bijlage 1c - POVI deel C - GEBIEDSGERICHTE VERDIEPING - GS vastgesteld 18-8 - schoon
Tekst van het document
Boeren zijn bij uitstek landschapsbeheerder; daar worden ze passend voor beloond. Daarnaast zien we mogelijkheden voor een verbreding in teelten en agrarisch grondgebruik, waaronder agroforestry, biobased teelten en bloeiende gewassen zoals boekweit. De gastvrijheidssector kan een impuls krijgen door openstelling van boerenlandpaden en ontwikkeling van kleinschalige verblijfsrecreatie. Rondom Natura 2000-gebieden en in de grondwaterbeschermingsgebieden en beekdalen spelen meervoudige opgaven. Vermindering van stikstofuitstoot en herstel van het hydrologische systeem zijn nodig om de wettelijke natuur- en waterdoelen te kunnen realiseren. Hier zien we kansen voor groenblauwe diensten en doelsturing via KPI’s door de landbouw. Het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen, in met name de sierteelt en andere rooigewassen, is nadelig voor zowel de waterkwaliteit als de natuur. Vanuit het voorzorgsbeginsel is het noodzakelijk het gebruik van deze middelen te beperken. Bij veranderend grondgebruik door bedrijfsbeëindiging of functiewijziging bewaken we dat dit niet leidt tot afwenteling naar landbouwvormen met een grotere druk op water- en bodemkwaliteit en biodiversiteit. Leefbaarheid In Zuidoost-Fryslân liggen enkele detailhandelsvestigingen en een ecologisch bedrijvencentrum bij Oosterwolde met bovenregionale aantrekkingskracht.
Extra aandacht voor het behoud hiervan is gewenst. Niet alleen vanwege de excentrische ligging en werkgelegenheid, maar ook met het oog op de leefbaarheid en het regionale voorzieningenniveau. Ook is er aandacht nodig voor een goede regionale spreiding van voorzieningen zoals zorg, onderwijs, sport, cultuur en ouderenzorg. Bereikbaarheid is daarvoor een belangrijke voorwaarde. Hier zetten we ons als provincie voor in. Regiokernen Oosterwolde Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 26 Oosterwolde is een historisch brinkdorp met een levendig centrum en een regionaal knooppunt in Zuidoost-Fryslân. Sinds 1886 is het ook het bestuurlijk en economisch het centrum van de gemeente Ooststellingwerf. Het toekomstperspectief van Oosterwolde richt zich op het versterken van de rol als regionaal centrum, met nadruk op wonen (uitbreiding van de wijken Baden en Biezenkamp), centrumontwikkeling, regionale bedrijvigheid, voorzieningen, toerisme en duurzaamheid ; het Ecomunity-park, waar ook het kenniscentrum bodem deel van uitmaakt, is een kenniscluster voor toekomstbestendig leven en ondernemen. De gemeente stelde een Toekomstvisie 2040 op waarin Oosterwolde zich ontwikkelt tot een leefbare, vitale kern die reageert op vergrijzing, woningdruk, klimaat en economische kansen.
Gorredijk Gorredijk is van oudsher een handelsdorp, gelegen aan de Opsterlânske Kompanjonsfeart (Turfroute) en in het bezit van een levendig centrum, een sterke ondernemerscultuur en een strategische ligging tussen Heerenveen en Drachten, nabij de A7. Met plannen voor inbreiding en enige uitbreiding, zoals woonwijk De Vrieswijck, wil de gemeente de regiofunctie versterken en het leefklimaat een impuls geven. Wolvega Wolvega is de hoofdplaats van Weststellingwerf en een regionaal centrum met sterke zorg- en sportvoorzieningen. Met de centrumvisie zet de gemeente in op een belevingsgericht winkelgebied, in samenwerking met ondernemers, om het centrum aantrekkelijk te houden. Er zijn plannen voor zowel inbreiding als uitbreiding met woningbouw. Inbreiding in het centrum via herontwikkeling van verouderde panden, toevoeging van appartementen boven winkels en kleinschalige projecten zoals Pieterslaan en Emmastraat. Op de voormalige drafbaan, en in deelgebied twee van de Lindewijk, zijn uitbreidingen voorzien. Overige dorpen In dit gebied vinden we voor Friese begrippen specifieke woonmilieus, gerelateerd aan ‘wonen nabij bos, veen en hei’, in dorpen als Appelscha en Noordwolde. De nabijheid van Drenthe is voelbaar en ook merkbaar in verhuisbewegingen over en weer.
Voldoende aanbod van woningen en een goede bereikbaarheid zijn van belang voor de leefbaarheid, met name om jongeren en jonge gezinnen blijvende te kunnen binden. Dorpen in de buurt van het Fries Stedelijk Netwerk hebben goede mogelijkheden om hun positie als aantrekkelijke woonkern te versterken. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 27 H5. Gaasterland: De landgoedtuin van Fryslân Het in het zuidwesten van Fryslân gelegen Gaasterland vormt door zijn reliëfrijke karakter een bijzonder cultuurlandschap binnen de provincie. Op grond van landschappelijke en cultuurhistorische verschillen verdelen we Gaasterland in drie subregio’s: Centraal Gaasterland, dat de eigenlijke stuwwalkern omvat, inclusief de oostelijke, zandige uitloper; Kleigebied Gaasterland, het westelijk gelegen kleigebied met klei-op-veengronden en vele droogmakerijen; De IJsselmeerkust, met de kliffen en havenstad Stavoren. Gaasterland grenst in het noordwesten aan Westergo, in het noorden en noordoosten aan Het Lage Midden en in het zuiden aan het IJsselmeer. Naast het kerngebied, rond dorpen als Sondel en Oudemirdum, kent de regio een hoge oostelijke uitloper richting Sint Nicolaasga en Joure. Ook de uiterste zuidwesthoek van de provincie wordt tot Gaasterland gerekend.
Glooiingen, klifkusten, strandwallen en laagten maken Gaasterland tot het gebied met de meest geprononceerde hoogteverschillen van de provincie. Het bosrijke, hooggelegen centrale deel contrasteert fraai met het meer open, laaggelegen landschap van de stuwwallaagtes en het kleigebied. Met Stavoren en Sloten telt de regio twee van de elf steden. Balk, Koudum en Joure zijn tamelijk grote bewoningskernen. Het centrale deel van Gaasterland heeft de vorm van een licht gekantelde schotel waarvan de zuidrand hoger ligt (circa +12,5 NAP) dan de noordrand (circa +3,5 NAP). De (noord)westelijk gerichte helling van het terrein maakt dat de afwatering naar het noordwesten plaatsvindt. Het macroreliëf van keileemruggen en glooiend dekzand is voor Friese begrippen uniek. Het zuidwestelijke deel van Gaasterland was lange tijd grotendeels bedekt met veen. Aansluitend op de agrarische veenontginningen van Het Lage Midden zijn in de tiende of elfde eeuw ook delen van het Gaasterlandse veen in cultuur gebracht. Gaasterland staat bekend om de kliffen die zich, door eeuwenlange erosie onder inwerking van de Zuiderzee, scherp aftekenen. Ze waren onderdeel van het agrarisch cultuurlandschap. Boven op sommige kliffen lagen bijvoorbeeld tûnwallen; een typische perceelscheiding en veekering voor stuwwalgebieden in Noord-Nederland.
Andere zichtbare elementen zijn de windmolens voor het opwekken van elektriciteit die sinds de jaren tachtig deel uitmaken van het landschap in de Súdwesthoeke (het zuidelijke deel van Westergo, Het Lage Midden en Gaasterland). De landbouw is gericht op de melkveehouderij, maar ook op landschapsbeheer en systeemherstel. Het watersysteem voert vooral water af, terwijl de droge zomers erom vragen zoet water vast te houden. Het verbeteren van het watersysteem is in dit zandgebied dan ook duidelijk aan de orde.
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 28 Tegenwoordig staat de Súdwesthoeke bekend als recreatiegebied. Mensen trekken vanuit binnen- en buitenland naar Gaasterland, de meren of de IJsselmeerkust om te genieten van het landschap, de natuur, de fraaie plaatsen en steden. Juist de afwisseling van verschillende landschapstypes maakt de Súdwesthoeke tot een populaire bestemming. Op veel plaatsen zijn de aanwezige bossen en landgoederen geleidelijk omgevormd van productiebos naar een meer natuurlijk bostype. In 2005 werd de Súdwesthoeke, inclusief Gaasterland, aangemerkt als één van de twintig Nationale Landschappen van Nederland (Nationaal Landschap Súdwest-Fryslân). 5.2 Ruimtelijk ontwikkelperspectief In het afwisselende gebied van Gaasterland, met glooiingen, (landgoed)bossen en openheid, streven we naar een balans tussen recreatie en ondernemerschap aan de ene kant en behoud van de identiteitsdragers van het gebied aan de andere kant. De uitdaging is om ruimte te geven aan vernieuwing zonder het unieke karakter van het Nationaal Landschap aan te tasten. Om die balans te bereiken, willen we een boerdiverse landbouw combineren met robuuste en veerkrachtige natuur en gevarieerde recreatie. De aanplant van meer bos en versterking van de groenblauwe dooradering (GBDA) dragen bij aan klimaat- en natuurdoelen. Bovendien bevorderen ze het vasthouden van water op de stuwwal.
De overgang van de stuwwal naar de open veenpolders is een waardevolle gradiënt. De landbouwfunctie heeft daarin een belangrijke rol die we als provincie ondersteunen. Water en bodem Waar mogelijk worden kansen benut om water langer vast te houden voor droge perioden. Vanwege het watersysteem, en de ondergrond, ligt de nadruk op lokale en kleinschalige maatregelen. Zo stimuleren we dat agrariërs zelf water in perceelsloten vasthouden door het plaatsen van stuwen in perceelsloten of slootbodems te verhogen. We zoeken met terreinbeheerders naar mogelijkheden om klimaatadaptieve maatregelen te treffen in en rondom natuurgebieden. Zo behoudt Gaasterland zijn unieke karakter en biodiversiteit, terwijl het beter bestand is tegen droogte. We kijken ook naar kansen om klimaatadaptatie te koppelen aan andere ontwikkelingen. Gaasterland is een aantrekkelijk woongebied. Bij dorpsuitbreidingen zorgen we dat nieuwe wijken klimaatbestendig zijn ingericht door niet te bouwen in laagtes en groen en water in de wijk te brengen. Water vasthouden kan samengaan met nieuwe recreatieve plassen of natuurroutes. Dat geeft ook de gastvrijheidssector een impuls. Richting de toekomst verkennen we met het Rijk hoe om te gaan met de veranderingen in het peilbeheer van het IJsselmeer.
Dit is nodig met het oog op voldoende zoetwateraanvoer tijdens droge perioden en het beter verdelen van zoetwater bij schaarste. We kijken daarbij bijvoorbeeld ook naar de gevolgen voor de buitendijkse functies (natuur, recreatie, bedrijvigheid). Via het Programma Versterking Friese IJsselmeerkust creëren we klimaatbestendige landschappen langs de kust. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 29 Landbouw en landschap De landbouw kan zich in Gaasterland ontwikkelen tot een gevarieerd mozaïek van veeteelt en akkerbouw (op de stuwwal), met voldoende ruimte voor de groenblauwe dooradering (GBDA) en een basiskwaliteit natuur en landschap. Vanuit boerdiversiteit bekeken zijn er in dit gebied met name kansen voor gecombineerde kleinschalige landbouw passend bij het landschap, verbrede landbouw met recreatie en natuurbeheer, en de teelt van kwaliteitsproducten voor nichemarkten. Door uitbreiding van de GBDA en uitvoering van de Bossenstrategie versterken we het landschap, waarbij we klimaatdoelen halen en de biodiversiteit vergroten. Groene landschapselementen op de flanken van de stuwwal zijn belangrijk voor het vasthouden van water. Daarnaast beschermen we bijzondere landschapselementen. Het gaat dan bijvoorbeeld om onderdelen van het Fries essenlandschap of erfgoedensembles, zoals unieke aardkundige waarden.
We streven naar sanering van windturbines van dertig jaar en ouder, die in dit gebied volop in aanwezig zijn. Toerisme, leefbaarheid en bereikbaarheid De gastvrijheidssector is een belangrijke pijler van de lokale economie in Gaasterland. Identiteitsdragers zoals de (landgoed)bossen, de overgangen naar het open veenlandschap, het reliëf en het maritieme karakter van de IJsselmeerkust zijn te benutten als onderlegger. Het toerisme is een inkomstenbron voor veel regionale ondernemers en daarmee een belangrijk fundament voor de leefbaarheid. Adequate spreiding van voorzieningen zoals zorg, onderwijs, sport, cultuur en ouderenzorg blijft hier een aandachtspunt. Een goede bereikbaarheid is in dit verband een belangrijke voorwaarde waar wij ons als provincie voor inzetten. Regiokernen Balk Kenmerkend voor de regiokern Balk is de combinatie van historische dorpsstructuur, toeristische aantrekkingskracht en ligging op de overgang van het Fries Merengebied naar het bosrijke Gaasterland. Balk heeft een gave historische kern met monumentale panden langs de Luts en een beschermd dorpsgezicht. Het dorp wil in 2030 aardgasvrij zijn via een warmtenet dat gebruik maakt van warmte uit de rivier De Luts en restwarmte van lokale bedrijven (zoals AVK Plastics). Kleinschalige uitbreiding, passend bij het dorp, en inbreiding met herontwikkeling vormen de woningbouwstrategie van deze regiokern.
Joure Joure ligt op een zandrug tussen de meren en het veenweidegebied. Het dorp vormt een knooppunt van water- en wegroutes (rijkswegen A6 en A7). Door het goede voorzieningenniveau en de aanwezige bedrijvigheid heeft de kern een belangrijke functie voor het omliggende gebied. Joure zet in op compacte groei met duurzame nieuwbouw (o.a. Wyldehoarne en een aantal inbreidingsprojecten) en versterking van het centrum en de entreezones om bereikbaarheid, uitstraling en voorzieningen te verbeteren. Opgaven Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 30 op economisch vlak en op het terrein van duurzame energie hangen samen met die van Heerenveen en vinden een plek in de uitnodigingszone Heerenveen-Joure. Overige dorpen De bijzondere en afwisselende (recreatieve) kwaliteiten van Gaasterland worden weerspiegeld in karakteristieke dorpen als Oudemirdum en Warns. Deze dorpen oefenen ook aantrekkingskracht uit op mensen van buiten Fryslân. Voldoende aanbod van woningen en een goede bereikbaarheid zijn belangrijk voor de leefbaarheid, met name om jonge mensen aan de dorpen te kunnen blijven binden. Dorpen in de buurt van het Fries Stedelijk Netwerk hebben goede mogelijkheden om hun positie als aantrekkelijke woonkern te versterken. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 31 H6.
Het Lage Midden: het verhaal van het water en het veen Het Lage Midden, ook wel het veenweidegebied genoemd, is zoals de naam al aangeeft het lage middendeel van Fryslân. Het wordt omarmd door de laaggelegen kleigronden van Westergo in het noordwesten, en hogere gronden in het zuiden en oosten – zoals de stuwwallen van Gaasterland en de zandgronden van de Zuidelijke Wouden. Het overgrote deel van het gebied ligt onder Normaal Amsterdams Peil (NAP). De lage ligging bepaalde in belangrijke mate de landschapshistorie van de regio. Op grond van latere cultuurhistorische ontwikkelingen splitsen we het gebied op in twee delen: Het Merengebied, dat de westelijke, zuidwestelijke en noordelijke delen omvat, met de beeldbepalende hoge dichtheid aan meren, poelen en plassen; De Veenpolders in het oostelijke en zuidoostelijke deel, waar vanaf de 19e eeuw stelselmatig veenpolders zijn aangelegd. 6.1 Profiel Het veengebied van onze provincie heeft een lange geschiedenis van ontginning, maaivelddaling, overstroming, veenafgraving en inpoldering. Tegenwoordig is het een gevarieerd landschap van weilanden, meren, sloten en vaarten. Een deel van het gebied is uitgeveend, of het veen is er geoxideerd, waardoor er nu een zandbodem ligt met een moerige bovenlaag. In de hoogtekaart zijn deze uitgeveende veenpolders duidelijk herkenbaar als laaggelegen gebieden.
De Groote Veenpolder heeft een eigen waterhuishouding die hydrologische relaties heeft met Overijssel en de Noordoostpolder. Buiten de veenpolders bestaat de bodem uit veen, met een dikte variërend van enkele centimeters tot lokaal een aantal meter. Dit veen ontstond tijdens een eeuwenlange ophoping van plantenresten in moerassen. Zodra we veen ontwateren, oxideert het en klinkt de bodem in. Wat aanleiding kan geven tot verdere ontwatering, opnieuw gevolgd door oxidatie en inklinking. Dit proces heeft verschillende gevolgen. Door de steeds lagere grondwaterstanden ontstaat schade aan houten paalfunderingen en aan infrastructuur. Doordat de natte natuurgebieden minder zakken komen deze steeds hoger te liggen ten opzichte van het omliggende landschap. Hierdoor neemt de verdroging van deze gebieden toe. Ook de kosten van het waterbeheer stijgen, doordat bijvoorbeeld de kades langs de Friese boezem verhoogd en verstevigd moeten worden om het peilverschil tussen boezem en polder te kunnen keren. Een bijzonder natuurfenomeen dat bij dit veengebied hoort, is kwel. Dit is zeer schoon en vaak honderden jaren oud grondwater, dat vanuit diepere zandige gronden aan de oppervlakte komt en lokaal voor unieke ecologische omstandigheden zorgt. Op dit moment wordt dit unieke water via de boezem snel afgevoerd naar zee.
Het is gewenst om deze kwelstroom te verminderen of om het water beter te benutten, bijvoorbeeld als drinkwater.
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 32 Sinds 2021 werkt de provincie, samen met het waterschap, gemeenten en ondernemers, in het kader van het Veenweideprogramma aan een aantal deelgebieden in Het Lage Midden. Met als inzet het beperken van veenoxidatie en maaivelddaling, het bieden van toekomstperspectief aan de landbouw, klimaatadaptatie en kwaliteitsverbetering van landschap en natuur. Voor de lange termijn (2050) zet het programma in op een veenweidegebied waarin veenafbraak, maaivelddaling en CO 2-uitstoot nagenoeg zijn gestopt. Met als doel dat de landbouw zich aanpast aan de veranderde omstandigheden en een verdere ontwikkeling van recreatie en toerisme in het gebied. Ook leefbaarheid en vitaliteit staan hoog op de agenda. In Het Lage Midden domineert de melkveehouderij, die daarmee een belangrijke economische pijler is in het gebied. Naast de landbouw zijn recreatie en toerisme belangrijke dragers van de economie. Het Friese Merengebied is een topbestemming voor watersportliefhebbers. De recreatieve voorzieningen hebben door hun uitgestrektheid gevolgen voor het landschap. Dit geldt niet alleen voor campings en havens, maar ook voor bijvoorbeeld golfbanen. Sommige dorpen ontwikkelden zich tot ware recreatiecentra, zoals Akkrum, Grou en Terherne. Sneek is een hotspot van maritieme techniek en jachtbouw, gekoppeld aan onderwijs.
Zichtbare elementen zijn de windmolens voor de opwekking van elektriciteit die sinds de jaren tachtig deel uitmaken van het landschap in de Súdwesthoeke; het zuidelijke deel van Westergo, Het Lage Midden en Gaasterland. De vier grote steden liggen aan de rand van Het Lage Midden. Strategisch gelegen voor handel en bewoning op de hogere en drogere locaties. Ze vormen als het ware de knooppunten tussen de hogere gronden en het moerassige achterland. Ze hebben dan ook alle vier een relatie met Het Lage Midden. In 2005 werd de Súdwesthoeke, inclusief Gaasterland, aangemerkt als één van de twintig Nationale Landschappen van Nederland (Nationaal Landschap Súdwest-Fryslân). 6.2 Ruimtelijk ontwikkelingsperspectief Het veengebied zal veranderen – zoals landschappen dat al eeuwenlang doen. We zetten in op het herkenbaar houden van de grotere landschappelijke kenmerken, zoals de dijken rondom de veenpolders die na droogmaking weer als landbouwgronden werden gebruikt. Ook de opstrekkende (langgerekte) verkavelingspatronen zijn kenmerkend voor het gebied. In het kader van het Veenweideprogramma werken we momenteel in ontwikkelgebieden met partijen ‘van onderop’ aan een integrale gebiedsaanpak. Met als insteek een gedifferentieerde, stapsgewijze aanpak op grond van de kenmerken van de verschillende deelgebieden.
Er is geen blauwdruk voor het hele gebied, maar een mozaïek aan oplossingen die per gebied of per polder kunnen verschillen. De oplossingen zijn afhankelijk van de mate van maaivelddaling, de landbouwkundige structuur en wensen van de gemeenschap in een bepaald gebied. We kijken of uitbreiding van de ontwikkelgebieden wenselijk en haalbaar is. Bijvoorbeeld Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 33 met de Grote Veenpolder, waar het meeste veen verdwenen is en een brede aanpak vanuit leefbaarheid, waterbeheer en ruimtelijke ontwikkelingen (zoals 380 kV-verbinding) op basis van een landschapsbiografie denkbaar is. De benodigde aanpassingen duren decennia en kunnen alleen slagen in samenspraak met bewoners, beheerders en ondernemers. Dit moet leiden tot een landbouw die geoptimaliseerd is voor de ondergrond, maar ook tot nieuwe vormen van landgebruik die aansluiten bij de nattere omstandigheden. Ontwikkelingen op het gebied van recreatie en educatie kunnen hier goed op aansluiten. Tegelijk versterken we de unieke waarden van het Friese Merengebied. De waterkwaliteit wordt verbeterd en de verbindingen tussen natuurgebieden worden robuuster gemaakt, bijvoorbeeld met groenblauwe dooradering. De gastvrijheidssector profiteert hiervan en het gebied wordt nog belangrijker als uitloopgebied van het omliggend stedelijk netwerk.
Nationaal Park De Âlde Feanen speelt hierin een belangrijke rol door de synergie te vergroten tussen het Nationale Park en haar directe omgeving. Via deze twee parallelle sporen werken we toe naar een vitaal en klimaatbestendig landschap, waarvan het water integraal onderdeel is. We experimenteren in deze regio met nieuwe vormen van bouwen, zodat er voldoende ruimte voor water beschikbaar blijft. Streefdoel voor de langere termijn is een groenblauw hart van Fryslân waar circulariteit, recreatie, rendabele landbouw en klimaat samenkomen. Drachten en Heerenveen zijn hierin de stuwende krachten op het gebied van productontwikkeling en circulariteit. En Sneek en Leeuwarden respectievelijk op het gebied van waterrecreatie en als kenniscentrum voor watermanagement. Water en bodem Het nagenoeg stoppen van de maaivelddaling in het veenweidegebied is van belang voor het hele grondwatersysteem van Fryslân. Richting 2050 hebben steeds meer veengronden een waterpeil van 40 centimeter onder maaiveld. In de Omgevingsverordening nemen we instructieregels op voor peilbesluiten, zodat ook duidelijk is wat de randvoorwaarden zijn om in de toekomst nog waterpeilen te kunnen verlagen in het veenweidegebied.
Met het Veenweideprogramma 2021-2030 kunnen in een deel van het veenweidegebied waterpeilen verhoogd worden, zodat de maaivelddaling al eerder vertraagt en we bijdragen aan de klimaatdoelstellingen. Cruciaal is dat we deze peilaanpassingen doorvoeren in overleg met betrokkenen, vanwege de impact op landbouw. De focus van het Veenweideprogramma ligt op gebieden met dik veen. We onderzoeken samen met Wetterskip Fryslân de betekenis van het dunne veen voor het hydrologisch systeem, en de (on)mogelijkheden om het dunne veen te behouden of te versterken. Daarnaast onderzoeken we of het Veenweideprogramma zich ook kan richten op het stoppen van maaivelddaling, daar waar de maaivelddaling tot maatschappelijk onverantwoorde kosten voor het waterbeheer of tot grote nadelige effecten op infrastructuur of woningen leidt. In het veengebied komen klimaatmitigatie en -adaptatie samen. Door maaivelddaling te beperken verminderen we de CO₂-uitstoot. De landbouw heeft tijd nodig om zich aan te passen aan nattere omstandigheden. Het landschap verandert door hogere waterstanden in de sloten en lokaal meer natuurlijke vegetatie in de laagste delen. Het Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 34 veenweidegebied blijft daarbij een open en aantrekkelijk gebied voor bewoning, landbouw en recreatie.
Landbouw en energie De melkveehouderij is in het veengebied prominent aanwezig en beheert grote delen ervan. Vaak gecombineerd met weidevogel- en waterbeheer. Naast de traditionele melkveehouderij, vinden we er bedrijven met een meer extensieve en biologische bedrijfsvoering die rekening houden met de nattere omstandigheden in het gebied. In de ontwikkelgebieden van het Veenweideprogramma wordt geëxperimenteerd met andere bedrijfsvormen en natte teelten. Ook combinaties met recreatie en zorg komen relatief veel voor en bieden kansen voor extra inkomsten. De landbouw zal in het veenweidegebied een belangrijke bedrijfsactiviteit blijven. Dit zal, vanwege de dalende en nattere bodem, wel een meer diverse landbouw worden met een mozaïek van natte en meer droge delen. We ondersteunen deze ontwikkeling via groenblauwe diensten. Ook ons grondinstrumentarium zetten we in om gronden te ruilen en bedrijven in en uit het gebied te verplaatsen, zodat vanuit een oogpunt van boerdiversiteit agrarische bedrijven op geschikte plekken terechtkomen. Rondom Natura 2000-gebieden en in de beekdalen spelen meervoudige opgaven. Vermindering van stikstofuitstoot en herstel van het hydrologische systeem zijn nodig om de wettelijke natuur- en waterdoelen te realiseren. Hier zien we kansen voor groenblauwe diensten in combinatie met aangepaste landbouw en doelsturing via KPI’s.
In het Veenweideprogramma, en bijbehorende gebiedsontwikkelingen, kan energieopwekking een bijdrage leveren aan nieuwe perspectieven. Natuur en biodiversiteit Het Lage Midden van Fryslân is een typisch veenlandschap; een combinatie van grote veenmoerassen waaronder de Natura 2000-gebieden de Âlde Feanen (ook Nationaal Park), de Deelen en de Rottige Meenthe-Brandemeer en veenweidegebieden die van oudsher van betekenis zijn voor weidevogels, waaronder grutto, watersnip en kemphaan. In delen van Het Lage Midden wordt deze inzet voor weidevogels mede vorm gegeven via het Aanvalsplan Grutto. De genoemde moerasgebieden zijn vanwege de aanwezigheid van natte schraalgraslanden en veenmosrietlanden met unieke soorten gevoelig voor zowel verdroging als teveel stikstof. Het zijn ook belangrijke broedgebieden voor moerasvogels. Bovendien komen er endemische soorten voor zoals de Noordse woelmuis en de grote vuurvlinder. Juist de zones tussen de laaggelegen veengebieden en de hogere zandgronden bieden kansen voor vernatting en natuurherstel. We streven in dit verband naar meer samenhang tussen de natuurgebieden. Vanwege de omgekeerde hoogteligging – van oorsprong op de laagste plekken, nu door het zakken van de omgeving juist hooggelegen – is het volledig herstellen van de oorspronkelijke hydrologische omstandigheden op veel plekken niet mogelijk.
In de verre toekomst zullen we moeten bekijken of ruimtelijke functies nog op de meest geschikte plek liggen. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 35 Wonen Ook in Het Lage Midden zien we mogelijkheden voor nieuwe woonvormen. Het wonen krijgt met name vorm in kleinschalige uitbreidingen van dorpen. Vanwege de lage ligging van dit gebied kijken we in eerste instantie naar de meest geschikte locaties en houden rekening met water en bodem. Dit betekent dat we waterrobuust bouwen. We verwelkomen initiatieven voor bijvoorbeeld drijvende of paalwoningen. Grootschalige stedelijke ontwikkelingen lijken niet logisch in het veenweidegebied, tenzij een ontwikkeling nadrukkelijk wordt afgestemd op het natte en laaggelegen karakter van het gebied. In diep gelegen veenpolders is het wenselijk geheel af te zien van nieuwe woningbouw. Waar sprake is van vernieuwbouw is het van belang dat waterrobuust te doen. Stedelijke kernen Heerenveen is in dit gebied als stedelijk centrum onderdeel van het Fries Stedelijk Netwerk. Voor de uitwerking hiervan, al of niet met naastgelegen regiokernen, wordt verwezen naar hoofdstuk 9 waar ingegaan wordt op Uitnodigingszones stedelijk gebied. Regiokern Grou Grou ligt midden in Fryslân, direct aan het Pikmar en het Prinses Margrietkanaal. Het dorp vormt een toegangspoort tot Nationaal Park De Alde Feanen.
Het is omgeven door water en weidse landschappen, ideaal voor watersport, fietsen en wandelen. Grou ligt bovendien gunstig ten opzichte van Leeuwarden en Heerenveen; aan de A32 en met een station aan de spoorlijn Zwolle-Leeuwarden. Grou wil compact groeien binnen bestaande contouren, met nadruk op betaalbare en duurzame woningen, versterking van voorzieningen en toeristische ontwikkeling. Op termijn is een uitbreiding in noordelijke richting voorzien, in combinatie met verbetering van de structuur en ontsluiting van het gehele dorp. Koudum Vanwege de centrale ligging in Zuidwest-Fryslân merken we Koudum aan als regiokern. Het dorp vervult een centrumfunctie in het gebied tussen Workum, Hindeloopen en Balk. Het is belangrijk deze status zodanig vorm te geven dat woningbouw en voorzieningen de structuur van het dorp versterken. Het dorp is onderdeel van het Nationaal Landschap Súdwest-Fryslân en vormt een schakel tussen water en land, ideaal voor watersport, fiets- en wandelroutes. Koudum heeft vooral inbreidingsplannen, aangevuld met enkele kleinschalige uitbreidingen. De strategie is gericht op behoud van voorzieningen voor leefbaarheid, betaalbare woningen en beperkte groei, passend bij het dorpse karakter. Lemmer De regiokern Lemmer is binnen Fryslân bijzonder vanwege een zeldzame combinatie van schaal, ligging en functies.
Door de strategische ligging aan het IJsselmeer is Lemmer een belangrijk waterknooppunt en toegangspoort voor de Friese Meren. Lemmer is géén grote stad, maar vervult wél een bovenlokale rol die andere kernen van vergelijkbare omvang niet hebben, zoals een groot aantal jachthavens en ligplaatsen, verblijfsrecreatie, horeca en detailhandel. Lemmer zet zowel in op inbreiding als op uitbreiding, zoals aan de noordzijde van de kern. Ook wordt ingezet op transformatie van (havengerichte) verouderde bedrijvigheid. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 36 Overige dorpen Dorpen als Aldeboarn en Nij Beets zijn fijne woonplekken waar de historie van het veen tastbaar is. Sommige dorpen, als Earnewâld en Terherne, hebben een belangrijke recreatiefunctie. Voldoende woningen en een goede bereikbaarheid zijn belangrijke ingrediënten voor de leefbaarheid, met name om jongeren te blijven binden. Dorpen in de nabijheid van het Fries Stedelijk Netwerk kunnen hun positie als aantrekkelijke woonkern versterken. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 37 H7. Waddeneilanden: Proeftuinen voor zelfvoorzienende gemeenschappen De Friese Waddeneilanden Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog zijn onderdeel van het Waddengebied: het deel van de Zuidelijke Noordzeekust dat zich grofweg uitstrekt van Den Helder tot Esbjerg (Denemarken).
Behalve de Waddeneilanden en UNESCO Waddenzee Werelderfgoed, omvat dit gebied ook de kleistreken van het aangrenzende vasteland. Samen met Texel – en de onbewoonde eilanden Rottumeroog, Rottumerplaat en Razende Bol – is dit het grootste aaneengesloten natuurgebied van Nederland. De Waddenzee komt aan de orde onder Grote wateren (zie H8.). 7.1 Profiel De Waddeneilanden verschillen onderling, maar er zijn ook overeenkomsten. Zo is er de bijzondere aardkundige ontstaanswijze, waarin sedimentatie en erosieprocessen nog steeds plaatsvinden, met gave en karakteristieke duinvormen, grote strandvlakten en kwelders met kenmerkende kreken en slenken. De dwarsdoorsneden van de Waddeneilanden hebben een vergelijkbare opbouw. Van buiten naar binnen hebben ze de volgende structuur: stranden, buitenduinen of zeereep, binnenduinen en binnenduinranden (afwisselend hogere en lagere gronden omringd door elzensingels), dorpen, polders (bedijkt kwelderland), een dijk aan de Wadzijde en op een aantal plekken kwelders. Een andere overeenkomst is het in de twintigste eeuw opgekomen eilandtoerisme dat de bouw van hotels, badpaviljoens en recreatiewoningen in de duinen stimuleerde. Tegenwoordig is dit een belangrijk onderdeel van de eilander karakteristiek. Verder delen ze de aanwezigheid van militair erfgoed (Atlantikwall). Op Vlieland is militaire infrastructuur aanwezig (Vliehors).
Ook het stelsel van dijken is kenmerkend voor de vier bewoonde eilanden. De bewoning op de eilanden concentreerde zich van oudsher in de dorpen. De verspreide bewoning op ingedijkte kwelders – of in de ruilverkavelde polders – is van later datum. Hier en daar vinden we er nog traditionele boerderijtjes. Het maritieme karakter komt tot uiting in de aanwezigheid van vuurtorens, lichttorens, commandeurswoningen, havengebouwen, pieren en natuurlijk de havens. De bebouwing maakt ook de verschillen tussen de Waddeneilanden zichtbaar. Op Terschelling is deze afgestemd op de in de ondergrond aanwezige strandwallen, ook wel geestgronden genoemd. Hier ontstond een samenhangend complex van akkerland, ingebed in – of gecombineerd met – een stelsel van wegen en paden op de strandwallen. De vier dorpen op Ameland kennen een duidelijk esaanleg, vergelijkbaar met de structuur van de Drentse esdorpen. Schiermonnikoog en Oost-Vlieland zijn gevormd langs een hoofdweg en daarom verwant aan een wegdorp.
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 38 7.2 Ruimtelijk ontwikkelingsperspectief Bij alle ontwikkelingen in het Waddengebied hanteren we de zeven vertrekpunten uit de Agenda van het Waddengebied 2050. We willen de Waddeneilanden borgen als een veilig en veerkrachtig gebied voor mens en natuur, dat veranderingen van het klimaat kan opvangen en kan meebewegen met de natuurlijke dynamiek. Dat kan tegelijk een gebied zijn dat zich steeds verder ontwikkelt als zelfvoorzienende en circulaire gemeenschap; hergebruik en verwerking van agrarische producten en grondstoffen in lokale circulaire ketens, kunnen als voorbeeld dienen voor andere gebieden. Een hoge mate van zelfvoorziening qua energie en zoetwater horen daarbij. Er wordt voortdurend gemonitord op een balans tussen duurzaam medegebruik en het behoud van het dynamische natuurmonument van wereldformaat, inclusief de status van UNESCO Werelderfgoed. Het dwarsprofiel van de eilanden, met de kenmerkende opeenvolging van Noordzee, strand, duinen, binnenduinrand, dorpen, polders, zeedijk, kwelders en Waddenzee, houden we helder. De zeven ruimtelijke vertrekpunten uit de Agenda voor het Waddengebied 2050: 1. Zet in op één samenhangend internationaal Waddengebied met het landschap als drager; 2. Respecteer de natuurlijke dynamiek van de Waddenzee en geef ruimte om die dynamiek te versterken waar het kan; 3.
Koester de unieke kwaliteiten van de eilanden; 4. Respecteer de open ruimte, rust en duisternis van de Waddenzee. Cluster grote economische opgaven en energieopgaven; 5. Zet in op versterking van de verschillende (ruimtelijke) identiteiten in het Waddengebied; 6. Benader kusten van het Waddengebied als robuuste zones en als onderdeel van één samenhangende kuststrook; 7. Neem bij ontwikkelingen de bestaande kwaliteiten als vertrekpunt. De vertaling van deze vertrekpunten in ruimtelijke ontwikkelrichtingen vraagt om een integrale benadering. We werken dit voor het Waddengebied uit in een integraal kustprogramma. Hierbij houden we rekening met de onderstaande onderdelen. Economie en wonen Recreatie en toerisme zijn de pijlers van de economie op de eilanden, vooral gebaseerd op de natuurlijke en landschappelijke waarden. In de sector van toerisme en recreatie verschuift de focus van ‘meer toeristen’ naar 'meer waarde per toerist’. Landbouw en natuur gaan op de eilanden al eeuwenlang samen. Dit verbond wordt sterker door extra inzet op natuurinclusieve landbouw met gesloten kringlopen. Deze reeds ingeslagen weg stimuleren we. We hechten bovendien aan de totstandkoming van een duurzame visserijsector op de Waddenzee. Het vestigingsklimaat op de eilanden willen we versterken door de woningvoorraad te verbeteren en beter aan te sluiten bij de behoeften van bewoners.
Woningen zijn ook nodig om een gemêleerde bevolkingssamenstelling te behouden. Sociale en economische gebondenheid is een belangrijk uitgangspunt. Water en bodem Door hun ligging en geomorfologie zijn de Waddeneilanden specifiek kwetsbaar voor klimaatverandering. Goede samenwerking tussen Rijk, Wetterskip Fryslân, Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 39 eilandgemeenten en provincie is dan ook nodig op het gebied van water- en kustveiligheid, droogtebestrijding en zoetwaterbeschikbaarheid. Waarbij er ruimte moet zijn voor ‘eilander’-oplossingen en bijbehorend maatwerk; uitwerking van concrete provinciale maatregelen vindt plaats op programmaniveau. De duinen en dijken op de Waddeneilanden en langs de Waddenzee, houden we op orde en versterken we waar nodig; dit is primair de verantwoordelijkheid van het Rijk en het Wetterskip. De dijken en het kustfundament moeten op sterkte zijn en blijven om woongebieden te beschermen. Op Vlieland is de zeedijk onlangs versterkt en voor Schiermonnikoog zijn plannen in de maak. De primaire keringen op Terschelling en Ameland moeten in de komende 25 jaar opnieuw versterkt worden. We volgen nauwgezet de voornemens van het Rijk met betrekking tot dijknormering en zetten ons daarbij in voor een gelijkwaardige kustveiligheid op de Waddeneilanden. We willen de zoetwaterlenzen onder de eilanden in stand houden.
Dit doen we door zuinig om te gaan met grondwater (door beperken van winning, en stimulering van zuinig watergebruik) en door de afstroming van oppervlaktewater uit de duinen te beperken. Voor de wateroverlast in de binnenduinrand, met name voor de recreatie in het voorjaar, zoeken we met de gemeenten naar maatwerkoplossingen. Met de eilandgemeenten streven we naar zoveel mogelijk stabilisering van de drinkwatervraag. Nieuwe ontwikkelingen op de eilanden die, ondanks waterbesparende maatregelen, tot een aanzienlijke extra drinkwatervraag leiden gaan samen met waterbesparende maatregelen elders op de eilanden. Via het Deltaprogramma Zoetwater stimuleren we maatregelen voor meer lokale wateropslag en -besparing op de eilanden. De Waddeneilanden ontwikkelen zich tot koplopers in klimaatadaptatie. Ruimtelijke ontwikkelingen worden maximaal afgestemd op water- en bodemcondities. Dat begint bij locatiekeuzes (geen bouw in overstroombare of kwetsbare zones), waterrobuust bouwen (hooggelegen of adaptief bouwen) en aangepaste landbouwmethodes. Klimaatrobuust bouwen op de eilanden is een uitdaging door het beperkte aantal geschikte locaties. Dit vraagt om maatwerk en creatieve, innovatieve oplossingen waarbij we graag met de gemeenten meedenken. We zoeken continu naar een nieuwe balans tussen voldoende zoetwater en het voorkomen van wateroverlast.
Met deze maatregelen zullen de eilanden beter bestand zijn tegen klimaatverandering. Dat is essentieel voor de leefbaarheid en het toerisme op lange termijn. Natuur en landbouw Waddenzee (Natura 2000-gebied en Werelderfgoed) en Waddeneilanden vormen samen één van de grootste getijdengebieden ter wereld, met uitgestrekte kwelders en slikvelden en veel dynamiek. Jaarlijks maken miljoenen (trek)vogels gebruik van dit gebied om er te rusten, te foerageren of te broeden. De natuur op de Waddeneilanden wordt gekenmerkt door stranden, een zeereep, oude en jongere, kalkarme of kalkrijke duinen, duinvalleien en duinbossen. Hier vinden we veel zeldzame soorten zoals parnassia en duinparelmoervlinder. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 40 De (landbouw)polders hebben een functie als broedgebied voor weidevogels en overwinteringsgebied voor wintergasten. Op de Waddeneilanden wordt verkend hoe het Aanvalsplan Grutto kan bijdragen aan weidevogelgebieden. Een uitdaging is dat het toerisme te verenigen blijft met de aanwezige natuur(waarden) waar de toerist juist voor was gekomen. In de landbouwpolders blijven we natuurinclusieve en klimaatrobuuste bedrijfsmodellen stimuleren, zoals een verbrede landbouw (combinatie met natuurbeheer en/of recreatie).
De agrarische bouwpercelen op de Waddeneilanden bieden kansen voor verbreding en functiemenging als nevenactiviteit, passend bij de aard, schaal en bijzondere waarden van de eilanden; daaronder vallen o.a. huisvesting van personeel en maatschappelijke functies, mits dit ook milieuhygiënisch verantwoord is. Bereikbaarheid We houden de bereikbaarheid van de Waddeneilanden op peil. Hierbij zetten we in op verduurzaming van de vaarverbinding en op vermindering van de impact op de natuur door onderhoud aan de vaargeul. De scope is breed en omvat ook de ligging van vaargeulen in relatie tot vertrek- en aanlandplekken. En bij waddenbereikbaarheid gaat het om meer dan de veerverbindingen. Ook de samenhang tussen havens, veren, voorzieningen en vervoer tussen de eilanden is van belang. Hiervoor is maatwerk nodig. Alle eilanden hebben via de ambulancehelikopter een verbinding naar het vaste land; handhaving hiervan vinden we noodzakelijk. Drones kunnen een rol gaan spelen in de bevoorrading van de eilanden. Met een pilot rond medicijnvluchten naar de eilanden onderzoeken we of dit kansrijk en haalbaar is. Energievoorziening Er is ruimte voor diverse vormen van duurzame energieopwekking op de eilanden, mogelijk ook in de Waddenzee (getijdenstroom). Vanwege de status van de Waddenzee (Werelderfgoed en Natura 2000-gebied) is een zorgvuldige afweging evident.
Voor de aanlanding van windenergie, opgewekt op de Noordzee, hebben we een voorkeur voor een route oostelijk van de Nederlandse Waddeneilanden. In de nabije toekomst gaan de Waddenveren elektrisch varen. De vraag naar duurzame energie neemt daardoor toe, zowel op de eilanden als in de havens aan de vaste wal. We onderzoeken de koppelkansen die gepaard gaan met de elektrificatie van de veerverbindingen. Donkerte De beleving van donkerte is een landschaps- en natuurwaarde die we willen behouden. Een voorbeeld hiervan is De Boschplaat op Terschelling. Dit is één van de donkerste gebieden in Nederland en aangewezen als ‘Dark Sky Park’. Toerisme en recreatie kunnen inspelen op de beleving van donkerte. De bewustwording van de kwaliteit van donkerte helpt overbodige verlichting te beperken. Waddenkernen De mogelijkheden van de eilanden voor ruimtelijke ontwikkelingen, zoals woningbouw en bedrijvigheid, zijn beperkt vanwege de schaarse ruimte en de natuurlijke waarden. We ondersteunen de eilanden bij het behoud van levendige, eilander gemeenschappen, waarin wonen, werken, onderwijs en zorg ook voor toekomstige generaties mogelijk blijven. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 41 Samen met de gemeenten zoeken we naar maatwerkoplossingen voor voldoende beschikbaarheid van woningen, lokale bedrijvigheid en bereikbaarheid van voorzieningen als zorg en onderwijs.
Zo houden we bij de afweging van ‘openbaar belang’ ten opzichte van natuurwaarden (NNN) rekening met de eilander situatie en de beperkt beschikbare ruimte: ook een relatief kleinschalig woningbouwproject en recreatieve voorzieningen kunnen van openbaar belang zijn. We onderkennen hierbij dat bewoners en bedrijven op een eiland, in tegenstelling tot het vasteland, voor de meeste (zorg)voorzieningen niet zomaar kunnen uitwijken naar een grotere kern verderop. Ook voor de (tijdelijke) huisvesting van personeel kijken we met gemeenten naar creatieve oplossingen, zoals accommodaties op erven van agrarische bedrijven en bij recreatiebedrijven. Op programmaniveau werken we dit uit. Vlieland De kern Vlieland (vroeger Oost-Vlieland) is het enige dorp op het eiland Vlieland en vormt het bestuurs-, economisch en cultureel centrum van de gemeente Vlieland. Het is de enige woonkern en voorzieningencentrum voor bewoners en bezoekers. Vanwege de beperkte ruimte en natuurwaarden rondom de kern, vindt woningbouw hoofdzakelijk via inbreiding en transformatie plaats. Terschelling West-Terschelling West-Terschelling is het grootste dorp op Terschelling. Het fungeert als hoofddorp en toegangspoort voor bezoekers: hier komt de veerboot aan. Het dorp heeft een sterke maritieme identiteit met het Maritiem Instituut Willem Barentsz, en ligt aan een natuurlijke baai.
Het heeft een belangrijke toeristische functie en speelt een belangrijke rol in de voorzieningen op het eiland. Zo is de haven cruciaal in de bevoorrading van het eiland en vormt de kern zelf het economische en culturele hart van Terschelling. West-Terschelling zet in op woningbouw en herontwikkeling om betaalbare en duurzame woonruimte te creëren voor eilandbewoners (jongeren, ouderen, starters). Dit gebeurt via locatiegerichte projecten, zoals CNL-locatie, Lutineweg/Douwe Totlaan en West Aletalaan, voormalig voetbalveld. Midsland Midsland is het op één na grootste dorp van Terschelling, centraal gelegen op het eiland. De naam verwijst naar die ligging: Midsland = middenland. Het dorp heeft een rijke historie en was in de middeleeuwen zelfs het bestuurscentrum van Terschelling – en later van Oost-Terschelling – voordat West-Terschelling die functie overnam. Midsland heeft een belangrijke voorzieningenfunctie op het eiland. Onderwijs, een medisch centrum, een helihaven en veel dagelijkse voorzieningen bevinden zich hier. Kleinschalige nieuwbouwprojecten – zoals Zuidermiede – maken deel uit van bredere plannen om het woningtekort op het eiland op te lossen, met nadruk op sociale huur en starterswoningen. Ameland Op Ameland liggen vier grotere kernen met elk hun eigen karakter en accenten.
Nes is de toegangspoort en speelt daardoor een grote rol in de bereikbaarheid van het eiland en de gastvrijheidssector. Ook vinden we er de meeste voorzieningen. Hollum is het historische en culturele centrum van het eiland. De kern ligt aan de westzijde, nabij een Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 42 aantal grote voorzieningen voor verblijfsrecreatie. In Ballum staat het gemeentehuis; het is een relatief rustige kern met kleinschalige horeca en luxe accommodaties. Buren heeft een woonfunctie en ligt dicht bij een aantal grotere vakantieparken. Ameland richt zich op betaalbare woningen voor starters, jongeren en personeel, en op levensloopbestendige woningen voor ouderen (Woonvisie 2024-2028). Er wordt gewerkt aan verschillende bouwplannen verspreid over het eiland, zoals Binnendieken aan de westzijde van Nes en Trapweg aan de noordoostzijde van Hollum. Schiermonnikoog De kern Schiermonnikoog op het gelijknamige eiland is het enige dorp en het bestuurlijke centrum van de gemeente Schiermonnikoog. En daarmee het hart van het eiland voor zowel bewoners als bezoekers. Het dorp beschikt over alle basisvoorzieningen voor dagelijks leven en toerisme, maar mist voortgezet onderwijs en uitgebreide winkelvoorzieningen. Dit is logisch gezien de kleinschaligheid en het autoluwe karakter van het eiland.
Schiermonnikoog zet in op kleinschalige nieuwbouw en kwalitatieve versterking van de bestaande voorraad, met de nadruk op betaalbaarheid, duurzaamheid en leefbaarheid. Grootschalige uitbreidingen zijn niet mogelijk, als gevolg van de aanwezige natuur- en landschapswaarden. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 43 H8. Grote wateren: Waddenzee en IJsselmeer 8.1 Waddenzee Ten zuiden van de eilanden strekt zich één groot Natura 2000- gebied uit: de Waddenzee, in 2009 aangewezen als UNESCO Werelderfgoed. Een internationaal uniek gebied met een rijke biodiversiteit, dat onder meer een cruciale rol vervult als rust- en foerageergebied voor trekvogels. Zandplaten, wadgeulen en nieuwe kwelders vormen het toneel. De Waddenzee heeft een dynamisch karakter, het gebied is constant aan verandering onderhevig. Sommige vaargeulen slibben dicht of verplaatsen zich. In de 19e eeuw ondernam men een vergeefse poging om delen van de Waddenzee af te dammen, met het oog op inpoldering. In tegenstelling tot de gesloten Hollandse kust is de Noordzeekust ter hoogte van de Waddeneilanden onderbroken. Door de overheersende westenwind ontstonden er strandwallen, die zich vervolgens ontwikkelden tot eilanden. Vergelijkbare geologische processen vinden in het Waddengebied nog altijd grotendeels ongestoord plaats.
Omdat de getijden en de wind oostwaarts zijn gericht, verplaatsen de eilanden zich naar het zuidoosten. De afgelopen vijfhonderd jaar is Schiermonnikoog wel tien kilometer in die richting opgeschoven. De afsluitingen van de Zuiderzee (1932) en de Lauwerszee (1969) hebben invloed op de buitendelta’s; de geulen en zandbanken tussen de eilanden aan de Noordzeezijde, die in sterke mate de kustontwikkeling van de Waddeneilanden bepalen. De erosie van de koppen van de eilanden is door deze afsluitingen versterkt. De stijgende zeespiegel en een dalende wadbodem zorgen tegelijk voor meer zandhonger, met als gevolg dat er met vloed meer zand de Waddenzee instroomt en er tijdens eb minder zand naar buitengaats vloeit. Zwakkere buitendelta’s en gevaarlijke geulen zijn het gevolg. De toename van zand of sediment in de oostelijke Waddenzee kunnen we ook verwachten in het westelijk deel. Om geulen zoals ‘De Boontjes’, maar ook de haven van Harlingen bevaarbaar te houden, zal meer onderhoud nodig zijn. Er is nog onvoldoende zicht op hoe onderdelen van dit zand-delend systeem reageren op de effecten van klimaatverandering. Onduidelijk is ook hoe lang de Waddeneilanden, maar ook de wadplaten en kwelders, mee kunnen groeien met de te verwachten zeespiegelstijging. Dit heeft niet alleen gevolgen voor de waterveiligheid, maar ook voor de natuurwaarden in het gebied.
Deze natuurwaarden staan al onder druk als gevolg van de (cumulatieve) druk van menselijke activiteiten. Dit is voor het Rijk aanleiding tot het opstellen van een Beleidskader Natuur; hierin kunnen extra maatregelen komen te staan om de natuur te verbeteren. 8.2 IJsselmeer
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 44 Als het gaat over groot water dan moeten we ook het IJsselmeer noemen. Dit water, voorheen de brakke en zoute Zuiderzee, veranderde sinds de aanleg van de imposante Afsluitdijk (1932) in een groot zoetwaterbekken. Naast zijn betekenis voor (recreatieve) scheepvaart, recreatie en watergerelateerde bedrijvigheid, is het een belangrijk zoetwaterreservoir en -leverancier voor meerdere provincies, waaronder Fryslân. Als Natura 2000-gebied heeft het IJsselmeer natuurwaarde; tegelijk biedt het ruimte aan bijvoorbeeld windmolens. Het iconische Windpark Fryslân toont de veelzijdigheid van het IJsselmeer. Langs de randen liggen diverse markante historische kustplaatsen, in een fijnmazige dijkzone met sterk wisselende lay-out. In tegenstelling tot de steile kust van Noord-Holland en Flevoland, loopt de Friese IJsselmeerkust flauw af. Er liggen relatief veel buitendijkse gebieden met natuur, recreatie en bedrijvigheid. Hierdoor is de Friese kust gevoelig voor peilfluctuaties in het IJsselmeer. Terwijl in de toekomst het peil meer zal fluctueren en hoger en lager kan worden ten behoeve van het waterbeheer en de zoetwatervoorziening. De Afsluitdijk vormt met zijn strakke dijklichaam, sluizencomplexen en militaire verdedigingswerken in Kornwerderzand (beschermd dorpsgezicht met beschermde onderdelen) een monumentaal complex.
Het is een prominente uiting van de utilitaire waterbouwkunde uit de beginjaren van de vorige eeuw, gelegen tussen twee grote open watervlakten: Waddenzee en IJsselmeer. Van waarde is hier de beleving van het grootschalige waterpanorama, met een lage horizon en veel lucht. In het kader van het project ‘De Nieuwe Afsluitdijk’ wordt sinds 2017 gewerkt aan versterking en vernieuwing van de Afsluitdijk. Met onder meer ruimte voor duurzaamheid en toerisme. Bovendien wordt de dijk versterkt om het land ook in de toekomst tegen zeewater te kunnen beschermen. De IJsselmeerdijk is tegenwoordig een karakteristiek landschapselement. Een onderdeel van ‘De Nieuwe Afsluitdijk’ is de Vismigratierivier, een opzienbarend ingenieurswerk waardoor trekvissen zoals paling, zalm, zeeforel en spiering in de toekomst kunnen migreren tussen het IJsselmeer en de Waddenzee. Dit werk in uitvoering – verwachte oplevering in 2027 – is van historische betekenis voor het IJsselmeer en de Afsluitdijk, en zeker voor natuur en toerisme. Nederland laat hier zien dat kustveiligheid, behoud van zoetwater en natuurherstel kunnen samengaan. Een internationale showcase voor de Nederlandse waterbouw. Het aanzicht van de IJsselmeerkust is beïnvloed door toeristische activiteiten. Zo zijn er nieuwe recreatiegebieden aangelegd, waaronder de Hoalle Poarte in Makkum en It Soal in Workum.
8.3 Ruimtelijk ontwikkelperspectief grote wateren We respecteren de kenmerkende openheid van zowel de Waddenzee als het totale IJsselmeersysteem en we benaderen de opgaven op het niveau van het gehele systeem. Voor de kustzone, zowel de Friese IJsselmeerkust als de Waddenkust, streven we naar zonering op basis van een ritmiek tussen open en bebouwd en tussen rust en reuring (venster-cluster). Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 45 We spannen ons in voor schoon water (verbetering van de waterkwaliteit in IJsselmeer en Waddenzee) en een grotere rijkdom aan planten- en diersoorten in het gebied (biodiversiteit). De Vismigratierivier (VMR) is hierin een belangrijke schakel. We benutten de extra kansen en mogelijkheden die hierdoor ontstaan voor recreatie. Zandwinning in het IJsselmeer, en andere wateren, is voor ons een belangrijk aandachtspunt. We participeren in onderzoekstrajecten rond de toekomstige zandwinlocaties in en nabij Fryslân. Waddenzee Het ruimtelijke beleid rond de Waddenzee is gericht op het behoud van het ecologische functioneren van dit dynamische natuurmonument. Bij alle ontwikkelingen volgen we de zeven vertrekpunten uit de Agenda van het Waddengebied 2050. We behouden en versterken de rijke biodiversiteit van de Waddenzee. We zetten in op flexibel en meebewegend beheer.
We houden sedimentbuffers op peil met zandsuppletie, zodat de kustlijnen, de kwelders en de wadplaten kunnen meegroeien met de zeespiegel. Hiermee behouden we de natuurlijke stormkering en de ecologische rijkdom van het gebied. We adresseren het dilemma van de economische positie van Harlingen in relatie tot de nautische bereikbaarheid van de stad en de vaarroute van het IJsselmeer naar de Noordzee. De toenemende sedimentatie in de Waddenzee zorgt op termijn voor een toename van het onderhoud van de vaargeulen en het openhouden van de haven. We zetten in op vermindering van de impact van het onderhoud van de vaargeulen naar de eilanden op de natuurwaarden. Hierbij kijken we breed, van vaartuigtypen en baggertechnieken tot ligging van vaargeulen en vertrek- en aanlandplekken. Voor de vaarverbinding naar Ameland doen we hier momenteel onderzoek naar. Het unieke karakter van de Waddenzee (UNESCO Werelderfgoed) blijft leidend: natuurlijke en landschappelijke waarden krijgen voorrang en andere functies zijn alleen mogelijk indien verenigbaar met de natuur. We zijn terughoudend met ingrepen in dit kwetsbare systeem. Zo vinden we diepe delfstofwinning (gas) onder de Waddenzee en - eilanden ongewenst, om bodemdaling en milieuschade te voorkomen. Voor de bestaande zoutwinning houden we de komende jaren de vinger aan de pols.
Voor de aanlanding van windenergie, opgewekt op de Noordzee, heeft een route oostelijk van de Nederlandse Waddeneilanden onze voorkeur. Maritieme archeologie die bedreigd wordt door erosie en menselijk handelen – denk met name aan vrijspoelende scheepswrakken – gaan we beter beschermen. Hogere temperaturen en veranderende zoutbalansen leiden tot verschuivingen in de soorten in de Waddenzee. Dit is een belangrijk punt van zorg. Samen met waterdeskundigen en marien ecologen monitoren we deze ontwikkeling en anticiperen we op mogelijke gevolgen. Het Waddengebied is een economische schakel in de kust- en zeevisserij. We ondersteunen de visserijsector in haar transitie naar een duurzame toekomst, in balans met natuurherstel, waterkwaliteit en klimaatadaptatie. IJsselmeer Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 46 Voor het IJsselmeer streven we naar een toekomstbestendig watersysteem, met het oog op zowel de zoetwatervoorziening als de veiligheid van de Friese kust – een kust met relatief veel buitendijkse functies. Voor het water en de kustzone werken we samen met het Rijk, gemeenten, het waterschap en beheerders aan oplossingen voor waterveiligheid, voldoende zoetwater, klimaatadaptatie, natuurontwikkeling, waterkwaliteit, energieproductie, visserij, toerisme en recreatie.
De fijnmazige en afwisselende kustrand houden we herkenbaar, inclusief de groene dijken, havens en andere kenmerkende artefacten met een cultuurhistorische, maritieme of waterstaatkundige betekenis. Waarschijnlijk na 2050 zal het peil van het IJsselmeer meer fluctueren. Dit zal gevolgen hebben voor buitendijkse functies zoals natuur, recreatie en bedrijvigheid. We zullen met het Rijk, als bevoegd gezag voor het IJsselmeerpeil, en met betrokken gemeenten en Wetterskip Fryslân, bekijken wat dit betekent voor deze functies. En bekijken welke aanpassingen eventueel nodig zijn. Ook zijn we met het Rijk in gesprek over de verdeling van zoetwater tijdens droge perioden (invulling van de verdringingsreeks). We respecteren de Afsluitdijk als kenmerkend iconisch ingenieurswerk, onder het motto ‘spectaculaire eenvoud’. Het werk aan ‘De Nieuwe Afsluitdijk’, inclusief de Vismigratierivier, wordt voortgezet en na voltooiing afgerond. Ook nemen we de beoogde verbreding van de sluis in Kornwerderzand – eveneens een onderdeel van ‘De Nieuwe Afsluitdijk’ – ter hand. Deze verruiming moet ervoor zorgen dat IJsselmeerhavens in onze en andere provincies bereikbaar worden voor grotere schepen. Door de komst van een verruimde sluis, nieuwe bruggen, de Vismigratierivier en het Afsluitdijk Wadden Center kan Kornwerderzand uitgroeien tot een toeristische en recreatieve trekpleister.
We ondersteunen de visserijsector in haar transitie naar een duurzame toekomst, in balans met natuurherstel, waterkwaliteit en klimaatadaptatie. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 47 H9. Dynamiek en synergie in de uitnodigingszones stedelijk De steden van het Fries Stedelijk Netwerk (Leeuwarden, Drachten, Sneek, Heerenveen) vormen de zwaartepunten van bedrijvigheid, kennisclusters, onderwijs en dienstverlening. Inclusief een hoog en divers voorzieningenniveau. Ze zijn daarmee voor heel Fryslân van grote betekenis. In de Nota Ruimte is dit stedelijk netwerk ook als zodanig aangewezen, in samenhang met een mogelijke corridorfunctie tussen de Randstad en Midden- en Oost-Europa. We willen de economische en sociaal-culturele verbindingen en de kennis- en informatiestromen tussen de vier steden in het netwerk intensiveren. Niet alleen omdat ze op die manier hun (inter)nationale positie kunnen versterken, maar ook om de Friese economie aan te jagen en verbreden ten bate van heel Fryslân. Betrokken gemeenten stemmen de stedelijke ontwikkelingen op elkaar af, zodat deze elkaar aanvullen en versterken. Maar ook om het Fries Stedelijk Netwerk gezamenlijk stevig op de kaart te zetten. De steden zetten daarbij in op de eigen sterke punten: Leeuwarden is de historische en culturele hoofdstad van Fryslân, en centrum voor economie, onderwijs, gezondheidszorg en cultuur.
Samen met Groningen–Assen heeft de stad een centrale functie in Noord-Nederland.De stad heeft vooral een sterke positie op het gebied van kennis (hogescholen, Campus Fryslân), watertechnologie, (Wetsus, watercampus), energie (Energiecampus), agrofood (Dairy Campus) en multimedia; Drachten is een economische ontwikkelkern in het oosten van Fryslân, strategisch gelegen aan de A7 en op relatief korte afstand van economische centra buiten Fryslân. Drachten heeft vooral een sterke positie op het gebied van hoogwaardige maakindustrie (Innovatiecampus), logistiek en distributie; Sneek is een watersportstad met een sterk maritiem cluster van jachtbouw en aanverwante vormen van watergebonden bedrijvigheid, gekoppeld aan de positie als (water)recreatiestad in het hart van het Friese merengebied; Heerenveen, strategisch gelegen aan de A7 en A32, is vooral bekend als sportstad, maar heeft ook een sterke positie op het gebied van circulaire materialen (o.a. circulaire plastics), zuivelindustrie, logistiek en distributie. De vitale regiosteden Harlingen en Dokkum hebben qua bedrijvigheid, werkgelegenheid en voorzieningen belangrijke regionale functies: Harlingen is strategisch gelegen aan het Van Harinxmakanaal en de Waddenzee.
De stad heeft, naast het historische centrum, vooral een sterke positie als zeehaven, met veerverbindingen met Vlieland en Terschelling, haventerreinen en watergebonden bedrijvigheid; Dokkum is het stedelijk centrum voor werk, verzorging en voorzieningen in Noordoost-Fryslân. Dokkum is bovendien een toeristische parel met z’n authentieke, historische binnenstad en vestingwerken. Compleet netwerk We kunnen het Fries Stedelijk Netwerk en beide regiosteden niet los zien van het omliggende platteland met zijn regiokernen en dorpen. Hier huizen van oudsher veel Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 48 innovatieve clusters van MKB-bedrijven. Zij vervolmaken Fryslân tot een vitale, goed verbonden en aantrekkelijke provincie waar het goed wonen, werken, investeren en leven is. Maar ook tot een provincie met brede welvaart die we willen behouden en waar mogelijk versterken. Dat kan alleen door slim te investeren in een toekomstbestendige, circulaire economie; afgestemd op zowel de netwerken en andere omgevingsfactoren als de mogelijkheden die bodem en water bieden. Uitnodigingszones stedelijk We bouwen voort op de aanwezige kwaliteiten van het netwerk van steden, regiokernen en dorpen. Bijvoorbeeld door bovenregionale, stuwende bedrijvigheid vooral te koppelen aan de zones rondom het Fries Stedelijk Netwerk.