bijlage 1c - POVI deel C - GEBIEDSGERICHTE VERDIEPING - GS vastgesteld 18-8 - schoon
Tekst van het document
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 1 foelylijngroenfFIn werkenber Fryslân, klear foar de takomst A. Visie B. Thematische verdieping C. Gebiedsgerichte verdieping D. Kaartenboek E. Bijlagen (Nog defintief titelblad toevoegen) Augustus 2026 Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 2 Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 3 Leeswijzer Omgevingsvisie De totale provinciale Omgevingsvisie bestaat uit vijf delen: A. Visie (inhoudelijk en sturingsfilosofie) B. Thematische Verdieping C. Gebiedsgerichte Verdieping D. Kaartenboek E. Bijlagen Het deel Visie schetst het hoofddoel waar we voor gaan, de uitdagingen waar we voor staan, de ambities die we hebben en hoe we daar invulling en sturing aan willen geven. Dit afgeronde deel geeft op hoofdlijnen de inhoud weer. Het deel Visie sluit af met de sturingsfilosofie en benoemt provinciale rollen en taken, de gewenste samenwerking en het instrumentarium dat ingezet kan worden bij de uitvoering van plannen. In het deel Thematische Verdieping gaan we – aan de hand van thema's - nader in op de in de Visie aangegeven ambities/bewegingen. Binnen de thema's worden uitgangsituaties, opgaven, doelen en oplossingsrichtingen beschreven. Ook geven we aan waar er raakvlakken liggen met andere thema’s. We kijken en zoeken binnen de fysieke leefomgeving immers naar integrale oplossingen.
In het deel Gebiedsgerichte Verdieping beschrijven we hoe de bewegingen, doelen en thema's uitwerken in acht Friese regio's en in zeven zogenaamde uitnodigingszones. De ondersteunende kaartbeelden en bijlagen vormen de overige delen. Voor u ligt het deel Gebiedsgerichte Verdieping Leeswijzer Gebiedsgerichte Verdieping Dit deel Gebiedsgerichte Verdieping beschrijft hoe de bewegingen, de doelen en de thema’s hun uitwerking kunnen krijgen in acht Friese regio’s én in zeven zogenaamde uitnodigingszones. We sluiten aan bij de vaker gehanteerde gebiedsindeling: Oostergo, Westergo, Het Lage Midden, Gaasterland, Wadden, IJsselmeer/Waddenzee, Noordelijke Wouden en Zuidelijke Wouden. Voor elk gebied beschrijven we het profiel om vervolgens een perspectief te schetsen van hoe deze provinciale Omgevingsvisie gestalte kan krijgen in elk gebied. Op het Fries Stedelijk Netwerk en de uitnodigingszones rond de steden gaan we vervolgens nog afzonderlijk in. Met de term uitnodigingszone introduceren we een nieuw concept. In deze zones komen meerdere opgaven samen. Nóg meer dan voor andere gebieden, geldt in de uitnodigingszones dat we als provincie niet bepalen welke ruimtelijke oplossingen we vinden en hoe we die vorm geven. We nodigen de gemeenten en andere betrokkenen nadrukkelijk uit om samen om tafel te gaan en initiatief te tonen.
Voorafgaand aan de planvorming stemmen we met elkaar de rollen af. Daarmee geven we de samenwerking vorm die aan de uitnodigingszones inhoud moet geven. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 4 Inhoudsopgave – Gebiedsgerichte Verdieping Inleiding ......................................................................................................................................... 5 H1. Westergo: Wadden- en Waterpoort en vruchtbare grond ...................................................... 8 1.2 Ruimtelijk ontwikkelperspectief .......................................................................................... 8 H2. Oostergo: Motor van circulaire agro-economie .................................................................... 14 2.1 Ruimtelijk ontwikkelperspectief ........................................................................................ 14 H3. Noordelijke Wouden: Coöperatieve regio als merk .............................................................. 18 3.1 Ruimtelijk ontwikkelperspectief ........................................................................................ 18 H4. Zuidelijke Wouden: Topnatuur in een vitale regio ................................................................ 22 4.1 Ruimtelijk ontwikkelperspectief ........................................................................................ 22 H5.
Gaasterland: De landgoedtuin van Fryslân .......................................................................... 27 5.2 Ruimtelijk ontwikkelperspectief ........................................................................................ 28 H6. Het Lage Midden: het verhaal van het water en het veen .................................................... 31 6.1 Profiel ............................................................................................................................... 31 6.2 Ruimtelijk ontwikkelingsperspectief ................................................................................. 32 H7. Waddeneilanden: Proeftuinen voor zelfvoorzienende gemeenschappen ............................ 37 7.1 Profiel ............................................................................................................................... 37 7.2 Ruimtelijk ontwikkelingsperspectief ................................................................................. 38 H8. Grote wateren: Waddenzee en IJsselmeer .......................................................................... 43 8.1 Waddenzee ...................................................................................................................... 43 8.2 IJsselmeer ........................................................................................................................
43 8.3 Ruimtelijk ontwikkelperspectief grote wateren ................................................................. 44 H9. Dynamiek en synergie in de uitnodigingszones stedelijk ..................................................... 47 Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 5 Inleiding Als logisch vervolg op de thematische verdieping in het voorgaande deel van deze Omgevingsvisie, geven we in dit deel, zoals de titel al aangeeft, een beschrijving op gebiedsniveau, overal waar dat relevant is. Daarbij maken we gebruik van de lagenbenadering, die het systeem van het landschap inzichtelijk maakt. De gekozen gebiedsindeling sluit goed aan bij de bewegingen 1 en 2 (landbouw, bodem, water, natuur en klimaatadaptatie). Daardoor kunnen deze thema's per gebied uitgebreider worden uitgewerkt. Voor de bewegingen 3 en 4 is een gebiedsgerichte uitwerking minder bepalend. Daarom zijn deze thema's op hoofdlijnen in de gebiedsbeschrijvingen opgenomen. Naast deze gebiedsindeling zijn er andere organisatorische indelingen, waarbinnen we met gemeenten o.a. regionale afspraken maken over woningbouw, bedrijventerreinen e.d; deze indelingen en systematiek van werken blijven bestaan. Bij de uitwerking van de thema's in verschillende programma's wordt waar nodig gebruik gemaakt van een eigen gebiedsindeling. In ons omgevingsbeleid maken we afwegingen op basis van de drie lagen.
De ondergrond (water- en bodemsysteem) vormt het fundament waarop onze leefomgeving is gebouwd en functioneert. De mogelijkheden en beperkingen van die ondergrond werken vervolgens door in de middelste laag van netwerken (infrastructuur) en de bovenste laag van bebouwing en landgebruik. Tegelijkertijd heeft de middelste laag een eigen dynamiek en ontwikkellogica; netwerken voor energie, economie en mobiliteit zijn daarmee niet alleen volgend, maar ook sturend in ruimtelijke keuzes. Ook de structuur van dorpen en steden heeft invloed op keuzes over het ruimtegebruik en ruimtelijke ontwikkelingen. Zo is er sprake van een voortdurende wisselwerking tussen de lagen op verschillende schaalniveaus. Acht gebieden De ondergrond bepaalde in Fryslân lange tijd de ontwikkeling van de provincie. Het bouwen op de hogere zandgronden en het optrekken van nederzettingen op terpen zijn daar historische voorbeelden van. Hetzelfde geldt voor de teelt van pootaardappelen op vruchtbare kleigronden en het ontstaan van de weidegebieden op het veen. Door dijken aan te leggen, polders te ontwateren en kunstmest te gebruiken, hebben wij water en bodem – en daarmee het landschap – steeds meer naar onze hand kunnen zetten. Dit bracht ons veel, maar levert ook problemen op.
Versterkt door de klimaatverandering is de huidige inrichting van – en onze omgang met – het water- en bodemsysteem niet langer toekomstbestendig. Daarmee is het leefbaar houden van onze leefomgeving een urgente opgave die vraagt om een ruimtelijke herijking en mogelijke herinrichting en herverdeling van diezelfde leefomgeving. Door daar per gebied richting aan te geven, kunnen we met de Omgevingsvisie beter inspelen op de specifieke situatie in – en mogelijkheden van – betreffend gebied. Daarmee bieden we per gebied een richtinggevend kader voor maatwerk. In Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 6 samenspraak met gebiedspartijen, inwoners en bedrijven, komen we zo samen tot oplossingen die aansluiten op de regionale kenmerken en kwaliteiten. Op grond van de grondsoort, water- en bodemsysteem en verschillen in sociaaleconomische structuur, ontsluiting, bewoningsgeschiedenis en natuur- en landschapswaarden komen we tot acht verschillende gebieden. We beschrijven per gebied de voornaamste, richtinggevende kenmerken en waarden. Dat doen we ook voor de steden, de regiokernen en de dorpen. Ook zoomen we vervolgens apart in op de uitnodigingszones van de stedelijke gebieden. Uiteraard staan de gebieden niet opzichzelf. Er zijn sterke samenhangen tussen de gebieden.
Niet alleen wat betreft het water-en bodemsysteem, natuur en landschap, maar ook qua ontsluiting, wonen en werken, voorzieningen en energie. Zo is de hydrologie van de Noordelijke en Zuidelijke Wouden nauw verweven met de condities in Het Lage Midden. En bestaan er sterke sociaaleconomische verbanden tussen Oostergo en de Noordelijke Wouden en tussen Westergo en Het Lage Midden; de woon-werk relaties vanuit de steden overschrijden sowieso veel gebiedsgrenzen. Bij het gebiedsgericht werken zal hier rekening mee moeten worden gehouden. De gebieden zijn geen eilanden; veel ontwikkelingen overstijgen deze. Sterke steden en dorpen De kenmerken van de dorpen en steden komen voort uit hun ligging, de daaruit voortvloeiende economische pijlers en de invloed van onder andere historische ontwikkelingen en cultuur. Dit leidde in Fryslân tot een structuur van verspreid liggende nederzettingen met elk een eigen identiteit, schaal en eigen behoeften. In deze Omgevingsvisie onderscheiden we een kernenstructuur met een Fries stedelijk netwerk, een tweetal regiosteden (Dokkum en Harlingen), meerdere regiokernen en tal
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 7 van dorpen. Het is een samenhangende structuur waarin steden, kernen en dorpen elkaar aanvullen en versterken. De diversiteit zorgt voor een robuust netwerk waar de hele provincie van profiteert. Zo liggen er kansen om de concentratie van stedelijke activiteiten te benutten voor de versterking van het voorzieningenniveau in zowel de stedelijke gebieden, de kernen als de dorpen. Economische samenwerking is hierbij van belang. Uitgangspunt is het principe van borrowed size: ook regiokernen en dorpen hebben baat bij de voorzieningen, economische kracht en werkgelegenheid in de nabijgelegen steden. Door de rolverdeling tussen de steden profiteren ze maximaal van agglomeratievoordelen en worden dubbelingen voorkomen. Met het oog op de toekomst fungeert Leeuwarden als grootste stad en primaire schakel in het stedelijk netwerk. Drachten, Heerenveen en Sneek ontwikkelen zich als complementaire steden met een centrumfunctie. De regiokernen zijn geselecteerd op basis van voorzieningenniveau en ruimtelijke spreiding over de provincie. Ze hebben een belangrijke regiofunctie op het gebied van voorzieningen, werkgelegenheid en wonen. De overige dorpen maken het palet compleet met hun eigen identiteit; sterk verbonden met het landschap bieden ze aantrekkelijke en vitale woonplekken.
Uitnodigingszones, stedelijk en landelijk gebied De opgaven waar we voor staan zijn urgent en vragen om actie en versnelling, zowel in het stedelijk als in het landelijk gebied. Als overheden hebben we ook een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de leefomgeving. Dit vergt integraliteit, samenwerking op alle schaalniveaus en inzet van de juiste instrumenten. In de zes uitnodigingszones stedelijk en in de uitnodigingszone landelijk gebied Zuidoost- Fryslân komen veel opgaven samen; deze behandelen we ook in dit gebiedsdeel. Deze uitnodigingszones vormen de start voor een nieuwe aanpak: ze geven aan waar kansen zijn voor samenwerking en afstemming op bepaalde onderwerpen. Kansen die integraliteit bevorderen en ruimtelijk meerwaarde opleveren. Het zijn geen afgebakende ruimtelijke zones. De begrenzing van de uitnodigingszones is indicatief en flexibel; deze kan meebewegen met de voortgang van de samenwerking en met de kansen die zich daarin voordoen, en met nieuwe ontwikkelingen. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 8 H1. Westergo: Wadden- en Waterpoort en vruchtbare grond Het noordwestelijke deel van de provincie duiden we ook wel aan als Westergo. Een gebied met een zeer oud cultuurlandschap. De landbouwgrond is vruchtbaar en de dorpen en steden liggen als compacte, groene bakens in het open landschap.
Fysisch-geografisch (zie CHK, landschapstypenkaart) en cultuurhistorisch gezien, omvat Westergo de volgende regio’s: Noordelijk Westergo/westelijke Bouhoeke: een regio met elkaar afwisselende parallelle kwelderwallen en kweldervlakten; Kleiterpengebied of Greidhoeke: een regio met bochtige slenken, prielen en oeverwallen; Zuidelijk Westergo: een regio bestaande uit klei-op-veengebieden, hempolders en latere droogmakerijen; Noordelijke Middelsee (Het Bildt) en zuidelijke Middelsee: gebieden ontstaan door inpoldering van de Middelsee; Marneslenk: een ingepolderde vroegere zeearm ten zuiden van Harlingen. Met steden als Sneek, Harlingen, Bolsward en Franeker is Westergo historisch en economisch sterk verbonden met zowel het zoete water van de meren en het IJsselmeer als met het zoute water van de Waddenzee. We koesteren de Friese Elfsteden, waarvan de meeste op de klei liggen. Het gebied telt veel beschermde stads- en dorpsgezichten en is rijk aan cultuurhistorie. Denk aan de vele monumentale boerderijen, kerken, staten en stinsen. De in het open landschap gelegen terpen, terpdorpen en boerderijen zijn beeldbepalende elementen. Andere zichtbare elementen zijn bijvoorbeeld de windmolens voor het opwekken van elektriciteit die sinds de jaren tachtig deel uitmaken van het landschap in de Súdwesthoeke (het zuidelijke deel van Westergo, Het Lage Midden en Gaasterland).
De eerste windmolen werd in 1988 in Baburen geplaatst op particulier initiatief. In de jaren daarop verrezen er meer molens en al snel verschenen ook de eerste windturbines langs de kust. Zeer kenmerkend is het windmolenpark op het vasteland bij de kop van de Afsluitdijk (Nij Hiddum-Houw). Windmolens zijn vanaf grote afstand te zien en maken onderdeel uit van de beleving van het open weidelandschap. Na afsluiting van de Zuiderzee (1932) kwamen zandplaten langs de Friese kust droog te liggen. Tegenwoordig zijn dit beschermde natuurgebieden. Ze zijn rijk aan unieke flora en fauna. Een mooi voorbeeld hiervan is de Makkumerwaard. De landbouw draagt bij aan de weidse en open structuur in het gebied. 1.2 Ruimtelijk ontwikkelperspectief Westergo bouwt – net als Oostergo – aan een duurzame en circulaire landbouw, met aandacht voor klimaatadaptatie en biodiversiteit; samenwerking tussen de akkerbouw op de kwelderruggen en de melkveehouderij op de overige gronden bevordert dit. Er wordt ingezet op synergie tussen de kennisinstellingen van de stad en de praktijkervaringen in
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 9 het landelijk gebied. Tegelijk positioneert Westergo zich, met de maritieme en circulaire haven van Harlingen en de Maritieme Academie, als een internationale waddenpoort die deel uitmaakt van de North Sea – Baltic corridor. Dragers Het stelsel van historische steden en waterwegen vormt de drager van een krachtig toeristisch-economisch netwerk. De nederzettingen, dorpen, steden en buurtschappen in Westergo vertellen het verhaal van het leven met de zee. Gelegen op kwelderruggen en/of terpen, meestal met een vrij compacte stedenbouwkundige structuur, hebben zij allemaal een eigen silhouet. Kenmerkend is het contact met het omliggende landschap, door de situering van de kerk, een kaatsveld, een stinzenpark, eendenkooi of kerkenpad. De terpen, terpdorpen en beschermde stads- en dorpsgezichten zijn hecht met het gebied verbonden. Oude laagtes, kweldervlakten, restanten van prielen en geulen benutten we om het gebied klimaatbestendig te maken. Een voorbeeld hiervan is het overloop aan de Roptafeart, aangelegd in het kader van de gebiedsontwikkeling Franekeradeel-Harlingen. Water en bodem De noordelijke zeekleizone kampt zowel in Westergo als in Oostergo met verzilting. De bodemdaling, mede als gevolg van zout- en gaswinning, versterkt dit; deze daling heeft ook gevolgen voor funderingen en voor het watersysteem.
Voor schade aan funderingen bestaan afzonderlijke schadeprocedures. Voor de effecten op het watersysteem heeft in Noordwest-Fryslân een gebiedsproces plaatsgevonden. In de komende tien tot twintig jaar kan doorspoelen van het systeem, met zoet water, de verzilting van het oppervlaktewater tegengaan. Wel zal er in de toekomst, door klimaatverandering, vaker een tekort aan IJsselmeerwater zijn, wat het doorspoelen bemoeilijkt. Om verzilting van het bovenste grondwater te beperken, werken we op de langere termijn in de akkerbouwzone toe naar vitalere bodems en het behoud van zoetwaterlenzen. Waterpeilmaatregelen vragen een gebiedsgerichte afweging. Aanvullend kan verzilting beperkt worden door bijvoorbeeld de aanleg van anti- verziltingsdrainage, peilgestuurde drainage, lokale wateropslag, aangepaste perceelsinrichting en gerichte zoetwatermaatregelen; de effectiviteit is gebieds- en bedrijfsafhankelijk en vergt maatwerk. De grondgebruiker is daarin zelf aan zet. Op de lange termijn zijn de gevolgen van verzilting mogelijk niet meer overal te voorkomen. De teelt van gewassen die beter bestand zijn tegen verzilting kan een oplossing bieden. Op bedrijfsniveau kan ook het ondergronds opslaan van zoet water soelaas bieden. Op het gebied van de waterkwaliteit en biodiversiteit kan een sprong voorwaarts worden gemaakt.
De beste kansen liggen in het instellen van hogere waterpeilen in de slenken die hier van oudsher liggen, in combinatie met weidevogelbeheer. Waar mogelijk ontstaan in het waterbeheer grotere eenheden met hetzelfde waterpeil, waardoor er meer diversiteit in natte en droge gronden ontstaat. Natuur en biodiversiteit Het open kustlandschap van Westergo grenst aan het Natura 2000-gebied en Unesco Werelderfgoed Waddenzee. Deels is het oude reliëf van kwelderruggen en slenken herkenbaar, net als de voormalige Middelsee en de meer dan duizend jaar oude Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 10 kruidenrijke Slachtedyk. Voor het versterken van de biodiversiteit liggen er veel kansen voor kruidenrijke akkers en graslanden, weide- en akkervogels. In delen van Westergo wordt de inzet voor weidevogels mede vorm gegeven via het Aanvalsplan Grutto. Ook dragen de vele historische landschapselementen zoals keringen, terpen, eendenkooien, boomgaarden en stinzenparken hun steentje bij aan de biodiversiteit. Ook zoet-zoutovergangen geven de biodiversiteit een impuls. Deze zijn ecologisch vooral kansrijk in de buitenste kustzone; zorgvuldigheid is vereist op locaties waar de kans op verdergaande verzilting van productieve akkerbouwgronden toeneemt. Cultuurhistorische sporen Westergo heeft een rijke cultuurhistorie, waarvan terpen, oude dijken en stadjes en dorpen zichtbare sporen vormen.
We zorgen ervoor dat klimaatmaatregelen het historische landschap zoveel mogelijk leesbaar houden. Bijvoorbeeld: bij het verbreden van watergangen of aanleggen van retentiegebieden houden we rekening met de historische verkaveling en oude structuren – denk aan dijken en terpen. Door modern waterbeheer te combineren met respect voor het verleden, beschermen we de identiteit van het kleigebied. Dit oude agrarische cultuurlandschap ademt geschiedenis. Die lees je onder meer af aan de kronkelige loop van wegen, de afwisseling van regelmatige en onregelmatige verkavelingen, de aanwezigheid van (voormalige) dijken en waterlopen en de ligging van dorpen en steden als oriëntatiepunten in het landschap. De grootschalige openheid gaat samen met fijnmazige cultuurhistorische dichtheid. Bij ontwikkelingen vragen we dan ook de identiteitsdragers als onderlegger te gebruiken. Behoud en het weer terugbrengen van greppelland of kruinige percelen, in combinatie met kruidenrijk grasland, draagt bij aan het vitaal houden van de bodem, het vasthouden van zoet water, het versterken van de biodiversiteit, het vastleggen van CO 2 en aan een aantrekkelijk landschap. Economie en energie Westergo is één van de belangrijke Friese landbouwgebieden. Er wordt op efficiënte en innovatieve wijze hoogwaardige zuivel geproduceerd.
We zetten in op doorontwikkeling van de melkveehouderij door kringlopen verder te sluiten en daarmee de efficiëntie te verhogen. Ten aanzien van het sluiten van kringlopen liggen er regionale kansen voor samenwerking tussen akkerbouw en veeteelt, maar ook voor verbreding van de bedrijfsvoering met groenblauwe diensten, mestvergisting en korte ketens. Boeren doen veel aan weidevogelbeheer met ondersteuning vanuit het ANLb. De kleigrond is zeer geschikt voor akkerbouw. Er wordt onder andere pootgoed geteeld dat bij draagt aan (inter)nationale voedselzekerheid en innovatiekracht. Vanwege de belangrijke landbouwfunctie van dit gebied, zullen we aan de hand van het afwegingskader voor de landbouwhoofdstructuur, zorgvuldig afwegen of – en waar – landbouwgronden nodig zijn voor woningbouw, bedrijvigheid en energie. Het zoeken naar combinaties en meervoudig ruimtegebruik maakt hier onderdeel van uit. De landbouw draagt bij aan de weidse en open structuur in het gebied. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 11 Qua duurzame energie stimuleren we de sanering van turbines van dertig jaar en ouder die in dit gebied in groten getale aanwezig zijn. Op de langere termijn is de elektrificatie van de waddenveren een aandachtspunt in relatie tot de opwekking van duurzame energie in dit gebied. Ook andere sectoren vragen aandacht.
Denk aan de circulaire, maritieme en recreatieve sectoren met Sneek als koploper op het gebied van duurzame watersport. Harlingen als waddenfront heeft een belangrijke functie als multimodaal overslagpunt, nabij de zeehaven. Samen met Franeker kan Harlingen deze positie verstevigen. Aandachtspunt is wel de toename van sediment in de haven. Dat vraagt op termijn meer onderhoud. Ontsluiting Een fijnmazig routenetwerk zorgt voor ruimere mogelijkheden om het landschap te beleven en om te bewegen, te sporten en te ontmoeten. In het kleigebied kunnen we dit netwerk versterken met bijvoorbeeld de aanleg van boerenlandpaden. Routenetwerken verbinden kernen en voorzieningen. Zo kunnen ze langs bezienswaardigheden, horeca en rust- en informatiepunten leiden. Gekoppeld aan verblijfsrecreatie maken ze het voor bezoekers gemakkelijker en aantrekkelijker om het gebied te verkennen. Om verstoring in kwetsbare perioden zoveel mogelijk te voorkomen, wordt er bij aanleg en openstelling rekening gehouden met aanwezige soorten (zoals reeën, hazen en vogels). Leefbaarheid en bereikbaarheid zijn onderling hecht verbonden. In deze regio voorzien we op een aantal plekken in mobiliteitshubs om basisvoorzieningen voor iedereen bereikbaar te houden. Aandachtspunt in dit verband is ook de provinciale weg N354. Deze stroomweg voldoet straks niet meer aan de eisen die het Rijk stelt.
Afwaardering of aanpassing van de weg is daarmee aan de orde, met maatregelen voor een betere verkeersveiligheid en doorstroming. Dijkversterkingen en de toekomst Langs de IJsselmeer- en Waddenkust werken we samen met het Rijk en Wetterskip Fryslân aan een integrale aanpak voor waterveiligheid. Benodigde dijkversterkingen koppelen we waar mogelijk aan natuurverbetering (bloemrijke dijken, nieuwe natuurgebieden of slenken langs de dijk), recreatie (bijvoorbeeld nieuwe fiets- of wandelpaden op dijken), waterkwaliteit en landbouw. De versterking tussen Koehoal en Lauwersoog zorgt ervoor dat de waddendijk op dit tracé vanaf 2027 weer vijftig jaar op sterkte is. Later dit decennium start de aanpak van de dijk tussen Koehoal en Zurich. De zeespiegelstijging – en meer extreme weersomstandigheden – vragen richting toekomst ruimte en slimme oplossingen. Richting de toekomst verkennen we met het Rijk hoe om te gaan met de veranderingen in het peilbeheer van het IJsselmeer. Dit is nodig met het oog op voldoende zoetwateraanvoer tijdens droge perioden en het beter verdelen van zoetwater bij schaarste, zodat het kleigebied voldoende water houdt. We kijken daarbij bijvoorbeeld ook naar de gevolgen voor de buitendijkse functies (natuur, recreatie, bedrijvigheid). Via het Programma Versterking Friese IJsselmeerkust creëren we klimaatbestendige landschappen langs de kust.
Stedelijke kernen Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 12 Sneek is in dit gebied als stedelijk centrum onderdeel van het Fries Stedelijk Netwerk. Harlingen is in dit gebied de regiostad. Voor de uitwerking hiervan, al of niet met naastgelegen regiokernen, wordt verwezen naar hoofdstuk 9 waar ingegaan wordt op Uitnodigingszones stedelijk gebied. Regiokernen Franeker Franeker heeft samen met het nabijgelegen Harlingen een belangrijke woon-, werk en verzorgingsfunctie voor Noordwest Fryslân; in hoofdstuk 9 over de uitnodigingszones stedelijk gaan we nader in op deze betekenis en op de ontwikkelingen in en rond Harlingen en Franeker. Bolsward Bolsward kan zich ontwikkelen tot een energieneutrale woonstad met regionale uitstraling, terwijl Sneek de rol van centrumstad vervult. Samen vormen ze een complementair duo dat Súdwest-Fryslân positioneert als duurzame en aantrekkelijke regio, met een gunstige ligging ten opzichte van de Randstad. Door samenwerking rond waterstof, circulaire economie en energietransitie kan een regionaal kennis- en bedrijvencluster ontstaan rond Bolsward. Sint Annaparochie Regiokern Sint Annaparochie kan zich verder ontwikkelen als vitale kern in de gemeente Waadhoeke, met nadruk op woningbouw, centrumvernieuwing, regionaal gebonden bedrijvigheid, en een veilige, aantrekkelijke inrichting van de openbare ruimte.
Om haar positie te behouden en te versterken wordt ingezet op een mix van betaalbare woningen en gemengde bedrijvigheid, een toekomstbestendig centrum en adequate voorzieningen. Door de aanleg van de Noordwesttangent en de Haak om Leeuwarden is de ontsluiting van het dorp verbeterd. Workum Workum is één van de elf Friese steden, met een aantrekkelijk historisch centrum en ligging aan het IJsselmeer. Daarmee is Workum van recreatieve betekenis. In deze regiokern zetten we in op de woningbouw, met een zuidelijke uitbreiding met nieuwe woningen voor starters, jongeren en ouderen. Dit onderdeel van de Friese regionale woondeal moet het tekort aan betaalbare woningen verlichten. Overall is het perspectief gericht op brede welvaart: een kern waar het goed wonen, werken en recreëren is. En een kern die een verzorgings- en werkgelegenheidsfunctie heeft voor de regio. Makkum Makkum heeft naast maritieme bedrijvigheid een belangrijke recreatiefunctie. Het ontwikkelperspectief van deze regiokern is gericht op het benutten van de unieke ligging aan de IJsselmeerkust, de historische identiteit als visserij- en havenstad en de rol als toeristische trekpleister binnen Súdwest-Fryslân. Makkum kan zich ontwikkelen als een levendige kustkern waar wonen, werken (maritieme bedrijvigheid), toerisme en cultureel erfgoed elkaar versterken.
Het erfgoed van Makkum – aardewerk, vissersgeschiedenis, monumentale panden – maakt het dorp onderscheidend. Overige dorpen Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 13 Dorpen als Berltsum en Tzummarum ademen nog echt de sfeer van (terp)dorpen op de klaai, waar ‘Frysk wenjen’ samengaat met authentiek landelijk wonen. Voldoende woningen en een goede bereikbaarheid zijn belangrijk ingrediënten van de leefbaarheid, met name om jonge mensen aan deze en andere dorpen te blijven binden. Dorpen in de nabijheid van het Fries Stedelijk Netwerk kunnen hun positie als aantrekkelijke woonkern versterken. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 14 H2. Oostergo: Motor van circulaire agro-economie Aan de oostzijde van de voormalige Middelsee, en ten noorden van de zandgronden van de Noordelijke Wouden, ligt het kleigebied Oostergo. De kleiband van Oostergo strekt zich uit van Jirnsum in het zuiden, via Leeuwarden en Stiens naar het noorden. De landschappelijke zonering van dit deelgebied is tamelijk overzichtelijk. Op de kwelderwal, die ten noorden van Leeuwarden in een kromming tot iets voorbij Ternaard loopt, liggen enkele van de oudste Friese terpdorpen. Op de lichte kleigronden overheerst de akkerbouw. Omwille van de afwatering zijn hier veel akkers bolvormig aangelegd, als zogenoemde kruinige percelen.
Het kleigebied is een oud gebied waar de geschiedenis nog herkenbaar aanwezig is. De landbouwgrond is vruchtbaar en de dorpen en steden liggen, net als in Westergo, als compacte, groene bakens in het open landschap. Dokkum heeft een belangrijke functie als regiostad, met een vrij groot verzorgingsgebied dat zich uitstrekt tot de Waddeneilanden Ameland en Schiermonnikoog. De komst van De Centrale As (N356) heeft een positief effect gehad op de economische ontwikkeling, bereikbaarheid en leefbaarheid in deze regio. Het Lauwersmeergebied (Natura 2000- gebied en Nationaal Park) is van grote natuurwaarde. Hetzelfde geldt voor Noard Fryslân Bûtendyks dat onderdeel is van Natura 2000-gebied de Waddenzee. Weidevogelgebieden en ganzenfoerageergebieden laten zien dat het verweven van landbouw en natuur kansen biedt. 2.1 Ruimtelijk ontwikkelperspectief In Oostergo gaat veel aandacht uit naar de landbouw van de toekomst, met verminderde emissies, gesloten kringlopen en nieuwe eiwitbronnen. Het gebied heeft een voorbeeldfunctie als het gaat om duurzame en circulaire landbouw. Hier komen agrarische innovaties en duurzaamheidsambities samen. Dokkum zet in op versterking van zijn verzorgingsfunctie voor het Waddengebied en heeft hierin een sleutelrol door zijn verbinding met de regio. Ruimte voor water en groen heeft de stad klimaatadaptief gemaakt.
Water en bodem De noordelijke zeekleizone kampt zowel in Westergo als in Oostergo met verzilting; de bodemdaling, mede als gevolg van gaswinning, versterkt dit proces. In de komende tien tot twintig jaar kan doorspoelen van het systeem, met zoet water, de verzilting van het oppervlaktewater tegengaan. Wel zal er in de toekomst, door klimaatverandering, vaker een tekort aan IJsselmeerwater zijn, wat het doorspoelen bemoeilijkt. Om verzilting van het bovenste grondwater te beperken, werken we in de akkerbouwzone op de langere termijn toe naar meer vitale bodems en behoud van zoetwaterlenzen. Waterpeilmaatregelen vragen een gebiedsgerichte afweging. Aanvullend kan verzilting beperkt worden door bijvoorbeeld de aanleg van anti- verziltingsdrainage, peilgestuurde drainage, lokale wateropslag, aangepaste perceelsinrichting en gerichte zoetwatermaatregelen; de effectiviteit is gebieds- en bedrijfsafhankelijk en vergt maatwerk. De grondgebruiker is daarin zelf aan zet. Op de
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 15 lange termijn zijn de gevolgen van verzilting mogelijk niet meer overal te voorkomen. De teelt van gewassen die beter bestand zijn tegen verzilting kan een oplossing bieden. Op bedrijfsniveau kan ook het ondergronds opslaan van zoet water soelaas bieden. Verbetering van het water- en bodemsysteem en verduurzaming in de landbouw gaan hand in hand met het vergroten van de biodiversiteit. Het inzetten van groenblauwe dooradering – en maatregelen ten behoeve van de Kaderrichtlijn Water – moeten in dit agrarisch cultuurlandschap zorgen voor een sprong voorwaarts als het gaat om het vergroten van biodiversiteit en verbeteren van de waterkwaliteit. In het Lauwersmeergebied komen de natuur- en wateropgaven samen. Het Lauwersmeer is de belangrijkste afvoerroute voor water uit Fryslân. Zeespiegelstijging gecombineerd met overvloedige neerslag en harde wind uit het zuidwesten, leidt in het Lauwersmeer en Noordoost-Fryslân vaker tot langere perioden met hoogwater, vooral in de winter. Hierdoor kan er vanuit Fryslân, via het Lauwersmeer, minder water (onder vrij verval) afgevoerd worden; in extreme situaties geeft dit wateroverlast. Een belangrijk vraagstuk is, hoe we deze verbinding doelmatig kunnen versterken, met oog voor de afwatering van Fryslân en Groningen en de agrarische bedrijfsvoering.
Het Lauwersmeer vormt tevens een verbindende schakel tussen Waddenzeenatuur en het binnenland. Natuur en biodiversiteit Het open kustlandschap van Oostergo grenst aan het Natura 2000-gebied de Waddenzee. Voor het versterken van de biodiversiteit, liggen er veel kansen voor kruidenrijke akkers en graslanden, weide- en akkervogels. In delen van Oostergo wordt via het Aanvalsplan Grutto gewerkt aan de versterking van weidevogelgebieden. Ook dragen de vele historische landschapselementen zoals keringen, terpen, eendenkooien, boomgaarden en stinzenparken hun steentje bij aan de biodiversiteit. Ook zoet-zoutovergangen kunnen de biodiversiteit een impuls geven. Deze zijn ecologisch vooral kansrijk in de buitenste kustzone; zorgvuldigheid is vereist op locaties waar de kans op verdergaande verzilting van productieve akkerbouwgronden toeneemt. Landbouw De landbouw is en blijft een belangrijke economische drager in het gebied. De sector zal wel moeten anticiperen op veranderende bodemomstandigheden en de beschikbaarheid van zoetwater. Net als Westergo speelt in Oostergo de voedselproductie een belangrijke rol met hoogwaardige teelten, kennis en innovatie die bijdragen aan (inter)nationale voedselzekerheid. Naast met name de pootaardappelenteelt zijn er goede mogelijkheden voor de melkveehouderij en de ontwikkeling van teelten die beter bestand zijn tegen zilte omstandigheden.
Voor het beter sluiten van kringlopen zijn er kansen voor uitwisseling van mest en voer tussen melkveehouders en akkerbouwers. Ook zijn er mogelijkheden voor verbreding van de bedrijfsvoering met groenblauwe diensten, mestvergisting en korte ketens. Boeren doen veel aan weide- en akkervogelbeheer, met ondersteuning vanuit het ANLb. Voor een gezonde landbouwbodem is het belangrijk het organisch stofgehalte te verhogen en minimale grondbewerking uit te voeren. Daarmee wordt ook CO 2 vastgelegd. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 16 Vanwege de belangrijke landbouwfunctie van dit gebied, zullen we aan de hand van het afwegingskader voor de landbouwhoofdstructuur, zorgvuldig afwegen of – en waar – landbouwgronden nodig zijn voor woningbouw, bedrijvigheid en energie. Het zoeken naar combinaties en meervoudig ruimtegebruik maakt hiervan deel uit. Energie Qua duurzame energie stimuleren we de sanering van turbines van dertig jaar en ouder die in dit gebied aanwezig zijn. Op de langere termijn is de elektrificatie van de waddenveren een aandachtspunt in relatie tot de opwekking van duurzame energie in dit gebied. Cultuurhistorische sporen Het oude agrarische cultuurlandschap van Oostergo ademt geschiedenis.
Die lees je onder meer af aan de kronkelige loop van wegen, de onregelmatige verkavelingen, de aanwezigheid van (voormalige) dijken en waterlopen en de ligging van dorpen en steden als oriëntatiepunten in het landschap. De grootschalige openheid gaat samen met fijnmazige cultuurhistorische dichtheid. Bij ontwikkelingen vragen we deze identiteitsdragers als onderlegger te benutten. Het gaat daarbij onder meer over het onregelmatige verkavelingspatroon en de loop van wegen, (voormalige) dijken en wateren. We beschermen kwetsbare identiteitsdragers die we sluipenderwijs zien verdwijnen of aangetast worden. Denk daarbij aan historische dijken als de Âlddyk, aan van oorsprong natuurlijke waterlopen zoals De Peazens of vergelijkbare geulen en prielen. Deze elementen zijn ook belangrijk voor de biodiversiteit (kruiden en insecten) en bieden kansen voor het versterken hiervan. Behoud en het weer terugbrengen van bijvoorbeeld greppelland, kruinige percelen, poelen en bosjes draagt bij aan de bodemvitaliteit, het vasthouden van zoet water, het vastleggen van CO2 en aan een aantrekkelijk landschap. Bereikbaarheid Leefbaarheid en bereikbaarheid gaan hand in hand. In dit gebied is extra aandacht nodig voor het adequaat (ruimtelijk) rangschikken van voorzieningen en het aantrekkelijk houden van de regio als woongebied.
In Oostergo is op een aantal plekken in mobiliteitshubs voorzien om basisvoorzieningen voor iedereen bereikbaar te houden. Om Ameland bereikbaar te houden, wordt momenteel onderzoek gedaan naar het optimaliseren van de huidige veerhaven bij Holwert of de aanleg van een nieuwe boven Ferwert. Dit is nodig vanwege toenemend sediment in de vaargeul naar Ameland, waardoor er veel onderhoud nodig is. Naast het dichtslibben van de geul, is ook de elektrificatie van de waddenveren een aandachtspunt in relatie tot opwekking van duurzame energie in het Waddengebied. Dijkversterking Met de versterking tussen Koehool en Lauwersoog is de Waddendijk vanaf 2027 voor de komende vijftig jaar op orde. De zeespiegelstijging – en meer extreme weersomstandigheden – vragen richting toekomst om ruimte en slimme oplossingen. De versterking en het opnieuw vormgeven van de Waddendijk, biedt kansen om de Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 17 beleefbaarheid van zowel de Waddenzee als de dijk zelf te vergroten. Maar ook om de verbinding tussen het vasteland en de Waddenzee te versterken. Bovendien kan de dijk bijdragen aan de biodiversiteit door deze natuurinclusief in te richten. Donkerte De noordzijde van het kleigebied staat bekend als een van de donkerste gebieden in Nederland. Het Nationaal Park Lauwersmeer is zelfs als ‘Dark Sky-Park’ aangewezen.
De beleving van donkerte is een landschaps- en natuurwaarde die we willen behouden. Toerisme en recreatie kunnen daarop inspelen. De bewustwording van de kwaliteit van donkerte helpt overbodige verlichting te weren. Stedelijke kernen Leeuwarden is in dit gebied als stedelijk centrum onderdeel van het Fries Stedelijk Netwerk. Dokkum is in dit gebied de regiostad. Voor de uitwerking hiervan, al of niet met naastgelegen regiokernen, wordt verwezen naar hoofdstuk 9 waar ingegaan wordt op Uitnodigingszones stedelijk gebied. Regiokernen Stiens Stiens is de grootste kern van de voormalige gemeente Leeuwarderadeel en vervult een belangrijke voorzieningenfunctie voor omliggende dorpen. Stiens breidt de komende jaren, vanaf 2026, vooral uit met de wijk Steenslân II, aangevuld met projecten zoals De Remise en eerdere bouw op het voormalige NS-emplacement. Daarmee wordt ingespeeld op de regionale woonbehoefte en blijft Stiens een sterke regiokern. Op deze manier kan Stiens zich ontwikkelen tot een toekomstbestendige regiokern die wonen, voorzieningen en bereikbaarheid combineert. Kollum Kollum is een dorp waar het goed wonen en werken is. En dat tegelijk een centrale rol vervult voor de omliggende dorpen qua werkgelegenheid en (onderwijs)voorzieningen, en profiteert van de ligging tussen Fryslân en Groningen.
Kollum zet in op een dubbele strategie: uitbreidingslocaties voor nieuwe woningen én inbreidingsprojecten om leegstand tegen te gaan en het centrum te versterken. Zo blijft de kern aantrekkelijk voor zowel jongeren, gezinnen als ouderen. Kollum en Buitenpost vullen elkaar aan. Kollum is het historische en leefbare regiocentrum met nadruk op wonen en voorzieningen, terwijl Buitenpost de rol van mobiliteits- en onderwijscentrum vervult. Samen vormen ze een complementair duo dat de regio Noordoost-Fryslân versterkt. Overige dorpen Overige dorpen, zoals Ferwert, Hallum en Ternaard vormen een dorpenreeks op de kwelderwal, met woonkwaliteiten en ook de nodige bedrijvigheid die het gebied vitaal houden; zo zijn bij Hallum bakkerijen ontstaan in samenwerking met de akkerbouw (verbouw graan). Terpdorpen zoals Burdaard en Eanjum hebben nog echt de sfeer van ‘Frysk wenjen op ‘e klaai’. Voldoende woningen en bereikbaarheid zijn van belang voor de leefbaarheid, met name om jonge mensen aan de dorpen te kunnen blijven binden. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 18 H3. Noordelijke Wouden: Coöperatieve regio als merk Het oude cultuurlandschap van de Noordelijke Wouden ligt op de noordwestelijke uitloper van het Drents Plateau. Het gebied grenst aan Oostergo (noordwesten), Het Lage Midden (zuidwesten), de Zuidelijke Wouden (zuiden) en de provincie Groningen (oosten).
Het gebied wordt doorsneden door een aantal beekdalen en andere laagten waarin klei- en veenafzettingen voorkomen. Een samenspel van natuurlijke en cultuurhistorische factoren zorgde in de loop der eeuwen voor een uniek cultuurlandschap dat tegenwoordig grotendeels binnen de grenzen van Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden valt. Het gebied dankt zijn bijzondere karakter vooral aan de rijke aanwezigheid van elzensingels en houtwallen (ook wel dykswâlen genoemd) die de Noordelijke Wouden een kleinschalig en besloten karakter geven. Naast typische agrarische veenontginningsdorpen, met strookvormige kavels en een lintvormige bewoningsas, liggen er in het gebied ook een aantal esachtige dorpen (Fries essenlandschap). In 2005 werd dit bijzondere landschap aangemerkt als één van de twintig Nationale Landschappen van Nederland (Nationaal Landschap Noardlike Fryske Wâlden). Het besloten landschap van de Noordelijke Wouden is aantrekkelijk voor toerisme en recreatie. De natuur is sterk aanwezig in dit bijzondere landschap met elzensingels en pingoruïnes. De groenblauwe dooradering bereikt hier het hoogste percentage van Fryslân. De landbouw in dit gebied, overwegend melkveehouderij, benut de kracht van deze kenmerken voor nevenfuncties als het ontwikkelen van streekproducten en recreatievormen. Ook is ze hecht verbonden met natuur- en landschapsbeheer.
Burgum, Buitenpost, Surhuisterveen en Damwâld zijn sterke, zelfstandige regiokernen met veel detailhandel en midden- en kleinbedrijf. Drachten, als onderdeel van het stedelijk netwerk, heeft een belangrijke regionale verzorgingsfunctie en een maakindustrie die zich onder meer richt op hightech. Voor De Westereen wordt in ANNO- verband een gebiedsprogramma opgesteld, gericht op betere bereikbaarheid, wonen en werken. 3.1 Ruimtelijk ontwikkelperspectief De koers voor de Noordelijke Wouden richt zich op het verstevigen van het merk de ‘Noardlike Fryske Wâlden’. Dit merk verwijst naar het fraaie decor en vormt de kern van het regionale, economische model. Onder deze paraplu verbinden we boerdiverse landbouw met robuuste en veerkrachtige natuur, een rijke biodiversiteit en – mede daardoor – een variatie aan recreatiemogelijkheden. Consumenten betalen graag een meerprijs voor producten en diensten ‘Fan de Wâlden’ omdat ze zich verbonden voelen met de identiteit van het gebied. De positionering van de regio als een sterk merk gaat samen met landschapsbehoud en met bijvoorbeeld de versterking van de groenblauwe dooradering van hetzelfde
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 19 landschap. Om droogte te voorkomen, zetten we ook in op peilverhoging en het langer vasthouden van water. Het gebied biedt kansen voor ruimtelijke woon- en recreatieconcepten die aansluiten bij het palet van landbouw en natuur in een besloten agrarisch cultuurlandschap. Drachten werkt toe naar een positie als sterk hightech-centrum: het Eindhoven van het Noorden. Regionale centra als Burgum, Surhuisterveen en Buitenpost behouden hun sterke voorzieningenniveau en werkgelegenheidsfunctie. Dat is belangrijk voor zowel de economie als de leefbaarheid van dit gebied. Water en bodem Op de hogere zandgronden ligt het accent op het langer vasthouden van water om droge perioden beter door te komen. Op veel plekken komt echter lokaal ondiep keileem voor, wat in de winter tot hoge grondwaterstanden leidt. Waar dat niet het geval is, kunnen agrariërs op beperkte schaal water vasthouden in perceelsloten om de grondwaterstand te verhogen en de gevolgen van droogte te verkleinen. Ook in de veengebieden in de Noordelijke Wouden verhogen we de grondwaterstanden. Zandgronden zijn gevoelig voor uitspoeling. Daarom is er extra aandacht voor blijvend en kruidenrijk grasland en het beperken van het gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen.
Natuur en landschap Het zandlandschap van de Noordelijke Wouden bevat veel houtwallen en elzensingels en is rijk aan insecten, zangvogels en vleermuizen. Ook vinden we er nog enkele oude landgoederen. Pingoruïnes herinneren aan de ijstijden die zorgden voor veel gradiënten. Lagere delen van het landschap zijn venig en opener van karakter. Denk daarbij aan het Bûtenfjild en de Mieden die samen een natte verbinding vormen tussen de Natura 2000- gebieden Groote Wielen en Lauwersmeer. Hier broeden vele soorten moerasvogels en vinden vissen, amfibieën en libellen een leefgebied. ’s Winters verblijven er grote aantallen watervogels. De Leijen is een laagveenplas in een deel van de Noordelijke Wouden waar van oudsher veel grondwater naartoe stroomt. Genoemde natuurwaarden zijn niet alleen belangrijk voor de biodiversiteit, maar ook voor de beleving van en leefbaarheid in het gebied. Een belangrijke opgave is dan ook het behoud en waar nodig herstel van de bijzondere landschapswaarden. We willen het kenmerkende landschap van de Noordelijke Wouden verder versterken. Zo liggen er nog veel mogelijkheden om de groenblauwe dooradering (GBDA) door te ontwikkelen. De Noardlike Fryske Wâlden (NFW) is een goed voorbeeld van een vereniging waarin boeren en particulieren samen zorgen voor behoud van zowel het landschap als de boerenlandvogels. Dat blijven we ondersteunen.
Net zo goed als de bescherming van landschapselementen zoals (delen van) het Fries essenlandschap, de pingoruïnes en bijzondere kavelpatronen. Landbouw Op de hogere zandgronden kan de landbouw zich, met behoud van boerdiversiteit – en in samenhang met natuur en landschap – ook in nieuwe richtingen ontwikkelen en/of de bedrijfsvoering verbreden. Denk aan groenblauwe diensten en aan korte ketens met hoge toegevoegde waarde voor niche markten. De unieke landschapskwaliteit van Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 20 omsingelde, kleinschalige percelen, is hierin een factor van belang. Dit behouden en beschermen we, met inschakeling van boeren die bij uitstek ook landschapsbeheerder zijn en hiervoor passend worden beloond. We zien ook extra mogelijkheden voor bijvoorbeeld agrobiodiversiteit, waaronder agroforestry, biobased teelten en alternatieve bloeiende gewassen als boekweit. Ook de gastvrijheidssector kan in deze regio een impuls krijgen door openstelling van boerenlandpaden en ontwikkeling van kleinschalige vormen van verblijfsrecreatie. Wonen Net als andere ontwikkelingen, willen we ook het wonen in overeenstemming brengen met de klimaatverandering. De hogere zandgronden blijven aantrekkelijk als woongebied. Bij dorpsuitbreidingen zorgen we dat nieuwe wijken klimaatbestendig zijn ingericht; groen en water in de wijk en niet bouwen in laagtes.
Water vasthouden kan gelijk op gaan met de aanleg van nieuwe recreatieve plassen of natuurroutes. Wat ook een stimulans betekent voor de gastvrijheidssector in de regio. We gaan voor een aantrekkelijk woongebied. Dit vraagt onder meer om het ruimtelijk adequaat rangschikken van voorzieningen. Ook is voorzien in enkele mobiliteitshubs die basisvoorzieningen voor iedereen bereikbaar houden. De aanleg van de door het Rijk geplande Lelylijn kan veel betekenen voor de economische ontwikkeling en de woningbouw in het gebied. De lijn heeft ook een sterk ruimtelijk structurerende werking. We kunnen daar in deze Omgevingsvisie nog niet op anticiperen. Als het tracé duidelijk is, nemen wij de spoorlijn op in de Omgevingsvisie. Stedelijke kern Drachten is in dit gebied als stedelijk centrum onderdeel van het Fries Stedelijk Netwerk. Voor de uitwerking hiervan, al of niet met naastgelegen regiokernen, wordt verwezen naar hoofdstuk 9 waar ingegaan wordt op Uitnodigingszones stedelijk gebied. Regiokernen Een belangrijk aandachtspunt is het behoud van voldoende bedrijvigheid in de regio om werkgelegenheid en de daaraan gerelateerde leefbaarheid te waarborgen. Daarom zien we ook voor de regiokernen mogelijkheden tot behoud van een sterke detailhandel en sterk midden- en kleinbedrijf.
Burgum Burgum is een vitale – en goed verbonden – regiokern met een aantrekkelijk centrum, betaalbare woningen en bedrijvigheid langs en nabij het Prinses Margrietkanaal. Het dorp heeft dan ook een belangrijke verzorgingsfunctie in de gemeente Tytsjerksteradiel, met een levendig centrum met winkels en horeca en een sterke historische identiteit. Het onderscheidt zich door de ligging aan het Prinses Margrietkanaal en het Burgumermeer in Nationaal Landschap De Noardlike Fryske Wâlden. Burgum zet in op inbreidingsprojecten in het centrum en bestaande wijken, en uitbreidingslocaties zoals Elingsloane en Kloosterlaan. Met Burgum-West wordt uitwerking gegeven aan een (buitenstedelijke) invulling van maatschappelijke meerwaarde met ruimte voor recreatiefuncties, maatschappelijke functies en gemeenschapslandbouw. Buitenpost Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 21 Kollum en Buitenpost vullen elkaar aan. Kollum is het historische en leefbare regiocentrum met nadruk op wonen en (onderwijs)voorzieningen, terwijl Buitenpost de rol van mobiliteits- en onderwijscentrum vervult. Als complementair duo versterken ze de regio Noordoost-Fryslân. Met een station en bijbehorende overstapmogelijkheden, en de strategische ligging tussen Leeuwarden en Groningen, vervult Buitenpost een belangrijke regiofunctie.
Het dorp zet in op zowel uitbreidingslocaties als inbreidingsprojecten, en op de verduurzaming en herontwikkeling van bestaande woningen en bedrijvigheid. Zo blijft het dorp leefbaar en toekomstbestendig, passend bij zijn rol als regiokern in Noordoost- Fryslân. Surhuisterveen Surhuisterveen is een ondernemende en levendige regiokern, met een groot winkelhart, tal van evenementen en een actieve gemeenschap. Het dorp combineert wonen, bedrijvigheid, voorzieningen en beleving en trekt daarmee publiek uit de hele regio. Voor wonen zet Surhuisterveen momenteel vooral in op inbreiding en herontwikkeling, zoals de AVEK-locatie en locatie De Dellen.. Damwâld Damwâld ontwikkelt zich tot een toekomstbestendige regiokern met nieuwe woningen, een sterke onderwijs- en sportcampus en een aantrekkelijk dorpshart. Het perspectief richt zich op brede welvaart: een dorp waar het goed wonen, leren en leven is, met een centrale positie in de gemeente Dantumadiel. De nabijheid van Dokkum is een aandachtspunt: door specialisatie en voorzieningen die elkaar aanvullen, kunnen beide kernen elkaar versterken. Overige dorpen ‘Wonen op het zand’ is een woonkwaliteit die in de vele dorpen, zoals Feanwâlden en Eastermar, bewaarheid wordt; de regionale mobiliteitshub bij station Feanwâlden biedt kansen voor woningbouw voor woon-werk forensen in het dorp.
Voldoende woningen en een goede bereikbaarheid zijn belangrijk om de leefbaarheid in stand te houden en met name jongeren blijvend te binden. Dorpen nabij het Fries Stedelijk Netwerk kunnen hun positie als aantrekkelijke woonplek versterken. Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 22 H4. Zuidelijke Wouden: Topnatuur in een vitale regio De Zuidelijke Wouden zijn onderdeel van de westelijke helling van het Drents Plateau. Dit landschappelijke fundament was doorslaggevend voor de cultuurhistorische ontwikkeling van de Zuidelijke Wouden. Het relatief hooggelegen oude cultuurlandschap van het gebied grenst zowel aan de provincies Drenthe en Overijssel (oosten en zuidoosten) als aan de Noordelijke Wouden en de provincie Groningen. In het westen markeert het NAP-nulpunt grofweg de scheiding met Het Lage Midden. Richtinggevende landschappelijke structuren zijn van oudsher de van noordoost naar zuidwest lopende beekdalen en zandruggen. Op deze zandruggen ontstonden bebouwingslinten. Naast deze zogenoemde woudontginningen vinden we er het Friese esdorpenlandschap en hoogveenontginningen. Maar ook de Oost- en Westvierdeparten, waarvan een gedeelte onderdeel is van UNESCO Werelderfgoed Koloniën van Weldadigheid. Drachten is voor deze regio een belangrijk centrum voor werkgelegenheid en voorzieningen.
Regiokernen als Oosterwolde, Gorredijk en Wolvega bieden aantrekkelijke woonmilieus. Hoewel het cultuurlandschap van de Zuidelijke Wouden minder besloten is dan dat van de Noordelijke Wouden, komen er verhoudingsgewijs vrij veel opgaande elementen (boomvormers) voor. Denk aan houtwallen en kleinschalige bosjes. Van een weids, open landschap is bijna nergens sprake. Het gebied kent enkele grote natuurclusters, waarvan het Drents-Friese Wold en het Fochteloërveen (hoogveen) sprekende voorbeelden zijn. Maar ook rond Bakkeveen en Beetsterzwaag valt er veel natuurschoon te bewonderen. Daarnaast liggen er in de beekdalen enkele natuurterreinen, waaronder de bloemrijke graslanden van de Haulerpolder en de verruigde petgatennatuur in de Lendevallei, ten oosten van Wolvega. Het gevarieerde landschap en rijke natuur van de Zuidelijke Wouden dragen bij aan een prettige en gezonde leefomgeving waar het goed recreëren is. De hoge zandgronden vormen de motor van het grondwatersysteem. Water deed er honderden jaren over om het drinkwater te worden waarvan veel Friezen afhankelijk zijn. De Zuidelijke Wouden kent een sterke landbouw, vooral gericht op melkveehouderij. De uitgestrekte bossen, de heide en de beekdalen vormen het fundament voor de recreatieve economie. Het gebied is echter ook kwetsbaar; de zandgronden zijn gevoelig voor droogte en uitspoeling van schadelijke stoffen.
Bovendien liggen er de meeste stikstofgevoelige natuurgebieden van Fryslân. 4.1 Ruimtelijk ontwikkelperspectief In de Zuidelijke Wouden sturen we aan op een evenwichtige ontwikkeling van boerdiverse landbouw, robuuste en veerkrachtige natuur en gevarieerde recreatie. Met de bossen van Beetsterzwaag, Nationaal Park Drents-Friese Wold en het Unesco Werelderfgoed van de Maatschappij van Weldadigheid (in samenwerking met Drenthe en
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 23 Overijssel) heeft dit gebied een gunstige uitgangspositie voor de gastvrijheidssector. Ook het agrarische cultuurlandschap doet hierbij een duit in het zakje. Gecombineerd met de nodige circulaire innovatie kan het gebied uitgroeien tot een zeer geliefde bestemming voor recreatie en toerisme. Om deze uitgangspositie te behouden moet in heel Fryslân de ammoniakuitstoot teruggedrongen worden, zodat de stikstofdepositie op kwetsbare natuur sterk vermindert. In de Zuidelijke Wouden is hiervoor extra inspanning nodig. Hier liggen namelijk meerdere stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden met habitattypes die niet in een goede staat verkeren. Om de waterkwaliteit en biodiversiteit te verbeteren is het nodig de toepassing van chemische gewasbeschermingsmiddelen te beperken. Ook het hydrologische systeem is niet op orde; dit is vooral voor de natuurgebieden en beekdalen nadelig. Met gebiedsgerichte maatregelen gaan we de verdroging van deze gebieden tegen en zorgen we ervoor dat de invloed van grondwater weer toeneemt. Daarmee dragen we ook bij aan het versterken van onze strategische zoetwatervoorraad. Uitnodigingszone landelijk gebied, Zuidoost-Fryslân Gelet op het totaal aan opgaven geven we de Zuidelijke Wouden (Zuidoost-Fryslân) prioriteit, ook om daarmee uit het vergunningenslot te komen.
Om die reden merken we dit gebied aan als uitnodigingszone landelijk gebied (zie begrippenlijst in de Bijlagen) en onderzoeken we de mogelijkheid om voor de Zuidelijke Wouden een programma te starten dat vergelijkbaar is met het Veenweideprogramma. Water en bodem Op de hogere zandgronden ligt de nadruk op het langer vasthouden van water om droge perioden beter door te komen. We verhogen lokaal grondwaterstanden door stuwen in afwateringssloten aan te passen en slootbodems te verhogen. We stimuleren maatregelen waarbij agrariërs zelf water kunnen vasthouden in perceelsloten. De Linde (Lende), de Tjonger (Tsjonger of Kuunder) en het Koningsdiep (Âlddjip) krijgen meer ruimte om te meanderen en periodiek buiten hun oevers te treden. In de beekdalen
Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 24 van Zuidoost-Fryslân passen we herstelmaatregelen toe. Zoals het verhogen van waterpeilen, waardoor de beekdalen weer functioneren als overstromingsvlaktes. Waar mogelijk brengen we oude beekmeanders terug. Door deze beekdalen te vernatten – in combinatie met natuurontwikkeling – houden we water langer vast, blijft beekveen behouden en wordt verdroging van zowel natuur als landbouwgronden tegengegaan. We zoeken met terreinbeheerders naar mogelijkheden om in natuurgebieden klimaatadaptieve maatregelen te treffen. Zo behouden de Zuidelijke Wouden hun unieke karakter en biodiversiteit, terwijl ze beter bestand zijn tegen droogte. Het grootste deel van de Zuidelijke Wouden bestaat uit hogere gronden. De kans op wateroverlast is hier in het algemeen beperkt. Beekdalen en lokale laagten kunnen wel meer te maken krijgen met perioden van meer water en eventueel wateroverlast. Nieuwe bebouwing in de beekdalen is dan ook ongewenst. In de polders is het belangrijk om waterrobuust te bouwen. Natuur De Zuidelijke Wouden kennen uitgestrekte bos- en heidegebieden, waaronder de landgoedbossen bij Oranjewoud en Beetsterzwaag, en Natura 2000-gebieden als het Wijnjeterper schar, de Bakkeveense Duinen en het Drents-Friese Wold (Nationaal Park).
Buiten de natuurgebieden is het relatief kleinschalige agrarische cultuurlandschap onderdeel van de leefgebieden van beschermde soorten. Ook ontspringen hier de beken Koningsdiep, Tsjonger en Lende, die afwateren naar Het Lage Midden. Op de flanken van de beken liggen bijzondere natte graslanden, waaronder Van Oordt's Mersken. Veel natuurgebieden zijn gevoelig voor een overschot aan stikstof vanwege de aanwezigheid van zeldzame soorten en habitattypen (zoals heivlinder en heischraal grasland). Ook een goed functionerend hydrologisch systeem is een sleutel voor natuurherstel. De hoogste delen van de zandgronden en het hoogveen zijn afhankelijk van regenwater. De biodiversiteit is daarop afgestemd. Vasthouden van water is dan ook nodig. Op de laagste plekken in de beekdalgebieden vinden we grondwaterafhankelijke natuur. Hier zijn ook kansen voor tijdelijke waterberging, mits dit niet leidt tot verslechtering van de aanwezige natuurwaarden. Voor minder mobiele soorten, zoals vlinders en reptielen, is het beter met elkaar verbinden van natuurgebieden randvoorwaarde. Zo beogen we een ecologische verbinding tussen het Drents-Friese Wold en het Fochteloërveen. Groenblauwe dooradering kan hier ook aan bijdragen. Wonen We kijken naar kansen om klimaatadaptatie te koppelen aan andere ontwikkelingen. De hogere zandgronden blijven aantrekkelijk als woongebied.
Bij dorpsuitbreidingen zorgen we dat nieuwe wijken klimaatbestendig zijn ingericht; niet bouwen in laagtes, groen en water in de wijk. Water vasthouden kan samengaan met het maken van nieuwe recreatieve plassen of natuurroutes. Dat geeft ook de gastvrijheidssector een impuls. Landschap en erfgoed Deel Gebiedsgerichte Verdieping – augustus 2026 25 Door uitbreiding van de groenblauwe dooradering (GBDA) en uitvoering van de Bossenstrategie werken we aan versterking van het landschap, waarbij we klimaatdoelen halen en de biodiversiteit vergroten. We verruimen de middelen en vergroten de capaciteit voor begeleiding van boeren en burgers bij aanleg en hoogwaardig beheer van de GBDA. Ook het beschermen van bepaalde landschapselementen behoort hiertoe. Denk aan onderdelen van het Fries essenlandschap, pingoruïnes of erfgoedensembles. Recreatie We zetten in op een gevarieerd recreatief aanbod, in samenwerking met onze buurprovincies. Kansen liggen in ruimtelijke concepten voor wonen en recreatie die aansluiten bij het palet van landbouw en natuur in een besloten agrarisch cultuurlandschap. Aandachtspunt is ook het behoud van voldoende rust in de natuurgebieden. Zonering en vergroting van terreinen of verplaatsing van routes kan daarbij helpen. Landbouw De landbouw kenmerkt zich door overwegend veeteelt afgewisseld met enige akkerbouw. Blijvend grasland is van belang.