één volledig pakket. Dit pakket loopt vanaf het maaiveld tot 110 à 210 cm beneden maaiveld. In boring 4 is tussen het humeuze pakket en het dekzand een 50 cm dikke laag matig grof, grindhoudend zand aangetroffen.
Vermoedelijk betreft dit een ophoogpakket dat in het kader van de naastgelegen bebouwing is aangebracht. Archeologische indicatoren In geen van de boringen zijn archeologische indicatoren waargenomen. Het gaat hier echter om een verkennend bodemonderzoek, dat zich richt op de bodemopbouw en mogelijke bodemverstoringen die de archeologische trefkans kunnen beïnvloeden en niet zo zeer op het onderzoeken op de aanwezigheid van archeologische vondsten en/of sporen.
Rapport 12497.002 versie 1
Pagina 14 van 19
4
CONCLUSIE EN ADVIES
Het bureauonderzoek toonde aan dat er zich mogelijk archeologische waarden in het plangebied zouden kunnen bevinden. In het bijzonder verhoogt de aanwezigheid van de historische binnenstad van Hattem ten noordoosten van het plangebied en de aanwezigheid van een dekzand rug ten noordwesten van het plangebied. de kans daarop. Daarom is aansluitend een inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uitgevoerd. Tijdens het veldonderzoek is dekzand aangetroffen op een diepte van 130 à 210 cm -mv (0,8 à 1,6 m NAP). In het dekzand is het podzolprofiel nog deels intact, waarbij in het uiterste noordwesten nog een A-horizont aanwezig is en in het noordoosten een B-horizont. In het zuiden is de bodem tot in de C-horizont verstoord, maar op basis van een vergelijking van de dekzandhoogtes tussen de boringen, wordt verwacht dat slechts een klein deel van de C-horizont verloren is gegaan. Boven het dekzand is een recent ophoogpakket aangetroffen. Op basis van NAP-hoogtes op historische kaarten (circa 2,75 m NAP) en de huidige hoogte (overwegend 2,5 à 3,0 m NAP) is de maaiveldhoogte sinds het begin van de 20 e eeuw min of meer gelijk gebleven. Op basis hiervan wordt vermoed dat bij de bouw van het zorgcentrum de bodem diep vergraven is, waarbij mogelijk een eerder pakket met vermoedelijke komafzettingen of veen is afgegraven en opnieuw is opgevuld met zand.