CConstaterende datHarlingen
Koppel je AI →
Document · PDF

bijlage 1a - POVI deel A - VISIE - GS vastgesteld 18-8 - schoon

openbare informatieve raadscommissie - Raadszaal 2 september 2026, gemeente HarlingenBij agendapunt: Nieuwe Povi-stukken21.744 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Daardoor neemt in delen van het landelijk gebied de ruimte voor ontwikkeling af en ontstaan spanningen tussen functies. Tegelijk beschikt Fryslân over stevige basiswaarden: een sterke en diverse landbouw, waardevolle natuur en een lange traditie van samenwerken in en met het gebied. Die kwaliteiten maken het mogelijk toe te groeien naar een nieuwe balans, waarin functies beter aansluiten bij het water- en bodemsysteem en waarin het landschap toekomstbestendig blijft voor bewoners, ondernemers en komende generaties. Dus bieden we duidelijkheid met een ontwikkelperspectief per gebied , zodat ondernemers voor hun bedrijfsvoering (lange termijn) keuzes kunnen maken. Verder werken we samen met het Rijk aan een juridisch houdbare aanpak voor stikstofreductie en natuurherstel, zodat vergunningverlening weer mogelijk wordt en maatschappelijke ontwikkelingen niet worden belemmerd. Water en bodem als basis Fryslân krijgt steeds vaker te maken met droge perioden, wateroverlast, verzilting en druk op de zoetwatervoorziening. Deze ontwikkelingen raken landbouw, natuur, waterveiligheid en onze gezondheid. Daarom vormt het water- en bodemsysteem de basis voor keuzes in het landelijk gebied. Een robuust watersysteem, gezonde bodem en voldoende schoon zoetwater zijn randvoorwaarden voor een veerkrachtig landschap.

Dit vraagt om landgebruik dat beter past bij de draagkracht van de bodem en het watersysteem, om herstel van hydrologische systemen en om het zorgvuldig beschermen van drinkwaterbronnen. Door vroegtijdig te bepalen wat waar duurzaam mogelijk is, creëren we duidelijkheid voor bewoners, ondernemers en overheden. Agrariërs kunnen vervolgens zelf bepalen hoe ze hierop het beste kunnen inspelen. Deel Visie – augustus 2026 27 In alle gebieden staat het vasthouden van zoetwater voorop, zodat we in droge periodes minder afhankelijk zijn van IJsselmeerwater. Extra ruimte is nodig voor het (tijdelijk) bergen van overmatig boezemwater, en voor piekwaterberging; voor dit laatste kunnen we de laagste delen van polders benutten. Samen met Wetterskip Fryslân onderzoeken we of, en waar, extra maalcapaciteit nodig is. Op de Waddeneilanden vraagt water vasthouden en het eventueel hergebruiken van effluent, maatwerk. Friese grondgebruikers moeten rekening houden met toenemende wateroverlast wanneer hevige regenval en een hoog boezempeil samenvallen. In en rond drinkwaterwingebieden zien we erop toe dat bodemgebruik de kwaliteit van het grondwater niet schaadt. Een landbouwhoofdstructuur met ontwikkelruimte en toekomstperspectief De landbouw is en blijft één van de belangrijke pijlers van Fryslân.

Ze draagt bij aan voedselproductie, economie, landschap, leefbaarheid in het landelijk gebied en het functioneren van ketens. Agrarische ondernemers hebben behoefte aan duidelijkheid over het ontwikkelperspectief dat past bij hun gebied en de stappen die nodig zijn om toekomstbestendig te blijven ondernemen. De landbouwhoofdstructuur – zoals onderstaand uitgewerkt – helpt daarbij en omvat de volgende elementen:  Aanduiding van alle huidige landbouwgronden;  Duiding van de opgaven, waaronder meervoudige opgaven;  Een afwegingskader bij voorgenomen functiewijziging. Dit afwegingskader werkt niet belemmerend maar maakt een gelijkwaardige afweging van belangen mogelijk, waaronder het belang van behoud van een sterke positie van de Friese landbouw in relatie tot (lokale/ regionale) voedselvoorziening. Naast dit belang spelen bij de toepassing ervan ook het water- en bodemsysteem, klimaatadaptatie, andere urgente opgaven en het belang van een gelijk speelveld tussen gemeenten mee; in het deel thematische verdieping werken we dit uit. Binnen de landbouwhoofdstructuur is ruimte voor boerdiversiteit: verschillende bedrijfsmodellen kunnen zich naast elkaar ontwikkelen, passend bij hun gebied en bedrijfsstrategie.

Door te werken met ontwikkelpaden en doelsturing via een herkenbare set KPI’s (Kritische Prestatie Indicatoren) kunnen ondernemers een koers kiezen die aansluit bij hun bedrijf en tegelijkertijd bijdraagt aan water-, natuur- en klimaatdoelen. Zo ontstaat een landbouw die economisch vitaal blijft, beter aansluit bij water- en bodemsysteem en meegroeit met de maatschappelijke opgaven waarvoor Fryslân staat. Natuur, biodiversiteit en gezondheid versterken De natuur in Fryslân staat onder druk door stikstofbelasting, verdroging, versnippering en waterkwaliteit die nog niet overal op orde is. Herstel is noodzakelijk, niet alleen om aan onze wettelijke milieu- en natuurdoelen te voldoen, maar ook voor een gezonde leefomgeving. De provincie werkt aan natuurherstel vanuit het functioneren van ecosystemen: het herstel van bodem- en waterprocessen, leefgebieden, biodiversiteit en verbindingen tussen natuurgebieden. Daarom zetten we in op het afronden van het Friese deel van het Natuurnetwerk Nederland en op natuurverbetering in deze natuurgebieden. Deel Visie – augustus 2026 28 In het landelijk gebied buiten de natuurgebieden werken we samen met grondgebruikers en hun coöperaties aan de basiskwaliteit natuur. Zo versterken we de groenblauwe dooradering van het landelijk gebied; dit zorgt ook voor betere verbindingen tussen natuurgebieden.

Bovendien herstellen we de (ecologische) waterkwaliteit en hydrologische systemen. Via het Aanvalsplan Grutto, in combinatie met de aanwijzing van weidevogelgebieden, versterken we de weidevogelpopulaties. Door provinciebreed te werken aan gezonde ecosystemen wordt biodiversiteit niet alleen in natuurkernen, maar in heel Fryslân ondersteund en kan de kwaliteit van het landschap duurzaam toenemen. Rond kwetsbare natuurgebieden (Natura 2000) zijn extra inspanningen nodig om de samenhang en synergie tussen landbouw en natuur te versterken. We bouwen daarbij voort op succesvolle voorbeelden. Naast het beperken van emissies van stikstof en chemische gewasbeschermingsmiddelen, zijn onder andere maatregelen nodig die de waterhuishouding herstellen. Samen met agrariërs geven we hier invulling aan via doelsturing (KPI’s), inrichtings- en beheermaatregelen zoals Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLB) en aanpassingen in de bedrijfsvoering. Meervoudige opgaven binnen één landelijk systeem In delen van Fryslân komen opgaven rond water, bodem, klimaat, landbouw en natuur sterk samen, o.a. rond Natura 2000-gebieden, veenweidegebieden, beekdalen en grondwaterbeschermingsgebieden. In deze gebieden is extra inzet nodig om landbouwontwikkeling, natuurherstel, waterkwaliteit en klimaatadaptatie met elkaar te verbinden.

We werken hier met generieke maatregelen als basis en gerichte gebiedsaanpakken waar dat nodig is. We zullen een extra inzet ondersteunen met ons grondinstrumentarium en middelen voor agrarisch natuurbeheer, groenblauwe dooradering, innovatie, KPI-sturing door agrariërs, water- en bodemmaatregelen. Ook maatregelen voor zoetwaterbeschikbaarheid en het beperken van wateroverlast maken hiervan onderdeel uit. Agrariërs kunnen zo hun bedrijfsvoering en verdienmodellen verbreden en verduurzamen. Door te werken vanuit bodem- en waterlogica, gebiedskennis en de ontwikkelpaden voor landbouw, ontstaan oplossingen die uitvoerbaar zijn voor het landschap én voor de bedrijven die er actief zijn. Zorgvuldig omgaan met landbouwgrond Landbouwgrond is schaars en van groot belang voor voedselproductie, de regionale economie en het functioneren van ketens. Daar zijn we zuinig op. Daarom ontwikkelen we, samen met het Rijk en in afstemming met het Wetterskip en gemeenten, een afwegingskader voor functieverandering van landbouwgrond. Hierin worden per geval de landbouwkundige waarde, voedselvoorziening en concurrerend vermogen, landschappelijke kwaliteit en andere maatschappelijke belangen in samenhang afgewogen. Dit biedt duidelijkheid voor ondernemers, financiers, gemeenten en andere gebiedspartners.

Samen werken aan een duurzaam landschap De ontwikkeling van het landelijk gebied vraagt tijd, continuïteit en samenwerking. Door water en bodem centraal te stellen, landbouw perspectief te bieden en natuur te herstellen, groeit Fryslân stap voor stap toe naar een nieuw evenwicht. Met gebiedskennis, vakmanschap, innovatie en gezamenlijke verantwoordelijkheid ontstaat een landelijk gebied dat leefbaar is voor bewoners, aantrekkelijk voor bezoekers en Deel Visie – augustus 2026 29 veerkrachtig voor toekomstige generaties. En we hebben aandacht voor stilte en donkerte, als basisvoorwaarden voor een natuurlijke en gezonde leefomgeving. Uitwerking per grondsoort De belangrijkste aandachtspunten die voortvloeien uit deze beweging presenteren we hieronder per grondsoort (water en bodem als basis). De Waddeneilanden komen in deel 2 Thema’s en deel 3 Gebieden aan de orde. Klei: zoetwater en cultuurbehoud Het kleigebied is van vitaal belang voor de agrarische sector. We stellen het behoud van de uitstekende productieomstandigheden voor de landbouw dan ook voorop. Belangrijke opgaven zijn het anticiperen op de toenemende verzilting en het verbeteren van de bodem- en waterkwaliteit.

Omdat het doorspoelen met zoet (IJsselmeer)water in de toekomst niet altijd gegarandeerd kan worden, wordt het vasthouden van zoetwater en het vergroten - en in stand houden - van zoetwaterlenzen onder percelen steeds belangrijker. Op plekken waar verzilting in de toekomst onontkoombaar is, liggen kansen voor andere teelten. Daarnaast zijn het verbeteren van de biodiversiteit en het behoud van het karakteristieke kleilandschap met zijn rijkdom aan cultuurhistorisch erfgoed en unieke verkavelingspatronen belangrijk. Veen: veenoxidatie en maaivelddaling Onze ambitie voor het veengebied voor de lange termijn (2050) is een blijvend evenwicht, waarin veenafbraak, maaivelddaling en CO2- uitstoot nagenoeg zijn gestopt. De kwaliteiten van landschap en natuur zijn verbeterd. Funderingen worden niet verder aangetast. Ook de leefbaarheid en vitaliteit staan op een hoog peil; de landbouw heeft zich aangepast aan de veranderde omstandigheden en recreatie en toerisme hebben zich verder ontwikkeld.

Om tot deze ambitie te komen richten we ons voor 2030 op de volgende veenweidedoelen:  De negatieve effecten van maaivelddaling zijn verminderd (gemiddeld 0,2 cm minder maaivelddaling per jaar; daarnaast beperken en compenseren van negatieve effecten);  De uitstoot van broeikasgassen is met 0,4 megaton CO 2 equivalenten per jaar afgenomen;  De landbouw heeft een duurzaam toekomstperspectief;  Het watersysteem is waterrobuust en klimaatbestendig ingericht. We koppelen maatregelen en acties voor deze veenweidedoelen zoveel mogelijk ook aan andere doelen, zoals biodiversiteit, duurzame energie, vermindering stikstofdepositie, waterkwaliteit. Op die manier is meerwaarde te bereiken en worden zaken in een gebied in een keer aangepakt. Zand: stikstof- en waterurgentie Het afstemmen van landbouw, natuur, water, bodem en landschap is op het zand de voornaamste opgave: een kwaliteitsimpuls waarmee een toekomstbestendige landbouw en natuurherstel verder worden vorm gegeven. De beschikbaarheid van voldoende en schoon water speelt daarin een belangrijke rol. Deel Visie – augustus 2026 30 Vanwege de aanwezigheid van een groot aantal stikstofgevoelige natuurgebieden en verdroging/ droogtestress, ligt de grootste opgave in Zuidoost-Fryslân. Omdat natuurherstel en perspectief voor de landbouw onmogelijk zijn zonder optimale waterhuishouding, zetten we hier in op zoetwater vasthouden.

In gebiedsprogramma’s werken we de benodigde maatregelen uit met agrariërs, Wetterskip Fryslân en natuurbeheerders. Specifieke aandacht hebben de beekdalen, waar versterkt wordt ingezet op verbetering van natuur-, landschaps- en waterkwaliteit. Dit maakt deze gebieden bovendien aantrekkelijker voor recreanten en toeristen. In de grondwaterbeschermingsgebieden verbeteren we de grondwaterkwaliteit, met het oog op een veilige en toekomstbestendige drinkwaterwinning. Daarom beperken we hier de uit- en afspoeling van met name nutriënten en pesticiden. Bewegingskaart 2 (zie kaartenboek) Naar een sterke landbouw en natuur in de klimaatbestendig Fryslân Ook voor deze kaart is de natuurlijke ondergrond van water en bodem de basis. De situaties waar Fryslân mee te maken krijgt door klimaatverandering zijn weergegeven, samen met de oplossingen die we hiervoor willen inzetten. Het tegengaan van verzilting en verdroging en het reserveren van ruimte voor dijkversterking zijn hiervan voorbeelden. De landbouwhoofdstructuur wordt weergegeven met de vier gebieden (wadden, klei, veen en zand). Onderdeel daarvan zijn de meervoudige opgaven, waar opgaven rond water, bodem, klimaat, landbouw en natuur sterk samenhangen. In de uitnodigingszone landelijk, Zuidoost Fryslân spelen urgente opgaven vanwege stikstofgevoelige natuur, verdroging en landbouw.

We willen hier met medeoverheden en stakeholders aan de slag gaan. Deel Visie – augustus 2026 31 3.3 Naar vitale steden en dorpen in een verbonden Fryslân Een vitaal Fryslân begint bij sterke steden en dorpen die elkaar aanvullen en versterken. Elk dorp en elke stad moet zich kunnen ontwikkelen op een manier die aansluit bij de eigen identiteit, schaal en behoeften. Daarbij streven we naar leefbaarheid door het creëren en faciliteren van nabijheid: wonen dicht bij werken, met voorzieningen binnen handbereik en nooit ver weg van groen, water en een aantrekkelijk en klimaatadaptief landschap. Het Fries Stedelijk Netwerk (FSN) is het hart van de regio. Met z’n agglomeratievoordelen is het FSN de katalysator voor een krachtige en verbrede Friese (kennis)economie. Het biedt een breed scala aan stedelijke voorzieningen, bedrijvigheid en werkgelegenheid waar iedereen in Fryslân van profiteert. De stedelijke dynamiek zorgt voor gevarieerde en stuwende werkgelegenheid, innovatie en kennisontwikkeling, en een goede (inter)nationale concurrentiepositie; we zetten daarom in op een stedelijke schaalsprong van het FSN ten bate van heel Fryslân. Daarnaast vervullen de regiosteden Harlingen en Dokkum en de diverse regiokernen een cruciale werkgelegenheids- en verzorgingsrol voor hun omgeving.

Met name MKB- bedrijven vinden hier de innovatieve milieus waarbinnen ze kunnen floreren en doorontwikkelen. Complementair vormen de dorpen, met hun unieke kwaliteiten, het bruisende weefsel van het platteland. Tesamen vormt dit netwerk van Friese steden en dorpen, onderling optimaal verbonden, de grondslag voor leefbaarheid en vitaliteit in heel Fryslân. Hierbinnen vinden de dagelijkse bewegingen tussen wonen, werken en voorzieningen plaats; hoe soepeler en duurzamer dit verloopt, des te groter de bijdrage aan brede welvaart. Gevarieerde woningbouw voor groei De grote vraag naar woningen beantwoorden we met gevarieerde nieuwbouw in en rond steden en dorpen; onze ambitie is om in Fryslân voldoende woningen te realiseren. Waarbij ook rekening wordt gehouden met demografische ontwikkelingen tot 2050. Door de woningvoorraad aan te vullen en te differentiëren, houden we jongeren vast en komen we tegemoet aan de woonbehoeften van ouderen. Denk daarbij ook aan de combinatie van wonen en zorg. Daarbij vraagt nieuwe woningbouw om tijdige aandacht voor netbewust bouwen en aardgasvrije en collectieve warmteoplossingen. Met circulaire en modulaire bouw en nieuwe woonvormen, kan snel en flexibel worden ingespeeld op veranderende behoeften en tijdelijke woningvraag. En door natuurinclusief te bouwen kunnen we ook in bebouwde gebieden de biodiversiteit vergroten.

Alle steden en dorpen moeten in de autonome vraag naar woningen (zie begrippenlijst) kunnen voorzien. Naast het slim benutten van de bestaande woningvoorraad, en van vrijkomende plekken in bebouwd gebied, kunnen enkele woningen - of ‘een straatje’ erbij - nodig zijn. Voorwaarde is dat dit geen afbreuk doet aan de ruimtelijke kwaliteit van de kern. De grotere dorpen - met name de regiokernen - en de steden zullen meer ruimte voor woningbouw nodig hebben. We beschouwen wonen en werken in samenhang. Met nieuwe bedrijvigheid en nieuwe inwoners kunnen we zowel de beroepsbevolking, de economie als het voorzieningenniveau op peil houden. Daarvoor kan extra woningbouw nodig zijn. Het accent voor extra woningbouw ligt op het Fries Stedelijk Netwerk, de regiosteden en de Deel Visie – augustus 2026 32 regiokernen. Aanvullend zien we, naar aard en schaal, passende mogelijkheden voor woningen bij de dorpen en ook – onder voorwaarden – in het landelijk gebied. Daarnaast vinden we ook het volgende belangrijk:  Gemeenten, corporaties en marktpartijen knappen bebouwd gebied op en geven het een optimale, eigentijdse invulling, met aandacht voor energiebesparing en duurzame energie bronnen. Daarbij houden ze rekening met de nederzettingenstructuur en karakteristieke bebouwing.

Zo ontstaat ruimte voor nieuwe woningen, bedrijven en voorzieningen in de steden en de dorpen;  Samen met gemeenten zoeken we de juiste balans tussen bouwen binnen de bestaande kernen (inbreiding) en erbuiten (uitbreidingslocaties);  Vrijkomend vastgoed – denk aan boerderijen en karakteristieke gebouwen – komt in aanmerking voor nieuwe bestemmingen voor wonen, recreatie, zorg of passende bedrijvigheid. Ook op het omliggende erf zien we passende mogelijkheden. De ruimtelijke, functionele en maatschappelijke meerwaarde is daarbij leidend. En nieuwe activiteiten mogen geen belemmeringen opleveren voor bestaande activiteiten;  Ondanks dat de Waddeneilanden te maken hebben met meer beperkingen voor woningbouw, vinden we het belangrijk dat ze voldoende woningen kunnen bouwen. We ondersteunen de eilandgemeenten in het vinden van maatwerkoplossingen in relatie tot de beperkte ruimte en nabijheid van natuurgebieden. Woningen zijn bij voorkeur bestemd voor degenen die een sociale en/of economisch binding hebben met de eilanden. Kwaliteit in de bebouwingsranden Grote inbreidings- en uitbreidingslocaties voor wonen, werken en voorzieningen komen tegemoet aan de bovenlokale behoefte.

Bij de ontwikkeling van zulke locaties houden we onder meer het volgende in het oog:  Meegroeien van groen en ruimte voor water;  Nabijheid van recreatiemogelijkheden;  Gezonde en veilige leefomgeving (qua geluid, geur en schone lucht);  Beschikbaarheid van voldoende fossielvrije energie;  Adequate afstemming op het natuurlijke water- en bodemsysteem;  Goede ontsluiting en bereikbaarheid, ook met fiets en OV. In aantrekkelijke, multifunctionele stadsranden met ruimtelijke kwaliteit, zorgen we dat de ontwikkeling van stedelijke functies en de aanleg van energie- en data-infrastructuur gelijktijdig plaatsvindt met de aanleg van groen, water en recreatieve voorzieningen. Hierin nemen we samen met gemeenten de regie (uitnodigingszones). Gemeenten werken op hun beurt aan een gezonde en inclusieve woon- en leefomgeving met een inrichting die de volgende kenmerken combineert:  Beperking van hittestress en wateroverlast;  Vergroten van de biodiversiteit;  Een levendig en gemengd karakter;  Uitnodiging tot bewegen, ontmoeten en ontspannen;  Tot stand brengen van ruimtelijke kwaliteit en identiteit. Deel Visie – augustus 2026 33 Verbindingen en bereikbaarheid We versterken de verbindingen tussen steden, dorpen en het platteland, en tussen verschillende vervoerswijzen (OV, fiets, auto, water en lucht).

Met nadruk op het optimaliseren, combineren en doelmatig benutten van de bestaande verbindingen. Een betere onderlinge bereikbaarheid van wonen, werken, voorzieningen, onderwijs- en kennisclusters is voorwaarde voor een schaalsprong in netwerkkracht van steden en dorpen. En het draagt bij aan de leefbaarheid in dorpen en landelijk gebied. Dit vraagt om gerichte investeringen in netwerken, openbaar vervoer, energie en kennisinfrastructuur; in de verstedelijkingsstrategie en kernenstrategie werken we dit met gemeenten uit. Streven is dat banen en regionale voorzieningen voor iedereen van huis uit binnen dertig minuten reistijd te bereiken zijn; voor basisvoorzieningen is het streven vijftien minuten. Mobiliteitshubs spelen hierin een belangrijke rol doordat ze verschillende vervoerstypen verknopen en het overstappen vergemakkelijken. Daarbij hoort passende laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer, in het bijzonder bij mobiliteitshubs en OV- knooppunten. Bij nieuwe ruimtelijke projecten zijn adequate ontsluiting en goede bereikbaarheid voorwaarden. De steden en regiokernen zijn de knooppunten van snelle, goed bezette OV-lijnen. Van daaruit zorgen we voor een fijnmazige ontsluiting van de kleinere kernen met passend lokaal vervoer. Vestiging van functies in de omgeving van OV-knooppunten en stations draagt bij aan het optimaliseren van de bereikbaarheid.

Transferia rond de steden ontlasten binnensteden en maken deze veiliger. De door het Rijk geplande Lelylijn versterkt niet alleen de onderlinge verbindingen in het Fries Stedelijk Netwerk en in Noord-Nederland, maar ook de aansluiting op de rest van het land. Bij de planvorming rond woon- en werklocaties houden we rekening met de aanleg van deze spoorlijn. Belangrijk aandachtspunt is de aansluiting van de omliggende regio’s op de nieuwe halteplaatsen. Gastvrijheidssector met meerwaarde Slimme groei van de gastvrijheidssector draagt bij aan een prettige leefomgeving, leidt tot behoud van voorzieningen en karakteristieke gebouwen én schept toekomstbestendige banen. De sector is dan ook van grote waarde. Niet alleen voor de brede welvaart, maar ook voor de kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Ze raakt immers een grote verscheidenheid aan ruimtelijke vraagstukken. In relatie tot de gastvrijheidssector merken we het volgende op:  Naast de traditionele watersport en vaarrecreatie, zien we kansen in cultuur-, bezinnings-, agro- en natuurtoerisme. Ontwikkelingen die passen bij de kwaliteiten van Fryslân en het verduurzamen van het toerisme;  We benutten en versterken de potentie van water- en landrecreatie. Ruimtelijke ontwikkelingen houden rekening met behoud van de bestaande landelijke en provinciale netwerken voor wandelen, fietsen en varen.

Gebieds- en landschapskwaliteiten zijn leidend en inspirerend voor nieuwe ontwikkelingen en aanpassingen; Deel Visie – augustus 2026 34  Nieuwe, grootschalige voorzieningen passen niet bij slimme groei van het toerisme. Uitzonderingen zijn mogelijk, mits een initiatief grote meerwaarde heeft voor opgaven als natuurontwikkeling, ruimtelijke kwaliteit en/of leefbaarheid;  Prioriteit ligt bij kwaliteitsverbetering en de meerwaarde van recreatieve en toeristische voorzieningen voor inwoners en bij het aantrekken van passende doelgroepen;  Op de Waddeneilanden zien we kansen voor duurzame recreatievormen die aansluiten bij het unieke landschap, de natuur, het erfgoed en bij de draagkracht van de eilanden. Bewegingskaart 3 (zie kaartenboek) Naar sterke steden en dorpen in een leefbaar, vitaal en verbonden Fryslân Op deze kaart staat de kernenstructuur met het Fries Stedelijk Netwerk, de twee regiosteden Harlingen en Dokkum, de regiokernen, waddenkernen, overige dorpen en plattelandsdorpen. Ook het netwerk van fietspaden, autowegen, spoorverbindingen is aangegeven. De cirkels rondom de steden en de regiokernen geven indicatief het verzorgingsgebied aan; we streven ernaar dat iedereen in Fryslân binnen 15 tot 30 minuten toegang heeft tot banen en belangrijke voorzieningen.

Deel Visie – augustus 2026 35 3.4 Naar een fossielvrije en circulaire samenleving Fryslân maakt in de komende decennia werk van een sterke, circulaire economie met een betrouwbare en betaalbare fossielvrije energievoorziening. Met als sleutelwoorden: slim clusteren en verbinden. Met bodem, water en landschappelijke waarden als basis bouwen we voort op de kracht en kwaliteiten van Fryslân als koploper in de circulaire economie. En bezien we circulaire ontwikkeling mede in samenhang met klimaatadaptatie en natuurherstel. Door economie, energie en mobiliteit grotendeels op de meest geschikte locaties te concentreren, benutten we netwerken en infrastructuur maximaal. Deze netwerken en infrastructuur staan onder druk en moeten worden versterkt om de huidige en nieuwe Friese bedrijvigheid goed te faciliteren. Bovendien versterken we synergie-effecten en is concentratie gunstig voor de ruimtelijke kwaliteit.

Hierbij zetten we in op de volgende zaken:  Groei van de zes economische speerpuntsectoren (AgroFood, Water Technology, High Tech Systems & Materials, Circular Materials, Maritime Technology, Tourism & Hospitality) waarmee we ook onze koploperpositie in de circulaire economie verder versterken;  Ontwikkelruimte naar aard en schaal blijven bieden voor lokale en regionale bedrijvigheid, die van oudsher de economische structuur van Fryslân stutten;  Het faciliteren van een fossielvrije bedrijfsvoering en mobiliteit;  Uitstekende verbindingen ((vaar)wegen, digitale netwerken, Openbaar Vervoer) zorgen voor de bereikbaarheid en onderlinge connectiviteit van belangrijke economische clusters. Hiermee stimuleren we innovatie en versterken we het vestigingsklimaat voor nieuwe, stuwende - en bij voorkeur - innovatieve bedrijven;  De door het Rijk geplande Lelylijn, als bijdrage aan genoemde connectiviteit, zowel binnen Noord-Nederland als met de rest van het land. Niet alleen het Fries Stedelijk Netwerk profiteert, maar ook de omliggende regio's;  Het stimuleren van het gebruik van ons vaarwegennet voor goederenvervoer over water. Vaarverbindingen zoals het Prinses Margriet- en Van Harinxmakanaal worden robuuste, strategische corridors binnen de grotere Europese netwerken.

Het ontwikkelen van een samenhangend netwerk van binnenhavens en zeehaven Harlingen, is een aanjager voor de maritieme maakindustrie, jachtbouw en bedrijven met veel vervoer over water. Watergebonden bedrijven concentreren zich op enkele goed ontsloten natte bedrijventerreinen; de ontwikkeling hiervan sluit aan op de huidige vaarwegklasse;  Inzet van drones om snel, veilig en efficiënt data te verzamelen, inspecties uit te voeren, (medische) goederen te transporteren en taken uit te voeren op moeilijk bereikbare of risicovolle locaties. Het juiste bedrijf op de juiste locatie Bij het ruimtelijk programmeren van bedrijventerreinen sturen we op de match tussen bedrijf en locatie. Dit betekent dat de aard en schaal van een onderneming moeten passen bij een reeks van factoren:  De context van de stad of het dorp; Deel Visie – augustus 2026 36  Het onderliggende water- en bodemsysteem;  De ontsluiting en bereikbaarheid;  De beschikbaarheid van energie en zoetwater;  De specifieke kwaliteiten van stad of dorp. We beginnen met het optimaal benutten en opwaarderen van bestaande bedrijventerreinen. Dit betekent: indeling, verblijfskwaliteit en bereikbaarheid verbeteren, klimaat adaptief maken en voorzien in snel internet, duurzame energie en laadinfrastructuur (zogeheten 'clean energy hubs').

Op enkele strategische locaties bieden we ruimte aan grootschalige bedrijvigheid (kavels >3 ha.) met een duidelijke (regionale) meerwaarde, die bijdraagt aan de brede welvaart van Fryslân. Duurzame energie dichtbij Energie is essentieel voor goed en betaalbaar wonen, werken en verplaatsen in Fryslân. De energievoorziening staat echter onder druk. De ontwikkeling van bedrijven wordt beperkt door stijgende prijzen en netcongestie. Hierdoor stagneren uitbreiding en verduurzaming. Maar ook huishoudens voelen de hoge energiekosten. Bovendien stagneert de woningbouw doordat niet altijd in aansluitingen kan worden voorzien. Om deze problematiek op te lossen moeten we het energienetwerk slimmer benutten en uitbreiden. Daarbij zetten we ook vol in op energiebesparing en toepassing van niet- elektrische bronnen, zoals groen gas en duurzame warmte. Het tijdelijk opwekken van nieuwe elektriciteit in de vorm van zonne- en windenergie is echter nodig. En op termijn mogelijk met SMR’s (Small Modulair Reactors) en wind op zee. De energieproductie van nieuwe windturbines koppelen we aan de Friese energievraag. Dit onder strikte voorwaarden en in samenhang met andere ruimtelijke opgaven, waarbij de opbrengsten zo veel mogelijk binnen de provincie blijven. Daarbij ruimen we verouderde turbines op.

Nieuwe ontwikkelingen die veel energie vragen, zoals bedrijvigheid en transport, koppelen we slim aan plekken waar voldoende energie beschikbaar is of kan worden opgewekt. Tot 2035 concentreren we onze aandacht op het volgende:  Versneld benutten van duurzame warmtebronnen zoals aquathermie, groengas, restwarmte en geothermie om de behoefte aan lokaal opgewekte elektriciteit te beperken. Dit vraagt om lokaal maatwerk;  Slimmer omgaan met beschikbare energie door vraag en aanbod lokaal beter op elkaar af te stemmen en meer flexibele capaciteit op het elektriciteitsnet te realiseren. Energiehubs op centrale knooppunten zorgen voor stabiliteit in het energienetwerk en voor snelheid en doelmatigheid van onze energievoorziening;  Versnellen van de uitbreiding van de energie-infrastructuur door vergunning- verlening te stroomlijnen en de inzet van provinciale grondposities te verkennen;  Stimuleren van opslag bij grootverbruikers en selectief en onder voorwaarden toestaan van grootschalige batterijopslag (> 70 MW);  Saneren van verouderde windturbines om parallel ruimte te creëren voor moderne exemplaren bij (middel)grote energievraagclusters.Ruimte bieden voor nieuwe windenergie op logische locaties nabij (middel)grote energievraagclusters, onder strikte voorwaarden en met oog voor de ruimtelijke kwaliteit; Deel Visie – augustus 2026 37  Onderzoek naar de haalbaarheid van

kleine, modulaire kernreactoren (SMR's) en volgen van innovaties zoals getijdenenergie, onderwatervliegers en blue energy. Na 2035 streven we het volgende na:  Een sterke aansluiting op nationale en Europese energienetwerken - denk aan de waterstofbackbone en 380 kV-verbinding - om onze energievoorziening stabiel, betrouwbaar en toekomstbestendig te houden;  Het afstemmen van ontwikkelingen die veel energie vragen op de daadwerkelijke beschikbaarheid daarvan. Denk daarbij aan woningbouwlocaties, bedrijventerreinen en mobiliteit;  Concentratie van duurzame energieopwekking. Tijdelijke clusters van wind- en zonne-energie worden vervangen door meer permanente oplossingen. Kernenergie kan deel van de energiemix uitmaken, mits uit onderzoek blijkt dat dat wenselijk en haalbaar is. Circulaire economie en sluiten van kringlopen Fryslân is wereldwijd koploper in de circulaire economie met actoren als Vereniging Circulair Fryslân, Omrin, Wetsus, de Dairy Campus en een innovatieve agrofoodsector. Deze positie willen we uitbouwen en opschalen. Naast toepassing van nieuwe technieken in productie en verwerking, hebben we het dan ook over het doorontwikkelen, uitdragen en vermarkten van kennis. In 2030 kunnen we Europees vooroplopen op het terrein van de grondstofkringlopen. We gaan daarom slim en spaarzaam om met zowel grondstoffen, componenten als eindproducten.

We werken toe naar een integrale aanpak waarin ketens sluiten en afval niet meer bestaat. Naast de productie werkt dit door in de consumptie van goederen, waarbij bewustzijn, koopgedrag, en duurzame omgang met reststoffen centraal staan. In de overgangsfase naar een volledig circulaire economie bestaan er twee economieën naast elkaar: een lineaire en een circulaire. Dit zal tijdelijk meer ruimte kosten, tot wel zo’n 40%. Ruimte die eerst op bestaande locaties gevonden moet worden. Bijvoorbeeld door revitalisering, herverkaveling en herplaatsing, inschikking en meervoudig ruimtegebruik. In een later stadium komt noodzakelijke uitbreiding in het vizier. Op geschikte locaties dient altijd voldoende ontwikkelruimte te zijn voor watergebonden bedrijven en zwaardere bedrijven in de hogere milieucategoriëen. Het sluiten van kringlopen geldt ook in het landelijk gebied. Agrarisch ondernemers maken daarbij gebruik van elkaars grondstoffen en producten. Zo kan samenwerking tussen akkerbouw- en veeteeltbedrijven (her)gebruik van reststromen stimuleren. Ook de productie van groengas uit mest is kansrijk – afhankelijk van toekomstige ontwikkeling van het mestaanbod – en biedt agrariërs nieuwe kansen op inkomsten. De kans bestaat dat hierdoor de druk op het netwerk van erftoegangswegen en provinciale wegen toeneemt. We monitoren hoe dit uitpakt en anticiperen waar nodig.

Bewegingskaart 4 (zie kaartenboek) Naar een fossielvrije en circulaire samenleving De netwerken voor energie en economie zijn de belangrijkste dragers van deze kaart. Samen met de grote en middelgrote steden wordt zichtbaar waar de economie, voorzieningen en mobiliteit samenkomen. Ook laat de kaart zien waar de grootste energievraagclusters zich bevinden en waar Deel Visie – augustus 2026 38 wordt ingezet op het uitbreiden van onderstations en opwek van duurzame energie. Deze kaart vormt een belangrijke basis voor de uitnodigingszones stedelijk op de Visiekaart. Het zijn de gebieden waar woningbouw, circulaire economie, voorzieningen en duurzame energievoorziening samenkomen. Samen met de grote infrastructuur, zowel op land als op water, stuurt energievoorziening sterk op toekomstige ontwikkelingen. H4. Sturing: samenwerken in de geest van de Omgevingswet De Omgevingsvisie is een instrument op grond van artikel 3.2 van de Omgevingswet. We sluiten voor onze sturingsfilosofie dan ook aan bij de doelen van deze wet:  Meer samenwerken als één overheid, met onderkenning van de verschillende belangen;  Meer samenhang brengen in de afwegingen en keuzes voor de leefomgeving;  Ruimte laten voor maatwerk en initiatieven;  Snellere en betere besluitvorming realiseren;  Overzichtelijke regels opstellen.

Deze Omgevingsvisie beschrijft zo concreet mogelijk de provinciale opgaven en belangen, ambities en oplossingsrichtingen. Onze samenwerkingspartners, de Friese gemeenten, Wetterskip Fryslân en het Rijk, vragen dit ook van ons. Dit is gedaan in de vier bewegingen en de thematische uitwerkingen daarvan. Om dit alles gestalte te geven sturen niet alleen op proces, maar voeren we ook regie op bovenlokale vraagstukken, zoals klimaatadaptatie, energie, landbouw, natuur en de grote woningbehoefte. We doen dit altijd samen en in overleg met onze partners. Tegelijk wordt ons gevraagd om waar dat kan, ruimte te bieden aan andere partijen en initiatiefnemers. Bijvoorbeeld door lokale ruimtelijke afwegingen aan gemeenten over te laten, dus decentraal te doen wat decentraal kan. Of door ideeën en initiatieven 'van onderop’ te stimuleren vanuit een positieve houding: ja, mits. En gebruik te maken en aan te sluiten bij wat er al gebeurt. Dat vraagt een manier van sturing waarbij we als provincie onze opgaven centraal stellen en samen met samenwerkingspartners keuzes bepalen en aan oplossingsrichtingen werken. De opgaven zijn hierboven in paragraaf 2.2 beschreven. Met deze opgaven dragen we bij aan onze provinciale belangen (zie bijlage 4). In dit hoofdstuk beschrijven we hoe we de samenwerking voor ons zien en hoe wij de instrumenten uit de Omgevingswet inzetten om onze doelen te bereiken.

4.1 Samenwerken aan onze opgaven en brede welvaart Wij kiezen in deze Omgevingsvisie zoveel mogelijk voor samenwerking als manier om doelen te realiseren. Niet alleen omdat de Omgevingswet dat vraagt, maar ook omdat het ons helpt bij het maken van de juiste keuzes. Door samenwerking leren we de verschillende belangen en invalshoeken die rond een vraagstuk spelen goed kennen. Alleen zo komen we tot integrale keuzes en een dezelfde aanpak. Deel Visie – augustus 2026 39 Onze ambitie is om de beweging te maken naar samenwerking als één overheid. We zijn ons ervan bewust dat we daar nu nog niet zijn. We zullen samen met onze partners de beweging moeten maken. De opgaven waar Fryslân voor staat zijn omvangrijk en urgent. Bij het maken van keuzes – en het vinden van oplossingen – hebben we andere partijen nodig. De opgave bepaalt het schaalniveau van de oplossingen, de daarvoor benodigde maatregelen, de samenstelling van samenwerkende partijen en de tijdspanne waarin een oplossing nodig is. Ook hangt de gebiedsbegrenzing (provinciebreed of specifiek gebied) af van de opgave. We stellen onszelf en anderen steeds de vraag; hoe draagt een oplossing of een maatregel bij aan de brede welvaart in Fryslân? Vanuit de gedachte 'decentraal wat kan, centraal wat moet', nemen we als provincie meer (proces)regie op bovenlokale vraagstukken. Uiteraard in overleg met onze samenwerkingspartners.

Andere partijen en initiatiefnemers hebben ook hun rol in deze vraagstukken. Zo laten we lokale ruimtelijke afwegingen zoveel mogelijk over aan gemeenten (decentraal wat kan) en stimuleren we ideeën en initiatieven 'van onderop’ vanuit een positieve houding: ja, mits. Voor deze ‘mits’ hanteren wij onze Omgevingsvisie als kader. We denken mee en adviseren over projecten en plannen vanuit een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor omgevingskwaliteit. De ideeën voor een gezamenlijke werkwijze, vanuit één overheidsgedachte, werken we de komende tijd uit; bijvoorbeeld in de vorm van een Friese organisatie voor omgevingskwaliteit. In Fryslân zetten we als provincie al jaren in op (voorkant)samenwerking: we willen vroeg met elkaar ‘om tafel gaan’ voor snelle, integrale oplossingen met oog voor ieders belang. Zowel met inwoners, bedrijven en organisaties als met de Friese gemeenten en Wetterskip Fryslân. Eén van de uitgangspunten van de Omgevingswet is dat overheden meer als één overheid optreden en meer samenwerken. We doen dan ook een beroep op de kennis, middelen en innovatiekracht van alle partijen die bij een opgave betrokken zijn en zijn ons bewust van de beweging die we zelf ook willen maken in de samenwerking. Zo werken we samen aan een toekomstbestendig en herkenbaar Fryslân. Dat vraagt een bestuursstijl die samenwerking stimuleert en ruimte biedt voor maatwerk.

Met als voorwaarde dat de provinciale belangen gewaarborgd blijven. We gaan dan ook voor een integrale en adaptieve aanpak, met oog voor participatie en een evenwichtige afweging van belangen, soms provinciebreed, soms voor een specifiek gebied. Samenwerken aan de Friese verstedelijkings- en kernenstrategie De gemeenten van het FSN en de provincie werken de verstedelijkingspropositie voor het FSN uit tot een verstedelijkingsstrategie, met een investerings- en uitvoeringsagenda. De gemeenten zijn de trekker van dit proces. De vijf thema’s uit de verstedelijkingspropositie gaan we verdiepen en met elkaar verbinden: • Ruimte bieden aan verdergaande specialisatie en clustering van de economische topsectoren vanuit stedelijk perspectief; Deel Visie – augustus 2026 40 • Blijven bouwen aan een onderling gedifferentieerd woningaanbod en zorgen voor voorzieningen in de nabijheid; • Ontwikkelen van talent door kwalitatief, gericht onderwijs en talent vasthouden door vergroten keuzevrijheid binnen het Noordelijk Stedelijk Netwerk; • Versterken interne en externe multimodale verbindingen (weg, water en spoor); • Verweving stad en land door groene en blauwe routes, anders bouwen en energie(transitie). De tijdshorizon loopt tot 2050. Parallel hieraan gaan de provincie en alle Friese gemeenten een kernenstrategie opstellen voor heel Fryslân.

Deze zal, net als de verstedelijkingsstrategie, een uitwerking zijn van het netwerk van steden en dorpen in deze Omgevingsvisie en dezelfde thema’s omvatten. De provincie voert de (proces)regie op de samenwerking om tot de kernenstrategie te komen. De strategie geeft inzicht in de benodigde ruimte, zowel binnenstedelijk als buitenstedelijk, en geeft aan waar clustering van activiteiten en meervoudig ruimtegebruik nodig zijn. Op deze manier komen we gezamenlijk, gemeenten en provincie, tot een integrale en goed op elkaar afgestemde ontwikkeling van steden én dorpen. We nemen de verstedelijkingsstrategie en kernenstrategie vervolgens op in een provinciaal Omgevingsprogramma. 4.2 Onze rollen Als provincie vervullen we bij ruimtelijke vraagstukken verschillende rollen. Voor ieder vraagstuk/programma bepalen we vooraf welke rol – of rollen – we aannemen om partners helderheid te geven. Ook als onze rol gaandeweg een traject verandert, stellen we hen daarvan op de hoogte. Rechtmatige overheid Daar waar we volgens de wet het bevoegde gezag zijn omdat we regels stellen, vergunningen verlenen of toezicht houden is onze rol helder. We voeren dan wettelijke taken uit en treden op als rechtmatige overheid. Ook in dat geval zoeken we naar afstemming en/of samenwerking met onze partners.

Bijvoorbeeld door zoveel mogelijk onderwerpen, voorafgaand aan een formele procedurestap, af te stemmen (voorkantsamenwerking). Of door tijdig in gesprek te gaan met belanghebbenden over een vergunning die we willen verlenen. Presterende overheid Ook als presterende overheid voeren we wettelijke taken uit, zoals het aanleggen en beheren van wegen, vaarwegen en natuur. Daarbij stemmen we af met andere beheerders (gemeenten, Wetterskip Fryslân, het Rijk, boeren en terreinbeheerders) wanneer we wat doen. We wisselen daarbij onderling de nodige kennis en ervaring uit. Op provinciale projecten voeren we de regie, werken we actief samen met andere overheden – ook om werk met werk te maken – en communiceren we proactief met de projectomgeving. Samenwerkende overheid Indien er sprake is van een gezamenlijke opgave, dan zijn wij als samenwerkende overheid één van de partners. We hebben als provincie onze eigen taak binnen zo'n samenwerking. Als het gaat om bovenlokale vraagstukken of om een opgave in een Omgevingsprogramma dat we moeten vaststellen, dan ligt de (proces)regie/coördinatie bij de provincie. In andere gevallen zijn we verantwoordelijk voor het voeren van de Deel Visie – augustus 2026 41 benodigde procedures, brengen we kennis of middelen in of zijn we de verbinding richting het Rijk.

Faciliterende of participatieve overheid Bij situaties waarin een gemeente, Wetterskip Fryslân, maatschappelijke organisaties of private partijen aan zet zijn ondersteunen wij hen waar nodig. In die situaties zijn wij de faciliterende of participatieve overheid en geven ons beleid en onze regels de kaders aan. Als initiatieven niet passen binnen deze kaders, maar wel gewenst zijn vanwege het maatschappelijk belang en/of het leereffect, dan stellen we vooraf gezamenlijk de kaders voor zo'n initiatief vast; zo nodig wijken we gemotiveerd af van het algemene beleid en de regels. We dragen bij aan dit soort initiatieven door de inbreng van kennis, financiële middelen, of door grond, vastgoed of materiaal beschikbaar te stellen. De rollen zullen verschillen per beweging. Op de volgende pagina’s een indicatieve invulling daarvan.

Deel Visie – augustus 2026 42 Beweging 1: Naar een mooie, gezonde, inclusieve en veilige leefomgeving met identiteit Presterende Provincie Gezonde en veilige leefomgeving: Actief werken aan ’30 minuten gemeenschap’: regionale voorzieningen binnen 30 minuten en basisvoorzieningen binnen 15 minuten bereikbaar Landschap, erfgoed en identiteit:  In stand houden Noordelijk Archeologisch Depot;  Structurele middelen voor provinciale instellingen voor landschap en erfgoed;  Uitvoering gedecentraliseerde taak Subsidie Regeling Monumenten (SUMO). Samenwerkende Provincie Gezonde en veilige leefomgeving:  Deelnemen aan Schone Lucht Akkoord en gemeenten stimuleren óók deel te nemen;  Inbrengen regionale en lokale belangen in het Defensie vraagstuk (geen toename van de overlast, beschermen van natuurwaarden, ruimtebeslag ook op toekomstige ontwikkelingen afstemmen en koppelkansen benutten)  Samen met gemeenten werken aan gezonde leefomgeving Landschap, erfgoed en identiteit  Actualiseren FAMKE kaarten (met input vanuit gemeenten);  Onderzoek naar het goed onderbrengen en inrichten van de advisering op omgevingskwaliteit, bijvoorbeeld in de vorm van een Fries expertisecentrum voor omgevingskwaliteit.

Rechtmatige Provincie Gezonde en veilige leefomgeving:  uitvoerings- en Handhavingsstrategie Fryslân uitvoeren;  bij beoordeling Omgevingsplannen toetsen op gezond en veilig;  Omgevingsverordening aanpassen om opgave gezond en veilig te halen en  Opzet Omgevingsprogramma milieu/gezonde leefomgeving;  Verlenen van provinciale Omgevingsvergunningen voor en handhaving op bedrijven waarvoor provincie bevoegd gezag is. Landschap, erfgoed en identiteit:  Via regels Omgevingsverordening sturen op principe: herstructurering, herbestemming, inbreiding voor uitbreiden; alles passend bij landschap en nederzettingsstructuur;  Opzetten Omgevingsprogramma (en daarna regels in Omgevingsverordening) voor beschermen, behouden en ontwikkelen van bepaalde kenmerken (zoals dijken, waterlopen en reliëf);  Opnemen Werelderfgoed Koloniën van Weldadigheid in Omgevingsverordening. Faciliterende/participatieve Provincie Gezonde en veilige leefomgeving:  Proactief kennis over gezond en veilig delen met gemeenten bij opstellen ruimtelijke plannen;  Een handreiking gezonde en veilige leefomgeving opnemen in een Omgevingsprogramma.

Landschap, erfgoed en identiteit:  Proactief kennis, ontwerp-kracht en oplossingen inbrengen over landschap en erfgoed bij ruimtelijke plannen;  Ondersteunen en subsidiëren projecten voor groen- blauwe dooradering en herstel en beheer van cultuurlandschap;  Diverse subsidieregelingen en financiering voor onderhoud, restauratie en herbestemming van monumenten en waardevolle bebouwing. Deel Visie – augustus 2026 43 Beweging 2: Naar een sterke landbouw en natuur in een klimaatbestendig Fryslân Presterende Provincie Water, bodem en klimaat:  Sturen op vasthouden, bergen en afvoeren;  Peilopzet rondom N2000 gebieden en/of sloten en greppels aanpassen om ontwatering tegen te gaan;  Beekherstelprojecten: In beekdalen meer ruimte voor water terugbrengen (waterpeil omhoog/meanders terugbrengen);  Natuurontwikkelingsprojecten met ook landbouwkundige aanpassingen om meer water vast te houden in beekdalen;  Uitvoering geven aan projecten in het kader van het Veenweideprogramma. Landbouw: Onderzoek naar opzetten Gebieds/Uitvoeringsprogramma Zuidelijke Wouden (vergelijkbaar met Veenweideprogramma).

Natuur:  Uitvoer natuurherstelmaatregelen via Programma Natuur en Maatregelpakket Natuur;  Beekherstelprojecten: In beekdalen meer ruimte voor water terugbrengen (waterpeil omhoog/meanders terugbrengen);  Natuurontwikkelingsprojecten met ook landbouwkundige aanpassingen om meer water vast te houden in beekdalen;  Benutten koppelkansen met natuurontwikkeling bij uitvoering Veenweideprogramma;  Uitvoering Fries Brandbeheersingsplan;  Zorgen voor voldoende vismigratievoorzieningen om visstand op peil te houden;  Aankoop gronden voor afronding NNN en borgen van inrichting daarvan voor natuur. Samenwerkende Provincie Water, bodem en klimaat:  In overleg blijven met Rijk over beschikbaarheid zoetwater in IJsselmeer en keuzes in landelijk hoofdwatersysteem (o.a. verdringingsreeks bij droogte) en daar afspraken over maken;  Met Wetterskip Fryslân samenwerken om benodigde peilverhoging, verbreding en verondieping sloten e.d. te realiseren. Landbouw:  Samen met Rijk ontwikkelen van afwegingskader voor inzet landbouwgronden;  Gebiedsgericht samenwerken aan de meervoudige opgaven en aan het vinden van oplossingen/perspectieven die passen bij een gebied en daarbij gezamenlijke en langjarige afspraken maken over waterbeheer, landschap, biodiversiteit en landbouwontwikkeling.

Natuur:  Rol blijven houden in Waddengebied en IJsselmeer waar nationale en regionale opgaven om een integrale aanpak vragen;  Aansluiting bij Collectief Natuurinclusief en Agenda Natuurinclusief om biodiversiteit te verbeteren;  Weidevogelbeheer afstemmen met agrarische collectieven en Bond Friese Vogelwachten. Rechtmatige Provincie Water, bodem en klimaat:  Mogelijk maken van aanleg van waterbergingspolders;  Op langere termijn; aanleg van 1 of 2 nieuwe zeegemalen mogelijk maken;  Grondwateronttrekkingen tegengaan in overgangszones;  Regelen en handhaven reserveringszones voor dijkversterking in Omgevingsverordening;  Via Omgevingsverordening sturen op water- en klimaatrobuust bouwen;  Lozingsvergunningen en regelgeving actualiseren om hoeveelheid schadelijke stoffen in water terug te dringen;  Opstellen Regionaal Water en Bodemprogramma met maatregelen om o.a. water en bodemkwaliteit te verbeteren én maatregelen om (drink)waterbesparing te stimuleren;  Ontgronden t.b.v. winning mag alleen d.m.v. multifunctionaliteit (dus combinatie met andere functie, en passend in een gebied (integrale afweging);  Instructieregels in Verordening opnemen voor peilbesluiten, o.a. in Veenweide (i.v.m.

insteek grondwater 40 cm onder maaiveld);  Verbod op vervuilende activiteiten en risicovolle activiteiten in ondergrond nabij drinkwaterbronnen;  Aanvullende strategische voorraden voor drinkwater worden beschermd via Verordening. Landbouw: Faciliterende/participatieve Provincie Water, bodem en klimaat:  Stimuleren om drainage van landbouwpercelen te beperken Bewustwordingscampagne opzetten om schadelijke stoffen in water terug te dringen;  Stimuleren besparing gebruik drinkwater;  Stimuleren preventieve maatregelen bij (agrarische) bedrijven om waterkwaliteit te verbeteren;  Stimuleren om ruimtelijke ingrepen voor water en bodem te koppelen met andere opgaven (natuur, klimaat, recreatie);  Stimuleren initiatieven om hoger waterpeil in Veenweidegebieden te realiseren/stimuleren van natte teelten;  Grondaankoop of -ruil inzetten voor o.a. Veenweide- opgave. Landbouw:  Met actief grondbeleid de mogelijkheden voor een (boer)diverse ontwikkeling van agrariërs ondersteunen;  Inzet grondbeleid en subsidieregelingen om meervoudige opgaven te kunnen realiseren;  Stimuleren nieuwe teelten en innovaties om kringlopen te versterken/circulariteit te vergroten;  Versterken mogelijkheden (o.a.

verbeteren financieringsstromen vanuit Rijk) voor agrarisch natuurbeheer (waaronder ook weidevogelbeheer) en waterbeheer (groenblauwe diensten);  Ondersteunen visserijsector naar duurzame toekomst. Deel Visie – augustus 2026 44  Afwegingskader voor landbouwgronden opstellen en regelen;  Agrariërs via maatwerkregeling in de Verordening meer ruimte geven voor nevenactiviteiten (bv mestvergisting), innovaties en technische ontwikkeling in de bedrijfsvoering;  Inzetten (met regels) op: Behoud, optimalisatie en verduurzaming glastuinbouw i.p.v. nieuwvestiging. Natuur:  Maximaal inzetten op bestaande afspraken/voldoen aan wet- en regelgeving;  Opzetten Omgevingsprogramma (of gebiedsplannen) met maatregelen om Basiskwaliteit Natuur te realiseren;  Weidevogelgebieden blijven beschermen via Verordening;  Regels voor bescherming, mitigatie en compensatie NNN/N2000 gebieden (Vogel- en Habitatrichtlijn) + vergunningverlening voor projecten/activiteiten;  Beleid ontwikkelen en regels en vergunningen opstellen voor actieve soortenbescherming om wettelijke taak beter uit te kunnen voeren;  Verordening aanpassen door bij ingrepen in of met negatief effect op NNN in te zetten op fysieke i.p.v. financiële compensatie.

Deel Visie – augustus 2026 45 Beweging 3: Naar sterke steden en dorpen in een leefbaar, vitaal en verbonden Fryslân Presterende Provincie Leefbaarheid:  Actief werken aan ’30 minuten gemeenschap’ via mobiliteitshubs;  Een goed Daily Urban System als basis voor voldoende fysieke en digitale bereikbaarheid. Bereikbaarheid:  Ontwikkelen mobiliteitshubs (regionaal en bovenlokaal en dorpshubs);  Versterken fietsnetwerk  Infrastructurele maatregelen ter verbetering van de verkeersveiligheid;  Concessieverlening OV. Gastvrijheid: Investeren in recreatieve infrastructuur (fietsnetwerk, vaarwegen). Samenwerkende Provincie Wonen:  Inbrengen kennis over creatieve manieren om tot meer voordeuren te komen;  Inbrengen kennis/stimuleren circulair en biobased bouwen;  Stimuleren/inbrengen kennis over innovatie in bouw (bv fabrieksmatig bouwen);  Regionale afspraken met gemeenten over programmering woningbouw (zowel kwantiteit als kwaliteit. Leefbaarheid: Samenwerken met gemeente in Friese Retailaanpak om centra op peil te houden. Bereikbaarheid: Inbreng STOMP-principe bij gebiedsontwikkelingen. Gastvrijheid:  Met Rijk en gemeenten impuls geven aan recreatie in en rond steden en regiokernen;  Stimuleren/kennis inbrengen over duurzame recreatie. Rechtmatige Provincie Wonen:  In volkshuisvestingsprogramma beleid en maatregelen vastleggen t.b.v.

betaalbaarheid woningen en wonen voor de juiste doelgroepen, o.a. ook arbeidsmigranten;  In Omgevingsprogramma sterke dorpen en steden wordt ruimtelijke vertaling van de woningbehoefte (gekoppeld aan economische ontwikkeling en leefbaarheid) uit verstedelijkingsstrategie F4 en Fryslân-brede kernenstrategie vastgelegd;  Mate van groei woningvoorraad kernen wordt gekoppeld aan de omvang van kernen;  Eerst herstructureren, inbreiden en dan pas uitbreiden, mede ook in verband met enorme herstructureringsopgave;  Regels voor hergebruik/herbestemming vrijkomende agrarische percelen en ruimte voor ruimte regeling;  Uitbreiding voor woningbouw alleen daar waar het kan vanuit Energie in combinatie met duurzame warmtevoorziening. Leefbaarheid:  Door middel van een Omgevingsprogramma sterke steden en dorpen toewerken naar een goede balans tussen economische ontwikkeling en ruimtelijke/sociale ontwikkeling en tussen steden en regiokernen;  Regels voor vrijkomende boerderijen/kerken etc. door passende hergebruik mogelijk te maken en Ruimte voor ruimte regeling.

Bereikbaarheid: Actualisering Regionaal Mobiliteitsprogramma Gastvrijheid:  Regels voor slimme groei gastvrijheidssector;  Regels voor het revitaliseren en transformeren van recreatieterreinen;  Nieuwvestiging van grootschalige recreatieve voorzieningen is alleen mogelijk bij een meerwaarde voor andere opgaven Faciliterende/participatieve Provincie Wonen: Actief werken aan 30 minuten gemeenschap: regionale voorzieningen binnen 30 minuten en basisvoorzieningen binnen 15 minuten bereikbaar. Leefbaarheid:  Stimuleren sociale cohesie door middel van verenigingen, dorpsbelangen en vrijwilligers;  Toewerken naar in elk dorp een ontmoetingsplek;  Faciliteren van initiatieven om voorzieningen te combineren. Bereikbaarheid:  Stimuleren duurzaam mobiliteitsgedrag;  Stimuleren veilig verkeersgedrag;  Stimuleren/faciliteren goede digitale bereikbaarheid (glasvezel);  Stimuleren van initiatieven voor fijnmazig publiek en privaat vervoer. Gastvrijheid:  Gebruiksvisies land- en waterrecreatie beschikbaar als inspiratie voor ontwikkelingen;  Faciliteren Slimme Groei gastvrijheid.

Deel Visie – augustus 2026 46 Beweging 4: Naar een fossielvrije en circulaire samenleving Presterende Provincie Economie en bedrijvigheid:  Uitvoering onderzoek Beter Benutten van bedrijventerreinen en welke sturing hierop mogelijk is, koppeling aan programmering;  Op grond van Uitvoeringsagenda ruimtelijk economische visie additionele ruimtevraag bepalen (met Rijk en gemeenten). Energie:  Goed ruimtelijk inpassen van nieuwe stations, kabelverbindingen en andere (grootschalige) energievoorzieningen;  Via laadinfrastructuur bijdragen aan elektrificatie mobiliteit;  Onderzoeken rol provincie in provinciale of regionale warmte- of energieorganisatie;  Onderzoek haalbaarheid SMR. Mobiliteit:  Fietsverbindingen verbeteren en versterken (vanuit STOMP principe);  Als concessieverlener blijven inzetten op goed busvervoer in provincie;  Aanleg mobiliteitshubs;  Goed beheer en onderhoud van provinciaal (vaar)wegennet en waar nodig infrastructurele maatregelen in verband met verkeersveiligheid;  Verbeteren infrastructurele knelpunten.

Samenwerkende Provincie Economie en bedrijvigheid:  Vanuit Economische Samenwerkingsagenda Blue Delta economische profielen van de F4 en Harlingen en Dokkum versterken;  Samen met gemeenten (F4 + Harlingen) kijken naar geschikte locaties voor grootschalige bedrijvigheid (>3 ha) ten behoeve van locatiekeuzes gemeenten;  Samenwerken met kennisinstellingen, bedrijven en ‘Europa’ om biobased bouwen en circulariteit te bevorderen;  Regionale afspraken over bedrijvenprogrammering (kwantitatief en kwalitatief). Energie:  Samenwerken aan Actieplan Netcongestie voor slimmer gebruik bestaande netwerk. Ook specifiek voor de Waddeneilanden.;  Stimuleren grootgebruikers om energie op eigen terrein op te slaan;  Opwekmogelijkheden verkennen i;  Goed ruimtelijk inpassen van nieuwe stations, kabelverbindingen en andere (grootschalige) energievoorzieningen;  Inzetten op aftakking van nationale energienetwerken en Wind op Zee. Mobiliteit:  Richting Rijk inzetten op verbetering bestaand spoor (flessenhals Meppel);  Samen met provincie Groningen inzet op verduurzamen en frequentieverhoging spoor Groningen-Leeuwarden;  Participeren in onderzoeken Lelylijn;  Richting Rijk blijven inzetten op aanpak verouderde infrastructurele kunstwerken;  Op grond van Havenvisie en samen met gemeenten en haven- en bedrijvenorganisaties goederenvervoer over water stimuleren.

Rechtmatige Provincie Economie en bedrijvigheid:  Ruimtebehoefte bedrijventerreinen bepalen volgens trits revitaliseren, uitbreiden, nieuw terrein; op grond daarvan afspraken maken met gemeenten over programmering bedrijventerreinen;  Nieuwe terreinen alleen waar fossielvrije energie beschikbaar/opwekbaar is;  Ruimte voor bedrijvigheid afstemmen op kernenstructuur  (samen met gemeenten) bepalen afwegingskader voor toestaan nieuwe grootschalige bedrijvigheid;  Toestaan kleinere datacentra bij regionale meerwaarde en ondersteunend aan Friese economie;  Voorrang geven aan watergebonden en milieubelastende bedrijvigheid bij vrijkomen kavels op terreinen die daarvoor bedoeld zijn;  Afspraken maken met gemeenten over kantorenprogrammering;  Inzetten op meervoudig ruimtegebruik (ook duurzame energie, klimaatbestendigheid en sociale kwaliteit meenemen). Energie:  Opstellen Energieprogramma om doelen te bereiken o.a. door snellere vergunningverlening;  Blijven inzetten op toestaan opslag bij (en ten behoeve van) opwek; Faciliterende/participatieve Provincie Economie en bedrijvigheid: Aanjagen en stimuleren van transitie naar circulaire economie (o.a.

via subsidies en mogelijk maken proeftuinen) Energie:  Onderzoeken hoe grondstrategie kan bijdragen aan snel realiseren energie-infrastructuur;  Bevorderen initiatieven voor energiehubs op en rond bedrijventerreinen en koppeling aan energiegemeenschappen;  Stimuleren kleinschalige elektrolyse bij bedrijven of energiehubs;  Volgen ontwikkelingen innovatieve technieken, faciliteren wanneer dat kan;  Faciliteren Rijk bij verduurzamen veerdiensten Wadden;  Stimuleren van projecten voor energiebesparing, groen gas, aquathermie, etc. via onder andere het FSFE. Mobiliteit:  Blijven inzetten op veiligheid op het water (recreatievaart/beroepsvaart);. … Deel Visie – augustus 2026 47  Verkennen of en waar het nodig, alvorens grootschalige opslag toe te staan;  Omgevingsverordening aanpassen om mogelijkheden groen gast/mestvergisting beter te benutten (op agr. perceel, individueel, in lokale samenwerkingsverbanden of op bedrijventerreinen);  Omgevingsverordening aanpassen om windenergie, onder voorwaarden, toe te staan bij grote vraagclusters en via koppeling aan sanering oude turbines;  Regels erfmolens evalueren en zo nodig aanpassen;  Geen solitaire dorpsmolens toestaan. Dorpen/coöperaties kunnen participeren in andere windopstellingen;  Geen monofunctionele zonneparken toegestaan, op landbouwgronden, alleen nog bij meervoudig gebruik.

Mobiliteit:  Regels stellen met betrekking tot vaarveiligheid en beheerszones langs provinciale (vaar)wegen;  Vanuit wettelijke taken onderzoek doen naar en verder ondersteunen/reguleren van ontwikkelingen in de luchtvaart;  Uitbreiding van luchthavens alleen toestaan bij: o luchthavens met maatschappelijk belang, o luchthavens met innovatief karakter met minimale overlast, o luchthavens op locaties waarvoor al meerdere jaren TUG ontheffing is verleend  Stimuleren dat functies die veel verplaatsingen met zich meebrengen, goed bereikbaar zijn met OV en fiets. Deel Visie – augustus 2026 48 Verschillende instrumenten Bij de verschillende rollen kunnen we verschillende instrumenten inzetten. Waarbij de instrumenten ook per situatie kunnen verschillen. We kunnen zaken regelen via onze Omgevingsverordening, door omgevingswaarden te bepalen, een concreet Projectbesluit te nemen of door een Omgevingsvergunning te verlenen. We bouwen aan onze leefomgeving door het uitvoeren van projecten, bijvoorbeeld de aanleg van de vismigratierivier, en het beheer en onderhoud van infrastructuur en natuur. We stimuleren ontwikkelingen of initiatieven van anderen die bijdragen aan onze doelen. Bijvoorbeeld door financiële middelen, kennis, materialen of ruimte beschikbaar te stellen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://harlingen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/83c47c1f-e907-466c-90d5-6b13840d2e9a?agendaItemId=83a9bd4c-9d07-403f-a984-db10c9b0516f