Bijlage 4 Ontwerp Omgevingsvisie (inclusief wijzingen uit de Reactienota)
Tekst van het document
Openbare ruimte De openbare ruimte is een plek waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten en kinderen buiten kunnen spelen. Iedereen maakt gebruik van de openbare ruimte en daarom is het belangrijk om deze zo goed mogelijk in te richten. De toegankelijkheid, verblijfskwaliteit en de beweegvriendelijkheid van de openbare
ruimte zijn daarbij belangrijke aspecten, maar ook speelruimte en de kwaliteit van sportvoorzieningen. In de openbare (en ook de particuliere) ruimte zal bovendien meer rekening moeten worden gehouden met klimaatadaptieve inrichtingsmaatregelen om wateroverlast te voorkomen en hittestress op warme dagen tegen te gaan. Tegelijk moeten we ook inspelen op langere periodes van droogte.
Leegstand in de binnenstad De retailsector heeft het moeilijk, onder andere door toenemend online winkelgedrag. De leegstand in de binnenstad neemt toe, bijvoorbeeld door het verdwijnen van winkels en landelijke formules. De coronacrisis zou deze trend (ook op de lange termijn) kunnen (blijven) versterken. Dit heeft een negatieve invloed op het winkelaanbod in onze binnenstad en daarmee op de uitstraling en aantrekkingskracht.
Recreatie en toerisme Het ‘Hanzekarakter’ van Hattem kan nog meer worden benut. De cultureel-toeristische mogelijkheden van Hattem en omgeving kunnen beter geëtaleerd worden aan de bewoners, recreanten en toeristen. Dit roept een aantal vragen op, die vooral betrekking hebben op de historische binnenstad. Hoe vermarkten we de binnenstad? Moet de binnenstad toeristisch/historisch zijn of een klassiek winkelgebied? Wie is de primaire doelgroep? Ook de recreatieve potenties van de IJssel worden nog niet optimaal benut. De jachthaven kan daar een rol in spelen, maar de exploitatie staat onder druk. Dit komt onder meer door een afnemende markt voor pleziervaart.
31
Omgevingsvisie
De grootste woningbouwontwikkeling in Hattem betreft de transformatie van Het Veen van bedrijventerrein naar gemengd woon- en werkmilieu met woningen, lichte bedrijfsactiviteiten, dienstverlening, educatie en recreatie (goed voor circa 600 woningen). Hiervoor is uitplaatsing van bedrijven een belangrijke voorwaarde. Bedrijven bepalen zelf of en wanneer ze gaan. Een andere belangrijke voorwaarde voor het mogelijk maken van de transformatie van Het Veen is de ondergrondse verkabeling (het ondergronds brengen) van de aanwezige hoogspanningsleiding. Hiervoor is een haalbaarheidsstudie uitgevoerd in opdracht van TenneT. Er zijn nog geen besluiten genomen over de ondergrondse verkabeling, maar de voorbereiding is vergevorderd.
Wonen De bestaande woningvoorraad moet klaar gemaakt worden voor de toekomst (levensloopbestending, renovatie, isolatie, zonnepanelen, aardgasloos). Dit is een grote opgave, waar veel kosten mee gemoeid zijn. Het risico is dat de woonlasten hierdoor toenemen. Ook de combinatie van zorg en wonen is een opgave, gericht op de wens om langer zelfstandig te kunnen blijven wonen. Daarnaast is er een tekort aan intramurale zorgplekken terwijl de vraag naar intramurale zorg de komende jaren in Hattem nog verder zal stijgen. De vraag naar nieuwe woningen verandert door de vergrijzing, gezinsverdunning (het lager worden van het gemiddeld aantal personen per huishouden, waardoor meer woningen benodigd zijn voor hetzelfde aantal mensen), scheidingen en zorg aan huis. De vraag is in welk segment en welke stijl er
32
woningen bij moeten komen in Hattem. De huidige woningvoorraad sluit onvoldoende aan op woonbehoeften zoals het aanbod voor ouderen die kleiner willen gaan wonen. Daardoor is er weinig ‘doorstroming’ op de lokale woningmarkt. Uit de participatie is bovendien gebleken dat er in Hattem behoefte is aan bijzondere woonvormen, zoals tiny houses, mantelzorgwoningen, woonboten, woonwagens en kunsternaarswoningen. In kwantitatief opzicht is de woningbehoefte in Hattem volgens de huidige prognoses ongeveer 600 woningen tot 2040 (autonome groei): daarmee kan de behoefte als gevolg van natuurlijke groei en/of gezinsverdunning in Hattem worden opgevangen. Met de reeds bekende woningbouwplannen (zowel vastgestelde plannen als plannen die in voorbereiding zijn) kunnen we hier ruimschoots in voorzien.
We moeten een keuze maken of we in Hattem aanvullend aan de woningbouw ten behoeve van de autonome groei ook een substantieel aantal woningen willen bouwen voor de grote regionale woningbehoefte: binnen de gehele regio Zwolle wordt rekening gehouden met een bandbreedte van 40.000-80.000 nieuwe woningen. Overigens is (grootschalige) woningbouw niet zonder meer mogelijk in verband met de stikstofproblematiek. Met het Programma Aanpak Stikstof (PAS) werkte Nederland aan maatregelen om de uitstoot van stikstof te verminderen. Op 29 mei 2019 oordeelde de Raad van State dat het PAS niet meer gebruikt mag worden als basis voor toestemming voor (bouw)activiteiten. De uitspraak leidde ertoe dat (bouw)projecten door heel Nederland zijn gestagneerd of op losse schroeven kwamen te staan. Voor Hattem is de stikstofproblematiek zeer relevant, gezien de ligging nabij (onder meer) het Natura2000-gebied ‘Veluwe’. De Veluwe herbergt verschillende stikstofgevoelige habitats waar in de huidige situatie al te veel stikstof terecht komt
Hattem 2040
(die hoofdzakelijk afkomstig is uit de landbouw). Door woningbouw en het extra verkeer dat nieuwe woningen met zich mee brengen neemt de stikstofbelasting nog verder toe, wat niet is toegestaan als habitats al overbelast zijn.
Grote bedrijven nabij woongebieden Op dit moment zitten bedrijven in Hattem niet altijd op de juiste plek. Grootschalige en zware bedrijvigheid bevindt zich idealiter op bedrijvenpark H2O, maar is nu soms gesitueerd op andere, minder optimale locaties dichtbij woongebieden (zoals op Het Veen). Dit leidt tot overlast en negatieve effecten op de verkeersveiligheid en de gezonde leefomgeving, bijvoorbeeld door vrachtverkeer.
Milieu Er is momenteel geen structurele meting en borging van milieudata op gemeentelijk niveau. Dit leidt tot onduidelijkheid over wat de exacte invloed van milieufactoren is, zoals geluid en luchtkwaliteit. Meer inzicht hierin is nodig. Meer kennis over milieufactoren kan ons namelijk helpen in het verbeteren van de leefomgeving van onze inwoners. Indien de ontwikkeling van Lelystad Airport doorgaat, zorgt dat in de toekomst ook voor nadelige effecten op onze leefomgeving. Wij verzetten ons daarom tegen opening van Lelystad Airport.
33
Omgevingsvisie
OMGEVINGSVISIE HATTEM 2040 34
Hattem 2040 35
Omgevingsvisie
Omgevingsvisie Hattem 2040
4
36
In dit hoofdstuk beschrijven we de visie voor de lange termijn: welke koers gaat Hattem varen op weg naar 2040, wat is onze stip op de horizon? Uitgangspunt voor de koers voor de komende jaren is het behouden en waar mogelijk groter maken van de bestaande kwaliteiten (zie hoofdstuk 2). Daarvoor is het belangrijk in te spelen op de verschillende aan dachtspunten (zie hoofdstuk 3). Hieronder beschrijven we eerst onze belangrijkste ambities voor de hele gemeente aan de hand van drie overkoepelende thema’s (paragraaf 4.1). Vervolgens werken wij deze ambities verder uit voor verschillende deelgebieden binnen de gemeente met een eigen karakter (paragraaf 4.2). Van elk deelgebied geven we eerst een overzicht van de huidige kenmerken die tezamen het karakter (de identiteit) vormen. Vervolgens geven we aan hoe we de koers richting 2040 vorm willen geven en welke ontwikkelingen daar op welke wijze aan bij kunnen dragen. Aan het einde van dit hoofdstuk is de omgevingsvisiekaart opgenomen (paragraaf 4.3). Op deze kaart zijn de belangrijkste ambities, kansen en uitdagingen voor onze gemeente aangegeven die te maken hebben met de fysieke leefomgeving.
4.1 Duurzaam Hattem: de vitale Hanzestad tussen Veluwe en IJssel 4.1.1 Hanzestad Hattem Hattem was ooit een belangrijke grensplaats van Gelre en lid van het Hanzeverbond. Hattem groeide in de 14e en 15e eeuw uit tot een belangrijk economisch en cultureel centrum door het Hanzeverbond. Lange tijd trok dit handelaren, maar ook schilders en filosofen aan vanuit veel verschillende plaatsen. Het Hanzekarakter van Hattem is nog altijd duidelijk herkenbaar: natuurlijk aan de historische binnenstad, maar ook aan de mentaliteit van onze inwoners. Hattem is ook vandaag de dag een ondernemend stadje dat brede regionale samenwerking zoekt. Hattem ligt op een knooppunt van ruimtelijke en maatschappelijke verbindingen. Het historisch Hanzekarakter en de prachtige ligging op de overgang van Veluwe naar IJssel maken Hattem tot een fijne plek om te wonen, te werken en te recreëren. Hattem kent bovendien een hechte en vitale samenleving. Dat heeft te maken met de prettige dorpse sfeer in onze kleine stad.
Samen met onze inwoners en ondernemers blijven we werken aan een duurzame en vitale Hanzestad. Het karakter als Hanzestad - het belangrijkste merk van Hattem - willen we in de toekomst via één gezamenlijk marketingplatform uitdragen. Ook blijven we de samenwerking zoeken met onze partners op de Veluwe en aan de IJssel, net zoals vroeger ten tijde van het Hanzeverbond. We zetten de lijnen vanuit ons rijke verleden als Hanzestad naar het heden door naar de toekomst. Dat doen we aan de hand van drie thema’s: à Vitale samenleving à Samen duurzaam à Levendig landschap tussen Veluwe en IJssel Onder deze thema’s beschrijven we de belangrijkste ambities en uitgangspunten op weg naar 2040. Die vertalen we vervolgens in een integraal afwegingskader voor (toekomstige) ontwikkelingen.
Hattem wil ook in 2040 een vitale samenleving zijn waar mensen hun hele leven samen gezond en gelukkig wonen: een leven lang Hattem! Om dat te bereiken richten we ons op een aantal thema’s: gezondheid, veiligheid, erfgoed, kunst en cultuur, toegankelijkheid, maatschappelijke voorzieningen en een passend woningaanbod. Hieronder werken we onze ambities ten aanzien van deze thema’s nader uit.
Gezond en veilig leven Een gezond en veilig leven is belangrijk voor iedereen. Ons uitgangspunt is dat Hattemers gezond en veilig kunnen wonen en leven. De fysieke leefomgeving en ruimtelijke inrichting spelen een rol bij de veiligheid en de veiligheidsbeleving van inwoners. Bij nieuwe ontwikkeling en herinrichting willen we de kans benutten om zowel de daadwerkelijke veiligheid als de ervaren veiligheid te (blijven) verbeteren. In de fysieke leefomgeving zetten we in op zowel het beschermen van de gezondheid als op het bevorderen van de gezondheid. Onder het bevorderen van de gezondheid valt het groen en beweegvriendelijk inrichten van de openbare ruimte en het op peil houden van het aanbod aan sportvoorzieningen. Onder het beschermen van de gezondheid vallen maatregelen die erop gericht zijn de negatieve invloed van milieufactoren (zoals geluidsoverlast, stankoverlast, slechte luchtkwaliteit, slechte waterkwaliteit) te minimaliseren. Gezonde en veilige openbare ruimte We blijven werken aan een gezonde en sportieve samenleving in een gemeente waar het schoon, rustig en veilig is en die inwoners ook als veilig ervaren. De inrichting van de leefomgeving kan hierin een belangrijke bijdrage leveren. We vergroenen daarom de
openbare ruimte en zorgen ervoor dat deze uitnodigt tot sporten, spelen, bewegen en ontmoeten. Denk bijvoorbeeld aan veilige en aantrekkelijke wandel- en fietsroutes waarmee we ouders en kinderen stimuleren te lopen of te fietsen naar school.
NOTA LOKAAL GEZONDHEIDSBELEID GEMEENTE HATTEM 2018-2021 Het gezondheidsbeleid voor onze gemeente hebben we uitgewerkt in de ‘Nota lokaal gezondheidsbeleid gemeente Hattem 20182021’. In deze nota zijn drie speerpunten uitgewerkt: • gezonde leefstijl (gewicht, voeding, bewegen, alcohol); • mentale gezondheid (mentale weerbaarheid, depressiepreventie, eenzaamheidbestrijding); • gezonde leefomgeving.
Sport Onze missie is dat Hattem iedereen meedoet in een gezonde en sportieve samenleving! Sport is een populaire vorm van vrijetijdsbesteding die bijdraagt aan een actieve en gezonde levensstijl en aan de fysieke, mentale en sociale ontwikkeling van mensen. Via sport kunnen inwoners zich maatschappelijk ontplooien en sport helpt bij het leggen van sociale contacten en het participeren in de samenleving. Sport verbindt inwoners en zorgt voor grote sociale betrokkenheid. Sport - en een sportvereniging in het bijzonder - is daarom belangrijk voor de sociale binding en de leefbaarheid van onze stad. De komende jaren werken we samen met Hattemse sportverenigingen- en aanbieders aan de uitvoering van het lokale sportakkoord. Dit lokale sportakkoord is een
concreet uitvoeringsplan van de sportagenda. Water en riolering
Hattem 2040
4.1.2 Vitale samenleving
We zetten in op een doelmatig beheer van de afvalwaterketen, waarin gezondheidsrisico’s zo veel mogelijk beperkt worden. Inwoners en bezoekers van onze gemeente mogen niet in contact komen met ongezuiverd afvalwater als gevolg van het niet goed functioneren van het systeem. Milieu Ons streven naar een gezonde leefomgeving betekent ook dat we in beginsel geen woningen bouwen nabij drukke infrastructuur (waaronder de A28 en A50). Mogelijk wordt dat in de toekomst anders als bijvoorbeeld auto’s schoner en stiller worden en er geluidsschermen komen langs de rijkswegen die ook NO2 en fijnstof afvangen, zodat de concentraties in de buitenlucht afnemen. Als gemeente gaan we voor onze eigen wegen waar mogelijk werken aan verbeteringen, bijvoorbeeld door het aanleggen van stil asfalt. Ook stimuleren we het gebruik van schone vervoermiddelen ten behoeve van een schone lucht (zie paragraaf 4.1.4 onder ‘Infrastructuur en mobiliteit’). Natuurbranden We hebben aandacht voor zowel preventieve als beheersmaatregelen om het risico op een natuurbrand te voorkomen en/of te beperken. Belangrijk daarbij zijn bijvoorbeeld aanrijroutes en voldoende beschikbaar bluswater. Deze aspecten zijn integraal onderdeel van de omgevingsvisie, ook in relatie tot nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen zoals de energietransitie.
Wij werken op het gebied van natuurbrandbeheersing actief samen met de Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland, middels een gebiedsgerichte aanpak.
37
Omgevingsvisie Voorzorgsbeginsel We dragen zorg voor een zo veilig mogelijke woon-, werk- en leefomgeving. Hierbij houden we rekening met het voorkomen, beperken en bestrijden van branden, rampen en crises. Het voorzorgsbeginsel in de Omgevingswet houdt in dat de overheid maatregelen kan nemen als er goede redenen zijn om te vrezen dat activiteiten negatieve gevolgen kunnen hebben. Het gaat dan om activiteiten waarbij nog geen uitvoerige risico-evaluatie gemaakt kan worden. Zulke onzekere risico’s kunnen zich bijvoorbeeld voordoen bij veiligheidskwesties, maar vaak ook uit oogpunt van gezondheid. Veiligheid is een belangrijk aandachtspunt dat daarom terugkomt in het afwegingskader met onder andere aandacht voor ondermijning, transport gevaarlijke stoffen (inclusief leidingen) en natuurbranden (zie paragraaf 4.1.5).
Erfgoed, kunst en cultuur Erfgoed, kunst en cultuur dragen bij aan een aantrekkelijke en herkenbare leefomgeving en bepalen mede onze identiteit. Dit draagt bij aan het welbevinden van mensen en daarmee aan een gezonde leefomgeving. Dat geldt zeker voor het vele culturele erfgoed in onze gemeente en in het bijzonder in de binnenstad: de vele rijks- en gemeentelijke monumenten
38
waaronder de vestingmuur, de Dijkpoort, de Andreaskerk en molen De Fortuin. We willen het cultureel erfgoed vanzelfsprekend behouden. Samen met eigenaren, bewoners, gebruikers en beheerders streven we waar nodig naar toekomstgerichte functies van het erfgoed. Ook de drie musea en het bruisende culturele verenigingsleven willen we graag behouden in Hattem. Lokale evenementen blijven we stimuleren en nieuwe evenementen waar mogelijk faciliteren en we sluiten aan bij evenementen die in regionaal verband plaatshebben. Particulier initiatief, gekoppeld aan expertise, is daarvoor onmisbaar. Op de basisschool stimuleren we het aanbod dat gericht is op (kennismaken met) kunst en cultuur. Dat vinden wij belangrijk voor de algemene ontwikkeling van kinderen. De vorming van integrale kindcentra ondersteunt deze ontwikkeling (zie hierna onder ‘Jeugd en onderwijsvoorzieningen’).
Toegankelijkheid Kwetsbare en/of eenzame inwoners hebben extra steun nodig. We houden rekening met de behoeften van specifieke doelgroepen zoals mensen met een beperking (fysiek of mentaal), kinderen en chronisch zieken. Daarbij zijn voor ons niet de beperkingen, maar de mogelijkheden van inwoners met een ondersteunings- of zorgvraag leidend. We zetten samen met onze maatschappelijke organisaties en de kerken in op het realiseren van betekenisvolle sociale netwerken rondom Hattemers, gericht op minder eenzaamheid en minder overbelaste mantelzorgers. Door een goede inrichting van de buitenruimte (met bijvoorbeeld bankjes en sport- en spelmogelijkheden) en de aanwezigheid van voorzieningen kunnen Hattemers elkaar bovendien op een aangename en veilige manier ontmoeten. Het is belangrijk dat de binnenstad, de woongebieden en de aanwezige voorzieningen voor iedereen bereikbaar en toegankelijk zijn (onder meer met routes die toegankelijk zijn met rollator, rolstoel en kinderwagen). We willen dat iedereen zich thuis kan voelen in Hattem, ook kwetsbare inwoners (bijvoorbeeld ouderen en mensen met een beperking).
Clusteren van voorzieningen We zetten in op een modern aanbod aan maatschappelijke voorzieningen, dichtbij de mensen die ze nodig hebben. Het aanbod moet aansluiten op de behoefte van de Hattemers, bijvoorbeeld als het gaat om onderwijs, welzijn en (geïndiceerde) zorg. Maatschappelijke voorzieningen worden zoveel mogelijk geclusterd en we zien deze als plekken voor ontmoeting en activiteiten. Daarmee dragen ze bij aan sterke sociale verbanden en steunstructuren in Hattem, zeker als voorzieningen voor jong en oud bij elkaar in de buurt liggen.
het voortgezet onderwijs in de regio (voornamelijk in Zwolle). Zorgvoorzieningen In de zorg clusteren we het zorgaanbod en we combineren dat met woningen voor hulpbehoevende Hattemers in zogenaamde ‘woonzorgzones’ (of ‘woonzorggebieden’). Hattem heeft al twee woonzorgzones: Hof van Blom en De Bongerd. Beide zones worden vernieuwd en/of uitgebreid.
De woonzorgzone aan de Hof van Blom wordt uitgebreid ter plaatse van het ijsbaanterrein aan de Geldersedijk. Hier komen onder meer intramurale zorg en woningen met zorg. De Bongerd ligt aan de rand van het centrum. De beide locaties liggen nabij voorzieningen (zorg, dagelijkse boodschappen). We onderzoeken of en hoe ook op Het Veen wonen en zorg kunnen worden gecombineerd.
Hattem 2040
Goede maatschappelijke voorzieningen
Jeugd en onderwijsvoorzieningen We vinden het belangrijk dat kinderen en jongeren in Hattem gezond opgroeien in een veilige en vertrouwde omgeving en zich maximaal kunnen ontwikkelen tot zelfredzame mensen. Goede voorzieningen en sterke sociale netwerken en verbondenheid zijn daarbij belangrijk. Onderwijs is heel belangrijk voor een brede ontwikkeling van elk kind. Bovendien kan via het onderwijs gesignaleerd worden welke kinderen en ouders ondersteuning nodig hebben. De komende jaren worden de zes Hattemse basisscholen samengevoegd in drie integrale kindcentra (IKC’s). Kinderen van 0 tot 13 jaar kunnen in de IKC’s leren, spelen, zich ontwikkelen en elkaar ontmoeten. In de IKC’s zijn basisonderwijs, kinderdagverblijf, buitenschoolse opvang, peuterspeelzaal en welzijnsactiviteiten samengevoegd. Zo kunnen we optimaal aandacht geven aan de verschillende stadia van de ontwikkeling van kinderen (doorgaande leerlijn, zorglijn en ontwikkellijn). Na het IKC gaan kinderen naar
39
Omgevingsvisie
Passend woningaanbod Lokale woningbehoefte Kaart woningbouwlocaties: vastgestelde woningbouwplannen, woningbouwplannen in voorbereiding en zoeklocaties voor woningbouw. De locaties transformeren niet per definitie in hun geheel tot woningbouw.
Iedereen moet een leven lang prettig in Hattem kunnen wonen en leven. Dit betekent dat we (betaalbare) woningen en levensloopbestendige woningen nodig hebben voor jong en oud. Om te kunnen voorzien in de woningbehoefte op basis van autonome groei moeten er tot 2040 volgens de huidige prognoses ongeveer 600 woningen worden gebouwd in Hattem, vooral voor starters, senioren en (andere) één- of
tweepersoonshuishoudens. Daarbij gaat het zowel om appartementen als grondgebonden woningen (bijvoorbeeld in voor delen van Hattem kenmerkende tuindorpen/tuinwijken), waaronder woningen in de sociale huursector en koopwoningen in verschillende prijsklassen. We vinden het belangrijk dat wordt voldaan aan de behoefte aan sociale huurwoningen. Bovendien hebben we speciale aandacht voor het aanbod aan seniorenwoningen (bijvoorbeeld appartementen), waardoor ouderen kunnen verhuizen en hun huizen weer vrij komen voor bijvoorbeeld gezinnen. Zo ontstaat ‘doorstroming’ op de woning-
markt. Bij nieuwbouw krijgen levensloopbestendige woningen de prioriteit. Hoogbouw kan een mogelijkheid zijn, mits goed ingepast in de omgeving. Bij plannen voor hoogbouw met meer dan drie bouwlagen vindt altijd afstemming met de raad plaats. Bij het realiseren van hoogbouw is het belangrijk dat extra aandacht wordt besteed aan een aantrekkelijke (openbare) ruimte voor bewoners om elkaar te ontmoeten. We gaan een programma wonen opstellen waarin we de mogelijkheden voor meer woningen per kavel inclusief de mogelijkheden voor hoogbouw verder uitwerken. In het programma wonen onderzoeken we ook andere oplossingen voor het woningtekort, zoals het splitsen van grote woningen, het splitsen van kavels, het verlenen van startersleningen en Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO). CPO kan bijvoorbeeld interessant zijn op vrijkomende agrarische bedrijfspercelen (vab’s). Bijdragen aan de regionale woningbehoefte Binnen de regio Zwolle is een grote behoefte aan extra woningen in de periode tot 2040. In de regionale verstedelijkingsstrategie wordt rekening gehouden met een bandbreedte van 40.000-80.000 nieuwe woningen (een actueel regionaal behoefteonderzoek wordt nog uitgevoerd). We willen in Hattem een gepaste bijdrage leveren aan het voorzien in deze regionale behoefte.
Daarvoor realiseren we in de periode tot 2040 ongeveer 500 extra woningen, bovenop de 600 nieuwe woningen die nodig zijn op basis van de autonome groei. In totaal komt de woningbouwopgave voor Hattem tot 2040 daarmee op ongeveer 1.100 woningen.
40
Op dit moment zijn circa 5.277 woningen aanwezig binnen de gemeente; 1.100 woningen erbij betekent dus een groei van ruim 20% in de komende jaren. Binnen Hattem wordt een deel van de woningbehoefte al gerealiseerd in reeds vastgestelde woningbouwplannen (zie de kaart woningbouwlocaties). Ook zijn er verschillende plannen waarvoor het bestemmingsplan nog niet is vastgesteld maar die al wel in voorbereiding zijn, bijvoorbeeld binnen Het Veen en op de oude ijsbaanlocatie langs de Geldersedijk (woonzorgzone). De reeds vastgelegde woningbouwplannen en de woningbouwplannen die reeds in voorbereiding zijn, bieden de mogelijkheid ruim 1.100 woningen te bouwen. Daarnaast is er een aantal zoeklocaties, waarvoor nog geen planvorming is opgestart (zie ook de kaart woningbouwlocaties). Deze zoeklocaties volgen uit een eerste verkenning van mogelijke locaties voor woningbouw; ze liggen niet vast. Uit nader onderzoek en participatie met de omgeving zal moeten blijken of en op welke wijze woningbouw hier eventueel aan de orde is. Alle locaties samen bieden waarschijnlijk voldoende ruimte om de benodigde 1.100 woningen een plek te geven, ook als sommige plannen niet doorgaan. Er is hierbij geen actieve grondpolitiek benodigd. Wij gaan bij woningbouw primair uit van ‘inbreiding’ binnen bestaand stedelijk gebied.
Zowel de reeds vastgelegde woningbouwplannen als de woningbouwplannen in voorbereiding en de zoeklocaties hebben betrekking op locaties binnen of aansluitend op het bestaand stedelijk gebied van Hattem. Dit betekent dat we het bestaand bebouwd gebied meer gaan verdichten, maar wel in combinatie met meer ruimte voor groen en minder ruimte voor de auto (met lagere parkeernormen, mits duurzame alternatieve vormen van mobiliteit voorhanden zijn, zoals
deelauto’s en/of openbaar vervoer). Grootschalige uitbreidingslocaties zijn vooralsnog niet nodig. Als bij actualisatie van de omgevingsvisie blijkt dat de vraag groter is en de bouw sneller gaat dan nu voorzien, is een verhoging van de woningbouwambities mogelijk en kan uitbreiding heroverwogen worden. Eventueel kan daar actief grondbeleid bij ingezet worden. De grootste en belangrijkste herontwikkelingslocatie is Het Veen aan de zuidkant van Hattem, waar bedrijventerrein wordt omgevormd tot een duurzame en groene woonwijk, gemengd met lichte bedrijvigheid. Verder gaat het bijvoorbeeld om de scholenlocaties die vrijkomen bij het ontwikkelen van de IKC’s. Ook het terrein van het voormalige buitenzwembad Watermulder is een herontwikkelingslocatie. We herkennen de behoefte aan watergebonden recreatiemogelijkheden in Hattem, maar heropening van het buitenzwembad in zijn oorspronkelijke vorm is niet voor de hand liggend. Dat neemt niet weg dat er zeker mogelijkheden zijn voor verbetering van de inrichting van het terrein. We staan open voor voorstellen die passen in de omgeving en kunnen rekenen op een breed draagvlak. Te denken valt aan (water)recreatie in combinatie met wonen.
Uit de conclusies van de milieueffectrapportage (plan-m.e.r.) die voor deze omgevingsvisie is uitgevoerd, blijkt dat bij woningbouw de aspecten verkeer, stikstof, natuur en biodiversiteit, geluid, gezondheid en landschappelijke en cultuurhistorische inpassing het meest van belang zijn. Alleen de toenemende stikstofdeposities op stikstofgevoelige habitats in Natura2000-gebied Veluwe als gevolg van de woningbouw vormen een belemmering. Binnen de gemeente Hattem zijn wel enige salderingsmogelijkheden te vinden, maar deze zijn niet toereikend. Een structurele oplossing is afhankelijk van Rijks- en provinciaal beleid dat in ontwikkeling is. Voor de overige aspecten
geldt dat de bouw van 1.100 woningen uitvoerbaar is, waarbij wel van belang is dat het extra verkeer zoveel mogelijk via een noordelijke route richting de A28 geleid wordt, aanvullende investeringen in openbaar vervoer wenselijk zijn en een zorgvuldige inpassing nodig is.
Hattem 2040
Woningbouwplannen
Bijzondere woonvormen Uit de participatie is gebleken dat er behoefte bestaat aan bijzondere (flexibele) woonvormen, zoals tiny houses, mantelzorgwoningen, woonboten, woonwagens en kunsternaarswoningen. Ook Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO) en het ontwikkelen van een (Knarren)hofje - een woongroep bedoeld voor mensen die het leuk vinden elkaar af en toe te helpen, zonder dat dat verplicht is - is genoemd. Dit kan interessant zijn voor bijvoorbeeld senioren of ouders van kinderen met een beperking. We bieden ruimte voor dergelijke bijzondere woonvormen, mits het gaat om kleinschalige initiatieven (10-20 woningen), ze landschappelijk ingepast kunnen worden en op basis van andere in het omgevingsplan nog uit te werken voorwaarden (planologisch, financieel, qua draagvlak et cetera). In het op te stellen programma wonen gaan we specifiek in op de wijze waarop we bijzondere woonvormen willen realiseren. We blijven actief in gesprek met maatschappelijke organisaties en inwoners om zicht te houden op de behoefte aan bijzondere woonvormen. Sterke economie De regio Zwolle heeft een sterke economische positie die de komende jaren alleen maar in belang zal toenemen. Dit betekent veel werkgelegenheid voor Hattemers. Ook op de Kop van de Veluwe wordt een grote marktvraag naar bedrijventerreinen verwacht, vooral in de logistiek.
Van belang is ook dat de energietransitie en duurzaamheidsambities tot nieuwe vormen van
41
Omgevingsvisie
industrie en bedrijvigheid kunnen leiden. Dat biedt kansen. Binnen Hattem bieden we ruimte aan grote bedrijven op bedrijvenpark H2O en Netelhorst. Hier is ook plek voor de kleinere, lokale bedrijven waaronder bedrijven die een nieuwe locatie zoeken als Het Veen wordt omgevormd tot woongebied (gemengd met lichte bedrijfsactiviteiten: vooral dienstverlening en grootschalige detailhandel). We zetten bij de ontwikkeling van de bedrijvenparken H2O en Netelhorst in op kwaliteit(sverbetering): we willen toekomstbestendige en duurzame bedrijvenparken. Overigens loopt H2O snel vol. We ronden de ontwikkeling van H2O af en willen daarna geen uitbreiding meer van de bedrijvenparken. Voor uit te plaatsen bedrijven is er dan plek op locaties in de regio. Detailhandel clusteren we in de binnenstad: in de Kerkstraat en de Kruisstraat. Dit is het kernwinkelgebied van Hattem. Buiten de binnenstad is alleen plek voor supermarkten, inclusief een derde supermarkt op Het Veen. Voor zeer grootschalige detailhandel die niet past in de binnenstad (zoals een bouwmarkt) - is plek op de bedrijvenparken H2O en Netelhorst.
4.1.3 Samen duurzaam Om ook voor toekomstige generaties een vitale stad te kunnen zijn gaan we een grote verduurzamingsslag maken. Dat is nodig om een gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit in stand te houden en te bereiken. Daarbij richten we ons op het zoveel mogelijk tegengaan van klimaatverandering. Hiervoor is het belangrijk dat we omschakelen naar duurzame vormen van energieopwekking en tegelijkertijd het energieverbruik in onze gemeente terugdringen. Ook is het nodig dat we ons aanpassen aan de klimaatverandering (klimaatbestendig worden) en dat we omschakelen naar een circulaire samenleving. Hieronder werken we onze ambities ten aanzien van deze duurzaamheidsaspecten nader uit.
Samenwerken aan verduurzaming In 2050 moet de energievoorziening in Nederland CO2-neutraal zijn. Ook Hattem werkt hier hard aan mee. Dit doen we niet alleen, maar samen met de andere overheden op de Noord-Veluwe. We werken samen aan een energieneutrale energievoorziening in 2050. Dit betekent dat we in 2050 alle energie die we nodig hebben binnen de regio zelf duurzaam produceren. Daarvoor is het enerzijds nodig dat we energie besparen en anderzijds dat we in onze elektriciteitsen warmtebehoefte voorzien door gebruik te maken van hernieuwbare energiebronnen of restbronnen. Hierover maken we in regionaal verband afspraken in de Regionale Energie Strategie (RES). De RES 1.0 is vastgesteld door de gemeenteraad van Hattem; dit is de eerste versie van de RES die de komende jaren gevolgd gaat worden door de RES 2.0, 3.0 en verder, aangezien de RES elke twee jaar wordt herijkt. De voorwaarden die van toepassing zijn op windmolens, maar ook op zonnepanelen en eventueel waterkrachtturbines, staan genoemd in het ‘Beleids-
42
kader Hernieuwbare Energie’. Dit beleidskader geeft richting aan de ruimtelijke en participatieve aspecten die aandacht vragen wanneer de gemeente gevraagd wordt vergunning te verlenen voor initiatieven voor het (grootschalige) opwekken van hernieuwbare energie. De afspraken uit de RES borgen we in de omgevingsvisie en het omgevingsplan. Hattem neemt hierin haar verantwoordelijkheid voor een duurzame toekomst. We zetten realistisch in op ontwikkelingen die passen bij het Hattems karakter en de lokale vraag. We doen dit samen met inwoners, ondernemers, duurzaamheidscoöperatie Powered by Hattem en onze ketenpartners. Een voorbeeld is de verkoop van certificaten door Powered by Hattem, waarmee zonnepanelen op daken kunnen worden gelegd. Als gemeentelijke organisatie geven we het goede voorbeeld door in 2040 zelf klimaatneutraal te zijn (vastgoed, verlichting, etc.). Voorbeelden van maatregelen kunnen zijn het overkappen van de parkeerterreinen op De Bleek en bij De Marke met zonnepanelen en het verduurzamen van het machinepark en al het eigen vervoer.
Duurzame energie: elektriciteit In de milieueffectrapportage (plan-m.e.r.) die voor deze omgevingsvisie is uitgevoerd, zijn de mogelijkheden voor het opwekken van windenergie in de gemeente Hattem onderzocht. De conclusie uit het plan-m.e.r is dat er, rekening houdend met de normering voor geluid en trillingen en met de bescherming van de wespendief (een van de broedvogelsoorten waarvoor het Natura2000-gebied Veluwe als zodanig is aangewezen en waarvoor windturbines een gevaar kunnen vormen), geen geschikte locaties zijn te vinden voor grote windturbines. We bieden hiervoor dan ook geen ruimte.
Hattem 2040
Er is in Hattem - in lijn met het ‘Beleidskader Hernieuwbare Energie’ - wel ruimte voor kleine windturbines, met de kanttekening dat per locatie een nadere afweging noodzakelijk is van eventuele negatieve effecten op de omgeving. Kleinere windmolens lijken ook veel invloed te hebben op de vliegbewegingen van vogels. In die nadere afweging per locatie zal niet alleen onderzoek moeten worden gedaan naar geluid, trillingen en de effecten op Natura2000, maar dient ook te worden aangesloten bij de uitgangspunten in het ‘Beleidskader Hernieuwbare Energie’. Dat betekent onder meer dat de kleine windturbines goed ingepast moeten worden in het landschap en wegvallen in de zichtlijnen. Onder kleine windturbines verstaan we: à windturbines met een verticale as met een bouwhoogte (tevens tiphoogte) van maximaal 32 meter; à windturbines met een horizontale as met een bouwhoogte (tevens tiphoogte) van in totaal maximaal 40 meter. Bij de inpassing van windturbines is een zorgvuldig (participatie)proces van groot belang.
Ashoogte en tiphoogte van windturbines Bij windenergie zijn begrippen als ashoogte en tiphoogte gedefinieerd zoals aangegeven op de afbeelding hiernaast.
Omdat de mogelijkheden voor het opwekken van duurzame energie met windturbines in Hattem beperkt zijn, is het opwekken van duurzame energie met zonnepanelen des te belangrijker om optimaal invulling te geven aan onze doelstelling om als
gemeente en als regio energieneutraal te worden. We stimuleren daarom maximaal het benutten van daken voor zonnepanelen. Dit heeft de eerste prioriteit en hier voeren we actief beleid op. We onderzoeken de mogelijkheden bedrijven te verplichten bij nieuwbouw zonnepanelen op het dak toe te passen. Zodra de wetgever dat mogelijk heeft gemaakt gaan we dit bij alle nieuwbouw verplichten en daarnaast verlei-
den we eigenaren van bestaand vastgoed te investeren in zonnepanelen. Samen met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties (met name Powered by Hattem) zetten we in op een versnelling. Daarbij gaat het zowel om de daken in de woongebieden als de grote dakoppervlakken van onder meer (agrarische en niet-agrarische) bedrijven.
43
Omgevingsvisie
Combinaties van groene daken met zonnepanelen zijn interessant omdat groene daken het rendement van de panelen vergroten en tegelijk goed zijn voor waterberging en de biodiversiteit. Als een dak zich niet leent voor het plaatsen van zonnepanelen (bijvoorbeeld een rieten dak), is het mogelijk voor eigen gebruik op het eigen erf bij de woning zonnepanelen te plaatsen. Aandachtspunten daarbij zijn een zorgvuldige landschappelijke inpassing en een redelijke verhouding van het aantal panelen tot de oppervlakte van het erf. Ook het plaatsen van zonnepanelen boven parkeerterreinen op de bedrijvenparken en op (nog te plaatsen) geluidsschermen/-wallen langs de A50 (ten zuiden van knooppunt Hattemerbroek) kan een mogelijkheid zijn, evenals wellicht het plaatsen van zonnecellen in fietspaden. Het halen van onze ambitie om energieneutraal te worden is met alleen zonnepanelen op daken, boven parkeerterreinen en op geluidsschermen/-wallen (in combinatie met mogelijk enkele kleine windturbines) niet haalbaar. Daarvoor hebben we ook zonnevelden op land en/of water nodig. Om die reden hebben we in de RES 1.0 de polders ten noorden van de Hanzespoorlijn als zoekgebied aangeduid voor zonnevelden. De plan-m.e.r. bij deze omgevingsvisie wijst uit dat grond- en watergebonden zonnevelden mogelijk zijn binnen dit zoekgebied.
We bieden in de polders dan ook - onder voorwaarden - ruimte voor zonnevelden (zie ook paragraaf 4.2.5). Daarnaast bieden we ook in zogenoemde restruimtes plek aan zonnevelden. We hanteren bij initiatieven voor het opwekken van zonne-energie de volgende prioritering (die is geïnspireerd op de ‘treden’ die in ‘De constructieve zonneladder’ (Natuur en Milieufederaties 2018) worden voorgesteld):
44
à trede 1 - het plaatsen van zonnepanelen op daken, boven parkeerterreinen en op geluidsschermen/-wallen; à trede 2 - het ontwikkelen van grond-/watergebonden zonnevelden in restruimtes, uitgaande van landschappelijke inpassing en het creëren van een ecologische meerwaarde; à trede 3 - het ontwikkelen van grond-/watergebonden zonnevelden langs de hoofdinfrastructuur in de polders ten noorden van de Hanzespoorlijn, onder voorwaarden die staan beschreven in paragraaf 4.2.5; à trede 4 - het ontwikkelen van grond-/watergebonden zonnevelden - mits kleinschalig - op andere plekken in de polders ten noorden van de Hanzespoorlijn, onder voorwaarden die staan beschreven in paragraaf 4.2.5. Hiermee streven we in Hattem naar balans waarbij een zonneveld op (landbouw)grond pas mogelijk wordt nadat overige ‘treden’ eveneens voorzien zijn van (plannen voor) initiatieven. Bovendien gaan we bij trede 3 en 4 uit van (onder meer) een hoge ruimtelijke kwaliteit en van meervoudig ruimtegebruik waarbij ten minste een ecologische meerwaarde wordt gecreëerd. Grootschalige monofunctionele zonnevelden zonder meerwaarde anders dan het opwekken van duurzame energie staan we niet toe. Aanvullend kan op de vuilstort langs de Oranje Nassaulaan het ontwikkelen van een zonneveld wellicht ook een mogelijkheid zijn, onder voorwaarde dat hiermee de natuurwaarde wordt verhoogd (meervoudig ruimtegebruik).
Hier speelt een lastige afweging tussen Natura2000-belangen en de opgave van de energietransitie, die we zorgvuldig zullen maken. De combinatie met het verhogen van de natuurwaarden op de locatie is een harde randvoorwaarde. Het is
belangrijk vast te stellen dat dit een idee betreft en geen vastliggend plan. Er moet nog besluitvorming plaatsvinden. Hiervoor lopen momenteel onderzoeken en worden gesprekken gevoerd met onder andere de provincie Gelderland over de mogelijkheden. Ons eigen ‘Beleidskader Hernieuwbare Energie’ en de ‘Gelderse ZonneWIJzer’ (Gelders Energieakkoord 2019) bieden goede aanknopingspunten voor een zorgvuldige afweging van locaties en inpassing van zonnevelden. Buiten restruimtes, de polders en mogelijk de vuilstort bieden we geen ruimte aan zonnevelden op (landbouw)grond of water. Het is belangrijk te constateren dat de RES 1.0 nog geen sluitende energiebalans heeft opgeleverd en dat in de RES 2.0 opnieuw zal worden gekeken naar de mogelijkheden om als gemeente en regio energieneutraal te worden. In de toekomst zijn hiervoor aanvullende inspanningen noodzakelijk. Op dit moment is nog niet te overzien waar en op welke wijze we hier invulling aan gaan geven. Dit is mede afhankelijk van mogelijke technologische ontwikkelingen in de toekomst. Op termijn komen er waarschijnlijk meer en betere oplossingen beschikbaar. Van groot belang voor de energietransitie is ook de uitbreiding van het energienetwerk. We blijven daarover actief het gesprek aangaan met de netbeheerder.
Net als bij de inpassing van windturbines is bij de inpassing van zonnevelden een zorgvuldig (participatie)proces van groot belang. Bovendien vinden we het heel belangrijk dat de omgeving die hinder ondervindt, meeprofiteert van de opbrengsten van projecten voor het opwekken van duurzame (zonneen wind-)energie. Dit zorgt ook voor meer draagvlak.
Duurzame energie: warmte In 2050 zullen alle woningen en andere bebouwing (waaronder bedrijfsgebouwen en detailandel) op een andere manier verwarmd moeten gaan worden dan met aardgas. Deze ‘warmtetransitie’ is een grote opgave. Reële opties voor Hattem zijn het gebruik van restwarmte van de waterzuivering, warmte uit oppervlaktewater en elektrisch verwarmen (all electric). Als zich in de toekomst nieuwe technologische ontwikkelingen aandienen (bijvoorbeeld met waterstof), spelen we daar waar mogelijk op in. Daarnaast zijn energiebesparende maatregelen aan bestaande woningen/gebouwen (isolatie) belangrijk en daarom gaan we inwoners hiertoe stimuleren. Het is belangrijk dat de warmtetransitie niet tot problemen leidt bij mensen met een kleine portemonnee. Nieuwe woningen worden aardgasloos gebouwd en zijn energieneutraal of leveren energie op. In de Transitievisie Warmte geven we inzicht in de totale opgave, kansrijke oplossingen en een logische volgorde en tempo voor het aardgasvrij maken van de eerste wijken of buurten in Hattem. De Transitievisie Warmte is input voor de RES.
Klimaatadaptatie en water Het is belangrijk dat toekomstige ontwikkelingen bijdragen aan een klimaatadaptieve en leefbare inrichting en toekomstbestendige gebouwen. Extremer weer, zoals hevige buien of langere perioden van droogte en
hogere temperaturen, vragen om een weerbare stad. We zullen slim moeten omgaan met water, bijvoorbeeld door water zoveel mogelijk vast te houden (in plaats van het snel af te voeren zoals nu nog veel gebeurt). Hemelwater benutten we als bron voor het lokale watersysteem. Op deze manier zorgen we voor een klimaatrobuuste inrichting en verbetering van de leefomgeving. Ook het planten van bomen en struiken die goed bestand zijn tegen droogte wordt steeds belangrijker.
Hattem 2040
deren) zijn in het bijzonder kwetsbaar voor hittestress. Deze locaties gaan we zo groen als mogelijk inrichten. Dezelfde aandachtspunten gelden overigens ook voor (private) tuinen en andere terreinen. Voorlichting aan inwoners en bedrijven is belangrijk om verstening terug te dringen en te komen tot meer groen in Hattem. We stimuleren burger- en bedrijfsinitiatieven bij klimaatadaptieve maatregelen.
We redeneren bij ontwikkelingen vanuit het natuurlijk systeem. Door het natuurlijk systeem leidend te laten zijn bij onze keuzes zijn we weerbaarder tegen de gevolgen van klimaatverandering. Denk bijvoorbeeld aan woningbouw op plekken die van nature ‘hoog en droog’ zijn. In het ‘Beleids- en beheerplan Water en Riolering’ staan de eisen beschreven die we stellen voor onder meer waterberging en de ontwateringsdiepte bij (her) ontwikkelingen.
We blijven ook werken aan een goede waterkwaliteit, voor de natuur, voor onze gezondheid en voor onze drinkwatervoorziening. Dit doen we onder meer door hemelwater dat op daken en verharding valt zoveel mogelijk te scheiden (af te koppelen) van het afvalwater en het niet via het riool af te voeren. Zo voorkomen we riooloverstorten bij hevige neerslag en houden we het oppervlaktewater schoon. Van belang voor de waterkwaliteit zijn ook het zorgen voor een goede doorstroming van watergangen en natuurvriendelijke oevers met waterplanten die het water zuiveren (zoals riet). Ook de omschakeling naar een duurzamere landbouw in de polders draagt bij aan de waterkwaliteit en zorgt ervoor dat waterpeilen veel meer natuurlijk kunnen worden. Hogere grondwaterstanden in de polders zijn goed voor de natuur, niet alleen in de polders zelf maar ook op de hoger gelegen Veluwe die daardoor minder verdroogt.
Belangrijk onderdeel van de aanpassing aan de klimaatverandering is ook het ontwikkelen van meer groen binnen de bebouwde kom (in plaats van verharding zodat het water beter kan worden opgenomen door de grond) om water te kunnen bergen en met bomen en planten die schaduw en verkoeling bieden op hete dagen (zodat hittestress kan worden tegengegaan). Ons doel is om binnen 300 meter (vijf minuten loopafstand) van iedere woning een toegankelijke groenstructuur te hebben. Zorginstellingen (voor ou-
Hattem ligt deels in een gebied dat kan overstromen bij een dijkdoorbraak. In de winter zullen steeds hogere afvoeren de waterstand in de IJssel doen stijgen en de druk op de dijken verhogen. Met het programma ‘Ruimte voor de Rivier’ is op sommige locaties de afvoercapaciteit vergroot waardoor de overstromingskans kleiner is geworden. Een groot deel van de dijken langs de IJssel voldoet echter niet en moet worden versterkt. In overleg met Rijkswaterstaat en het waterschap zoeken we bij dijkver-
45
Omgevingsvisie
Circulaire samenleving
beteringen naar mogelijkheden om deze te combineren met dynamische (rivier)systeemmaatregelen, versterking van ruimtelijke kwaliteiten en andere opgaven, zoals op het gebied van natuur, (water) recreatie of scheepvaart. Nieuwe vitale en kwetsbare functies (vitale infrastructuur en kwetsbare voorzieningen zoals verpleeg- en verzorgtehuizen) worden overstromingsrobuust en veilig ingericht. Dijken beschermen ons tegen overstromingen en zijn ook belangrijke landschappelijke elementen met verschillende functies en waarden. Hetzelfde geldt voor het aanliggende gebied binnendijks en buitendijks. Het landschap wordt beleefd door de routes op en langs de dijken. In het beheer en bij noodzakelijke verbeteringen houden wij daar rekening mee. Op en aan de dijk is ruimte voor meer natuurwaarden in combinatie met aantrekkelijke en kleinschalige landbouw- en recreatielandschappen. We willen dat civiele kunstwerken (zoals stuwen en sluizen) die de verbinding vormen tussen de binnendijkse gebieden en de (uiterwaarden van de) IJssel visvriendelijk en energieneutraal zijn en waar mogelijk te passeren zijn voor waterrecreanten (bijvoorbeeld met kano’s). Ook willen we graag schoon water in onze gemeente, waaronder een schone rivier. We zien water als waarde: niet alleen als bron van leven maar ook als mogelijke bron voor energie, warmte en grondstoffen.
Samen met het waterschap onderzoeken we de mogelijkheden voor het toepassen van water als energiebron (zie ook hieronder onder ‘Circulaire samenleving’).
46
Voor een duurzame samenleving is het op lange termijn wenselijk dat we zoveel mogelijk circulair gaan wonen, werken en leven. Dit kan op allerlei manieren, bijvoorbeeld door hergebruik van (bouw) materialen en het sluiten van kringlopen van grondstoffen op bedrijven. In het kader van het afvalbeleid zijn in Hattem al belangrijke stappen gezet richting een meer circulaire samenleving. Bij woningbouwontwikkelingen op onder meer Het Veen zetten we in op circulair bouwen. Dit is voor ons een belangrijk aspect bij de beoordeling van nieuwe initiatieven (zie ook het afwegingskader in paragraaf 4.1.5). Het Hattems afvalbeleid past in de doelstelling van Nederland om bij te dragen aan de circulaire economie. Dit is vastgelegd in het Landelijk Afvalplan LAP3. In deze doelstelling is de ambitie om in 2020 maximaal 100 kg restafval per inwoner in te zamelen en in 2025 maximaal 30 kg restafval per inwoner. Het beleid in Hattem waarbij omgekeerd inzamelen het uitgangspunt is en mensen betalen naar rato van aard en hoeveelheid van de afvalstof (diftar) leidt tot het behalen van de doelen. Inwoners brengen afval gescheiden grotendeels zelf weg naar de diverse ondergrondse containers. In 2020 heeft Hattem de doelstelling minder dan 100 kg ruimschoots gehaald (51 kg restafval per inwoner).
De ambitie voor de komende periode is de lijn richting een circulaire samenleving verder door te trekken bijvoorbeeld in de vorm van het faciliteren van de inwoners bij het inzamelen van grof huishoudelijk en groen afval via een eigen milieubrengstation en het inzamelen van GFT voor hoogbouw.
Vanuit onze ambitie een bijdrage te leveren aan de totstandkoming van een circulaire economie, zien we afvalwater als grondstof en energiebron, in plaats van als afval. Wij volgen met belangstelling de ontwikkelingen in de afvalwaterketen op dat gebied. Daar waar kansen zich voordoen kijken we er met een realistische blik naar. Voorbeelden van zulke kansen zijn: à toepassing van riothermie: warmte terugwinnen uit afvalwater; à toepassing van aquathermie: warmte winnen uit oppervlaktewater; à inzet van gezuiverd afvalwater (effluent) voor het watersysteem.
Hattem 2040
4.1.4 Levendig landschap tussen Veluwe en IJssel Ook in 2040 wil Hattem onderdeel zijn van een levendig landschap tussen Veluwe en IJssel, op een knooppunt van robuuste ruimtelijke structuren en verbindingen. Daarbij gaat het om landschappelijke structuren in het buitengebied en om groenstructuren in de stad, met daarbinnen een grote afwisseling aan natuurwaarden en toeristisch-recreatieve mogelijkheden. Verder zijn infrastructurele verbindingen en mobiliteit en de verbindingen tussen bovenen ondergrond belangrijke aspecten in de fysieke leefomgeving. Hieronder werken we onze ambities op deze onderwerpen nader uit.
Landschap en ruimtelijke kwaliteit Hattem is van oudsher nauw verbonden met haar omgeving, met de prachtige landschappen van de Veluwe en de IJssel. Er zijn veel kenmerkende landschappelijke en cultuurhistorische elementen, zoals het Apeldoorns Kanaal, de landgoederen, lanen en enken. Deze zijn belangrijk voor de herkenbaarheid en de uitstraling van de omgeving. Op sommige plaatsen, zoals in het kampenlandschap
aan de westzijde van Hattem en op de oeverwallen in de polders in het noorden zijn oude structuren soms verdwenen. Ons streven is de landschappelijke structuren te behouden of terug te brengen en de belevingswaarde en ecologische waarde ervan te vergroten, voor Hattemers en voor bezoekers van buiten. Nieuwe ontwikkelingen in het buitengebied moeten dan ook passen bij het lokale karakter en dit versterken. In paragraaf 4.2 gaan we hier per deelgebied binnen de gemeente nader op in. Het beleid voor ruimtelijke kwaliteit ten aanzien van de bebouwing en de inrichting van de bijbehorende erven in het buitengebied is recent uitgewerkt in de
‘Nota Ruimtelijke Kwaliteit Buitengebied’. Voor het stedelijk gebied zal het welstandsbeleid worden geactualiseerd in het kader van het nog op te stellen omgevingsplan voor Hattem.
Groenstructuren
Groenstructuurkaart bebouwde kom (bron: Groenstructuurvisie Hattem; Een vrucht van het landschap, Cyber & Starling Structures 2021).
Waar de kans zich voordoet versterken we ook de verbinding tussen stad en buitengebied. Groenstructuren laten we zoveel mogelijk vanuit het buitengebied de stad in lopen om zo stad en ommeland in zowel landschappelijke, ecologische als recreatieve zin met elkaar te verknopen. Vooral de overgang en uitstraling aan de randen van de stad is belangrijk.
47
Omgevingsvisie
à grotere plekken richten we zo in met groen dat er een gelaagdheid ontstaat.
Ontwikkelingen moeten zeker hier bijdragen aan het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit. Groene (natuur- en recreatie)zones aan de rand van de stad kunnen bovendien werken als een soort ‘klimaatmantels’, waar water kan worden geborgen en waar je verkoeling kunt zoeken op hete dagen. We hanteren de volgende uitgangspunten ten aanzien van groenstructuren in de openbare ruimte: à bestaand groen wordt behouden en versterkt met kleurrijke soorten in verschillende verschijningsvormen (textuur); à we geven ruimte aan initiatieven voor de vergroening van de wijk, zoals het aanbrengen van gevelgroen of geveltuinen; à we beschermen of herintroduceren zoveel mogelijk gebiedseigen (inheemse) soorten beplanting en aan de andere kant verwijderen we invasieve soorten waar mogelijk/wenselijk; à we gaan waar mogelijk ecologisch beheer toepassen in bermen met een minimale breedte van 3 meter (waar mogelijk ingezaaid met een inheems bloemrijk mengsel); à we creëren waar mogelijk natuurvriendelijke oevers door geen beschoeiingen toe te passen en flauwe overgangen te maken; à we stimuleren een divers gebruik van buurtgroen door een meer diverse soortengebruik op de groene plekken in de wijken;
48
In de ‘Groenstructuurvisie Hattem; Een vrucht van het landschap’ hebben we het wensbeeld qua inrichting en beheer voor de belangrijke groene elementen (‘punten’) en structuren (‘lijnen’) nader uitgewerkt. Onderdeel van de ‘Groenstructuurvisie’ is het ‘Groenstructuurplan’, waarin een groenstructuurkaart is opgenomen (respectievelijk voor de hele gemeente en voor de bebouwde kom; zie de kaarten hieronder). Op deze kaart maken we onderscheid in verschillende deelgebieden en geven we ook aan welke verbindingen en kenmerkende plekken belangrijk zijn binnen de groenstructuur. Ook worden er plekken uitgelicht waar kansen liggen om de structuur uit te breiden of te versterken, waar ecologische ontwikkelingen mogelijk zijn en waar de huidige speelplaatsen liggen. In een ‘Groenvisie’ en ‘Gebiedspaspoorten’ (eveneens onderdeel van de ‘Groenstructuurvisie’) hebben we een meer uitgebreide visie uitgewerkt voor de belangrijkste locaties.
Natuur We gaan de biodiversiteit in Hattem verhogen. Voor veel diersoorten zijn goede verbindingen erg belangrijk, zodat een stevig ecologisch netwerk ontstaat van natuurgebieden die met elkaar zijn verbonden. De belangrijkste ecologische verbinding is die aan de zuidkant van Hattem tussen de Veluwe en de Hoenwaard/IJssel: de ‘Hattemerpoort’. Deze is momenteel in ontwikkeling en brengen we de komende jaren met onze partners tot afronding.
Daarnaast verhogen we ook op andere manieren de biodiversiteit, bijvoorbeeld: à in de stad door waar mogelijk (doorgaande) groenstructuren zoals bloemrijke bermen te realiseren en natuurinclusief te bouwen en te ontwikkelen (natuurinclusief bouwen en ontwikkelen is één van de aspecten in het afwegingskader in paragraaf 4.1.5); groen in de stad draagt ook bij aan de uitstraling van de stad (visueel aantrekkelijk), aan het tegengaan van hittestress en biedt ruimte aan waterberging bij extreme buien; à in het buitengebied door bloemrijke bermen en (natuurvriendelijke) oevers en - vooral in het gebied rond het Vijzelpad en de Hilsdijk (het kampenlandschap) - door het herstel van verdwenen groenstructuren als houtwallen en hagen; à in de hele gemeente door inwoners te stimuleren woningen/bebouwing en tuinen geschikt te maken voor planten en dieren, bijvoorbeeld door het aanplanten van groen in plaats van verharding, door het toepassen van sedum- / groene daken en begroeide gevels, door het plaatsen van nestkasten voor vogels en vleermuizen, door het toepassen van gebiedseigen beplanting en door hagen als erfafscheiding te gebruiken in plaats van schuttingen; à in de agrarische gebieden door met agrariërs, waterschap en provincie te zoeken naar mogelijkheden voor een omschakeling naar een duurzame landbouw waarbij ook ruimte is voor insecten, kleine zoogdieren, weidevogels en andere
natuurwaarden. We beseffen ons dat daarbij een goed bodem- en watersysteem nodig is, dat bovendien helpt om de gevolgen van klimaatverandering aan te kunnen. Een gezonde bodem kan beter tegen droogte, kan meer water vasthouden en is goed voor de biodiversiteit;
De ligging van Hattem aan de rand van de Veluwe is een voorrecht maar geeft ons ook de verantwoordelijkheid ons in te zetten voor het behoud van deze natuurwaarden. Daar waar het kan laten we de mensen genieten van de natuur, daar waar het nodig is laten we de natuur met rust. De natuur rondom de stad is ook heel belangrijk om de gevolgen van klimaatverandering voor de stad te beperken. Daar gaan we zorgvuldig mee om.
Landbouw We stimuleren agrariërs een omslag te maken naar een duurzame, circulaire en ‘natuurinclusieve’ bedrijfsvoering. Dat betekent bijvoorbeeld dat reststoffen worden hergebruikt, de stikstofuitstoot wordt verminderd, waterstanden hoger worden, er geen insecticiden worden gebruikt en er ruimte is voor onder meer insecten en boerenlandvogels op de erven, in de weilanden en op de akkers. Uiteraard moet dat wel gepaard gaan met behoud van een rendabele bedrijfsvoering. We gaan in gesprek met onze agrariërs om te bespreken wat zij nodig hebben om deze omslag te maken en hoe we ze daarbij kunnen ondersteunen. Samenwerking met provincie en waterschap is daarbij essentieel. In overleg kunnen we samen op zoek gaan naar koppelkansen en verdienmodellen, zodat boeren beter beloond kunnen worden voor maatschappelijke diensten. Te denken valt aan natuur- en landschapsbeheer, klimaatadaptatie (tegengaan van droogte door water vast te houden in plaats van snel af te voeren), opwekken van duurzame energie en recreatie (zoals een minicamping). Voor nieuwe intensieve veehouderijen is in Hattem geen plek.
Met de omgevingsvisie sluiten we aan op het provinciale landbouwbeleid zoals dat is vastgelegd in het Programma Agrifood 2021-2030 ‘Toekomst voor de Gelderse boer’. Dit programma kent drie speerpunten: • mogelijk maken: de provincie ondersteunt boeren bij de overgang naar een duurzame bedrijfsvoering; • belonen: de provincie zet zich ervoor in dat boeren beter beloond worden voor maatschappelijke diensten; • kennis en innovatie: de provincie ondersteunt met bedrijfsplannen, kennisontwikkeling en -uitwisseling, samenwerkingsverbanden, onderzoek en vernieuwing.
We faciliteren agrariërs ook bij het komen tot kortere ketens, waarbij Hattemse agrarische producten meer lokaal kunnen worden afgezet (bijvoorbeeld via een streekmarkt of boerderijwinkel). Overigens willen we in algemene zin de binding van de landbouw met de stad versterken. Naast door kortere ketens kan dit bijvoorbeeld door stadslandbouw.
Dagrecreatie en overnachtings mogelijkheden
Hattem 2040
Een aantal andere maatregelen gericht op het verhogen van de biodiversiteit staat hierboven onder het kopje ‘Groenstructuren’ reeds benoemd.
Ook het netwerk van recreatieve fiets- en wandelroutes (waaronder klompenpaden) willen we uitbreiden en waar dat kan nog aantrekkelijker maken. Veilige, duidelijke en mooie verbindingen tussen stad en buitengebied zijn daarin belangrijk. Zo kunnen Hattemers makkelijker en vaker te voet een ommetje maken of echt de natuur intrekken, wat goed is voor de gezondheid. Recreatieve paden worden gericht op verschillende typen gebruikers, zodat iedereen daar veilig gebruik van kan maken. We zorgen daarbij in overleg met onze partners - voor balans met de natuurwaarden door een goede zonering van paden en routes. Naast voor routes over land hebben we ook aandacht voor recreatieve routes over water. De huidige kanoroute ten zuiden van Hattem willen we (in samenwerking met de gemeente Heerde en het waterschap) bevaarbaar houden en we onderzoeken of het routenetwerk kan worden uitgebreid. We onderzoeken en benutten ook andere kansen voor waterrecreatie, onder meer in de Hoenwaard en/of op de locatie Watermulder. Recreatie en toerisme in de gemeente willen we jaarrond aantrekkelijker maken en zo het toeristisch-recreatieve seizoen verlengen. Dat doen we bijvoorbeeld door meer mogelijkheden te bieden voor overnachtingen. Kleinschalige, persoonlijke overnachtingsmogelijkheden geven sfeer aan het toerisme en onze gemeente (bed&breakfasts op bestaande erven, minicampings, etc.).
Hier gaan we onder voorwaarden de mogelijkheden voor verruimen. Op bedrijvenpark H2O komt een groot hotel.
49
Omgevingsvisie
Infrastructuur en mobiliteit Ten aanzien infrastructuur en mobiliteit hebben we de volgende doelen: à het beperken van het aantal (ernstige) verkeersslachtoffers (objectieve verkeersonveiligheid); à infrastructurele maatregelen, projecten, gedragsbeïnvloeding en educatie moeten tot gevolg hebben dat de noodzaak tot handhaving beperkt wordt; à het optimaliseren en stimuleren van de bereikbaarheid per fiets, zodat deze een volwaardig alternatief vormt voor de auto; comfortabele, snelle, directe, duidelijke en herkenbare (hoofd) fietsroutes, afgestemd op het gebruik van elektrische fietsen; à het behouden van een goede bereikbaarheid voor het gemotoriseerde verkeer; à het optimaliseren van de toegankelijkheid en bereikbaarheid van voorzieningen voor voetgangers, specifiek ouderen en mensen met een beperking; à het behouden van goede OV-verbindingen en het optimaliseren van de koppelingen met andere vervoerwijzen; à het bewustzijn bevorderen door gebruik van duurzame, schone en gezonde vervoerwijzen zoals lopen, fiets, (elektrisch) openbaar vervoer en de elektrische auto te stimuleren; à het beperken van de (verkeers)hinder op en aan de drukke hoofdwegen in Hattem; à het streven naar een mooie, sociale, functionele, leefbare en leesbare (logisch ingerichte) openbare ruimte waarin het gewenste gedrag zo veel mogelijk op een natuurlijke manier wordt afgedwongen.
50
In het ‘Gemeentelijk Verkeers- en Vervoersplan’ (GVVP) geven we uitvoering aan deze doelen. Hieronder gaan we op een aantal aspecten wat dieper in. Goede infrastructurele verbindingen zijn belangrijk om functioneel van A naar B te komen, maar ook voor recreanten (Hattemers en bezoekers) om de kwaliteiten van Hattem te kunnen beleven. Daarom blijven we inzetten op een goede bereikbaarheid met de fiets, met het openbaar vervoer en met de auto. Voor het openbaar vervoer is van belang dat er een goede koppeling is met andere wijzen van vervoer. Daarmee blijven we economisch, recreatief en sociaal verbonden met de omgeving. We stimuleren een gezonde en actieve manier om ons te verplaatsen. Dat doen we aan de hand van het ‘STOP’-principe, dat uitgaat van de volgorde Stappen (lopen), Trappen (fietsen), Openbaar vervoer en als laatste het gebruiken van een (bij voorkeur elektrische) Personenauto. We kiezen daarmee voor gezonde (lopen, fietsen) en duurzame (lopen, fietsen, openbaar vervoer) mobiliteit boven automobiliteit. Dit betekent dat voetgangers en fietsers op één staan in Hattem. We optimaliseren daarom de bereikbaarheid met de fiets en stimuleren het gebruik ervan, zodat deze in veel gevallen een volwaardig alternatief vormt voor de auto.