Bijlage 3 Adviescommissie voor de m.e.r. (opgenomen in aanvulling op de planMER)
Tekst van het document
OMGEVINGSVISIE HATTEM Milieueffectrapportage 12 oktober 2021
1/158
DATUM KENMERK
12 oktober 2021 20210016_MER V2.0
PROJECT PROJECTLEIDER
MER Omgevingsvisie Hattem ir. T.B.J. Bremer
OPDRACHTGEVER PROJECTNUMMER
Gemeente Hattem 20210016.01
AUTEURS
Ir. T.B.J. Bremer BSc M. Smit drs. ing. J.M. van Riet ir. H.G. van der Aa MSc. W. Timmerman Definitief
STATUS
2/158
0. SAMENVATTING Inleiding De gemeente Hattem is in 2018 begonnen met de voorbereiding op de Omgevingswet door te starten met het proces om te komen tot een Omgevingsvisie. In 2019 is gestart met het participatietraject hiervoor en middels verschillende tussenstappen is inmiddels de concept-Ontwerp Omgevingsvisie gereed. Bij het opstellen van deze concept-Ontwerp Omgevingsvisie is een milieueffectrapportage opgesteld, een planMER, die nu voor u ligt. Onder de Omgevingswet is het verplicht om bij het opstellen van een Omgevingsvisie ook een milieueffectrapport (MER1) op te stellen indien de Omgevingsvisie kaderstellend is voor mer-(beoordelings)plichtige besluiten. Een planMER brengt zowel de milieueffecten van een plan in beeld als mogelijke randvoorwaarden, keuzes, maatregelen en de milieugebruiksruimte waar dat relevant is. Alvorens met dit MER is gestart, is een Notitie Reikwijdte en detailniveau (NRD) opgesteld, waarin de voorgenomen aanpak voor het planMER is beschreven. De NRD heeft ter inzage gelegen van 11 mei tot 22 juni 2021. De inspraakreacties zijn samengevat en beantwoord in de Reactienota, bijgevoegd als bijlage 1 bij dit MER. Naar aanleiding van de inspraakreacties is de aanpak niet gewijzigd.
Omgevingsvisie In de Omgevingsvisie worden doelen en ambities voor 2040 beschreven, gebruik makend van drie overkoepelende thema’s, samengevat als 'duurzaam Hattem: de vitale Hanzestad tussen Veluwe en IJssel'. Dit gaat zowel over het woningaanbod, de sociale cohesie en gezondheid, als over de energietransitie, klimaatadaptatie, het versterken van landschappelijke kwaliteit en natuurwaarden. Deze thema's worden uitgewerkt voor de verschillende deelgebieden binnen de gemeente, die allemaal een eigen karakter hebben (zie de kaart in Figuur 0 1). Hierbij moeten ook de volgende twee belangrijke overkoepelende opgaven voor de gemeente Hattem, woningbouw en de energietransitie, worden meegenomen.
Figuur 0-1 Indeling gemeente in 8 deelgebieden (bron: Omgevingsvisie, juni 2021)
1 Het milieueffectrapport zelf wordt aangeduid als MER, de procedure als mer.
3/158
De belangrijkste doelen uit de Omgevingsvisie die relevant zin voor het onderzoek in dit planMER zijn: ● De Omgevingsvisie moet bijdragen aan het realiseren van de regionale energiebesparingsdoelstellingen door middel van het invullen van haar aandeel van de RES door aan te geven op welke manier de ruimtelijke opgave voor Hattem binnen de RES kan worden ingevuld, dit betreft zon op daken en zon op land (zonnevelden). ● De Omgevingsvisie geeft aan wat de mogelijkheden zijn om, bovenop de regionale doelstelling, bij te dragen aan de energietransitie en het energieneutraal maken van Hattem. ● De Omgevingsvisie geeft aan op welke wijze de eigen woningbehoefte kan worden ingevuld en welke bijdrage kan worden geleverd aan de regionale woningbehoefte, waarbij behoud van de huidige kwaliteiten van Hattem en de gezondheid en leefomgevingskwaliteit voorop staan. ● De Omgevingsvisie geeft aan op welke manier invulling kan worden gegeven aan de klimaatadaptatie, bestaande uit voldoende waterberging bij extreme buien, maatregelen bij extreme droogte en het voorkomen van hittestress. ● De Omgevingsvisie draagt bij aan het versterken van de natuurwaarden, ook buiten Natura 2000-gebieden, in combinatie met versterking van recreatieve waarde en de leefomgevingskwaliteit. ● De Omgevingsvisie draagt bij aan het behouden en realiseren van een gezonde leefomgeving voor haar inwoners.
Vertaling naar onderzoeksopgave Het doel van dit planMER is om de milieu-informatie te leveren ten behoeve van de besluitvorming over de Omgevingsvisie: wat zijn de milieueffecten van de verschillende keuzes, welke mitigerende of compenserende maatregelen zijn nodig/mogelijk en welke randvoorwaarden zijn van toepassing. Zoals in de NRD reeds is aangegeven, is er slechts beperkt alternatievenonderzoek nodig. Dit betekent dat het alternatievenonderzoek in de MER zich toespitst op de woningbouwscenario’s en de (on)mogelijkheden voor de Energietransitie, waarbij de opgave vanuit de RES 1.0 leidend is. 0.3.1 Scenario woningbehoefte Op basis van woningmarktonderzoek en behoefteonderzoek binnen de gemeente Hattem wordt voor de periode tot 2040 uitgegaan van een woningbouwbehoefte van circa 570 woningen. Een deel van deze woningbehoefte wordt al gerealiseerd in de zogenaamde ‘harde plancapaciteit’ (reeds vastgestelde plannen) en ‘zachte plancapaciteit’ (plannen in ontwikkeling). Deze plannen liggen allemaal in of direct aansluitend aan de kern. Het totaaloverzicht van het aantal woningen in zowel de ‘harde’ als ‘zachte plancapaciteit’ is weergegeven in Tabel 0-1 en Figuur 0-2. De effecten van de invulling van deze ‘eigen woningbehoefte’ zijn in het planMER als basisscenario A uitgewerkt. Tabel 0-1 Tabel harde en zachte plancapaciteit
Harde plancapaciteit Zachte plancapaciteit Totaal
maximaal
realistisch
projecten
303
303
losse woningen
31
31
in voorbereiding
831 1.165
640 974
Buiten de eigen woningbehoefte, rijst de vraag of Hattem kan en wil bijdragen aan de invulling van de regionale woningbehoefte voor de regio Zwolle. Een eerste verkenning geeft aan dat een extra woningbouwopgave van nog eens ongeveer 550 woningen mogelijk is bovenop de eigen woningbehoefte. Dit is in het planMER uitgewerkt in scenario B, het middenscenario, uitgaande van in totaal maximaal 1.120 woningen. Daarnaast is ook het maximale scenario, scenario C, onderzocht, uitgaande van maximaal 1.570 woningen. In dit scenario wordt voor het extra deel ten opzichte van het middenscenario gezocht naar nieuwe bouwlocaties buiten de stedelijke contouren (Tabel 0-2).
4/158
Tabel 0-2 Tabel Onderzoekscenario’s woningbouw MER
Scenario
Aantal nieuwe woningen
A. Eigen woningbehoefte B. Middenscenario
570 1.120
C. Maximale scenario (maximale bijdrage regionale behoefte )
1.570
Figuur 0-2 Locaties harde en zachte plancapaciteit
Voor de locaties voor nieuwe woningen in scenario C is een locatiestudie uitgevoerd, de resultaten hiervan zijn opgenomen in Figuur 0-3.
Figuur 0-3 Zoekgebieden woningbouw, bron: locatiestudie
5/158
De linker figuur geeft de beschikbare locaties aan (binnen de blauwe contouren) waarbij ook rekening wordt gehouden met richtafstanden rondom individuele bedrijven en als ervan wordt uitgegaan dat er geen nieuwe woonwijken worden gerealiseerd binnen de geluidcontouren (voorkeursgrenswaarden) langs snelwegen en spoorlijnen. Dit zijn gebieden waarbij vanuit de milieuaspecten geen belemmeringen zijn voorzien. Dit wordt verder toegelicht in hoofdstuk 10, 11 en 13. De rechter figuur geeft binnen de groene contouren de locaties aan waar woningbouw niet op voorhand onmogelijk is, al zijn wel randvoorwaarden van toepassing (geluidbelasting snelweg, potentiële geurhinder van bedrijven) en is maatwerk nodig nabij individuele bedrijven. Scenario Energietransitie 0.3.2 De opgave voor de energietransitie voor de gemeente Hattem volgt rechtstreeks uit de RES 1.0. Hieruit volgt een opgave voor de gemeente Hattem om locaties te zoeken voor de opwekking van duurzame energie. Daarnaast heeft de gemeente ook een eigen doelstelling voor de eigen organisatie om in 2040 klimaatneutraal te zijn. Binnen de gemeente wordt al ingezet op en onderzoek gedaan naar de maximale inzet van zon op dak, zon boven parkeren en gecombineerd met geluidschermen. In de RES 1.0 zijn geen grote windturbines in Hattem voorzien.
Concreet betekent dit voor dit MER dat alleen wordt onderzocht welke mogelijke locaties er zijn voor het realiseren van zonnevelden, wat de effecten zijn van grote of kleinschalige zonnevelden. Voor grootschalig windenergie is vanuit de RES 1.0 geen ruimte beschikbaar, wel worden de locaties uit de participatietrajecten langs de A28 en de A50 nader beschouwd en worden de effecten van kleine windmolens met een tiphoogte van maximaal 40 meter beoordeeld.
Referentiesituatie/milieufoto In het MER is een analyse opgenomen van de huidige situatie ten aanzien van de te onderzoeken milieueffecten. Ten aanzien van de milieuaspecten zijn er binnen het plangebied geen grote knelpunten aanwezig. Wel zijn er aandachtspunten te benoemen. De bereikbaarheid van Hattem en de capaciteit van het bestaande wegennetwerk is over het algemeen redelijk, maar het kan beter. De geluidbelasting vanwege de A28 en de A50 beïnvloedt de leefomgevingskwaliteit langs deze wegen en is daarmee een aandachtspunt. Van industrielawaai is geen sprake omdat er geen woningen binnen de geluidszone zijn gelegen. Wel bestaat de kans dat een geluidbelasting van vliegverkeer in de toekomst aanwezig is. Voor het aspect natuur zijn de instandhoudingsdoelen van de Natura 2000-gebieden Veluwe en Rijntakken van belang, met name vanwege de kwalificerende broedvogels en de overbelasting van stikstofgevoelige gebieden. In de toekomst met het oog op klimaatverandering kan binnen de grondwaterfluctuatiezone (kernrand) en het laaggelegen poldergebied met de verwachte bodemdaling, wateroverlast ontstaan. Hattem kenmerkt zich door een grote diversiteit aan landschappelijke en cultuurhistorische waarden. In het kampenlandschap (kernrand) ligt de opgave om de verdwenen elementen terug te brengen, voor de overige gebieden geldt voornamelijk het behoud van waarden.
Op het gebied van luchtkwaliteit heeft Hattem geen knelpunten, alleen op korte afstand van de veehouderijen kan sprake zijn van een relevante geurbelasting. De traditionele milieueffecten zoals geluid en geurhinder kunnen een rol spelen bij gezondheid. Uit een infographic 2 van GGD Noord en Oost Gelderland blijkt dat geluidhinder een aandachtspunt is, geurhinder vanwege industrie en veehouderijen lijkt mee te vallen en de huidige groene omgeving nodigt uit tot gezond bewegen.
Conclusies In het planMER is voor zowel de drie woningbouwscenario’s als voor scenario energietransitie onderzoek gedaan naar de effecten op verkeer, natuur, water en klimaatadaptatie, landschap en cultuurhistorie, geluid, luchtkwaliteit, veiligheid, gezondheid, bodem en archeologie. Dit onderzoek is grotendeels kwalitatief uitgevoerd, gebruik makend van expert judgement van zowel externe als gemeentelijke deskundigen. Voor verkeer en stikstofdepositie is op onderdelen indicatief kwantitatief onderzoek uitgevoerd.
2 https://www.ggdnog.nl/media/1588/infograpic-gezonde-leefomgeving-hattem.pdf
6/158
0.5.1 Doelbereik Uit dit planMER blijkt dat Hattem en de nieuwe woningen voldoen aan de doelstellingen van een vitale samenleving, zeker wanneer de eventuele nieuwe wijken groen en natuurinclusief worden ontwikkeld. Uit het traject om tot de RES 1.0 te komen, is al gebleken dat het lastig wordt om de gemeente Hattem op korte termijn energieneutraal te krijgen: er is beperkte ruimte beschikbaar voor grootschalige opwekking van duurzame energie. Het onderzoek hiernaar loopt door, onder andere in het kader van de RES 2.0. Hattem wil niet stil zitten en heeft daarom in dit planMER onderzocht welke locaties, bovenop de locaties die zijn opgenomen in het bod van de RES 1.0, geschikt zijn voor grootschalige energieopwekking. Naast het ingezette beleid van het gasloos en energieneutraal bouwen, H2O ontwikkelen als duurzaam bedrijventerrein, het klimaatneutraal maken van de gemeentelijke organisatie, het verduurzamen van de bestaande gebouwde omgeving en het stimuleren en zoveel mogelijk toepassen van zonnepanelen op daken, boven parkeerterreinen en op geluidschermen en -wallen. De Omgevingsvisie bevordert daarmee het doelbereik van een energieneutraal Hattem en een energieneutrale regio.
Door de ingezette lijn in de Omgevingsvisie en de keuzes die (kunnen) worden gemaakt, wordt verder gewerkt aan het versterken van kenmerkende landschappelijke en cultuurhistorische waarden, natuurwaarden en -verbindingen en biodiversiteit. De Omgevingsvisie maakt, op basis van de onderzochte thema’s in dit planMER, duidelijke keuzes over de invulling van de (regionale) woningbehoefte, waarbij gezondheid en leefomgevingskwaliteit leidend zijn. 0.5.2 Woningbouwscenario’s De beoordeling van de verwachtte effecten zijn samengevat in Tabel 0-5. In het MER is per aspect beschreven hoe de beoordeling heeft plaatsgevonden, welke bronnen en uitgangspunten hiervoor zijn gebruikt. Door het realiseren van nieuwe woningen kunnen door de toename van verkeer op enkele locaties knelpunten in de afwikkeling ontstaan en wordt een toename in stikstofdepositie op de Veluwe en de Rijntakken verwacht. Daarom zijn voor scenario C twee extra fictieve verkeerscenario’s (C-e1 en C-e2) beoordeeld, waarbij het verkeer omgeleid wordt en zoveel mogelijk in noordelijke richting wordt afgewikkeld. Hieruit blijkt dat ook met deze scenario’s de cumulatieve effecten van alle woningbouwplannen op stikstofdepositie in alle drie de scenario’s niet volledig oplosbaar zijn. Het extra verkeer kan ook effect hebben op de geluidbelasting en luchtkwaliteit, maar dit leidt nergens tot nieuwe knelpunten.
Voor scenario C zijn de verschillende zoeklocaties uit de locatiestudie (1 t/m 6) beoordeeld op de milieuaspecten. Scenario C, zoekgebieden 4 en 5 (noordzijde van de A28) wordt vanuit landschap en cultuurhistorie negatief beoordeeld; een nieuwe woonwijk in de polder heeft een grote impact op het landschap. Er is vanuit gezondheid (geluidhinder en luchtkwaliteit) een duidelijke voorkeur om nieuwe woningen te realiseren buiten de aandachtsgebieden langs (snel)wegen, spoorwegen, dit betreft de zoekgebieden 1 t/m 4. Voor de overige onderzochte aspecten treden geen significante verschillen op tussen de zoeklocaties. Voor deze aspecten geldt wel dat rekening moet worden gehouden met de gevolgen van klimaatverandering, bodemdaling en de ligging ten opzichte van risicobronnen (externe veiligheid). Tabel 0-3 samenvattende effectbeoordeling woningbouwscenario’s Thema
Verkeer
7/158
Beschrijving effecten
Scenario A Scenario B
Scenario C* C-e1
C-e2
Bereikbaarheid auto’s
0
0
0
0
Bereikbaarheid OV/fiets
0
0
0/+
0/+
Verkeersveiligheid
-/0
-/0
-/0
0
Duurzaamheid
0
0
+
+
Natuur
Verkeersleefbaarheid
-/0
-/0
0
0/+
Stikstofdepositie Veluwe
-
-
-
-/0
Stikstofdep. Rijntakken
-
-
-
-
Afname gifgebruik
0
0
0/+
0/+
Verdroging
0
0
0/+
0/+
Verstoring
0
0
0
0
Versnippering
0/+
0/+
0/+
0/+
Beschrijving effecten
Scenario A Scenario B
Scenario C C-e1
Klimaat en
Kans op wateroverlast of
water
effecten droogte
C-e2
Noord
Zuid
0/+
0/+
n.v.t.
0
0/+
Toename hittestress
0
0
n.v.t.
-/0
-/0
Landschap en
Effect op kenmerken en
0
0
n.v.t.
-
0
cultuurhistorie
verbindingen Beschrijving effecten
Geluid
Kans op toename aantal
Scenario A Scenario B
Scenario C C-e1
C-e2
Noord-5
Noord-4
Zuid-6
Zuid-1,2,3
0
0
0
0
-/0
0
-/0
0
0
0
0
-/0
0
0
0
0
Lk bij nieuwe woningen
0
0
0
Invloed op luchtkwaliteit
0
-/0
-/0
-
0
0
n.v.t.
n.v.t.
-/0
0
geluidgehinderden Kans op toename geluid bestaande woningen Luchtkwaliteit
0 n.v.t.
bij bestaande woningen Kans op geurhinder bij
-/0
0
nieuwe woningen 0
Veiligheid
Veiligheidssituatie
0
0
0
Gezondheid
Milieuhygiënische
0
0
0
-/0
-/0
0
-/0
+
Aanwezigheid groen
0
0
n.v.t.
n.v.t.
+
+
+
+
Uitnodigen tot
0
0
n.v.t.
n.v.t.
-/0
-/0
+
+
Bodemopbouw
0
0
0
0
Bodemkwaliteit
0
0
0
0
Archeologische waarden
0
0
0
0
aspecten
bewegen/ontmoeten Bodem
Archeologie
8/158
0.5.3 Scenario’s energietransitie Uit de samenvattende beoordelingstabel 0-6 blijkt dat het toepassen van windmolens vanuit ecologie ongewenst is, hierbij is nauwelijks verschil tussen een enkele grote windturbine of meerdere kleine geconstateerd. Ook vanuit landschap en geluid kleven hier nadelen aan. Wat betreft zonnevelden is er vanuit de milieuaspecten een lichte voorkeur voor meerdere kleine velden in de kernrand en Veluwezoom, maar zijn in het poldergebied zowel grootschalige als kleinschalige velden inpasbaar. Tabel 0-4 samenvattende effectbeoordeling energietransitie Thema (alleen re-
beschrijving effecten
levante thema’s)
Windmolens groot
Zonnevelden
klein
groot
(< 40 m) Ecologie
kleinschalig (< 2 ha)
Effecten op polder
-
-
0
0
Effecten op kernrand (kampenlandschap)
-
-
0/+
0/+
Effecten op Veluwerand
-
-
+
+
Kans op wateroverlast/verdroging
0
0
0
0
Kans op toename hittestress
0
0
0
0
Landschap en
Effecten op polder
0
-/0
-/0
0
cultuurhistorie
Effecten op kernrand (kampenlandschap)
-
-/0
-
0/+
Effecten op Veluwerand
n.v.t.
n.v.t.
-
0
Geluid
Toename aantal geluidgehinderden
-/0
0
n.v.t.
n.v.t.
Veiligheid
Effecten op veiligheidssituatie
0
0
0
0
Gezondheid
Milieuhygiënische
-/0
-/0
n.v.t.
n.v.t.
Aanwezigheid groen (in wijk en nabij)
nvt
nvt
0
0
Bodem en archeo-
Gevolgen bodemopbouw
-/0
0
0
0
logie
Gevolgen bodemkwaliteit
0
0
0
0
Gevolgen archeologische waarden
0
0
0
0
Klimaat en water
aspecten
0.5.4 Maatregelen In dit MER zijn de mitigerende maatregelen beschreven. Maar bovenal zal eerst in overleg met provincie en rijk moeten worden bepaald hoe ingeval van Hattem kan worden omgegaan met de toename van stikstofdepositie op de Natura 2000gebieden Veluwe en Rijntakken als wordt uitgegaan van cumulatie van alle mogelijke woningbouwprojecten. Door de unieke ligging van Hattem is er weinig speelruimte beschikbaar en heeft de gemeente zelf weinig invloed op maatregelen om de stikstofdepositie verder te reduceren, vooralsnog wordt vooral het effect van interne saldering toegepast wanneer woningbouw op agrarische gronden plaatsvindt waardoor mestaanwending verdwijnt.
De overige mitigerende maatregelen: ● borgen doorstroming op Geldersedijk (tussen Burgemeester Bijleveldsingel en Zuiderzeestraatweg) en Zuiderzeestraatweg (brug over de IJssel) met maatregelen (nader te bepalen); ● maatregelen om Hogekamp om het verkeer een andere route te laten kiezen, bijvoorbeeld tegengesteld eenrichtingsverkeer of het faciliteren van dit extra verkeer door het aanbieden van een nieuwe parallelle autoverbinding; ● een toename van het aantal woningen in de kern vraagt om uitbreiding/nieuwe parkeerlocaties aan de rand van het centrum; ● bij realisatie van scenario C is een verkeersplan nodig om het extra verkeer te mijden in de bestaande kern; ● nieuwe wijken natuurinclusief ontwerpen met voldoende groen in de openbare ruimte; ● zonnevelden natuurinclusief ontwerpen;
9/158
● ●
voldoende waterberging realiseren bij nieuwe bouwprojecten (conform huidige regelgeving); scenario C-zuid: bij realiseren van woningen in het grondwaterfluctuatiegebied moeten maatregelen aan de woningen worden getroffen, zoals het kruipruimteloos bouwen; ● bij realisatie van woningen in de polder (C-noord) deze eerst ophogen in plaats van het grondwaterpeil te verlagen. Naast de mitigerende (noodzakelijke) maatregelen, zijn er ook maatregelen benoemd die tot een verbetering kunnen leiden maar die niet noodzakelijk zijn vanuit een wettelijke regeling of een doelstelling van de Omgevingsvisie. ● In geval van uitvoering van scenario C: voorkeur voor het opzetten van ruime, groene wijken met voldoende waterberging om hittestress te voorkomen, bij te dragen aan klimaatadaptatie, gezondheid en versterken van de biodiversiteit. ● Zonnevelden landschappelijk inpassen met toepassing van karakteristieke houtwallen en hagen. ● Nieuwe woningen realiseren buiten de geluidzones langs wegen (> 50 km/uur), dit zijn onder de Omgevingswet de aandachtgebieden. Voorkeursalternatief 0.5.5 Woningbouwbehoefte Uit het onderzoek volgt geen duidelijk voorkeursalternatief, alle woningbehoeftescenario’s zijn uitvoerbaar binnen de doelstelling van de Omgevingsvisie.
Wel kunnen de volgende conclusies worden getrokken: ● Nieuwe woonwijken worden bij voorkeur gerealiseerd buiten de geluidzones van spoorwegen, rijkswegen en lokale wegen met rijsnelheid van 50 km/uur of meer. ● Nieuwe woonwijken worden op zodanige afstand van doorgaande wegen gerealiseerd, dat de luchtkwaliteit voldoet aan de huidige advieswaarden van de WHO. ● Nieuwe woonwijken worden op voldoende afstand van geurbronnen (bedrijven) gerealiseerd. ● Het realiseren van nieuwe woningen binnen Hattem leidt direct tot een toename van de stikstofdepositie op de Veluwe en de Rijntakken, dit wordt slechts gedeeltelijk gecompenseerd door reducties (saldering) vanwege het verdwijnen van agrarisch areaal. ● Het ontsluiten van de nieuwe woningbouwlocaties en het nieuwe verkeer vraagt aandacht voor de capaciteit van bestaande wegen, maar schept bij grotere woningaantallen ook kansen om de openbaar vervoerssituatie te verbeteren. ● Hattem is en blijft een gezonde, groene en aangename woonomgeving ook bij toevoeging van nieuwe woningen. ● Indien (nog) meer woningen moeten worden gerealiseerd, is dat niet op voorhand onmogelijk en zijn met name onderzoeken naar de landschappelijke inpassing, verkeer, stikstofdepositie en gezondheid de bepalend voor de mogelijk. ● Alle nieuwe woningen moeten zoveel mogelijk energieneutraal en natuurinclusief worden gebouwd.
Energietransitie Geadviseerd wordt geen grote windturbine (groter dan 40 m tiphoogte) toe te staan, tenzij aangetoond is dat de windturbine inpasbaar is én meerwaarde heeft ten opzichte van zonnevelden. De opwekking van duurzame energie vindt bij voorkeur plaats via meerdere kleinschalige, landschappelijk goed in gepaste en natuurvriendelijk ingerichte zonnevelden. In het poldergebied is/zijn grootschalige zonnevelden mogelijk.
10/158
INHOUD 0.
1.
Samenvatting Inleiding Omgevingsvisie Vertaling naar onderzoeksopgave 0.3.1 Scenario woningbehoefte 0.3.2 Scenario Energietransitie
3 3 4 4 6
Referentiesituatie/milieufoto Conclusies 0.5.1 Doelbereik 0.5.2 Woningbouwscenario’s 0.5.3 Scenario’s energietransitie 0.5.4 Maatregelen 0.5.5 Voorkeursalternatief
6 6 7 7 9 9 10
Inleiding Aanleiding Omgevingsvisie in het kort Mer-plicht Doel en procedure Inspraak
2.
3.
4.
3
Beleidskader
15 15 15 16 17 18
19
Rijk Regionaal Gemeentelijk beleid
19 19 24
Planvoornemen en alternatieven
27
Bouwstenennotitie Ontwerp-Omgevingsvisie 3.2.1 Doelstelling Omgevingsvisie 3.2.2 Uitwerking in deelgebieden
27 27 27 28
Vertaling naar onderzoeksopgave planMER 3.3.1 Scenario Woningbehoefte 3.3.2 Scenario Energietransitie
30 31 32
Doelen en ambities
33
Referentiesituatie Hattem per deelgebied Milieufoto huidige situatie Autonome ontwikkelingen
11/158
34 34 35 44
5.
6.
7.
Aanpak Alternatieven of scenario’s 5.1.1 Woningbouw 5.1.2 Energie
45 45 47
Milieuonderzoeken Monitoring
49 51
Verkeer
52
Wettelijke en beoordelingskaders Referentiesituatie 6.2.1 Verkeersintensiteiten huidige en autonome situatie 6.2.2 Bereikbaarheid - autoverkeer 6.2.3 Bereikbaarheid - openbaar vervoer 6.2.4 Bereikbaarheid - langzaam verkeer 6.2.5 Duurzaamheid: mate bevordering duurzame vervoerswijzen 6.2.6 Verkeersveiligheid: kwaliteit voor alle modaliteiten 6.2.7 Verkeersleefbaarheid: aansluiting verkeersdruk bij stedenbouwkundige ruimte en inrichting
52 52 52 55 56 57 57 58 58
Planvoornemen en scenario’s 6.3.1 Scenario’s 6.3.2 Verkeersomvang toekomstige situatie 6.3.3 Bereikbaarheid - autoverkeer 6.3.4 Bereikbaarheid - openbaar vervoer 6.3.5 Bereikbaarheid - langzaam verkeer 6.3.6 Duurzaamheid: mate bevordering duurzame vervoerswijzen 6.3.7 Verkeersveiligheid: kwaliteit voor alle modaliteiten 6.3.8 Verkeersleefbaarheid: aansluiting verkeersdruk bij stedenbouwkundige ruimte en inrichting
58 58 61 63 64 65 65 65 65
Beoordeling en maatregelen
66
Natuur
12/158
45
68
Wettelijke en beoordelingskaders 7.1.1 Wettelijke en beleidskaders 7.1.2 Beoordelingskader en aanpak
68 68 69
Referentiesituatie 7.2.1 Beschermde gebieden en soorten 7.2.2 Natuurwaarden per gebiedstype
70 70 78
Planvoornemen Scenario’s 7.4.1 Scenario A Eigen woningbehoefte 7.4.2 Scenario B - Midden scenario 7.4.3 Scenario C - Maximale scenario 7.4.4 Scenario C-e1 7.4.5 Scenario C-e2 7.4.6 Zonnevelden 7.4.7 Windturbines
82 83 85 86 87 89 89 89 91
Beoordeling
92
8.
9.
Klimaatadaptatie en water
94
Wettelijke en beoordelingskaders 8.1.1 Wettelijke en beleidskaders
94 94
Referentiesituatie Planvoornemen Scenario’s 8.4.1 Woningbouwscenario’s 8.4.2 Scenario’s Energie
95 96 97 97 98
Beoordeling en maatregelen
99
Landschap en cultuurhistorie
100
Wettelijke en beoordelingskaders Referentiesituatie Planvoornemen Effecten woningbouwscenario’s Effecten keuzes energietransitie Beoordeling en maatregelen
10. Geluid
110 Wettelijke en beoordelingskaders Referentiesituatie Planvoornemen en scenario’s Beoordeling en maatregelen
11. Luchtkwaliteit en geur Wettelijke en beoordelingskaders Referentiesituatie Planvoornemen en scenario’s Beoordeling
12. Veiligheid
110 110 111 113
114 114 114 114 115
116
Wettelijk en beleidskader Referentiesituatie Planvoornemen en scenario’s 12.3.1 Effecten woningbouwscenario’s 12.3.2 Effecten keuzes energietransitie
116 117 118 118 119
Beoordeling
119
13. Gezondheid Beoordelingsmethode Referentiesituatie Planvoornemen en scenario’s Beoordeling
13/158
100 100 102 103 106 109
120 120 120 120 122
14. Bodem en archeologie Wettelijke en beoordelingskaders Referentiesituatie Planvoornemen en scenario’s 14.3.1 Woningbouwscenario’s 14.3.2 Scenario’s Energie
123 123 126 126 127
Beoordeling
127
15. Conclusies
Bijlage 1 Bijlage 2 Bijlage 3 Bijlage 4 Bijlage 5
14/158
123
128
Toetsen aan doelbereik 15.1.1 Doelen en opgave Omgevingsvisie 15.1.2 Toetsing doelbereik
128 128 128
Samenvatting milieueffecten en maatregelen 15.2.1 Milieueffecten 15.2.2 Maatregelen
129 129 132
Keuzes ten aanzien van woningbouw 15.3.1 Scenariokeuze 15.3.2 Vervolgkeuzes
133 133 133
Keuzes ten aanzien van Energietransitie Voorkeursalternatief Leemten in kennis Monitoring
134 135 136 136
Nota van antwoord Locatiestudie woningbouwlocaties Verkeersanalyse routekeuze Verdeling verkeer gegenereerd door nieuwe woningbouw + absolute toename AERIUS berekeningen
137 139 141 147 157
1. INLEIDING Aanleiding De gemeente Hattem bereidt zich voor op de nieuwe Omgevingswet die naar verwachting in 2022 in werking zal treden. Een belangrijk instrument onder deze wet is de gemeentelijke Omgevingsvisie; een strategische visie voor de gehele fysieke leefomgeving voor de lange termijn, waarin wordt ingegaan op de samenhang tussen ruimte, water, milieu, natuur, landschap, verkeer en vervoer, gezondheid, infrastructuur en cultureel erfgoed. Het proces om te komen tot een Omgevingsvisie is al in 2018 gestart. In 2019 is gestart met het participatietraject en is een bouwstenennotitie opgesteld, die als basis dient voor het opstellen van de Omgevingsvisie. Vervolgens is hiermee een eerste aanzet gedaan voor het uitzetten van een integrale koers voor Hattem op weg naar 2040. Dit is geland in een Koersdocument· Omgevingsvisie van februari 2021, waarmee een intensievere periode van participatie is gestart. Dit moet ertoe leiden dat er eind 2021 een breed gedragen Omgevingsvisie voor heel Hattem ligt. Inmiddels is de concept ontwerp-Omgevingsvisie gereed, die in nauwe wisselwerking met dit planMER tot stand is gekomen. Onder de Omgevingswet is het verplicht om bij het opstellen van een Omgevingsvisie ook een milieueffectrapport (MER 3 ) op te stellen indien de Omgevingsvisie kaderstellend is voor mer-(beoordelings)plichtige besluiten.
Een MER bij een plan zoals de Omgevingsvisie heet een planMER, en brengt zowel de milieueffecten van een plan in beeld als mogelijke randvoorwaarden, keuzes, maatregelen en de milieugebruiksruimte waar dat relevant is.
Omgevingsvisie in het kort In de Omgevingsvisie worden doelen en ambities voor 2040 Hattem beschreven. Uitgangspunt is het behouden en waar mogelijk versterken van de bestaande kwaliteiten. Daarbij is het belangrijk op een goede manier in te spelen op verschillende maatschappelijke trends, ontwikkelingen en andere aandachtspunten. Hierbij zijn bijvoorbeeld met name het opwekken van duurzame energie, de toekomstige woningbehoefte, de aanpassing aan extremer weer en het beweegvriendelijk maken van de openbare ruimte van belang. In de Omgevingsvisie 4 zijn op basis van een uitgebreid voortraject drie overkoepelende thema's benoemd: ● Vitale samenleving. ● Samen duurzaam. ● Levendig landschap tussen Veluwe en IJssel. Binnen deze thema's zijn doelen en ambities gedefinieerd. Dit gaat zowel over het woningaanbod, de sociale cohesie en gezondheid, als over de energietransitie, klimaatadaptatie, het versterken van landschappelijke kwaliteit en natuurwaarden. Deze thema's worden uitgewerkt voor de verschillende deelgebieden binnen de gemeente, die allemaal een eigen karakter hebben (zie de kaart in Figuur 1-1 Indeling gemeente in 8 deelgebieden (bron: Omgevingsvisie, juni 2021)). ● Binnenstad. ● Woongebieden. ● Enken en kampen. ● Polders. ● Uiterwaarden. ● Veluwe. ● Veluwerand. ● Bedrijvenparken.
3
Het milieueffectrapport zelf wordt aangeduid als MER, de procedure als mer.
4 Op moment van schrijven is de concept-Ontwerp Omgevingsvisie opgesteld.
15/158
Figuur 1-1 Indeling gemeente in 8 deelgebieden (bron: Omgevingsvisie, juni 2021)
Mer-plicht Er is sprake van mer-plicht onder de Omgevingswet op grond van afdeling 16.4 van die wet, omdat de Omgevingsvisie naar verwachting kaderstellend is voor latere mer-(beoordelings)plichtige activiteiten zoals genoemd in bijlage V van het Omgevingsbesluit. Een eventuele mer-plicht kan ook ontstaan omdat een passende beoordeling in het kader van de Wet natuurbescherming nodig is. Voor de Omgevingsvisie is het opstellen van een passende beoordeling echter niet nodig of zinvol, aangezien de toekomst ten aanzien van mobiliteit, rekenmethodes en instandhoudingsdoelen tot 2040 te onzeker is. Dit komt daarom pas bij omgevingsplannen en concrete ontwikkelingen aan de orde. Binnen de Omgevingswet is sprake van een breed palet aan onderwerpen dat in een MER aan de orde kan komen. Zowel de traditionele onderwerpen als geluid, luchtkwaliteit, bodem en water als de 'nieuwe onderwerpen' energietransitie, klimaatadaptatie, gezondheid, sociale aspecten en ruimtelijke inpassing komen in een MER aan de orde. Het planMER brengt de milieugevolgen van een plan in beeld voordat er een besluit over is genomen en onderzoekt verschillende alternatieve oplossingen en maatregelen met het oog op het beperken van effecten op de leefomgeving.
Hiermee draagt het planMER ook bij aan de onderbouwing en transparantie van de effecten van een besluit en kan het als hulpmiddel worden gebruikt bij de participatie.
16/158
Doel en procedure Een eerste stap in de mer-procedure is het opstellen van een notitie reikwijdte en detailniveau (NRD), waarin het doel, de scope en de aanpak voor het MER worden beschreven. De reikwijdte staat voor de onderwerpen die in het MER staan, zoals welke alternatieven onderzocht worden en welke milieuaspecten relevant zijn. Bij het detailniveau draait het om hoe uitgebreid en hoe gedetailleerd en hoe de verschillende milieuaspecten in het MER worden onderzocht. Onder de Omgevingswet vervalt de verplichte kennisgeving van het voornemen om een mer-plichtig plan op te stellen, maar het raadplegen van de betrokken adviseurs en bestuursorganen blijft wel verplicht. Als de procedure wordt gestart voordat de Omgevingswet in werking is getreden, is het wel verplicht de NRD ter inzage te leggen voor een ieder. In dit geval is er voor gekozen om, net als onder de huidige wetgeving, een NRD op te stellen en ter inzage te leggen, om het doel, de opzet en het detailniveau van tevoren vast te leggen en zo te borgen dat het MER een meerwaarde heeft in het proces om tot keuzes in de Omgevingsvisie te komen. Het is ook mogelijk om indien gewenst de NRD voor te leggen aan de Commissie m.e.r., dit is echter niet verplicht. Het uiteindelijke planMER moet wel verplicht ter toetsing aan de Commissie m.e.r. worden voorgelegd.
In de huidige procedure voor het planMER bij de Omgevingsvisie Hattem is ervoor gekozen de Commissie m.e.r. in de NRD-fase niet om advies te vragen. In onderstaande figuur is aangegeven hoe het mer-proces aan het proces voor de Omgevingsvisie gekoppeld kan worden. Binnen de gemeente Hattem is blok I bijna afgerond, hierbij is ook deze NRD opgesteld. Het MER is opgesteld tijdens de stappen 2 tot en met 8, parallel aan en in samenspraak met het proces om tot een ontwerp Omgevingsvisie te komen.
Figuur 1-2 Stappen in de omgevingsvisie en mer (bron: VNG-rapport ‘Praktijkproef Afwegingskader Omgevingsvisie’ van mei 2020)
17/158
Inspraak De NRD heeft ter inzage gelegen van 11 mei tot 22 juni 2021. Er zijn drie inspraakreacties binnengekomen. De inspraakreacties zijn in de Reactienota, bijgevoegd als bijlage 1 bij dit MER, samengevat en beantwoord. Naar aanleiding van de inspraakreacties is de aanpak niet gewijzigd maar is wel nogmaals kritisch beoordeeld of alle benoemde aspecten voldoende worden onderzocht. Op grond hiervan zijn de normen voor de werpafstand van windturbines ten opzichte van het hoogspanningsnetwerk opgenomen, wordt bij gezondheid ook lichthinder meegenomen en is de GGD betrokken bij de totstandkoming van dit planMER.
18/158
2. BELEIDSKADER In dit hoofdstuk wordt het relevante beleid beschreven dat invloed heeft op de Omgevingsvisie.
Rijk In de Nationale omgevingsvisie (NOVI), vastgesteld in september 2020, is op rijksniveau de richting bepaald voor het versterken van de omgevingskwaliteit. Dat wil zeggen dat alle plannen met oog voor de natuur, gezondheid, milieu en duurzaamheid gemaakt moeten worden. In de NOVI zijn 4 prioriteiten benoemd: 1. Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie; 2. Duurzaam economisch groeipotentieel; 3. Sterke en gezonde steden en regio's; 4. Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. De NOVI maakt bij het maken van keuzes gebruik van drie afwegingsprincipes: 1. Combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies; 2. Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal; en 3. Afwentelen wordt voorkomen. Deze aspecten zijn allemaal relevant voor de Omgevingsvisie Hattem en zijn reeds opgenomen in het planvoornemen.
Regionaal Provincie Sinds 1 maart 2019 is de Omgevingsvisie Gaaf Gelderland van kracht, waarin de provincie een gezond, veilig, schoon en welvarend Gelderland centraal stelt. Het doel van de bijbehorende Omgevingsverordening (2018) is om provinciale belangen op het gebied van de ruimtelijke ordening te laten doorwerken naar het gemeentelijk niveau. In de verordening zijn specifieke regels opgenomen voor onder andere de ontwikkeling van woningen en bedrijvigheid en ter bescherming van verschillende landschappelijke en cultuurhistorische waarden. In de provinciale Omgevingsvisie is aangegeven dat Gelderland in 2050 compleet klimaatneutraal wil zijn met als tussendoel 55% CO2-reductie in 2030. Hiervoor wordt mede ingezet op duurzame opwekking: wind, zon, biomassa, waterstof, geo- en aquathermie en waterkracht. Voor het opwekken, opslaan en transporteren van duurzame energie is veel ruimte nodig. In de omgevingsvisie wordt voornamelijk gekeken naar de kansen voor wind- en zonne-energie. Hiertoe worden landschappelijke en ecologische eigenschappen in kaart gebracht om tot mogelijke locaties te komen voor windmolens en zonnevelden. Voor Hattem zijn geen concrete plannen voorgesteld, er worden alleen mogelijk zoeklocaties weergegeven hoofdzakelijk in de deelgebieden Bedrijventerreinen en Polders, zie de figuren op de volgende pagina.
Verder worden kleine gebieden in de Veluwerand en Kernrand aangewezen als mogelijke locaties. Overwegingen zijn de aanwezige natuurwaarden (Natura 2000-gebieden, Gelders Natuurnetwerk en weidevogelgebieden) en aan te houden afstanden voor windenergie tot woonkernen, woningen, rijkswegen, spoorwegen, buisleidingen en hoogspanningsleidingen.
19/158
Figuur 2-1 Uitsnede themakaart ruimtelijk beleid: zonnevelden, bron: Omgevingsvisie Gaaf Gelderland
Figuur 2-2 uitsnede themakaart ruimtelijk beleid: windenergie, bron: Omgevingsvisie Gaaf Gelderland
20/158
Regionale Energie Strategie Regio Noord-Veluwe (RES 1.0) Binnen de regio Noord-Veluwe wordt sinds 2019 gewerkt aan een Regionale Energiestrategie (RES). De concept-RES van de regio is op 30 september 2020 ingediend bij het Nationaal Programma RES. Dit was een belangrijke tussenstap in het proces om te komen tot de RES 1.0: de eerste versie van de RES die de komende jaren gevolgd gaat worden door RES 2.0, 3.0 en verder, aangezien de RES elke twee jaar wordt herijkt. Inmiddels is de RES 1.0 5 op 9 juli 2021 aangeboden, nadat deze door alle deelnemende partners, waaronder de gemeente Hattem, is vastgesteld. De regio Noord-Veluwe verwacht 0,53 TWh aan duurzame elektriciteit in 2030 grootschalig op te wekken. Dat is ongeveer 10 keer meer dan nu en omvat ongeveer 59,4% van alle elektriciteit in de regio. Hiermee verlaagt de regio de uitstoot van broeikasgassen (CO2) met 53%. De regio Noord-Veluwe haalt daarmee ruim het landelijke klimaatdoel van 49% CO2-reductie, maar nog niet de ambitie uit het Gelders Energie Akkoord (GEA) van 55% CO2-reductie in 2030.
In de RES 1.0 is reeds geanalyseerd wat de (toekomstige) energiebehoefte in de regio is en welke opgave er binnen Hattem ligt om bij te dragen aan de duurzame opwekking van energie, welke mogelijkheden voor energiebesparing er zijn, welke energiebronnen kunnen worden ingezet, wat daarvan de mogelijke ruimtelijke effecten zijn en welk doelbereik daarmee gehaald kan worden. Het regionale bod bestaat uit twee onderdelen. Het eerste deel - het reële deel van 0,20 TWh - bestaat uit projecten die al zijn gerealiseerd of zijn vergund en een SDE-beschikking hebben. Het tweede deel - het ambitiedeel van 0,33 TWh extra bestaat uit de mogelijkheden voor projecten voor het opwekken van wind- en/of zonne-energie die gerealiseerd kunnen worden voor 2030. Dit zal regionaal worden gerealiseerd door het aanbrengen van circa 100 hectare zon op dak, 180 à 280 hectare zon op land en 20 à 23 windmolens (zowel grotere als kleinere). Voor Hattem gaat het om 0,013 TWh in het reële bod en ongeveer 0,02 TWh als ambitie voor 2030. In de RES 1.0 is voor zoeklocaties rekening gehouden met het landschap en de omgevingskwaliteit (wat het landschap kan dragen), maar ook met wettelijke afstanden vanuit veiligheid en hinder, met ruimtelijk beleid rondom Natura 2000-gebieden en GNN en met mogelijkheden vanuit de techniek en infrastructuur.
Bij het aanwijzen van zoekgebieden is ook rekening gehouden met efficiëntie en benodigde investeringen. Hieruit is een regionaal voorstel voortgekomen voor zoekgebieden voor windenergie en zonne-energie, waarbij beschermde dorps- en stadsgezichten, de aanwezige es-complexen en de randen van de Veluwe zoveel mogelijk zijn ontzien. Binnen Hattem zijn hierdoor geen grootschalige windmolenparken voorzien, maar wordt vooral ingezet op zon op daken en zon op land in de poldergebieden en een klein deel in de Hattemerpoort, in combinatie met gebiedsopgaven. De gemeenteraad van Hattem heeft besloten de RES 1.0 Regio NoordVeluwe inclusief de Regionale Structuur Warmte vast te stellen, met uitzondering van de in de RES 1.0 opgenomen bouwsteen ‘zon op land in combinatie met gebiedsopgaven’ gelegen ter hoogte van de Hattemerpoort. De reden hiervoor is dat een nadere verkenning en uitwerking vooraf met stakeholders en belanghebbenden ontbreekt; mocht het gebied na een nadere verkenning en afweging alsnog geschikt blijken te zijn, dan kan dit zoekgebied altijd nog in RES 2.0 of later opgenomen worden.
5 https://energiestrategienv.nl/
21/158
Figuur 2-3 Zoekgebieden zon RES 1.0
Figuur 2-4 Zoekgebieden wind RES 1.0
22/158
Gelderse Zonnewijzer Op initiatief van de tafel Ruimte van het Gelders Energieakkoord is de ZonneWIJzer (2019) opgesteld in opdracht van de provincie Gelderland. De ZonneWIJzer is een handreiking om tot een goed ontwerp van een grond- of watergebonden zonneveld te komen, met handvatten voor een goede ruimtelijke inpassing, rekening houdend met landschappelijke en ecologische karakteristieken. Ook maakt de ZonneWIJzer mogelijke functiecombinaties inzichtelijk, zoals met agrarisch grondgebruik, waterberging of recreatie. Gelderland kan worden onderverdeeld in zes herkenbare landschappelijke streken. Per streek is een onderverdeling gemaakt van landschapstypes (Figuur 2-5), waarvoor per landschapstypes in de ZonneWIJzer bouwstenen zijn beschreven. Binnen het plangebied van Hattem komende volgende landschapstypes voor: oeverwallen, kommen, bossen en Veluwerand.
Figuur 2-5 Gelderse ZonneWIJzer
Waterschap Het Waterschap Vallei & Veluwe heeft een Blauwe Omgevingsvisie voor 2050 (BOVI2050) opgesteld, om collega-overheden te helpen bij het invullen van de water- en klimaatproblematiek bij Omgevingsvisies. Door de klimaatverandering zullen naar verwachting extreme weersomstandigheden elkaar afwisselen met als gevolg hoge rivierwaterafvoeren en heftige piekbuien enerzijds, en hitte, langdurige droogte en lage rivierwaterafvoeren en grondwaterstanden anderzijds. Bovendien hebben piekbuien en langdurig verminderde wateraanvoer grote invloed op de kwaliteit van het nog beschikbare zoete water. In de BOVI2050 zijn 7 verhaallijnen/principes gedefinieerd met subdoelen, om te komen tot een toekomstbestendig watersysteem. Voor Hattem is dit relevant, zowel voor ruimte voor waterberging en vernatting als voor het zorgen voor droge
23/158
voeten in woongebieden. In vervolg op de BOVI2050 wordt een Blauw Omgevingsplan (BOP) opgesteld, waarin deze principes worden uitgewerkt in concrete doelen per gebied. Hattem ligt in het deelgebied Noord-Veluwe. Binnen en direct grenzend aan het Hattems grondgebied zijn vanuit de BOVI en BOP met name de volgende onderdelen van belang: ● Het Apeldoorns Kanaal, de beken, sprengen en de door de mens gemaakte waterlopen zijn onderdeel van het watersysteem. ● De IJssel is de 'kleinste grote rivier' van Nederland. Met zijn huidige inrichting ten behoeve van de scheepvaart heeft de IJssel een sterk drainerende werking: veel grondwater van de Veluwe lekt versneld weg naar de rivier. Steeds vaker zal de scheepvaart op de IJssel te maken krijgen met beperkingen als gevolg van lage waterstanden in de zomer. Bij weinig afvoer en hoge temperaturen komt ook de waterkwaliteit van de IJssel onder druk. Dat heeft negatieve gevolgen voor de waterafhankelijke natuur in het buitendijkse gebied. ● Voor de Veluwe dreigt het risico dat door klimaatverandering de vraag naar drinkwater toeneemt. Hiermee wordt de druk op de grondwatervoorraden steeds groter. Ten opzichte van de huidige situatie zal het verschil tussen winter- en zomerafvoer steeds groter worden. In de winter zullen steeds hogere afvoeren de waterstand in de IJssel doen stijgen en de druk op de dijken verhogen.
Met Ruimte voor de Rivier is op sommige locaties de afvoercapaciteit vergroot waardoor de overstromingskans kleiner is geworden. Een groot deel van de dijken langs de IJssel voldoet niet en moet worden versterkt. Voor vrijwel het gehele gebied geldt dat overlast door zowel teveel als te weinig water voor gaat komen. Het bekensysteem en het gebied in en om het Apeldoorns Kanaal kunnen worden ingericht als waterbuffer, waar in natte periodes water kan worden vastgehouden en schoongehouden wat in droge periodes weer kan worden benut.
Gemeentelijk beleid Binnen de gemeente is op verschillende onderdelen beleid vastgesteld, soms vooruitlopend op de omgevingsvisie en soms al eerder vastgesteld beleid dat opgenomen wordt in de Omgevingsvisie of daar zijdelings wel invloed op heeft. Dit beleid wordt hier kort benoemd en zal in het MER worden meegenomen. Beleids- en beheerplan Water en Riolering De gemeente Hattem heeft in 2020 samen met de gemeenten Oldebroek, Elburg en Nunspeet en in samenwerking met Waterschap Vallei en Veluwe een beleidsplan water en riolering opgesteld. Hierin zijn verschillende thema's uitgewerkt betreffende (afval)waterbeheer: gezondheid (doelmatige afvoer afvalwater), klimaatadaptatie (hemelwaterafvoer, drinkwaterbescherming en beperken effecten hitte), communicatie & educatie en energie en grondstoffen (terugwinnen van warmte en grondstoffen uit afvalwater). Onderwijsvisie 2017 De huidige voorzieningenstructuur met 5 à 6 onderwijslocaties c.q. basisscholen worden fasegewijs omgevormd naar een voorzieningenstructuur bestaande uit drie onderwijsclusters/-locaties. Deze drie clusters en locaties kunnen zich - eventueel met aanvullende functies - verder ontwikkelen tot kindcentra en eventueel ook andere maatschappelijke functies op wijkniveau huisvesten.
Verkeer en vervoer In het gemeentelijk verkeers- en vervoersplan (GVVP) uit 2018 is verkeersveiligheid het belangrijkste speerpunt, maar ook is het van belang dat de verplaatsingen zoveel mogelijk duurzaam zijn en dat de claim die het verkeer legt op de openbare ruimte niet ten koste gaat van de kwaliteit van de ruimte en het landschap. Daarnaast vragen specifieke doelgroepen zoals fietsers en ouderen om extra aandacht daar waar het gaat om de verkeersveiligheid. Een van de doelen is het stimuleren van gewenst verkeersgedrag door infrastructurele maatregelen, projecten, gedragsbeïnvloeding en educatie, wat tot gevolg moet hebben dat de noodzaak tot handhaving beperkt wordt. Verder is een van de doelen het optimaliseren en stimuleren van de bereikbaarheid per fiets, zodat deze een volwaardig alternatief vormt voor de auto. Daarnaast is het behouden van een goede bereikbaarheid voor het gemotoriseerde verkeer
24/158
een aandachtspunt, maar in de huidige situatie (en naar verwachting in de toekomst) is dit niet dermate problematisch dat acuut ingrijpen nodig is. De focus wat betreft de bereikbaarheid ligt meer op het kunnen doorrijden met een lagere snelheid dan op het behalen van een relatief hoge maximumsnelheid. Wat betreft verplaatsingen binnen de kom van Hattem ligt de prioriteit bij het langzame verkeer (de fietser en de voetganger). Ambitiedocument en uitgangspuntennotitie openbare ruimte historische binnenstad Sinds 2014 wordt er gewerkt aan het verbeteren van de openbare ruimte in de historische binnenstad van Hattem. Dat heeft geleid tot een uitgangspuntennotitie (juni 2020), waarin de aanpak voor de komende jaren is aangegeven om de openbare ruimte aantrekkelijk, toekomstbestendig en toegankelijk te maken. Hiervoor zijn onder andere (fiets)parkeeronderzoeken uitgevoerd en zijn rond de Markt en de kerk al maatregelen uitgevoerd. De komende tijd zullen het afkoppelen van hemelwater, het vervangen van straatmeubilair en het vergroenen van de binnenstad, onder andere door het stimuleren van geveltuinen, worden uitgewerkt en uitgevoerd. Beleidskader hernieuwbare energie In juni 2020 heeft de raad het Beleidskader hernieuwbare energie opgesteld, vooruitlopend op de Omgevingsvisie.
Dit kader betreft een tijdelijk afwegingskader, in antwoord op de vragen uit de concept RES en mogelijke vragen van andere initiatiefnemers, om (ruimtelijke) kaders vast te stellen voor eventuele initiatieven voor zon- en windopwekking en voor participatie. Dit afwegingskader wordt in de Omgevingsvisie geïntegreerd. Groenstructuurplan Het groenstructuurplan uit oktober 2020 bestaat uit drie delen: ● Groenvisie beschrijft 5 pijlers voor het groenbeleid: (bio)diversiteit, identiteit, belevingswaarde, gebruikswaarde en klimaat. ● Groenstructuurplan beschrijft gewenste verbindingen, vlekken en accenten met bijbehorende ruimtelijke, gebruiks- en ecologische kwaliteit. ● De gebiedspaspoorten geven een analyse en streefbeelden en wensen per deelgebied alsmede randvoorwaarden beheer en inrichting. Transitievisie Warmte Hattem In de Transitievisie Warmte Hattem, Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving, uit oktober 2020, is beschreven hoe het traject eruitziet om tot een aardgasvrij Hattem te komen. Deze Transitievisie Warmte is onderdeel van de RES, hiermee wordt de toekomstige energievraag gereduceerd. Op dit moment bestaat 23% van de totale energievraag in Hattem uit het gebruik van aardgas in de gebouwde omgeving. Deze warmtevraag moet op een andere manier ingevuld worden.
Op basis van analyses zijn kansrijke wijken gesignaleerd en is een tijdpad opgesteld waarin de wijken worden benaderd en de kansen verder worden verkend. Met deze Transitievisie Warmte wordt inzicht gegeven in de totale opgave, kansrijke oplossingen en een logische volgorde en tempo voor het aardgasvrij maken van de eerste wijken of buurten in Hattem. Nota lokaal gezondheidsbeleid Gemeente Hattem 2018-2021 Het gezondheidsbeleid voor de gemeente Hattem is uitgewerkt in de ‘Nota lokaal gezondheidsbeleid gemeente Hattem 2018-2021’. Hierin is gezondheid gedefinieerd als het vermogen van mensen om zich aan te passen en zelf regie te voeren in het licht van de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven. De doelstelling is dat de inwoners van Hattem werken aan hun gezondheid, dit verhoogt de kwaliteit van leven en draagt bij aan een vitaal Hattem, waar iedereen naar vermogen meedoet. Om deze ambitie te bereiken worden de inwoners gestimuleerd en ondersteund om (bewust) gezonde keuzes te maken. Dat doet Hattem vooral door een omgeving te creëren waarin het makkelijker is om gezonde keuzes te maken.
Om deze ambitie te bereiken is ingezet op de volgende drie speerpunten: 1. Gezonde leefstijl.
25/158
2. 3.
Mentale gezondheid. Gezonde leefomgeving.
Voor de Omgevingsvisie is speerpunt 3 van belang: de leefomgeving heeft invloed op de fysieke gezondheid van inwoners én op de beleving van gezondheid. Een gezonde leefomgeving is een leefomgeving die als prettig wordt ervaren en die uitnodigt tot gezond gedrag. Een gezonde leefomgeving heeft een goede milieukwaliteit (geluid, lucht, bodem) en voldoende groen, natuur en water.
26/158
3. PLANVOORNEMEN EN ALTERNATIEVEN Bouwstenennotitie In april 2019 is een bouwstenennotitie opgesteld waarin reeds een analyse van de sterke punten van Hattem is gemaakt en aandachtspunten voor de Omgevingsvisie zijn benoemd. Sterke punten en kwaliteiten van Hattem zijn benoemd: ● Historische binnenstad: een Hanzestad met veel monumenten. ● Afwisseling van fraaie landschappen en hoge natuurwaarden. ● In Hattem is het goed wonen in een kleinschalige leefomgeving met alle dagelijkse voorzieningen in de stad en meer stedelijke voorzieningen nabij in Zwolle. Hattem heeft een aantrekkelijk en gedifferentieerd woningaanbod en beschikt over een goede bereikbaarheid. ● Veel recreatieve trekkers op gebied van cultuur, historie en natuur. ● Het is goed samen leven: kleinschaligheid, grote sociale cohesie, een bloeiend verenigingsleven, grote maatschappelijke betrokkenheid. ● Goede voorzieningen. ● Florerende lokale en regionale economie met veel kleinschalige en hoogwaardige maakindustrie in nichemarkten, maar ook de ontwikkeling van het all-electric Bedrijvenpark H2O. Onder aandachtspunten zijn punten benoemd voor het verbeteren van gezondheid, welzijn, zorg en voldoende voorzieningen, blijvende aandacht voor mobiliteit en bereikbaarheid, ruimtelijke kwaliteit en natuur, waterbeheer en -kwaliteit, milieu en veiligheid, recreatie en toerisme, bedrijvigheid en werkgelegenheid.
In dit document zijn reeds twee thema's benoemd waarvoor in de Omgevingsvisie majeure keuzes moeten worden gemaakt: ● Energietransitie: de energietransitie zorgt voor ruimtelijke en financiële uitdagingen, hoe kunnen in Hattem de hoge duurzaamheidsambities worden behaald en wat betekent dat voor de landschappelijke kwaliteit, natuurwaarden en de leefbaarheid. ● Woningbouw en leef(omgevings)kwaliteit: het bijbouwen van woningen in Hattem gebeurt nu al door transformatie van 't Veen en door kleinschalige initiatieven op andere locaties binnen de kern. Binnen bestaand stedelijk gebied bestaat het risico dat het groene karakter onder druk komt te staan omdat dit vaak ten koste gaat van groenstructuren. Belangrijk daarbij is ook de keuze voor wie nog woningen worden bouwen en in welk segment en welke stijl.
Ontwerp-Omgevingsvisie 3.2.1 Doelstelling Omgevingsvisie In februari 2021 is een koersdocument opgesteld waarin een voorstel is opgenomen voor de visie op lage termijn (2040). Deze is inmiddels uitgewerkt tot een concept-Ontwerp Omgevingsvisie waar dit planMER voor is opgesteld. Het doel van de Omgevingsvisie is te komen tot een integrale ontwikkelingsrichting voor de periode tot 2040, rekening houdend met de verschillende belangen vanuit landschap, de stad, recreatie en toerisme, de agrarische sector en de gemeenschap. Hattem ontwikkelt zich tot een duurzame gemeente met behoud en versterking van de karakteristieke landschappen waar voor de bewoners en bezoekers voldoende te beleven is. Maar bovenal ook tot een gemeente met een goede woon- en verblijfskwaliteit in de stad en in het buitengebied en een ondernemersomgeving met een duurzame inrichting. In de Omgevingsvisie zijn drie hoofdthema's aangegeven. ● Vitale samenleving; dit omvat onder andere het zorgen voor levensloopbestendige wijken, gezondheid, een rustige, veilige, groene, gezonde en beweegvriendelijke omgeving, sociale cohesie en voldoende voorzieningen en ondersteuning.
27/158
●
●
Samen duurzaam; dit thema omvat doelen zoals energieneutraal worden, wat zowel energiebesparing als duurzame energieopwekking omvat, maar ook klimaatadaptatie, goede waterkwaliteit, het realiseren van een circulaire en afvalloze samenleving en inzetten op duurzame mobiliteit en landbouw. Levendig landschap tussen Veluwe en IJssel; dit thema omvat het versterken van kenmerkende landschappelijke en cultuurhistorische waarden, maar ook natuurwaarden en -verbindingen, biodiversiteit en het versterken van de recreatieve kwaliteiten.
Zoals reeds in het voorgaande proces is gebleken, is er geen sprake van grote knelpunten maar wel van uitdagingen die op Hattem afkomen. Ook kunnen de huidige kwaliteiten versterkt en verbeterd worden. In de Omgevingsvisie worden de reeds ingezette beleidslijnen en projecten doorgezet die toezien op het beschermen en versterken van de natuurwaarden, de groenstructuur, ecologische verbindingen en biodiversiteit. Ook worden de te beschermen waarden benoemd, zoals landschappelijke waarden, cultuurhistorische waarden, sociale cohesie, kwaliteit van de leefomgeving en gezondheid. In de Omgevingsvisie zullen de drie hoofdthema's, samengevat als 'duurzaam Hattem: de vitale Hanzestad tussen Veluwe en IJssel' per deelgebied worden geconcretiseerd. Hierbij moeten ook de volgende twee belangrijke overkoepelende opgaven voor de gemeente Hattem, woningbouw en de energietransitie, worden meegenomen. 3.2.2 Uitwerking in deelgebieden De hoofdthema's worden vertaald in doelstellingen oftewel een koers per deelgebied (zie Figuur 1-1). Binnenstad Voor de binnenstad worden de vele monumenten en het historische karakter beschermd/behouden. De marketingorganisatie voor de binnenstad (en heel Hattem) wordt verbeterd, daarbij wordt ruimte geboden voor vernieuwing van het culturele aanbod in de binnenstad.
De gemeente investeert in een kwalitatief hoogwaardig ‘kernwinkelgebied’ in de Kerkstraat en de Kruisstraat, met een concentratie van winkels waarbij wonen op de begane grond niet is toegestaan. Het centrum wordt in de toekomst autoluw gemaakt, met betere verbindingen naar de parkeerplaatsen aan de Kleine Gracht, op De Bleek en bij de jachthaven (parkeerroutesysteem). In de omgeving van De Bleek wordt de verbinding richting het Apeldoorns Kanaal aantrekkelijker gemaakt. Bij de herinrichting die momenteel gaande is, wordt het water en het groen in de binnenstad versterkt. En als zich daartoe kansen voordoen in de toekomst, wordt de groen- en waterstructuur van de singels fysiek en/of visueel verbonden met groen- en waterstructuren in het buitengebied. Woongebieden Nieuwe woningen worden gasloos gebouwd en zijn minimaal energieneutraal. Ze worden bovendien klimaatbestendig gebouwd (bestand tegen hitte), met speciale aandacht voor seniorenwoningen, die zoveel mogelijk in een groene omgeving worden gerealiseerd. Binnen de woongebieden komt een uitbreiding en/of vernieuwing van de woonzorgzones Hof van Blom en De Bongerd. ‘t Veen wordt van bedrijventerrein getransformeerd tot een duurzaam en groen woon-werkgebied, met vooral dienstverlening en grootschalige detailhandel. Daarnaast wordt de mogelijkheid voor het combineren van zorg en wonen op ‘t Veen onderzocht.
De aanwezige hoogspanningsleiding wordt ondergronds gelegd om de ruimtelijke kwaliteit en ontwikkelkansen van ‘t Veen te verbeteren. In de woongebieden wordt voor verduurzaming, kilmaatadaptatie en gezondheid gekeken naar een aantal maatregelen, zoals het terugdringen van verharding, het aanleggen van wadi’s, uitbreiden van groenstructuren en beschermen van bestaande ‘groenblauwe’ elementen en structuren. Daarnaast wordt natuurinclusiviteit in de wijken gestimuleerd. Verder is het streven dat overal in de woongebieden in Hattem binnen 300 meter van de woningen een toegankelijke groene plek aanwezig is.
28/158
Kernrand Het doel is dit deelgebied aantrekkelijker te maken voor wonen en wandelen vanuit Hattem. Hiervoor wordt onder meer de langzaam verkeers-verbinding over het tracé van de oude spoorlijn (Roseboomspoor) verbeterd. In dit deelgebied is ook ruimte voor kleinschalige overnachtingsmogelijkheden op bestaande erven, zoals bed & breakfast-locaties. In het weidegebied aan de noordzijde van de stad tot aan de Veluwespoorlijn wordt ruimte geboden aan waterberging en natuurontwikkeling, in combinatie met recreatieve routes (ommetjes). In de toekomst wordt het kampenlandschap tussen de kern en de A50 versterkt. Nieuwe ontwikkelingen (waaronder het realiseren van woningen) zijn mogelijk, mits dit bijdraagt aan een duidelijke ruimtelijke/landschappelijke kwaliteitsverbetering en natuurinclusief wordt gebouwd. Het enkengebied wordt open gehouden; de doorzichten over de enken naar de randen van de Veluwe zijn landschappelijk gezien heel waardevol. Polders Voor dit gebied is het doel de biodiversiteit te herstellen en de stikstofuitstoot te verlagen. Dit wordt gedaan door boeren te stimuleren een omslag te maken naar een duurzame, circulaire en ‘natuurinclusieve’ bedrijfsvoering door middel van koppelkansen en nieuwe verdienmodellen.
In de polders is geen ruimte voor (nieuwe) grootschalige bebouwing, wel wordt gekeken naar kleinschalige uitbreidingen, komst van recreatieve en maatschappelijke functies, woonfuncties en wandelpaden. In dit MER wordt ook onderzocht of in dit deelgebied ruimte is voor duurzame energiewinning. Uiterwaarden Gezien de grote waarde voor de natuur wordt in de uiterwaarden in de eerste plaats ingezet in op het behouden en verder uitbreiden van de aanwezige natuurwaarden, onder meer door vernatting. Agrarisch natuurbeheer kan een rol spelen bij de natuurontwikkeling. Rond de jachthaven wordt gekeken naar mogelijkheden om de recreatieve mogelijkheden uit te breiden. Ten zuidoosten van de jachthaven wordt onderzocht hoe De Hoenwaard verder ontwikkeld kan worden als recreatief gebied. Dit wordt verder uitgewerkt in Gebiedsplan Hoenwaard 2030. Voor de uiterwaarden ten noordwesten van de jachthaven wordt onderzocht of enkele recreatieve routes aangelegd kunnen worden (bijvoorbeeld klompenpaden) primair gericht op natuurbeleving. Veluwe De natuurwaarden op de Veluwe worden behouden en versterkt. Hierbij wordt de relatief monotone aanplant met exoten omgevormd naar gevarieerde bossen met inheemse soorten en worden de kleine heidevelden met elkaar verbonden.
Daarnaast worden nieuwe ontwikkelingen niet actief gestimuleerd; indien ontwikkelingen zich voordoen is het belangrijk dat de ontwikkelingen passend zijn bij de natuurwaarden, zowel in kwalitatief als kwantitatief opzicht. Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om bed & breakfasts op bestaande erven of de ontwikkeling van Molecaten (Park De Leemkule). Een andere ontwikkeling die hier past, is de komst van een zonneveld op de vuilstort ten zuiden van de Oranje Nassaulaan in combinatie met het verhogen van de natuurwaarden. Veluwerand In de Veluwerand wordt ingezet op het behouden van het groene karakter en de realisatie van een brede ecologische verbindingszone (Hattemerpoort) tussen de stuwwal van de Veluwe en de uiterwaarden van de IJssel. Om de Veluwerand beter bereikbaar te maken voor recreatie wordt het Apeldoorns Kanaal beter verbonden met de stad. In de Veluwerand is alleen kleinschalige verblijfsrecreatie mogelijk op bestaande erven zoals een bed & breakfast-locatie. Daarbuiten is hiervoor geen ruimte gezien de beoogde natuurontwikkeling (Hattemerpoort). Bedrijvenparken Bedrijvenpark H2O wordt een all-electric bedrijventerrein (met mogelijkheid voor een hotel), waar de toepassing van duurzame energiebronnen wordt gestimuleerd, bijvoorbeeld door zonnepanelen op daken en boven parkeerterreinen.