Visie religieus erfgoed Harderwijk

37

Op steenworp afstand van de nederzetting lag de Selhorst, een hof van de geestelijke instelling het Kapittel van St. Marie te Utrecht. Bij de Selhorst hoorde een aan Sint Nicolaas gewijde kerk. De weg van deze kerk naar de Luttekelepoort, ook wel de Sint Nicolaaspoort genoemd, kreeg de naam Kerkstraat. De Sint Nicolaaskerk diende tot in de vijftiende eeuw als Rooms-Katholieke kerk van Harderwijk.2

In 1415 werd de kerk getroffen door brand en de toren stortte in. De Sint Nicolaaskerk bleef als kapel in gebruik, maar vanwege dit voorval werd er besloten tot de bouw van een nieuwe kerk, de Onze Lieve Vrouwekerk. De Onze Lieve Vrouwekerk werd gebouwd op het kerkplein in de binnenstad van Harderwijk en werd ook wel de Grote Kerk genoemd. De kerk was groot van omvang en was gewijd aan Maria. Sinds de reformatie in 1578 wordt de kerk gebruikt voor protestantse diensten. In de periode 1967-1980 is de kerk gerestaureerd en zijn er gewelfschilderingen uit de 16e eeuw gevonden en hersteld. De gewelfschilderingen waren eeuwenlang verborgen onder verschillende lagen kalk maar zijn nu weer voor de kerkbezoekers zichtbaar.

In de 16e eeuw werden kloostergebouwen onteigend door de stad als gevolg van de Reformatie en de beeldenstorm. Kloosters kregen een nieuwe functie. Het Minderbroeder klooster (Franciscanen) brandde af in 1580. Dit klooster was gelegen op de plek waar nu de Markt is. Het enige overgebleven deel van het Minderbroedersklooster is een muurfragment van de kapel. Dit is te zien in het hortuspark en is een rijksmonument. Het Agnietenklooster veranderde in het stadstimmerhuis en de Kapel van het Fratershuis van de Broeders des Gemenen Levens (moderne devotie) werd in 1587 ingericht als pesthuis.3 De Catherinakapel uit 1502, gelegen aan het kloosterplein, herinnert aan het Catherinaklooster dat op deze plek in de stad was gesitueerd.

Stadsuitbreidingen maakten dat de reeds bestaande kloostercomplexen zoals het Agnieten klooster, het Minderbroeder klooster, het (Graue) Susterenklooster en het Sint Catharinaklooster (allen onder de derde orde van St. Franciscus) werden omsloten door andere gebouwen en huizen in de binnenstad.

Aan de hand van documentatie over een stadsbrand in 1503 is bekend dat er op dat moment sprake was van zeven verschillende kerkgebouwen; Onze Lieve Vrouwekerk, Catharinakapel, Fraterskerkje, en de inmiddels verdwenen Minderbroederskerk, Agnietenkapel, Gasthuiskerk en kapel van de Graue Susteren, zie afbeelding 1.4

Bijlage 1. Cultuurhistorische analyse

Kaart van Harderwijk door Jacob van Deventer tussen 1559-1575 met daarop zichtbaar de bestaande kerken (blauw gekleurde daken) binnen de stadsgrenzen en de ontginning van het landschap buiten de stadsmuren.

5. Geschiedenis van Harderwijk, 1998. Blz. 28. 6. Chr. Gereformeerde Kerk Harderwijk 1900-1975. Blz. 40. 7. Geschiedenis van Harderwijk, 1998. Blz. 181.

38

Visserij Harderwijk was een handelsstad en vanaf de dertiende eeuw was de nederzetting aangesloten bij de Hanze. Dit handelsverbond bestond uit een netwerk tussen verschillende steden in NoordwestEuropa. In deze periode verkreeg Harderwijk een belangrijke rol in de internationale visserij. In 1443 werd het stapelrecht verleend aan Harderwijk. Hierdoor moest alle vis die gevangen werd tussen Muiden en Kampen, in Harderwijk aan wal gebracht worden en worden verkocht.5 De schepen legden aan bij de steigers tussen de Vispoort en de Hogebrugpoort, zie afbeelding 2 en 3.

In 1650 werd er bij de Hogebrugpoort een kleine haven aangelegd. De visserij speelde een rol in het geloof in Harderwijk. De Christelijke Gereformeerde Kerk Harderwijk werd gevormd in 1900. Ondanks dat het bezwaarlijk werd gevonden om op de rustdag nog werkzaamheden te verzetten, konden de vissers binnen deze kerkgemeenschap zonder al te veel oproer hun werk op de zondag voortzetten.6 Andere kerkgenootschappen zoals de Nederlands Hervormde Kerk waren hier niet over te spreken. De Christelijk Gereformeerde Kerk was gesitueerd aan de Smeepoortstraat en is in 1942 door brand geheel verwoest. In 1960 werd de Christelijk Gereformeerde Kerk De Zaaier in gebruik genomen aan de Eibert den Herderstraat. In 1891 verscheen een plan van ir. Lely voor de afsluiting en gedeeltelijke droogmaking van de Zuiderzee.7 Dit plan bleef liggen tot de watersnood van 1916, waarna de wet tot afsluiting een droogmaking van de Zuiderzee werd aangenomen in 1918.

Er werd met betrekking tot de zuiderzeevisserij geconcludeerd dat deze in verval verkeerde en zonder afsluiting van de Zuiderzee ook niet veel toekomst in het verschiet had. De bouw van de Afsluitdijk ging in 1932 van start en de inpoldering van de Zuidelijke Flevopolder (1959-1968) maakte dat Harderwijk niet langer aan de voormalig Zuiderzee lag maar aan het Veluwemeer. De stad behield zijn haven maar de grote rol die de visserij had voor de werkgelegenheid in Harderwijk liep fors terug. Kerken herinneren in de naamgeving aan het visserijverleden. Zo heeft kerkgebouw Het Visnet (1996) een zeilbootje als windvaan op het dak. Ook kerkgebouw Het Anker (1985) aan het Zuiderzeepad verwijst naar de visserij.

Bijlage 1.

Academie en groei van de stad

Cultuurhistorische analyse

Al in 1440 bestaat een stadsschool in Harderwijk. In 1600 werd de reeds bestaande Latijnse school uitgebouwd tot de Illustere School, Gymnasium Velavicum of kwartierhogeschool genaamd. De Catharinakapel werd aangewezen als auditorium en het klooster als woning voor de professoren. Het Fratershuis werd als studentenhuisvesting in gebruik genomen. In 1641 werd het Sint Catharinaklooster bestemd tot academiegebouw en tot woning van drie professoren, zie afbeelding 4. In 1647 kreeg de school de naam Academie des vorstendoms Gelre en graafschap Zutphen. De academie werd op 22 oktober 1811 bij decreet van Keizer Napoleon opgeheven.

Afbeelding 2. Prent Harderwijk met stadsgezicht over het water- voor de inpoldering van de Flevopolder, duidelijk zichtbaar is de Onze Lieve Vrouwekerkdatum onbekend. Beeldbank RCE.

Afbeelding 3. Dubbel gezicht op Harderwijk, ingekleurd. In 1657 uitgegeven door Janssonius.

39

Bijlage 1. Cultuurhistorische analyse

Plattegrond van Harderwijk door van Geelkercken, 1637.

De joodse gemeenschap was goed geïntegreerd in Harderwijk, zo waren een aantal joden bijvoorbeeld lid van de voetbalclub. Vrijwel alle in en om Harderwijk woonachtige joden zijn in de Tweede Wereldoorlog om het leven gebracht. De joodse gemeente is in 1947 ontbonden en de synagoge is verkocht. Nu is het in gebruik als inloophuis en kleinschalig museum over de joodse historie in Harderwijk.

I. Het oudste deel van de stad. I. Uitbreiding omstreeks 1315. III. Uitbreiding omstreeks 1425.

Garnizoensstad

1. Grote poort. 2. Luttekepoort. 3. Smeepoort. 4. (Hoge) Bruggepoort. 5. Lagebruggepoort of Vispoort. A. Agnietenklooster. B. Minderbroederklooster. C. Catharinaklooster. D. Susterenklooster. E. Fraters.

De vestiging van de Academie in Harderwijk resulteerde in een stroom van internationale wetenschappers die naar de stad toe trokken. Met deze internationale aanwas kwamen ook andere geloven de stad binnen. De eerste synagoge in Harderwijk werd in 1773 in gebruik genomen. Ook het reglement van de joodse gemeente dateert uit deze periode. In 1813 leefden er in Harderwijk dertien joodse gezinnen. De Synagoge aan de Jodenkerksteeg dateert uit 1840. In 1852 werd in het nabijgelegen Tonsel een Joodse begraafplaats ingericht.

40

Het voormalige kloostergebouw van de Graue Zusters uit 1480 werd in 1582 in gebruik genomen door de muntmeester van de Gelderse Munt. Toen de Gelderse Munt in 1806 definitief vertrok uit het gebouw werd het tot kazerne omgebouwd in 1814. Het oude kloostergebouw deed vanaf dat moment dienst als kazernegebouw voor Het Algemeen Depot der Landmacht No 33. In 1814 vestigde zich een infanteriebataljon, bekend als het Koloniaal Werfdepot, in een aantal gebouwen en terreinen binnen Harderwijk. Een van de gebouwen was het oude kloostergebouw van de Graue Zusters. Door oproep van dienstplichtigen werd het veldleger verder uitgebreid tot een compleet infanterieregiment en rekruten kwamen

Afbeelding 5. De academie van Harderwijk, gevestigd in het Sint Catharinaklooster, 1745.

vanuit heel Europa en daarbuiten. In 1909 werd het Koloniaal Werfdepot verplaatst naar Nijmegen. Na het eindigen van de Eerste Wereldoorlog groeide de garnizoenssterkte in Harderwijk verder en dit had voor de stad stedenbouwkundige gevolgen. Er werden twee extra kazernes gebouwd en er was meer woongelegenheid nodig voor de gezinnen van de officieren en onderofficieren. In korte tijd werden er huizen gebouwd aan de Stationslaan en in een aantal nieuwe straten. In 1933 werd de Plantagekerk gebouwd aan de Stationslaan als Gereformeerde Kerk. In 1936 werd aan de Stationslaan een militair tehuis annex kerk gebouwd door de Nederlandse Protestanten Bond, die nu bekend staat als Centrum de Zin. Deze

Bijlage 1. Cultuurhistorische analyse 8. Geschiedenis van Harderwijk, 1998. Blz. 156

Nederlandse Protestanten Bond is in 1879 ontstaan en heeft sinds 1884 een afdeling in Harderwijk. Na de Tweede Wereldoorlog bloeide het garnizoensleven in Harderwijk snel weer op vanwege de wederopbouw van de Koninklijke Landmacht en de opbouw van een troepenmacht voor Nederlands-Indië. Ook werd Harderwijk in 1947 de thuishaven van de Infanterieschool en kwam in 1951 de School Militaire Inlichtingen Dienst (SMID) tot stand. De huisvesting van beroepsmilitairen was een groot probleem en in 1950 werd tot een uitbreidingsplan besloten. Er werden veel nieuwe woningen gebouwd, een school maar geen kerk. Vissers

Afbeelding 6. Binnenplein van de Kazerne, het voormalige kloostergebouw van de Graue Zusters. 1814-1992.

41

die hun verdiensten waren verloren vanwege de drooglegging van delen van het IJsselmeer konden nu als bouwvakker aan de slag. Met de huisvesting van de militairen ontstond een hechte band tussen de burgerij en militairen. Met het verhuizen van de SMID naar Ede, en inkrimping van de landmacht, nam de militaire aanwezigheid in Harderwijk drastisch af. Wederopbouw en de wijkgedachte In de periode 1870-1920 was de samenleving sterk verzuild geraakt. Dit speelde in Harderwijk een grote rol omdat het merendeel van de huishoudens gelovig was. Dit was terug te zien in de Christelijke scholen en Protestants-Christelijke partijen in de gemeentepolitiek. Na de bevrijding van Harderwijk werd de Zeebuurt een van de eerste naoorlogse woonwijken van Harderwijk. In Zeebuurt-West is in 1960 De Zaaier (Christelijk Gereformeerde Kerk in Nederland) in gebruik genomen. Al in 1930 was hier de Oud Gereformeerde Gemeente gevestigd aan de Korte Hogeweg 4. Het protestantse spectrum werd verbreed door de vrijmaking, een kerkscheuring in 1944. In 1974 werd de Vrijgemaakte Gereformeerde Kerk aan de Busken Huetlaan

in gebruik genomen. Vanaf 1965 was er ook een Baptistengemeente in Harderwijk. De baptistengemeente is nog steeds actief maar heeft geen eigen gebedshuis in Harderwijk. Voorheen was de Baptistengemeente in de oude Synagoge gevestigd en tussen 1983 en 2006 in het wijkgebouw Elim. De verhoudingen tussen de verschillende denominaties in het geloof zorgden af en toe voor strubbelingen. Zo stuitte het samengaan van de Gereformeerde- en de Hervormde Kerk op grote weerstand.8 Op andere momenten vervaagde juist het onderscheid in levensbeschouwing, voornamelijk op het terrein van gezondheidszorg. In 1906 opende het Rooms-Katholieke Pius-gesticht en in 1908 opende het ProtestantsChristelijke sanatorium Sonnevanck voor tuberculosepatiënten. In 1959 werd Sonnevanck omgezet in het BoerhaaveZiekenhuis, nog steeds op protestantschristelijke grondslag. In 1976 fuseerden het Pius-ziekenhuis en het Boerhaave-Ziekenhuis en Ziekenhuis Salem in Ermelo tot het Christelijk Algemeen Ziekenhuis Noordwest Veluwe, nu het Sint Jansdal Ziekenhuis.

Bijlage 1.

Begraafplaats Sonnevanck en de Sonnevanckkapel (1960) herinneren aan deze geschiedenis.

Cultuurhistorische analyse Afbeelding 7. Illustratie van de naoorlogse groei van Harderwijk. Periode 1945-1960. Links ca. 1945 en rechts ca. 1960.

De samenleving werd steeds opener en gevarieerder, met name door de komst van nieuw inwoners uit binnen- en buitenland. Met de woningbouw in de zogenaamde tweelingstad van Harderwijk, aan de andere zijde van het spoor, werd in 1951 begonnen. Gastarbeiders verschenen voor het eerst in 1963, waaronder Spanjaarden, Marokkanen en Turken. Diverse structuurplannen gaven vorm aan uitbreidingen van Harderwijk. Het Structuurplan Harderwijk uit 1956 resulteerde in de woonwijken Stadsdennen, Slingerbos (Nieuw Apostolische Kerk) en stadsweiden (Het Anker). Stadsdennen kent een rijke variatie van religieuze

42

gebedshuizen zoals de Catharinakerk (1962), Petrakerk (1974), Koninkrijkzaal van Jehovah’s getuigen (1990), Turkse Moskee en de Moskee El Mohsinine. Het structuurplan uit 1965 beoogde ook een uitbreiding van Frankrijk en Hierden. In Hierden was in 1851 de Nederlands Hervormde Kerk tot stand gekomen. In Frankrijk werd in 1996 Het Visnet gebouwd, een wijkgemeente van de Hervormde Kerk Hierden. In de Wijk Tinnegieter ontstonden wijkgebouw Elim en het Apostolisch Genootschap (1970). In de wijk Drielanden werd Kerkelijk centrum de Regenboog gebouwd in 2011. Gesloopte gebedshuizen Vanwege de afnemende hoeveelheid kerkbezoekers komen steeds meer gebedshuizen leeg te staan en er zijn in de afgelopen jaren een aantal gebedshuizen gesloopt in Harderwijk. De PKN Harderwijk heeft jaren geleden besloten om vanwege het dalende kerkbezoek drie van de vijf kerkgebouwen te verkopen. Alle drie de kerken zijn verkocht en vervolgens gesloopt. De Nieuwe Kerk aan de Stationslaan is in 2017 gesloopt en op deze plek staan nu woningen.

De Veldkampkerk stond sinds 2013 leeg en werd in 2019 gesloopt. Op de plek van de kerk is een woonzorginstelling gebouwd. De Stadsdennenkerk uit 1961 werd in 2019 gesloopt om plek te maken voor appartementen. De kerk stond ook al geruime tijd leeg. Ook de gereformeerde gemeente verdween uit Harderwijk. De kerk uit 1979 aan de Marnixstraat sloot in 2014 haar deuren vanwege het teruglopende ledental en omdat er niet langer in de benodigde ambten kon worden voorzien. In 2021 is het kerkgebouw gesloopt en is er op de locatie een appartementencomplex gebouwd.

Gesloopte kerken Bijlage 1.

Nr.

Bronnen

Kerk

Straatnaam

Denominatie

Gesloopt

Cultuurhistorische analyse

A

Gereformeerde kerk

Smeepoortstraat

Gereformeerd

1942

B

Stadsdennenkerk

J.P. Heijelaan 1

Gereformeerd

2019

C

Nieuwe kerk

Stationslaan 112

Hervormd

2017

D

Veldkampkerk

Veldkamp 1

Gereformeerd

2013

E

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Marnixstraat 1a

Gereformeerde Gemeente

2022

in Nederland

Haartsen, A., Olde Meierink, B., de Groot, R., Cultuurhistorische Waardenkaart van Harderwijk Deel 1: Geschiedenis. Lantschap adviesbureau voor landschap en cultuurhistorie. Haaften, 2015. Folkerts, J., e.a. Geschiedenis van Harderwijk. Uitgeverij Boom. Amsterdam, 1998. Chr. Gereformeerde Kerk Harderwijk 1900-1975. Kroniek van Harderwijk. Afbeeldingen Afbeelding 1: https://nl.m.wikipedia.org/wiki/

Harderwijk

Bestand:Harderwijk_JVD.jpg. Afbeelding 2: https://beeldbank.cultureelerfgoed. B

A

nl/rce-mediabank/detail/c0d3644a-add1-ed28e38c-365268f94b62/media/830de9de-ac3460c6-ce34-a1370273747e?mode=detail&view=h orizontal&q=harderwijk&rows=1&page=1&fq%

C E

5B%5D=search_s_entity_name:%22Prenten%20 en%20Oude%20Tekeningen%22&sort=order_s_ objectnummer%20asc. Afbeelding 3: www.oudelandkaarten.nl. Afbeelding 4: Geschiedenis van Harderwijk, boek. Afbeelding 5: www.mijngelderland.nl/inhoud/ canons/gelderland/de-harderwijkse-academie. Afbeelding 6: www.jeoudekazernenu.nl.

D

43

Afbeelding 7: www.topotijdreis.nl.

Bijlage 2

paspoorten

44

1 Paspoort

S

Paspoort

Restaurant de Basiliek Rijksmonument

Adres

Vischmarkt 57L

158m2

Bouwjaar

15e eeuw

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

Restaurant

Eigendom

Particulier

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort /102.484

Perceelsgrens Kapel Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

45

Restaurant de Basiliek is gevestigd in het restant van de voormalige Agnietenkapel die het Sint Agnietenklooster toebehoorde. Het klooster was gebouwd aan de noordzijde van de stad Harderwijk en werd voor het eerst genoemd in 1439. Van het voormalige klooster is alleen nog de kloosterkapel aanwezig. Tijdens de tweede beeldenstorm werd de kapel zwaar beschadigd en in 1577 werd de kapel weer hersteld. Later is het gebouw in gebruik gekomen als Stadstimmerhuis. De voorgevel wordt gesierd met een latei waarop staat Stad-Timmerhuys. Het gedeelte dat is hersteld is in 1984 gerenoveerd en ingericht als restaurant. De Agnietenkapel staat op een rechthoekig grondvlak met een zadeldak met wolfseind. De buitengevels zijn witgepleisterd.

Grote spitsboog vensters sieren de zijgevels. Binnen in het gebouw zijn nog goed de sporen van de oude kapel terug te zien. Aanzetten van de gewelven zijn zichtbaar in de bakstenen muren. Kernwaarden • Het religieuze erfgoed van de voormalige Agnietenkapel in de historische binnenstad doet herinneren aan de kloosters en kerken uit de Middeleeuwen. (Kernwaarde 2).

2 Paspoort

S

Synagoge

Rijksmonument

Adres

Jodenkerksteeg 1

180m2

Bouwjaar

1839-1840

Herbestemd

Architect

onbekend

Bouwstijl

classicisme

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

inloophuis en expositieruimte

Eigendom

Particulier

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort /D-01370

Perceelsgrens Synagoge Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

46

Paspoort

Op de hoek van de Kleine Marktstraat en de Jodenkerksteeg staat de voormalige Synagoge van Harderwijk. In 1759 werd er toestemming verleend om openbare godsdienstoefeningen te houden voor de Joodse gemeente in Harderwijk. De huidige Synagoge is in het tweede kwart van de 19e eeuw gebouwd. Het gebouw heeft tot aan de Tweede Wereldoorlog dienst gedaan. In 1947 is de Joodse gemeente van Harderwijk ontbonden en bij die van Apeldoorn gevoegd. Tegenwoordig doet de voormalige Synagoge dienst als Christelijk ontmoetingshuis en op de bovenverdieping is een permanente expositie gewijd ter herinnering aan de Joodse gemeenschap De Synagoge is opgetrokken in rode baksteen en heeft aan de Kleine Marktstraat een eenvoudige klokgevel met hardstenen tussendekplaten en

twee spitsboogvensters. De zijgevel aan de Jodenkerksteeg heeft een sober uiterlijk. Het interieur is tijdens of na de Tweede Wereldoorlog gesloopt en verdwenen. In de jaren tachtig van de vorige eeuw heeft een ingrijpende verbouwing plaatsgevonden. Hierbij is een nieuwe verdieping gebouwd. In de kelder zijn mogelijk nog sporen van twee rituele baden (mikwe) aanwezig. De synagoge is een rijksmonument. Kernwaarden • De Synagoge herinnert aan het Joodse erfgoed in de gemeente Harderwijk • Enige voormalige synagoge gebouw in Harderwijk en draagt bij aan de grote variatie in denominaties aanwezig in de gemeente Harderwijk. (Kernwaarde 1).

3 Paspoort

L

De Zevende Hemel

Gemeentelijk monument

Adres

Hoogstraat 38

607m2

Bouwjaar

18e eeuw

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

Woning

Eigendom

Particulier

gereformeerdekerken.info

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

47

Paspoort

Op de hoek van de Hoogstraat en de Vleeshouwersteeg staat het witgepleisterd dubbel pand de Zevende Hemel. Het pand was in 1749 gebouwd als het woonhuis van de toenmalige burgemeester van de stad, de heer Hendrik Boonen. De familie heeft het pand tot 1859 bewoond. Later huurde het Koloniaal Werfdepot het pand. Nadat de woning in 1905 was verkocht aan de Christelijk-Gereformeerde Kerk, werd zij in 1910 ingrijpend verbouwd tot Kerk door de architect D.Kok Jzn. Toen het kerkgebouw te klein werd, kwam het in handen van de gemeente in 1959. Sindsdien werd het door de gemeente verhuurd en later verkocht. Het pand wordt nu bewoond als woonhuis. Het linkerdeel van het voormalige kerkgebouw heeft een neogotisch uiterlijk vanwege de hoge spitsboogvensters in de topgevel en

de zijgevel. Het rechterdeel heeft een zijgevel met schuiframen en luiken. Van oorsprong bestaat dit pand uit een diep huis en twee achter elkaar gelegen dwarshuizen; vermoedelijk uit de 17e eeuw. Het orgel dat in de gereformeerde kerk heeft gestaan is overgeplaatst naar een andere kerk. Kernwaarden • Verwijst naar verleden van de Christelijk gereformeerde kerk.

4 Paspoort

M

Kloosterkapel Fraterhuis

Rijksmonument

Adres

Straat van Sevenhuysen 4-8

255m2

Bouwjaar

1441

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

Woning

Eigendom

Particulier

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort /145.037

Perceelsgrens Kapel Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

48

Paspoort

Kloosterkapel van het Fraterhuis werd gesticht in 1441. Hier hielden de Frater monniken hun diensten. In de gevel van de kapel zit een steen met het Latijnse opschrift Domus mea Domus Orationis Vocabitur, wat betekend ‘Mijn huis zal een huis van het gebed worden genoemd’. Tijdens de reformatie kwamen de kerken en kloosters van de Rooms-Katholieke kerk in eigendom van de stad Harderwijk omdat het stadsbestuur gekozen had voor het Protestantisme. Vanaf dat moment werd de voormalige kapel in gebruik genomen als een pesthuis tot 1771. Tegenwoordig is de voormalige kapel opgedeeld in drie woonhuizen. De kapel beslaat in haar hoofdvorm een rechthoekig grondplan aaneengeschakelde bouwvolumes, uit waarschijnlijk twee verschillende bouwfases. De kapel is opgetrokken uit baksteen en heeft aan de straatzijde

twee grote spitsboogvensters. Meerdere steunberen verdelen de zijdelingse druk van de wanden. In de jaren zeventig van de vorige eeuw is het gebouw afgebrand. Bij de restauratie heeft men de stuclaag verwijderd, de kap vernieuwd en de oude spitboogvensters aan de hand van oude bouwsporen gereconstrueerd; Hierdoor benaderd de kapel weer zijn (vermoedelijke) oorspronkelijke uiterlijk. Het oorspronkelijke interieur is verloren gegaan. Momenteel zijn er drie woonhuizen gevestigd in de voormalige kapel. Kernwaarden • Voormalig gebedshuis met herbestemming van pesthuis, meerdere doelen gediend • Ondanks de herbestemming nog een typisch kerkelijke uitstraling en te herkennen als (voormalige) kapel.

5

Plantagekerk

Paspoort

Rijksmonument

Adres

Stationslaan 136

L

924m2

Bouwjaar

1932-1933

†

Christelijk gebruik

Architect

P. Lonkhuyzen

Bouwstijl

Expressionisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN) | Protestantse gemeente

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

Foto collectie Instituut voor Christelijk Cultureel Erfgoed, Rijksuniversiteit Groningen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

49

Paspoort

De Plantagekerk is gelegen aan de Stationslaan en werd in 1933 in gebruik genomen als Gereformeerde Kerk. Vanwege de naoorlogse bevolkingsgroei steeg ook het aantal kerkgangers en werd er in 1961 en 1986 aan de noordzijde van de kerk een nieuwe aanbouw geplaatst en uitgebreid. Rechts naast de kerk bevindt zich de pastorie (Stationslaan 134), die niet onder de Rijksmonumentale bescherming van de kerk valt. De geheel in donkerrode baksteen opgetrokken kerk naar ontwerp van P.H. van Lonkhuyzen bezit een kruisvormige plattegrond en een slanke toren. De dwarsarmen van de kerk zijn slechts een fractie korter dan het schip. De kruisvormige plattegrond heeft een kort schip. De paraboolvormige ribben en de gordelbogen, tot 1987 grijs, zijn momenteel paars-roze geschilderd en contrasteren met het gebroken wit geschilderde gewelfhout en de muren. Alle vensters zijn voorzien van gekleurd glas-in-loodramen in geometrische motieven.

Tegen de oostelijke wand staat het grote, uit de bouwtijd stammende orgel, in 1933 gebouwd door J. de Koff en Zn. Van het oude interieur zijn ook de oude blankhouten banken bewaard gebleven. De Protestantse Gemeente Harderwijk (PGH) ontstond in 2011 door het samengaan van de Gereformeerde Kerk en de Hervormde ‘buitengewone wijkgemeente Nieuwe Kerk. De Plantagekerk is op 1 januari 2017 opnieuw in gebruik genomen als kerk door PKN. Het interieur van de plantagekerk is beschermd. Kernwaarden • Van architectuurhistorische waarde als goed bewaard gebleven voorbeeld van een Gereformeerde kerk met traditioneel grondplan in de sfeer van de Amsterdamse School. • Van stedenbouwkundige waarde vanwege de markante ligging, waardoor de bouwmassa een rol speelt in het beeld van zowel de singelgordel, als van de Stationslaan.

6 Paspoort

M

Paspoort

Centrum de Zin

Geen monumentale status

Adres

Stationsstraat 32

354m2

Bouwjaar

1936

Architect

H. Hendriks

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

Niet van toepassing

Gebruik

Ontmoetingsplaats vrijdenkers

Eigendom

Vereniging

In 1936 werd door de Nederlandse Protestantenverbond een bouwvergunning aangevraagd voor het oprichten van een kerk annex militair tehuis en conciërgewoning aan de Stationslaan 32. Na de bouw werd het gebouw in gebruik genomen door de in 1884 opgerichte vereniging, die nu bekend staat als Centrum De Zin. Tevens werd het gebouw vanaf 1936 ook gebruikt als Algemeen Militair Tehuis.

Perceelsgrens Centrum dienstwoning Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

50

Het gebouw ligt aan de kop van een Y splitsing gelegen aan een rotonde. Vanwege deze locatie is het gebouw goed zichtbaar in het straatbeeld. Het gebouw heeft een bescheiden uiterlijk en een subtiele klokkentoren. De façades zijn opgetrokken in donkerrode baksteen. Aan weerszijde van het hoofdgebouw wordt de façade gesierd door langwerpige glas in lood vensters.

De voorgevel heeft een dubbele rondboogdeur en daarboven wordt op subtiele wijze een kruisvorm afgebeeld door een verticale reeks matglas en twee horizontale stucwerken strepen op het metselwerk. Het gebouw wordt momenteel door Centrum De Zin gebruikt als ontmoetingsplaats voor vrijdenkers. Kernwaarden • Bescheiden kerkgebouw op een prominente plek in het straatbeeld. • Herinnert aan de militaire geschiedenis van Harderwijk. • Afwisselend programma als centrum voor vrijdenkers.

7

Grote- of Onze Lieve Vrouwekerk

Paspoort

Rijksmonument

Adres

Kerkplein 1

L

731m2

Bouwjaar

1350-1400

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN) | Hervormde gemeente

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort / 133.329

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

51

Paspoort

De Grote, of Onze Lieve Vrouwekerk in Harderwijk is een Rijksmonumentale kruisbasiliek in gotische stijl die gedeeltelijk uit de 14e en de 15e eeuw dateert. Sinds de Reformatie in 1578, toen de katholieke godsdienst werd verboden en onderdrukt, wordt de kerk gebruikt voor protestantse erediensten. Nadat in 1415 de parochiekerk van SintNicolaas was afgebrand werd besloten om de Mariakapel te vergroten en als kerk te gebruiken. Het 14e-eeuwse gebouw kreeg een nieuw koor met kooromgang, een transept (kruisbeuk) en een toren die in hoogte die van de St. Eusebiuskerk in Arnhem overtrof en daarmee de hoogste van Gelderland was. Een groot deel van de kerk ging verloren toen in 1797 de toren instortte en een deel van het schip verwoestte. Het resterende deel van het schip werd hierna afgesloten door een nieuwe gevel in sobere Lodewijk XVI stijl.

De Grote of Onze Lieve Vrouwekerk heeft een groot bouwvolume bestaande uit een kruisvormig grondplan. Grotendeels opgetrokken uit rode baksteen met grote raampartijen en siermetselwerk. Het koor en dwarsschip is overdekt door laag aanzettende netgewelven. Het schip bestaat na de torenval van 1797 uit twee traveeën (lengterichting van het gebouw), afgesloten door een bakstenen westgevel. Inwendig tussen de pijlers van het koor zijn goed bewaarde natuurstenen afscheidingen deels in hout vernieuwd. Het orgel is in 1827 gemaakt door de Gebr. Batz. Kernwaarden • De kerk is het centrale middelpunt van de oude binnenstad van Harderwijk. • Rijksmonumentale kruisbasiliek daterend uit de 14e en 15e eeuw. • Enige kerkgebouw in Harderwijk met een zodanig groot bouwvolume.

8 Paspoort

M

Catharinakapel

Rijksmonument

Adres

Klooster 1

304m2

Bouwjaar

1502

Herbestemd

Architect

onbekend

Bouwstijl

gotiek

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

cultureel centrum

Eigendom

Gemeente Harderwijk

Perceelsgrens Kapel Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

52

Paspoort

Foto: Ton Pors

De Catharinakapel is een laatgotische dubbelkerk opgetrokken uit bakstenen gevels. Diverse rondboogen spitsboogvensters sieren de buitengevels van de kapel. Rechts van de hoofdentree aan het Kloosterplein heeft de kapel een traptoren met een uivormig dak. Dit dak is een toevoeging uit 1912. St. Catharinakapel is gesticht in 1502 voor het St. Catharijneklooster. De kapel grenst met de voorgevel aan het Kloosterplein. Dit was de voormalige hoftuin van het klooster. Aan het Kloosterplein liggen nog twee voormalige kloostergebouwen uit 1449. Na de reformatie in 1582, werd in de kloosterkapel tussen 1648 en 1811 de Gelderse Academie gevestigd. Daarna diende de kapel achtereenvolgens als: spinschool, opslagplaats voor militaire goederen, tuighuis, wapenmakerij en bakkerij. De kapel werd in 1912 aangekocht en gerestaureerd door de Catharinaparochie. Na een restauratie door de architect J.Th.J. Cuypers zijn er drie gebrandschilderde ramen

aangebracht,die het leven van de heilige Catharina uitbeelden. Tot 1962 hebben Katholieke diensten plaatsgevonden, daarna kwam de kapel leeg te staan vanwege een nieuwe kerk elders. De kapel doet vanaf 1978 dienst als kunstcentrum met exposities, muziekuitvoeringen en film- en toneelvoorstellingen op de verdiepingsvloer. Kernwaarden • De Catharinakapel vormt een verwijzing naar het vroegere Catharina klooster in Harderwijk en herinnert aan de (gesloopte) kloosters en kerken uit de Middeleeuwen. (Kernwaarde 2). • De Catharinakapel heeft samen met de kloostergebouwen en het Kloosterplein een hoge ensemblewaarde. • De Catharinakapel heeft als opslag voor militaire goederen gediend en heeft daarmee het garnizoensverleden van Harderwijk gefaciliteerd. (kernwaarde 4).

9 Paspoort

S

(Voormalige) Oud Gereformeerde Gemeente

Geen monumentale status

Adres

Korte Hogeweg 4

125m2

Bouwjaar

1930

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Expressionisme

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

Schoonheidssalon

Eigendom

Particulier

Foto: reliwiki

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

53

Paspoort

De Oud Gereformeerde Gemeente in Nederland van Harderwijk ontstond in 1930 als een vrije gereformeerde gemeente. In 1944 werd ze opgenomen in het verband van de Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland. Na het overlijden van de laatste ambtsdrager in 2011, bleek het voortbestaan van de kleine gemeente niet langer mogelijk te zijn. Op het laatst telde de gemeente nog zo’n tien à vijftien leden. De Oud Gereformeerde Gemeente te Harderwijk opgeheven in 2012. Tegenwoordig is het voormalige kerkgebouw in gebruik als salon. Het gebouw bestaat uit een rechthoekig grondplan onder een zadeldak en is volledig opgetrokken in baksteen. Het heeft een typisch jaren dertig uitstraling vanwege de brede dakgoten en de grote vensters met roedeverdeling in de zijgevels.

De voorgevel bevat de entree met dubbele deuren die aan weerszijde zijn voorzien van bakstenen metselwerk in een spitsboog. Kernwaarden • Architectonisch interessant gebouw, jaren 30 stijlkenmerken die neigen naar Amsterdamse School. • introverte vormentaal, herkenbaar als zijnde kerkelijk gebouw vanwege de entree, spitsbogen en de steunberen aan weerszijde van het gebouw. Past in het straatbeeld.

10

De Zaaier

Paspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Eibert den Herderstraat 22

L

513m2

Bouwjaar

1960

†

Christelijk gebruik

Architect

J. Wotjer

Bouwstijl

Shake-hands

Denominatie

Christelijke Gereformeerde Kerk

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

Foto collectie Instituut voor Christelijk Cultureel Erfgoed, Rijksuniversiteit Groningen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

54

Paspoort

Het complex De Zaaier is gelegen in de vroeg-naoorlogse Zeebuurt in Harderwijk. Het kerkgebouw was onderdeel van het toenmalige stedenbouwkundig plan van stedenbouwkundige E.J. de Maar (18971989). De kerk is prominent gelegen op een plein en torent boven de rest van de bebouwing uit. De zaalkerk naar ontwerp van J. Woltjer, wordt gekenmerkt door een aan de linkerzijde aangebouwde toren en rechthoekige grote vensters waarop Bijbelse figuren zijn afgebeeld. Rechts van de kerk staat sinds 2007 een aanbouw onder een koepeldak. Hierop is de gemeentelijke monumentenstatus niet van toepassing. Naast de aanbouw staat het verenigingsgebouw dat gelijktijdig met de kerk is gebouwd. De architectuur kenmerkt zich in de zogenaamde Shake-Hands bouwstijl; een samensmelting van een traditionalistisch-functionalistisch ontwerp. Deze bouwstijl wordt gekenmerkt door onder andere de eenvoudige en traditionele

hoofdvormen en materialen (baksteen), de toepassing van kunststenen elementen en het gebogen, schaalvormige en door stalen kolommen gedragen plafond van de kerkzaal. Kernwaarden • De kerk De Zaaier is het belangrijkste voorbeeld in Harderwijk van een Christelijke gereformeerde kerk uit de Wederopbouwperiode in de gemeente Harderwijk. • De kerk is een goed voorbeeld van de gematigd moderne religieuze architectuur uit de late jaren vijftig. • De kerk is architectuurhistorisch waardevol vanwege de esthetische kwaliteiten van het ontwerp die tot uitdrukking komen in de heldere hoofdvorm en de zorgvuldige detaillering van het gebouw. • De kerk is een representatief voorbeeld van een gereformeerde kerk uit de wederopbouwperiode en heeft een typologische waarde voor de gemeente Harderwijk. (kernwaarde 5).

11

Paspoort

Petrakerk

Paspoort

Geen monumentale status

Adres

Busken Huetlaan 2

XL

1130m2

Bouwjaar

1974

†

Christelijk gebruik

Architect

Architectenbureau’s De Gruijter & Van der Jagt

Bouwstijl

Functionalisme

Denominatie

Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt)

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

De Petrakerk is gebouwd in 1974 en ligt aan de rand van de wijk Stadsdennen. In deze zelfde strook aan de rand van de wijk Stadsdennen zijn Moskee M. Akif, de Koninkrijkzaal, en de Moskee El Mohsinine gevestigd. De woonwijk Stadsdennen komt uit de jaren ’60 en het kerkgebouw is in de jaren ’70 toegevoegd als Gereformeerde Kerk vrijgemaakt Harderwijk. Het kerkgebouw ligt op een ruim en groen aangelegd perceel en is goed zichtbaar in het straatbeeld.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

55

Het gebouw heeft een rechthoekig grondvlak dat bestaat uit laagbouw en een vierkante hogere bouwlaag die aan de voorzijde van het gebouw bestaat uit een glazen aan de zijgevelzijde in hoogte aflopende pui. Centraal in de voorgevel is de entree gevestigd.

De kerkzaal bevindt zich in het hoger opgetrokken bouwvolume. Kernwaarden • Kerkgebouw uit de jaren ’70 met een zichtbare ligging in de wijk. • De Petrakerk is onderdeel van de grote diversiteit in kerkgenootschappen en denominaties binnen de gemeente Harderwijk. (kernwaarde 1).

12 Paspoort

XL

Moskee El Mohsinine

Geen monumentale status

Adres

Slauerhoffstraat 2

1169m2

Bouwjaar

2006

Islamitisch gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Overig

Denominatie

Islamitisch

Gebruik

Religieus

Eigendom

Stichting

Perceelsgrens Moskee Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

56

Paspoort

Deze Marokkaanse moskee met koepel en minaret werd gebouwd in 2006. Dit moskeegebouw is een uitbreiding en verbouw van het moskeegebouw uit 1994 dat op dezelfde plaats stond en de uitstraling had van een kantoorgebouw. De moskee ligt aan de rand van de wijk Stadsdennen en ligt een beetje beschut aan een zijstraat van de Melis Stokelaan langs het spoor. De Moskee is gelegen op een ruim perceel met parkeergelegenheid. Het grondvlak bestaat uit een asymmetrisch rechthoekig grondvlak. De koepel is op het midden van het grondvlak geplaatst en de minaret staat op de linkerhoek van de voorgevel. De gevels hebben een vrij sober en functioneel uiterlijk. De vele vensters sieren de gevels en zorgen binnen voor veel licht. De moskee biedt plaats aan 700 mensen.

Kernwaarden • Enige Marokkaanse moskee in Harderwijk • De Moskee El Mohsinine is onderdeel van de grote diversiteit in kerkgenootschappen en denominaties binnen de gemeente Harderwijk. (kernwaarde 1).

13

Paspoort

Koninkrijkszaal

Paspoort

Geen monumentale status

Adres

Anne Frankstraat 1

M

322m2

Bouwjaar

1990

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Functionalisme

Denominatie

Jehova’s Getuigen

Gebruik

Religieus

Eigendom

Stichting

De Koninkrijkzaal van de Jehova’s getuigen is gevestigd aan de rand van de wijk Stadsdennen. In deze zelfde strook aan de rand van de wijk Stadsdennen zijn de Petrakerk, Turkse moskee, en de Moskee El Mohsinine gevestigd. Het perceel waarop het gebouw staat is ruim opgezet en er is voldoende parkeermogelijkheid. Door beplanting voor de gevels van het gebouw is de Koninkrijkzaal beschut van de aangrenzende wegen en niet opvallend in het straatbeeld.

Perceelsgrens Koninkrijkszaal Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

57

Het gebouw komt uit 1990 en heeft een vrij moderne uitstraling. Een grotendeels rechthoekig grondvlak wordt aangevuld met twee aanbouwen, een aan het rechterdeel en een aan de achtergevel. Het grootste bouwvolume heeft twee lagen, het dak loopt schuin naar boven richting de achterzijde.

Het gebouw heeft geen toren maar een grote schoorsteen die ruim boven de tweede bouwlaag uittorent. De gevels worden gesierd met simpele vensters en het gebouw heeft een bescheiden uitstraling. Kernwaarden • De Koninkrijkzaal van de Jehova’s getuigen is onderdeel van de grote diversiteit in kerkgenootschappen en denominaties binnen de gemeente Harderwijk. (kernwaarde 1).

14

M. Akif Ersoy Moskee

Paspoort

Geen monumentale status

Adres

Anne Franklaan 5

Islamitisch gebruik

Bouwjaar

2006

Architect

G. Rijnsdorp

Bouwstijl

Overig

Denominatie

Islamitisch

Gebruik

Religieus

Eigendom

Stichting

Perceelsgrens Moskee Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

58

Paspoort

De Turkse Moskee M. Akif is gevestigd aan de rand van de wijk Stadsdennen. In deze zelfde strook aan de rand van de wijk Stadsdennen zijn de Petrakerk, de koninkrijkzaal, en de Moskee El Mohsinine gevestigd. In 2006 is de bouw van de door architect G. Rijnsdorp ontworpen moskee afgerond. Het gebouw is vrij beschut opgesteld en minder goed zichtbaar in het straatbeeld. De minaret is goed zichtbaar vanaf de N302. Het gebouw heeft een uitbundige uitstraling. De koepel is voorzien van een gouden torenspits en de minaret op de hoek van de rechtergevel ook. De gevels zijn voorzien van sierrondbogen die vooruitspringen ten opzichte van de gevels. De vensters hebben allen rondbogen. De onderdoorgang voor de voorgevel is voorzien van koepels.

Kernwaarden • M. Akif Moskee is onderdeel van de grote diversiteit in kerkgenootschappen en denominaties binnen de gemeente Harderwijk. (kernwaarde 1).

15

St.-Catharinakerk

Paspoort

Rijksmonument (orgel)

Adres

Van Maerlantlaan 1

XL

1150m2

Bouwjaar

1962

†

Christelijk gebruik

Architect

Herman van Putten

Bouwstijl

Functionalisme

Denominatie

Rooms Katholiek

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

foto: reliwiki

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

59

Paspoort

De St. Catharinakerk werd gebouwd in 1962 ter vervanging van de sterk in verval geraakte historische St. Catharinakapel in het centrum, die te klein werd voor het aantal parochianen. De huidige St. Catharinakerk is gelegen op een prominente locatie in de wijk Stadsdennen. De kerkzaal ligt aan de noordzijde van het bouwkavel. Het verbindingslat is gesitueerd aan de westkant, en daaraan grenzend ligt de pastorie waarboven momenteel twee woningen in zijn gevestigd. De Catharinakerk bestaat uit drie kubusachtige bouwvolumes en een vrijstaande klokkenstoel opgetrokken uit B2 betonblokken (die later zijn gestuukt) en vormgegeven in een functionalistische bouwstijl. De platte kerkzaal heeft een relatief gesloten karakter. De kerkzaal is een grote, lichte open ruimte met veel onbewerkt materiaal. Achter in de kerk is een tweede bouwvolume met het opgehoogde Beekes orgel uit 1820. Het orgel uit 1820 heeft de status van rijksmonument.

Kernwaarden • De Catharinakerk is van belang voor de gemeente Harderwijk als een goed en zeldzaam voorbeeld van een Rooms-Katholiek functionalistisch kerkgebouw met bijbehorende pastorie en vrijstaande klokkentoren uit de jaren zestig. • Het bouwwerk vertoont stijlkenmerken van het functionalisme in zijn meest zuivere vorm en valt op door de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van zowel het exterieur als het interieur. • Het gebouw valt op door de bijzondere verhoudingen, mathematische vormgeving en detaillering. • Het gebouw is gelegen op een markante plek in de wijk Stadsdennen en bevat ensemblewaarde door het bijzondere totaalontwerp van kerkzaal, pastorie en klokkentoren.

16

Apostolisch Genootschap

Paspoort

Geen monumentale status

Adres

Veldkamp 76

L

686m2

Bouwjaar

1970

†

Christelijk gebruik

Architect

Architectenburo Krijn Visser

Bouwstijl

Post ‘65

Denominatie

Apostolisch Genootschap

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

Foto collectie Instituut voor Christelijk Cultureel Erfgoed, Rijksuniversiteit Groningen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

60

Paspoort

Het Apostolisch genootschap aan Veldkamp 76 is gebouwd naar ontwerp van architectenburo Krijn Visser. Het kerkgebouw is gevestigd in de naoorlogse wijk Tinnegieter en staat op een vrij prominente plek in het straatbeeld. Het gebouw bestaat deels uit laagbouw en deels uit hoogbouw. De kerkzaal is gevestigd in het hogere bouwvolume en is voorzien van een lessenaarsdak. De voorgevel was voorheen voorzien van een grote glaspartij. Over de jaren is deze glaspartij vervangen en nu zorgen schuine schotten voor indirecte lichtinval. In 1998 is de oorspronkelijke laagbouw vervangen en uitgebreid naar een ontwerp van architect Immerzeel Leeuwenburgh.

Kernwaarden • Het Apostolische genootschap vormt een voorbeeld van de grote en veelzijdige aanwas religieuze gebouwen tijdens de wederopbouwperiode die nog steeds aanwezig zijn in het straatbeeld. (kernwaarde 5).

17 Paspoort

M

(Wijkgebouw) Elim

Geen monumentale status

Adres

Pontanuslaan 2

383m2

Bouwjaar

1953

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Expressionisme

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

Medisch centrum

Eigendom

Particulier

Foto: reliwiki

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

61

Paspoort

Het wijkgebouw Elim ligt in de naoorlogse stadsuitbreiding Tweelingstad aan de zuidzijde van het spoor. Grenzend aan de Pontanuslaan is het wijkgebouw Elim beschut gelegen. Het wijkgebouw heeft meerdere functies gehad. Het gebouw werd rond 1953 gebouwd als verenigingsgebouw van de Nederlandse Hervomde gemeente. In 1984 kocht de Baptistengemeente het gebouw Elim aan de Pontanuslaan. De Baptistengemeente was al eerder in de Oude Synagoge aan de Kleine Marktstraat gevestigd geweest. Dit gebouw werd echter te klein en zodoende verhuisden de Baptistengemeente naar het gebouw Elim. Ook dit gebouw werd na meerdere verbouwingen en uitbreidingen te klein voor de Baptistengemeente en in 2005 verhuisden zij naar de aula van de Rijksscholengemeenschap ’t Slingerbos aan de Eisenhowerlaan. Het gebouw Elim werd omgebouwd tot medisch centrum.

Het wijkgebouw Elim bestaat uit twee samengevoegde bouwvolumes. Het gebouw met een zadeldak is het oorspronkelijke gebouw. Opgetrokken in baksteen onder een relatief brede en lage dakkap oogt het gebouw niet direct als een gebedshuis. Dit komt omdat het in eerste instantie een verenigingsgebouw was en niet een kerkzaal. Het lage rechter bouwvolume is in de jaren ‘80 en ‘90 toegevoegd. Kernwaarden • Het gebouw heeft meerdere functies gehad en zodoende de bevolkingsgroei kunnen faciliteren (kernwaarde 4). • Het wijkgebouw Elim vormt een voorbeeld van de grote en veelzijdige aanwas gebedshuizen tijdens en na de wederopbouwperiode die nog aanwezig zijn in het straatbeeld. (Kernwaarde 5). • Het wijkgebouw Elim refereert naar de huisvesting van de Baptistengemeente

18

Bethelkerk

Paspoort

Geen monumentale status

Adres

De Wittenhagen 28

XL

1068m2

Bouwjaar

1983

†

Christelijk gebruik

Architect

P. Wassink

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN) | Hervormde gemeente

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

Foto collectie Instituut voor Christelijk Cultureel Erfgoed, Rijksuniversiteit Groningen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

62

Paspoort

De Bethelkerk is een naoorlogs kerkgebouw in de wijk Wittenhagen. Voorheen werden diensten van de Nederlandse Hervormde Kerk in de Onze Lieve Vrouwekerk gehouden en later ook in het Elim gebouw. Met de komst van de nieuwe Bethelkerk in 1960 ontstond er een nieuwe ruime plek voor de diensten van de Nederlandse Hervormde Kerk. In 1963 werd er een orgel van Fonteijn en Gaal uit Kampen geplaatst. In 1981 vond een grote brand plaats die de Bethelkerk en de aangebouwde lokalen volledig in de as legde. In 1983 werd de door P. Wassink ontworpen nieuwe kerk in gebruik genomen. Het huidige gebouw staat op een vierkant grondvlak en heeft een grotendeels plat dak dat wordt onderbroken door vier lichthoven afgewerkt in een glazen rondboog. De vier gevels van de grote kerkzaal steken boven de rest van het kerkgebouw uit.

Eveneens zijn de gevels van de kerkzaal gesierd met grote vensters die dezelfde vormgeving hebben als de laagbouw. De voorgevel van de grote kerkzaal volgt dezelfde vorm van de rondbogen van de lichthoven en vormt zo continuïteit in het gevelbeeld. Het kerkgebouw bestaat uit een grote kerkzaal met daaraan gekoppeld ruimtes en een kelder. In 1985 werd de kerk voltooid met een nieuw orgel van de fa. Blank & Zoon uit Herwijnen. Het interieur van de Bethelkerk heeft een representatief post ‘65 interieur van hoge cultuurhistorische waarde. Kernwaarden • De Bethelkerk heeft een representatief post ‘65 interieur van hoge cultuurhistorische waarde. • De Bethelkerk vormt een voorbeeld van de grote en veelzijdige aanwas religieuze gebouwen tijdens de wederopbouwperiode en post ‘65 die nog steeds aanwezig zijn in het straatbeeld.

19

Paspoort

Nieuw-Apostolische Kerk Veluwepoort

Paspoort

geen monumentale status

Adres

Kennedylaan 54 A

XL

1093m2

Bouwjaar

2002

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Functionalisme

Denominatie

Nieuw-Apostolische Kerk in Nederland

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

De Nieuw-Apostolische kerk Veluwepoort is een kerkgebouw, gelegen in de wijk Slingerbos, een naoorlogse uitbreidingswijk van Harderwijk. In 2002 werd het gebouw gerealiseerd in een reeds aangelegde wijk. Het gebouw ligt op de hoek van de straat, vrij beschut door het aangelegde groen en minder goed zichtbaar in het straatbeeld. Het gebouw heeft een vierkant grondvlak en heeft geen toren maar een plat dak.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

63

Het gebouw beslaat 1 bouwlaag en een ruitvormige koepel die net wat hoger uitstijgt boven het bouwvolume. De koepel wordt in het midden gesierd met een kruis. Het kerkgebouw is vrij sober van aard.

Kernwaarden • De nieuw Apostolische kerk Veluwepoort is onderdeel van de grote diversiteit in kerkgenootschappen en denominaties binnen de gemeente Harderwijk. (kernwaarde 1).

20 Paspoort

XL

Paspoort

Het Anker

Geen monumentale status

Adres

Zuiderzeepad 9 t/m 27 (oneven)

2330m2

Bouwjaar

1985

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Functionalisme

Denominatie

n.v.t.

Gebruik

Zorgappartementen

Eigendom

Particulier

Foto: reliwiki

Het anker werd in 1978 gebouwd als wijkcentrum van de Nederlands Hervormde gemeente Harderwijk. In 1992 is het gebouw uitgebreid en in 2011 is het gebouw gesloten. In 2019 is het gebouw verbouwd en uitgebreid tot zorgwoningen Het gebouw kwam vrij door het vertrek van de Hervormde gemeente naar De Regenboog in de wijk Drielanden. Het gebouw heeft een vierkant grondvlak en een torendak dat net wat hoger uitstijgt boven het bouwvolume. Het gebouw beslaat 1 bouwlaag en is vrij sober van aard.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

64

Kernwaarden • De naamgeving - Het Anker, doet denken aan het visserijverleden van Harderwijk.

21

Paspoort

De Regenboog

Paspoort

geen monumentale status

Adres

Bloemendreef 1

XL

1016m2

Bouwjaar

2011

†

Christelijk gebruik

Architect

F. van de Poel

Bouwstijl

Pragmatisch

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN) | Protestantse & Hervormde Gemeente

Gebruik

Religieus

Eigendom

Stichting

Op 6 februari 2011 werd Kerkelijk Centrum De Regenboog in gebruik genomen als gemeenschappelijke huisvesting van twee kerkelijke wijkgemeenten. Zowel de Protestantse wijkgemeente De Regenboog als de Hervormde Gemeente de Regenboog maken gebruik van het multifunctionele gebouw. Het kerkgebouw staat in de wijk Drielanden, een woonwijk die in de jaren 90 is gerealiseerd. Rondom de kerk wordt een lof tuin aangelegd waarbij wordt stilgestaan bij biodiversiteit.

Foto: Kerkelijk Centrum de Regenboog

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

65

Foto: Kerkelijk Centrum de Regenboog

De regenboog is een modern gebouw met vierkant grondvlak. Het vierkante grondvlak wordt op asymmetrische wijze onderbroken door een rechthoekige opbouw gesierd door een groot kruis. Het platte dak is voorzien van zonnepanelen.

Het interieur van het kerkgebouw bestaat uit een afwisseling van donkere, natuurlijke materialen en felle kleuren. De combinatie van kleuren en materialen maakt het geheel een smaakvol en eigentijds ensemble. Het hart van De Regenboog vormt de grote (kerk)zaal met balkon De regenboog wordt buiten kerkelijke diensten ook gebruikt als congreszaal voor andere doeleinden. Kernwaarden • Hedendaags kerkgebouw met belangrijke wijkfunctie.

22

Kapel Sonnevanck

Paspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Sonnevancklaan 2A

XL

2093m2

Bouwjaar

1961

†

Christelijk gebruik

Architect

G. Westerhout

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Geen

Gebruik

Religieus

Eigendom

Particulier

Foto collectie Instituut voor Christelijk Cultureel Erfgoed, Rijksuniversiteit Groningen.

Perceelsgrens Kapel Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

66

Paspoort

Kapel Sonnevanck is de kapel van het verpleeghuis Sonnevanck. Dit protestante christelijke verpleeghuis is in 1908 opgericht als sanatorium voor tuberculose patiënten en in 1959 omgezet in het Boerhaave - ziekenhuis, welke in 1976 fuseerde met het Pius ziekenhuis en Salem. Het terrein van Sonnevanck is gelegen aan de noordelijke rand van de Veluwe ten zuidoosten van Harderwijk. In 1959 ontwierp architect G. Westerhout een nieuw afzonderlijk gebouw met een meervoudige bestemming. Het gebouw ging dienst doen als opvangcentrum voor patiënten, een recreatiezaal met een podium, een kerkzaaltje met predikantenkamer en facilitaire ruimtes zoals een keuken en toilet. Het werd een atypisch kerkgebouw waarbij de natuur sterk bepalend is geweest. De relatie tussen binnen en buiten werd sterk benadrukt. In 1961 werd de nieuwe kapel opgeleverd en in 1969 werd er een orgel geplaatst naar ontwerp van Pels & Van

Leeuwen afkomstig uit een kerk in Heerhugowaard. Het gebouw is opgetrokken op een asymmetrisch grondplan dat bestaat uit een combinatie van drie rechthoeken. Op het grondplan staan diverse bouwvolumes die allen een eigen omvang, vormentaal, bouwmateriaal en karakter hebben in open- en geslotenheid. Bijna alle bouwvolumes bestaan uit één bouwlaag. Twee hogere bouwvolumes, de grote zaal en kleine kerkzaal hebben een schuin, naar de middenas van het gebouw toe, aflopend lessenaar dak. De kapel is een gemeentelijk monument. Kernwaarden • Kapel Sonnevanck is van belang voor de gemeente Harderwijk als goed en zeldzaam voorbeeld van een protestantse kerk. • Het gebouw heeft kenmerken van het functionalisme en is daarmee karakteristiek voor de wederopbouwperiode.

23

Paspoort

Het Visnet

Paspoort

Geen monumentale status

Adres

Frankenskamp 2

XL

1400m2

Bouwjaar

1996

†

Christelijk gebruik

Architect

Drost & De Ruiter

Bouwstijl

Functionalisme

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN) | Hervormde gemeente

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

Het Visnet is een Hervormde Kerk gebouwd in 1996 en staat in de wijk Frankrijk, net buiten Harderwijk. De kerk is van de Hervormde gemeente Hierden. In 2002 is een nieuw orgel in gebruik genomen. Het is een Engels Hunterorgel uit 1874 dat door de fa. Feenstra is gerestaureerd en geplaatst. Het gebouw is vrij centraal gelegen in de wijk, in een bouwblok met twee scholen en een supermarkt. Het gebouw bestaat uit laagbouw met een vierkant laag torendak dat net boven het bouwvolume uitkomt. De naamgeving van Het Visnet doet denken aan het visserijverleden van Harderwijk. Ook de windvaan in de vorm van een zeilboot dat geplaatst is op de klokkentoren verwijst naar de visserij

Foto: reliwiki

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

67

Foto: reliwiki

Kernwaarden • De naamgeving - Het Visnet, doet denken aan het visserijverleden van Harderwijk.

24

Dorpskerk

Paspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Zuiderzeestraatweg 149, Hierden

L

794m2

Bouwjaar

1851 (toevoeging 1930)

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN) | Hervormde gemeente

Gebruik

Religieus

Eigendom

Kerk

Foto: reliwiki

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

68

Paspoort

De Nederlands Hervormde Kerk is gesitueerd in de dorpskern van Hierden en is gelegen aan de Zuiderzeestraatweg, tot de opening van de A28 een belangrijke verkeersader tussen Amersfoort en Zwolle uit 1830. De huidige kerk ontstond uit de school die sinds 1658 op de locatie stond en waar sinds 1659 zondags gepredikt werd. Het kerkgebouw staat op een terrein waar sinds de realisatie in 1851 verschillende (bij)gebouwen zijn gerealiseerd. De kerk is hierdoor redelijk omsloten geraakt en minder goed zichtbaar vanaf de straat,. Dit komt ook door de bomen aan weerszijde van de allee naar de kerk. De kerk is gebouwd op een rechthoekige plattegrond en later uitgebouwd tot kruisvormig kerkgebouw. Aan de linker gevel is een gebouw aangebouwd waardoor de kruisvormige plattegrond minder duidelijk herkenbaar is. Het kerkgebouw is opgetrokken in baksteen en gemetseld in kruisverband.

Het schip heeft een driezijdig schilddak met op de nok aan de voorzijde van het kerkgebouw een houten klokkenstoel met spits. De zijschepen hebben beide een zadeldak. Spitsboogvensters met roedeverdeling sieren het gevelbeeld en in de topgevel is een roosvenster geplaatst. De kerk is in de jaren dertig voorzien van meerdere aanbouwen en bijgebouwen. Vandaag de dag is de kerk in gebruik als dorpskerk met een actieve kerkgemeenschap. Het interieur van de dorpskerk in Hierden is beschermd. Kernwaarden • Het kerkgebouw is gelegen op een centrale plek in de kern van het dorp en laat een historische plek van het dorp Hierden zien. • De kerk bestaat uit goed te onderscheiden verschillende bouwfasen uit verschillende perioden.

Bijlage 3 Hoofdstuk 9. Aanbevelingen

69

Waardering religieuze gebouwen door inwoners

Bijlage 3. Waardering kerken door inwoners

In de zomer van 2022 is een enquête uitgezet onder de bewoners van Harderwijk op het Online Stadsgesprek Harderwijk. In de enquête met de titel ‘denk mee over de toekomst van kerken in Harderwijk’ werd gevraagd naar het belang van kerkgebouwen nu en in de toekomst. De enquête is 148 keer ingevuld. Respondenten zijn voornamelijk kerkgangers. Dit betekent dat de enquête met name een beeld geeft van hoe kerkelijke mensen kijken naar het huidige en toekomstige gebruik van kerkgebouwen. De respons is niet representatief voor de samenstelling van de inwoners van Harderwijk.

6.1 Hoe vaak en waarom bezoekt u een kerk? Meer dan 85% van de respondenten geeft aan de afgelopen drie jaar weleens in een kerk te zijn geweest, waarvan 82% ook voor de eredienst komt. Een groot deel hiervan (64%) komt maandelijks of vaker in de kerk. Daarnaast komen mensen voor uitvaart, huwelijk en doop (61%) of kerkelijke activiteiten (58%). Een deel van de bezoekers komt ook voor evenementen (25%) of concerten (24%).

61 78 14 20 14 24

Met welke reden(en) bent u de afgelopen drie jaar weleens in een kerk geweest? (meerdere antwoorden mogelijk) (%) Dienst/ gebed/ vanwege geloof

15

64

Uitvaart/ huwelijk / doop Kerkelijke bijeenkomst / activiteit

11

Rust / stilte / meditatie Evenement Cultuur / geschiedenis

10

Bent u de afgelopen drie jaar weleens in een kerk geweest? (%) Eén keer per maand of vaker Eén of enkele keren per jaar Eén of enkele keren in de afgelopen drie jaar Nee

70

82

Concert / optreden

Bijlage 3. Waardering kerken door inwoners

71

6.2 Hoe belangrijk vindt u dat een kerkgebouw blijft bestaan? In de enquête is ook gevraagd hoe belangrijk men het vindt dat kerkgebouwen in de omgeving blijven bestaan. Ruim 60% van de van de respondenten geeft aan dit belangrijk of zeer belangrijk te vinden. Ongeveer 20% vindt het behouden van kerkgebouwen zeer onbelangrijk. Dat is hoog. De reden daarvoor is onbekend. Als reden voor het behoud van kerkgebouwen wordt het meest de centrale functie in de geloofsgemeenschap genoemd, als ontmoetingsplek van God en anderen. Daarnaast vinden respondenten de sociaal maatschappelijke functie in de wijk, de uitstraling van de gebouwen in het straatbeeld en het historische en culturele belang van kerkgebouwen belangrijk.

22

49

7

9

14

Hoe belangrijk vindt u dat een kerkgebouw blijft bestaan? (%) Zeer belangrijk Belangrijk Geen uitgesproken mening Onbelangrijk Zeer onbelangrijk

Bijlage 3. Waardering kerken door inwoners

6.3 Wat zijn passende nieuwe- en nevenfuncties? Bijna alle respondenten zien mogelijkheden voor verbreding van het gebruik naast de zondagse diensten. Een groot deel geeft aan dat sociaal maatschappelijke functies passende nevenbestemmingen zijn voor kerken. Kerken gebruiken als bijvoorbeeld ontmoetingsplek, buurthuis, inloophuis, plaats voor sociaal werkers, met speciale aandacht voor jongeren en mensen die eenzaam zijn. Een deel van de respondenten vindt ook een meer commerciële insteek passend, zoals vergaderingen, concerten, voorstellingen, film en tentoonstellingen. De meest passende herbestemmingen van kerkgebouwen zijn volgens de respondenten omvorming tot dorpshuis en concertzaal of podium. Verder scoren ook activiteiten voor jongeren en woningen en een museale functie relatief hoog. Gevolgd door onderbrengen van zorgfuncties in kerkgebouwen. Een speelparadijs in een leegstaande kerk wordt als niet passend ervaren. Ook herbestemming tot sportschool, winkels, kantoren en horeca vinden veel respondenten geen goede nieuwe functie.

72

53

7

33

22

23

20 40

25

19

45 37 53

14

9 16 45

8

51

9

56

11

61

40 16

Stel dat een kerkgebouw in uw omgeving leeg komt te staan. Wat zou volgens u een goede nieuwe invulling zijn? (meerdere antwoorden mogelijk) (%)

13

Als een kerkgebouw leeg komt te staan, wat zou dan geen goede nieuwe functie zijn? (meerdere antwoorden mogelijk)(%)

Dorpshuis

Dorpshuis

Huisarts / tandarts / praktijk

Huisarts / tandarts / praktijk

Verpleeghuis

Verpleeghuis

Woningen / appartementen

Woningen / appartementen

Restaurant / hotel / Bed & Breakfast

Restaurant / hotel / Bed & Breakfast

Museum

Museum

Concertzaal / podium

Concertzaal / podium

Kantoren

Kantoren

Winkels

Winkels

Sportschool

Sportschool

Speelparadijs

Speelparadijs

Activiteiten voor jongeren

Activiteiten voor jongeren

Kerkgebouw moet geen andere functie krijgen

Bijlage 3. Waardering kerken door inwoners

Op de vraag op welke manier men een steentje wil bijdragen aan de toekomst van kerken, geven verschillende respondenten aan actief te willen blijven in de kerk als kerkganger en als vrijwilliger. Daarnaast willen zij financieel (blijven) bijdragen aan de kerk. Enkele respondenten geven aan actief te willen meedenken in dit proces.

“Ik sta overal voor open, maar het lijkt mij passender dat mensen die bij een kerk betrokken zijn inspraak krijgen. Zij moeten zich goed voelen bij een andere invulling of bestemming.”

6.4 Op wat voor manier wilt u een steentje bijdragen aan de toekomst van de kerken in Harderwijk?

“Actief deelnemen aan diensten en activiteiten binnen onze gemeenschap.”

“Actief betrokken blijven als lid.” “Zoals nu meedenken. Ik geloof dat kerk zijn ook naar buiten gericht is: plek voor de buurt zijn, waar de deuren open staan en koffie warm is.” “Trouw zijn, dus gaan als je kan!” “Niet negatief zijn over alle ontwikkeling zoals leegloop maar kijken en genieten van nieuwe ontwikkelingen omtrent geloof.” 73

“Open te staan voor anderen en om elkaar te helpen of te inspireren.”