Visie religieus erfgoed Harderwijk
Tekst van het document
Visie religieus erfgoed
3
2
1
4 In opdracht van Gemeente Harderwijk oktober 2023
5
gemeente Harderwijk
Colofon Visie religieus erfgoed gemeente Harderwijk Toelichting foto’s voorpagina Titel
Visie religieus erfgoed gemeente Harderwijk
Datum
oktober 2023
Adviseur
COUP B.V.
Door
Marc Bouw (gemeente Harderwijk) Paul Lohmeijer (gemeente Harderwijk)
1. Glas in lood in het gebouw van het Apostolisch Genootschap. Veel kerken bezitten bijzondere kunst en interieurelementen. 2. De gewelfschilderingen in de Grote Kerk. De gewelfschilderingen
Johan Hijnberg (Historische vereniging Herderewich)
uit de 16e eeuw werden tijdens restauraties in de 20e eeuw
Eline Amsing (COUP)
herontdekt en weer zichtbaar gemaakt.
Henk Jan Lekkerkerk (COUP) Elza van Liere (COUP) Julia Geven (Witteveen+Bos) Vormgeving
3. De Catharinakerk is een voorbeeld van ‘nieuwe’ architectuur uit de wederopbouwperiode.
Yurr Studio
Afbeeldingen COUP B.V., gemeente Harderwijk
4. De Dorpskerk in Hierden vormt samen met pastorie, koetshuis en school het centrum van het dorp.
Copyright © 2023 COUP B.V. 5. De voormalige synagoge in het centrum van Harderwijk. De synagoge is nu in gebruik als inloophuis. Een plaquette buiten en een herinneringswand binnen herinneren aan de oorspronkelijke bestemming, ook is er een permanente expositie gewijd ter De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentatie is uitsluitend mogelijk in overleg met COUP B.V.
2
herinnering aan de Joodse gemeenschap.
Inhoud Colofon Inhoud Voorwoord Wethouder Hoofdstuk 1. Inleiding Deel 1. Inventarisatie Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Harderwijk Hoofdstuk 3. Cultuurhistorische kernwaarden Deel 2. Opgave Hoofdstuk 4. Huidige situatie Hoofdstuk 5. Toekomstverwachting Deel 3. Toekomst Hoofdstuk 6. Visie Hoofdstuk 7. Kansen Hoofdstuk 8. Aanbevelingen Nawoord Historische Vereniging Herderewich Bijlage 1 Cultuurhistorische analyse Bijlage 2 paspoorten Bijlage 3 Waardering religieuze gebouwen door inwoners
3
2 3 4 5 8 9 15 16 17 22 26 27 31 33 35 36 44 69
Voorwoord Wethouder Harderwijk is een stad met een rijke geschiedenis. Waar veel verschillende geloven en culturen hun sporen achterlieten, ook fysiek. Van de middeleeuwse kloosters tot de joodse synagoge, van de kerken van verschillende christelijke stromingen tot de moskeeën van de migranten die sinds de jaren zestig onderdeel van onze stad zijn geworden. Het zijn stuk voor stuk plaatsen van herinnering, waarmee Harderwijkers en Hierdenaren een bijzondere band hebben opgebouwd. Ontmoetingsplekken, waar mensen al die jaren tot zingeving kwamen. Van waaruit ze elke week, en soms zelfs vaker, weer op weg gingen om hun rol in onze gemeenschap naar eer en geweten te vervullen. Een bonte verzameling van gebouwen vormt nu de kern van het religieus erfgoed van onze gemeente. Met deze religieus erfgoedvisie is een eerste basis gelegd om dit in kaart te brengen, om er in het vervolg waarde aan toe te kennen.
is een enorme opgave die veel vraagt van vrijwillig bestuurders en eigenaren. Als wethouder cultuur en erfgoed ben ik dan ook bijzonder trots op de samenwerking met Historische vereniging Herderewich en de verschillende eigenaren en gebruikers van ons religieus erfgoed. Samen is in de afgelopen maanden hard gewerkt aan de deze visie. Met in ons geheugen de recente buitengebruikstelling en sloop van meerdere wederopbouwkerken in de afgelopen tien jaar, maakt deze religieus erfgoedvisie dat we de nog bestaande gebouwen in de toekomst nog beter op waarde kunnen schatten.
Want de variatie aan gebouwen is groot. De één wordt breed gewaardeerd en heeft een status als Rijks- of gemeentelijk monument, de ander is nog onbeschermd, terwijl het wel om een beeldbepalend of waardevol gebouw gaat. Er zijn gebouwen die nog in gebruik zijn als gebedshuis, waar anderen al jaren een heel andere functie hebben. En er zijn genoeg gebouwen die mogelijk nog meer betekenis kunnen toevoegen aan onze gemeenschap, bijvoorbeeld als centrum voor de buurt, in een culturele of welzijnsfunctie. Vaak beheren vrijwilligers deze gebouwen. Als voormalig kerkbestuurder weet ik als geen ander waarmee deze vrijwilligers te maken krijgen in het exploiteren van hun gebouwen. Goed invulling geven, herinrichten of herbestemmen van een religieus gebouw
4
Martijn Pijnenburg Wethouder Cultuur en Erfgoed Gemeente Harderwijk
Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Toekomst religieus erfgoed in Harderwijk De rijke geschiedenis van Harderwijk is terug te zien in de collectie religieuze gebouwen. In de binnenstad zijn kerken en kapellen uit de middeleeuwen te vinden. Daarnaast zijn er gebouwen uit de 19e eeuw, het interbellum en zgn. Wederopbouwkerken, Post-65 kerken en vier religieuze gebouwen uit de 21e eeuw. Diverse gebouwen zijn al onttrokken aan het religieus gebruik en zijn van eigenaar gewisseld. Sommige beeldbepalende gebouwen zijn recent zelfs gesloopt. Ook voor religieuze gebouwen die nog wel hun oorspronkelijke functie vervullen, spelen vaak allerlei vraagstukken. Dat kan gaan om bijvoorbeeld verduurzaming, het teruglopen van het aantal leden en inkomsten en mogelijkheden voor nevenactiviteiten. De gemeente Harderwijk is trots op haar erfgoed en vindt het belangrijk dat dit behouden blijft en dat er zorgvuldig mee om wordt gegaan. Door de recente sloop van diverse beeldbepalende kerkgebouwen is vanuit de gemeente en de samenleving, waaronder een oproep van Herderewich, behoefte aan een visie over kerkgebouwen en andere religieuze gebouwen.
5
Vanwege de ontkerkelijking in de samenleving heeft het rijk middelen beschikbaar gesteld die gemeenten in staat stellen om een kerkenvisie op te stellen. Daar heeft de gemeente Harderwijk ook gebruik van gemaakt. Harderwijk noemt het een Visie religieus erfgoed vanwege de brede insteek. Een dergelijke visie helpt om samen met de eigenaren op tijd te anticiperen op veranderende maatschappelijke ontwikkelingen die gevolgen kunnen hebben voor het behoud van waardevol religieus erfgoed. 1.2 Het doel van de Visie religieus erfgoed Het doel van de Visie religieus erfgoed is het behoud van waardevol religieus erfgoed in de gemeente Harderwijk en dan met name de gebedshuizen. Het achterliggende doel vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is zoveel mogelijk behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen. De gemeente Harderwijk wil met deze verkenning en visie in beeld krijgen wat de opgave is en waar en op welke manier zij eigenaren kan ondersteunen. Voor eigenaren is het belangrijk toekomstperspectief te gaan ontwikkelen waar dat nog ontbreekt.
Hun wensen, behoeften en zorgen zijn het vertrekpunt hiertoe. Uit het onderzoek is gebleken dat religieuze gebouwen niet alleen te behouden waard zijn vanuit cultuurhistorisch oogpunt, maar dat zij ook een belangrijke functie in de wijk kunnen hebben. Tijdens de verkenning zijn met de betrokken partijen keuzes gemaakt ten aanzien van welke religieuze gebouwen vanuit cultuurhistorisch oogpunt behouden moeten blijven en welke we vanuit de wijkfunctie en/of maatschappelijk functie belangrijk vinden. Kerkenvisie of Visie religieus erfgoed? De decentrale uitkering van de rijksoverheid is in eerste instantie gericht op het behoud van waardevolle kerkgebouwen. De voorspelling is dat 30 tot 80% van de kerken haar oorspronkelijke functie verliest (meest recente voorspelling CIO-K in 2016). De gemeente Harderwijk wil breder kijken dan alleen kerkgebouwen, maar ook andere (voormalige) gebedshuizen zoals kapellen, moskeeen en de Synagoge. Deze gebouwen herbergen vaak ook bijzondere interieuronderdelen (orgel, kerkbanken) kunst en andere roerende zaken. Daarom is gekozen voor de naam Visie religieus erfgoed.
Hoofdstuk 1. Inleiding
Onderwerpen die aan bod komen zijn: Religieus erfgoed: Hoe ziet de collectie van religieuze gebouwen in Harderwijk eruit? Over welke geschiedenis van Harderwijk en Hierden verhalen de gebouwen? Wat is de cultuurhistorische waarde van de gebouwen, individueel en als geheel? Toekomstperspectief: Hoe gaat het met de gemeenschappen? Hoe kijken zij naar de toekomst? Welke ambities hebben eigenaren voor hun organisatie en hun gebouw? Welke religieuze gebouwen verwachten hun functie te behouden en welke niet? Technisch en financieel: Is het onderhoud door eigenaren te bekostigen en kunnen besturen en of eigenaren deze taak aan? Hoe staat het met de verduurzaming van religieuze gebouwen en welke subsidiemogelijkheden zijn er voor eigenaren? Kansen: Welke rol speelt de functie(s) van het gebedshuis en hun gebruikers in de gemeenschap? Welke eigenaren willen een combinatie maken met andere functies, zoals bijvoorbeeld cultureel, maatschappelijk of wonen? Welke samenwerkingen met
6
culturele en maatschappelijke organisaties zijn er al of zijn kansrijk? 1.3 Werkwijze Inventarisatie De visie richt zich specifiek op (voormalige) gebedshuizen die oorspronkelijk zijn gebouwd als gebedshuis. De reden hiervoor is dat deze gebouwen heel specifiek zijn gebouwd voor de eredienst, waardoor ze vaak een kenmerkend en beeldbepalend uiterlijk hebben. Ook herbergen deze gebouwen specifieke en vaak bijzondere interieuronderdelen (orgel, preekgestoelte, kerkbanken), kunst en andere roerende zaken. Dit maakt de instandhouding en herbestemmingsopgave wezenlijk anders dan andere religieuze gebouwen en bouwwerken, zoals begraafplaatsen kloostergebouwen, pastorieën. Dit traject begon met een inventarisatie van alle (voormalige) gebedshuizen in de gemeente. Uit de inventarisatie is een bestand voortgekomen van 24 (voormalige) gebedshuizen. Het gaat hier om gebouwen die als kerk, kapel, moskee of synagoge gebouwd zijn en die ofwel in religieus gebruik zijn, of al zijn herbestemd. Gebouwen die religieus worden gebruikt,
maar die niet oorspronkelijk gebouwd zijn als gebedshuis zijn niet meegenomen (bijv. het gebouw van het Leger des Heils, kapel bij de Essenburg en Sefanja). Ook de voormalige Sint Martinuskerk in de Grote Poortstraat is niet oorspronkelijk gebouwd als kerk. Het stiltecentrum dat zich bevindt in ziekenhuis Sint Jansdal is niet meegenomen in de visie omdat deze ruimte geen separaat gebouw is, maar onlosmakelijk onderdeel van het ziekenhuis is. Gebruikte definities Gebedshuis: gebouw waarin religieuze bijeenkomsten een centrale plaats innemen. Religie: Vorm van zingeving of het zoeken naar betekenisvolle verbindingen. Geloof: overtuiging en vertrouwen in het bestaan van een god of meerdere goden.
Hoofdstuk 1. Inleiding
Participatie met eigenaren/gebruikers Een belangrijk onderdeel van het onderzoek vormden de gesprekken met de eigenaren en/ of gebruikers. Zij leverden een groot deel van de feitelijke gegevens aan over de gebouwen en de gemeenschappen. Een van de belangrijkste onderdelen van het gesprek was het gesprek over de toekomstverwachting van de eigenaren en gebruikers. Er zijn geen gesprekken gevoerd met eigenaren/gebruikers van gebedshuizen die herbestemd zijn tot woning. Een aantal eigenaren van andere herbestemde gebedshuizen had geen behoefte aan een persoonlijk gesprek en heeft per mail gereageerd. Daarnaast is er een bijeenkomst geweest met eigenaren waarmee een gesprek is gevoerd om de resultaten van de gesprekken en kansenverkenning met stakeholders te delen. Ook zijn gemeenschappelijke thema’s besproken, tips en voorbeelden gedeeld en zijn eigenaren op weg geholpen met hulpvragen die zij hebben. Een van de deelnemers tijdens de participatie met interne en externe stakeholders.
7
Participatie met inwoners Via het online Stadsgesprek Harderwijk is onder inwoners van de gemeente Harderwijk een online enquête uitgezet. Het doel was
te onderzoeken hoe belangrijk inwoners het vinden dat gebouwen blijven bestaan, hoe vaak en met welk doel inwoners naar de kerk gaan en wat zij passende neven- of nieuwe functies vinden. De enquête is 148 keer ingevuld. Respondenten zijn voornamelijk kerkgangers. Dit betekent dat de enquête met name een beeld geeft van hoe kerkelijke mensen kijken naar het huidige en toekomstige gebruik van kerkgebouwen. De respons is niet representatief voor de samenstelling van de inwoners van Harderwijk. De enquêteresultaten zijn opgenomen in bijlage 3. Participatie met interne en externe stakeholders De historische vereniging Herderewich is nauw betrokken geweest bij de totstandkoming van de visie. Daarnaast zijn gesprekken gevoerd met ambtenaren van de gemeente Harderwijk en met maatschappelijke, culturele en toeristische organisaties in Harderwijk, waaronder het Stadsmuseum, Heerlijk Harderwijk, Veluwe Duurzaam, ZorgDat, etc. Hierin zijn (beleids) doelen en ambities, huidige ontwikkelingen in Harderwijk en Hierden en toekomstige
ontwikkelkansen voor de religieuze gebouwen verkend. Analyse en rapportage De informatie uit de inventarisatie en de verschillende participatierondes is in dit rapport verzameld en geanaliseerd en wordt gepresenteerd in de vorm van kaartmateriaal, infographics, paspoorten en verdere toelichtingen. Leeswijzer Deel 1 betreft een inventarisatie en cultuurhistorische analyse van de verschillende religieuze gebouwen in Harderwijk. In deel 2 is de opgave geschetst en wordt een beeld gegeven v/d huidige situatie en de huidige toekomstverwachting. Deel 3 gaat ten slotte over de toekomst van de religieuze gebouwen in Harderwijk. Visie, kansen en aanbevelingen worden uiteengezet. In de paspoorten (Bijlage 2) is per gebouw een beknopte cultuurhistorische waardering opgenomen, opgesteld door een architectuurhistoricus van Witteveen+Bos.
Deel 1. Inventarisatie
Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Harderwijk 2.1 Aantal religieuze en spreiding Binnen de Gemeente Harderwijk zijn 24 religieuze gebouwen te vinden die gebouwd zijn als gebedshuis, waaronder twee moskeeën (een Turkse en Marokkaanse Moskee) en een voormalige synagoge. In Harderwijk zijn 22 (voormalige) gebedshuizen te vinden. In Hierden staat de Nederlands Hervormde kerk en op het terrein van Sonnevanck in de bosrijke omgeving van de Veluwe staat kapel Sonnevanck.
Voor de Stadsdennenkerk, de Nieuwe Kerk, de Veldkampkerk en de Gereformeerde Gemeente in Nederland kon geen herbestemming worden gevonden. Deze vier kerken zijn in de afgelopen 10 jaar gesloopt. In alle gevallen zijn er woningen voor teruggekomen. Al in de Tweede Wereldoorlog werd- na een brand- de Gereformeerde kerk aan de Smeepoortstraat gesloopt.
8
2.2 Functies van religieuze gebouwen Van de 24 gebouwen zijn er 16 in religieus gebruik. 8 gebouwen zijn in de loop van de tijd herbestemd. Restaurant De Basiliek is een (restant) van de voormalige kapel van het Agnietenklooster. De Zevende Hemel en de kloosterkapel van het Fraterhuis zijn getransformeerd tot woning. De voormalige Oud Gereformeerde Gemeente is nu schoonheidssalon, Wijkgebouw Elim is nu een medisch centrum en in het Anker zijn zorgappartementen gerealiseerd. De Catharinakapel in het centrum wordt gebruikt voor diverse culturele activiteiten en de synagoge is herbestemd tot inloophuis en plek van herinnering aan de Joodse gemeenschap.
9
Functies Religieus Herbestemd
16
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Harderwijk
10
1
Functies van religieuze gebouwen Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Harderwijk
11
Religieus gebruik Herbestemd
1
Restaurant De Basiliek
2
Synagoge
3
De Zevende Hemel
4
Kloosterkapel Fraterhuis
5
Plantagekerk
6
Centrum de Zin
7
Grote- of O.L. Vrouwekerk
8
Catharinakapel
9
Oud Gereformeerde Gemeente
10
De Zaaier
11
Petrakerk
12
Moskee El Mohsinine
13
Koninkrijkszaal
14
M. Akif Ersoy Moskee
15
St.-Catharinakerk
16
Apostolisch Genootschap
17
Wijkgebouw Elim
18
Bethelkerk
19
Nieuw-Apostolische Kerk Veluwepoort
20
Het Anker
21
De Regenboog
22
Kapel Sonnevanck
23
Het Visnet
24
Nederlands Hervormde Kerk
Hierden 24
2
Harderwijk
1
7
3
4
10
23
9
8
11
5
13 14 12
15
6
18
20
19 17 16
21
22
Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Harderwijk
2.3 Denominaties De grootste denominatie binnen de gemeente Harderwijk is de Protestantse Kerk in Nederland. Deze is binnen Harderwijk georganiseerd in een Protestantse Gemeente (Plantagekerk & De Regenboog) en een Hervormde Gemeente (Grote Kerk, Bethelkerk & De Regenboog). De Protestantse Gemeente is in 2011 ontstaan na het samengaan van drie Gereformeerde kerken (Plantagekerk, Veldkampkerk, Stadsdennenkerk) met de Hervormde Nieuwe Kerk. De overige Hervormde wijkgemeenten bleven samen de Hervormde Gemeente van Harderwijk vormen. Beide gemeenten delen samen ‘De Regenboog’ waarin iedere zondag meerdere diensten worden gehouden. Hierden heeft een eigen Hervormde Gemeente met gebouwen en wijkgemeenten in Hierden en Frankrijk (Dorpskerk & Het Visnet). De Rooms Katholieke St.-Catharinakerk in Harderwijk is de enige Katholieke kerk in Harderwijk. De gemeenschap behoort tot de St.-Lucasparochie die zich uitstrekt van Voorthuizen en Barneveld, Achterveld, Leusden tot Putten, Ermelo, Nijkerk, Hoevelaken en Harderwijk.
12
Daarnaast zijn er in Harderwijk twee Orthodox-gereformeerde kerken: de Christelijke Gereformeerde Kerk (De Zaaier) en Nederlandse Gereformeerde Kerk (Petrakerk). Andere Christelijke denominaties met een eigen gebedshuis zijn een Nieuw-Apostolische Kerk, Apostolisch Genootschap, Jehova’s Getuigen. Centrum De Zin is een vereniging, die verbonden is aan de landelijke vereniging Vrijzinnigen Nederland. Kapel Sonnevanck is niet gelieerd aan één denominatie, de diensten worden verzorgd door verschillende kerkelijke gemeenschappen uit de omgeving.
2
8
5
2 1
6
Denominaties Rooms-Katholiek Protestantse kerk in Nederland (PKN)
In Harderwijk zijn twee Moskeeën. De M. Akif Ersoy Moskee (Turks) en Moskee El Mohsinine (Marokkaans).
Orthodox-gereformeerd Overige (christelijke) denominaties Islamitisch Herbestemd / leegstaand
Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Harderwijk
2.4 Monumentale status en bouwperiode Door de rijke (religieuze) geschiedenis van Harderwijk zijn er kerkgebouwen uit diverse perioden te vinden. In het historisch centrum zijn drie middeleeuwse gebouwen te vinden van voor 1500. Naast de Grote- of Onze Lieve Vrouwekerk gaat het om restaurant de Basiliek en de kloosterkapel van het Fraterhuis. Tussen 1500 en 1700 is de Catharinakapel gebouwd. De vroegste bouwdelen van de Zevende Hemel dateren uit de 17e eeuw. Dit woonhuis werd later grondig verbouwd tot kerk en werd in de 20e eeuw weer een woonhuis. In het begin van de 19e eeuw werd de synagoge gebouwd en later in dezelfde eeuw, de Dorpskerk van Hierden. In het Interbellum werden drie kerken gebouwd in kenmerkende stijl: de Plantagekerk, de Oud Gereformeerde Gemeente en het gebouw aan de Stationslaan 32, waar nu Centrum De Zin is gevestigd. Na de oorlog werden relatief veel kerken gebouwd. Tussen 1953 en 1965 gaat dit om Wijkgebouw Elim, De Zaaier, Kapel Sonnevanck, de St.-Catharinakerk en de inmiddels gesloopte Nieuwe Kerk,
13
Veldkampkerk en de Stadsdennenkerk. De meeste religieuze gebouwen dateren van na 1970. Het gaat om het Apostolisch genootschap, de Petrakerk, de Bethelkerk, Het Anker, de Koninkrijkszaal en Het Visnet. In de 21e eeuw zijn nog de Nieuw-Apostolische Kerk, Moskee El Mohsinine, de M. Akif Ersoy Moskee en de Regenboog gebouwd. Van al deze gebouwen zijn er 6 aangewezen als rijksmonument en 4 als gemeentelijk monument. In de St. Catharinakerk is het orgel van Wander Beekes uit 1820, een rijksmonument.
13
7
4
Monumentale status (24) Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen status
10
3
4 2
Bouwperiode voor 1500 1500-1700 1700-1850 Het interieur van kapel Sonnevanck. Kapel Sonnevanck is een voorbeeld van een gemeentelijk monument.
1850-1940 1940-1970 na 1970
1
4
Monumentale status Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Harderwijk
14
Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen status
1
Restaurant De Basiliek
2
Synagoge
3
De Zevende Hemel
4
Kloosterkapel Fraterhuis
5
Plantagekerk
6
Centrum de Zin
7
Grote- of O.L. Vrouwekerk
8
Catharinakapel
9
Oud Gereformeerde Gemeente
10
De Zaaier
11
Petrakerk
12
Moskee El Mohsinine
13
Koninkrijkszaal
14
M. Akif Ersoy Moskee
15
St.-Catharinakerk (vanwege orgel)
16
Apostolisch Genootschap
17
Wijkgebouw Elim
18
Bethelkerk
19
Nieuw-Apostolische Kerk Veluwepoort
20
Het Anker
21
De Regenboog
22
Kapel Sonnevanck
23
Het Visnet
24
Nederlands Hervormde Kerk
Hierden 24
2
Harderwijk
1
7
10
3
4 8
23
9
5
11 13 14 12
15
6
18
20
19 17 16
21
22
Hoofdstuk 3. Cultuurhistorische kernwaarden Witteveen+Bos heeft cultuurhistorisch onderzoek gedaan naar de collectie religieuze gebouwen in Harderwijk en Hierden. De analyse is opgenomen in Bijlage 1. Dit hoofdstuk beschrijft de cultuurhistorische kernwaarden van het religieus erfgoed in de gemeente Harderwijk. Kernwaarde 1: De grote variatie in denominaties in de gemeente Harderwijk weerspiegelt de historie van het geloof. De grote diversiteit in kerkgenootschappen telt meer dan 25 (voormalige) gebedshuizen en heeft een hoge variëteit in denominaties (15). Dit vindt zijn oorsprong in de verschillende grote groepen mensen die zich in Harderwijk vestigden; handelaars, studenten, militairen. Kernwaarde 2: Het religieuze erfgoed in de historische binnenstad herinnert aan de (gesloopte) kloosters en kerken uit de Middeleeuwen. De referenties die religieuze gebouwen bieden binnen de historische stadskern, benadrukken het lange verleden van de stad Harderwijk.
15
Kernwaarde 3: Diverse kerken in Harderwijk illustreren het visserijverleden en de relatie met de vroegere Zuiderzee De visserij is als symbool nog regelmatig aanwezig in het religieuze erfgoed van Harderwijk. Kernwaarde 4: Meerdere religieuze gebouwen hebben de groei als garnizoensstad gefaciliteerd. Religieuze gebouwen hebben meermaals kunnen faciliteren in periodes van bevolkingsgroei in Harderwijk.
De voormalige kloosterkapel van het Fraterhuis stamt uit de 15e eeuw
Kernwaarde 5: De grote en veelzijdige aanwas van kerken tijdens de wederopbouwperiode zijn grotendeels nog aanwezig in het straatbeeld. De grote hoeveelheid verschillende religieuze gebouwen illustreren de gevarieerde achtergronden en levensovertuigingen van Harderwijkers.
Het interieur van de Catharinakerk, een kerk uit de wederopbouwperiode.
Deel 2. Opgave
Hoofdstuk 4. Huidige situatie Dit hoofdstuk gaat in op de uitkomsten van de gesprekken met de eigenaren van gebedshuizen op locatie. De gemeente Harderwijk en COUP hebben gezamenlijk 16 gesprekken gevoerd over totaal 18 gebouwen. De gesprekken gingen over sterktes en zwaktes wat betreft de organisatie, het aantal leden, vrijwilligers en de activiteiten die zij ontplooien, de maatschappelijke rol, onderlinge samenwerking, de staat van het gebouw, duurzaamheid, de financiële situatie en tot slot het toekomstperspectief en hulpvragen. Het waren stuk voor stuk waardevolle gesprekken. 4.1 Gemeenschappen krimpen of stabiliseren in aantal Op basis van de gesprekken is een voorzichtige inschatting te maken van het aantal ingeschreven leden en dienstbezoekers. Informatie over het afnemend of toenemend aantal leden geeft in de context van een duurzaam toekomstperspectief voor religieuze gebouwen een indicatie in hoeverre een gemeenschap de instandhouding van het gebouw nog kan opbrengen. Belangrijk is dat een grote gemeenschap niet per
17
definitie ‘beter’ is dan een kleine betrokken gemeenschap. Van in ieder geval 7 kerken neemt het aantal leden af. Soms licht maar structureel, soms heel snel. Leden hebben een gemiddelde tot hoge gemiddelde leeftijd. De inkomsten bestaan vaak enkel uit de vaste bijdrage van leden. Door de krimpende gemeenschap nemen de inkomsten dus af. Gemeenschappen zoeken naar manieren om meer jongeren aan te trekken en vast te houden. Vaak lukt het wel om gezinnen met jongere kinderen aan te trekken, maar jongeren en twintigers zijn lastiger te bereiken. Niet alle gemeenschappen krimpen. Er zijn 3 geloofsgemeenschappen met een stabiel aantal leden. De gemeenschap van Jehovah’s Getuigen groeit licht en de beide moskeeën hebben een stabiel aantal leden. Terwijl het aantal leden stabiel is zie je bij de Marokkaanse moskee wel dat het aantal dienstbezoekers groeit vanwege de toestroom van migranten. Zij kiezen voor de Marokkaanse moskee omdat hier in het Arabisch gebeden wordt. Omdat niet al deze mensen ook lid van de moskee zijn, groeien
de inkomsten van de moskee niet mee. 4.2 Gebrek aan vrijwilligers maakt organisatie lastiger De religieuze gemeenschappen worden veelal voor een structureel deel geleid en gerund door betrokken vrijwilligers. De meeste eigenaren (9) geven aan dat het vaak wel lukt om genoeg mensen te vinden voor specifieke activiteiten en onderhoudsprojecten. Daarentegen geven 7 eigenaren aan dat het lastig is om vrijwilligers te vinden voor bestuursfuncties. Vaak worden vrijwilligers geworven uit eenzelfde pool van mensen die eerder ambtsdrager zijn geweest. 4.3 Religieuze gebouwen worden breder gebruikt dan religieus alleen Een aantal kerken heeft al actief ingezet op medegebruik om aanvullende inkomsten te genereren en om het gebouw breder te benutten. Dat betekent dat zij het kerkgebouw verhuren en op die manier gebruiken voor andere activiteiten naast de diensten en kerkelijke activiteiten. Wat de verhuur bemoeilijkt en de inkomsten drukt zijn de hoge stookkosten en een gebrek aan vrijwilligers en (sanitaire) voorzieningen. De Grote Kerk en de Plantagekerk hebben beide verbouwplannen om hun gebouw beter
Hoofdstuk 4. Huidige situatie
geschikt te maken voor multifunctioneel gebruik. Beide gemeenschappen werken nog aan een programma. De Grote Kerk geeft aan veel verzoeken te krijgen voor concerten. De culturele en maatschappelijke activiteiten zijn de financiële bronnen van waaruit deze kerkgemeenten de gebouwen in stand kunnen houden. Centrum de Zin verleent onderdak aan burgers van Harderwijk en omstreken voor activiteiten op het gebied van kennis in de breedste zin van het woord. De activiteiten hebben betrekking op kunst, muziek, geloofsbewegingen en sociale cohesie. Alle activiteiten worden georganiseerd door vrijwilligers en de leden. De Petrakerk wordt door twee scholen gebruikt voor musicals e.d., door de GGZ voor overleg en zorg, het Nederlands concert Mannenkoor repeteert in de kerk en er is verslavingsbegeleiding door een sociaal maatschappelijke organisatie. De Regenboog is als kerkelijk centrum meer dan alleen een kerkgebouw. Op hun website promoten zij de verhuur van verschillende ruimtes van 25 tot 555 mensen voor optredens, theater, workshops en bijeenkomsten. Er is een ‘koffieruimte’, ‘jongerenruimte’, ‘hobbyruimte’, ‘vergaderruimte’ en grote zaal.
18
moskee en kerken een gezamenlijke Iftar tijdens de vastentijd.
Concert in de Regenboog. Foto: Charis Music
4.4 Gebedshuizen vervullen een belangrijke maatschappelijke rol De moskeeën vervullen een belangrijke maatschappelijke rol binnen de MarokkaansNederlandse en Turks-Nederlandse samenleving. De moskeeën zijn niet alleen gebedshuizen, maar ook een ontmoetingsplek voor de gemeenschappen. Zo wordt de Turkse moskee ook gebruikt voor sociaal maatschappelijke activiteiten zoals begeleiding van zorgbehoeftigen door Zorgdat. In de Marokkaanse moskee worden Nederlandse taallessen gegeven. De ramadan is een belangrijke periode in het jaar om samen met de bredere gemeenschap te koken en eten. In 2022 hielden de Marokkaanse
Open dag bij de M. Akif Ersoy Camii, de Turkse Moskee. Foto: Turkse Moskee Harderwijk
De voormalige synagoge is een gasten inloophuis voor mensen die met moeilijkheden kampen en een veilige plek nodig hebben. Verslaafden, senioren, daken thuislozen en anderen zijn welkom om binnen te lopen en de verbinding op te zoeken. Dat is al twintig jaar een succes. Verder is er een Joods-Historische tentoonstelling op de eerste verdieping ingericht ter nagedachtenis aan de Joodse gemeenschap die tot de Tweede Wereldoorlog in Harderwijk aanwezig was.
Hoofdstuk 4. Huidige situatie
Ook gemeenschappen vervullen vanuit hun diaconale en pastorale activiteiten een belangrijke rol in de maatschappij, met als doel omzien naar elkaar en hulpvragen uit de bredere samenleving te beantwoorden. Zo zetten gemeenschappen zich in tegen eenzaamheid en armoede, voor jeugdzorg en ouderenwerk. Bovendien signaleren zij zorgbehoeften en misstanden, etc. Ook zetten kerken gezamenlijke activiteiten op in het asielzoekerscentrum, zoals elke zondag internationale kerkdiensten, gevolgd door ontmoeting met koffie, cursussen in het Engels, Farsi en Arabisch over religieuze en culturele waarden in Nederland, gezamenlijke maaltijden, fietsen wandeltochten, maatjesproject i.v.m. problemen van vluchtelingen (nu samen met Meerinzicht), etc. Voor de activiteiten is de Werkgroep Kerk en Vluchteling ook gesprekspartner voor gemeente, OM, politie en COA. Zie www.geloveninharderwijk.nl en www.pgharderwijk.nl.
4.5 Bij een aantal eigenaren zit veel energie om een culturele en sociaal maatschappelijke rol te (blijven) vervullen Eigenaren van tenminste vier gebedshuizen zijn in ontwikkeling om naast de religieuze rol ook een culturele en maatschappelijke rol te (blijven) vervullen ten behoeve van de wijk, de stad of het dorp. Ze zetten zich in om met nevenactiviteiten meer inkomsten en betrokkenheid te creëren voor de instandhouding van het religieus erfgoed. De energie is tot nu toe vooral gericht op de eigen gemeenschap en de buurt. Er wordt nog niet veel samenwerking gezocht met andere geloofsgenootschappen. In hoofdstuk 5.2 zijn de huidige ontwikkelingen nader beschreven.
De gezamenlijke kerken organiseren internationale kerkdiensten met vertaling in Engels, Arabisch en Farsi. Foto: International Church Harderwijk
19
Hoofdstuk 4. Huidige situatie
4.6 Een aantal (monumentale) kerkgebouwen is toe aan onderhoud • Plantagekerk: Buitenkant/ extern is prima, intern behoefte aan groot onderhoud. De Protestantse Gemeente werkt op dit moment aan verbouwbouwplannen voor het interieur en wil graag de kerkbanken verwijderen.
Het interieur met kerkbanken in de Plantagekerk
• Hervormde Kerk Hierden: Het kerkgebouw is aan modernisering en renovatie toe (scheuren in muren, vloer kerkzaal, etc.). Het dak is goed. De Hervormde Gemeente wil het kerkgebouw renoveren als onderdeel van een bredere herontwikkeling van de pastorie en bijgebouwen.
20
• Kapel Sonnevanck: De algehele staat van het gebouw is goed maar de installaties zijn toe aan vernieuwing. • Grote Kerk: De kerk verkeert in goede conditie, maar het is een middeleeuwse kerk en dus gevoelig voor onderhoud. In 2018-2022 zijn er grondige restauratiewerkzaamheden aan de gewelven en schilderwerken uitgevoerd. • Catharinakapel: De kapel wordt binnenkort gerestaureerd. Een subsidieaanvraag bij het Rijk is niet gehonoreerd. Het natuursteen rondom de vensters is er slecht aan toe. Hiervoor moet het glas in lood eruit. Met de renovatie worden gelijk andere werkzaamheden opgepakt. • St.-Catharinakerk: De staat is goed maar de koepel is een zorgpunt. • Het gebouw van Centrum De Zin: De staat van het gebouw is redelijk. De CV-ketel is aan vervanging toe en enkele glas-in-lood raampjes waren ingetikt. Recent zijn schilderwerken uitgevoerd. Op het moment worden plannen uitgewerkt om de toiletten te verbouwen: er wordt een invalidetoilet geplaatst zodat het gebouw toegankelijker wordt.
Restauratie gewelven in de Grote Kerk Harderwijk door Aafje Bouwhuis van Bouwhuis en Journée, 2018. Foto: De Stentor.
Hoofdstuk 4. Huidige situatie
4.6 Eigenaren zoeken hulp bij verduurzaming Eigenaren staan open voor verduurzaming, maar hebben vaak geen concrete plannen daarvoor, mede omdat ze financieel worden beperkt. De investeringen wegen niet op tegen de verwachte besparingen. De terugverdientijd is lang door het beperkte gebruik van de gebouwen. Bij monumenten beperkt soms de beschermde status en de (hoge) monumentwaarden de mogelijkheden voor verduurzaming. Voor eigenaren van gebedshuizen is er tot op heden geen mogelijkheid om een beroep te doen op het duurzaamheidsloket voor advies over verduurzamingsvraagstukken. Voorbeelden van gebedshuizen die duurzaamheidsmaatregelen hebben doorgevoerd zijn de Petrakerk, het Apostolisch Genootschap en de Mehmet Akif Ersoy-moskee. Alle drie zijn Groene Kerk of Moskee. Dit geldt ook voor De Regenboog die inzet op biodiversiteit en gedragsverandering. De Plantagekerk, Hervormde Kerk Hierden en de Grote Kerk onderzoeken de mogelijkheden als onderdeel van de huidige verbouwplannen.
21
De Mehmet Akif Ersoy-moskee is een groene moskee.
Hoofdstuk 5. Toekomstverwachting 24
24
24
24
5.1 Toekomstverwachting op basis van gesprekken met eigenaren 8
7
3
6
6
6
6
16 14
2022 Toekomstverwachting Religieus gebruik Herbestemd Onzeker
22
2027
12
12
2032
2037
In de gesprekken met eigenaren van gebedshuizen is gesproken over de toekomstverwachting. Van de 16 gebouwen die nu nog in religieus gebruik zijn is de verwachting dat er over vijftien jaar zeker nog 12 in religieus gebruik zijn. Voor 5 kerken (waarvan 1 nu herbestemd) en de voormalige synagoge staat de instandhouding onder druk om verschillende redenen: • De gemeenschap krimpt zodanig dat het gebouw niet/nauwelijks meer (religieus) gebruikt wordt, of • De huidige eigenaar zoekt naar een goede manier om het gebouw door te geven aan een nieuwe eigenaar al dan niet met nieuwe passende invulling.
In het figuur op de volgene pagina is de toekomstverwachting gecombineerd met de monumentale status van de religieuze gebouwen. Beredeneerd vanuit de instandhouding van religieus erfgoed geeft dit figuur de verwachte situatie weer. Voor gebedshuizen waar de situatie als oranje is ingeschat geldt dat het vaak op dit moment nog goed gaat, maar dat er in de toekomst veranderingen zullen aandienen. Rood betekent dat de situatie rondom het gebouw, dan wel de gemeenschap urgent is op de kortere termijn. De situatie en ontwikkelingen worden hieronder per gebouw geschetst.
Nr.
Kerk
Plaats
Funct. Monu. Urgentie
Hoofdstuk 5. Toekomstverwachting
1
Restaurant De Basiliek
Harderwijk
2
Synagoge
Harderwijk
3
De Zevende Hemel
Harderwijk
4
Kloosterkapel Fraterhuis
Harderwijk
5
Plantagekerk
Harderwijk
6
Centrum de Zin
Harderwijk
7
Grote- of O.L. Vrouwekerk
Harderwijk
8
Catharinakapel
Harderwijk
9
vm. Oud Gereformeerde Gemeente
Harderwijk
10
De Zaaier
Harderwijk
11
Petrakerk
Harderwijk
12
Moskee El Mohsinine
Harderwijk
13
Koninkrijkszaal
Harderwijk
14
M. Akif Ersoy Moskee
Harderwijk
15
St.-Catharinakerk
Harderwijk
16
Apostolisch Genootschap
Harderwijk
17
Elimkerk
Harderwijk
18
Bethelkerk
Harderwijk
19
Nieuw-Apostolische Kerk Veluwepoort
Harderwijk
20
Het Anker
Harderwijk
21
De Regenboog
Harderwijk
22
Kapel Sonnevanck
Harderwijk
23
Het Visnet
Harderwijk
24
Nederlands Hervormde Kerk
Hierden
Functie:
Monument:
Urgentie:
Herbestemd
Rijks
Instandhouding staat op korte termijn onder druk (0-5 jaar)
Religieus gebruik
Gemeentelijk
Instandhouding komt op termijn onder druk te staan (5-15 jaar) Instandhouding op de langere termijn goed (15+ jaar) Kansen voor ontwikkeling
23
Hoofdstuk 5. Toekomstverwachting
5.2 Toekomstverwachting per gebedshuis Synagoge De eigenaar zoekt naar een goede manier om op termijn de synagoge met de huidige functie door te geven. De wens is om het gebouw een openbare, cultuurhistorische en sociale rol te laten blijven spelen. De synagoge heeft een belangrijke maatschappelijke functie als inloophuis. Op de eerste verdieping is een expositie ingericht. In samenwerking met het Stadsmuseum Harderwijk en Kinkorn (BV) wordt gewerkt aan een plan om de expositie te professionaliseren en daarmee de aantrekkingskracht te verbeteren. Plantagekerk De Protestantse Gemeente Harderwijk werkt op dit moment aan een plan voor de verbouw en verduurzaming van de Plantagekerk. De Protestantse Gemeente heeft de ambitie de kerkzaal meer multifunctioneel te gebruiken. Het is echter nog onduidelijk hoe de programmering er in de toekomst uit zal zien en wat de invloed van de verbouwplannen op de monumentale waarden van het rijksmonument is.
24
Catharinakapel
De Plantagekerk werkt aan een plan om het gebouw te verduurzamen en om de kerkzaal multifunctioneler te kunnen gebruiken.
Grote Kerk en Bethelkerk Bij de Hervormde Gemeente in Harderwijk lopen de bezoekersaantallen terug. Het is dan ook niet ondenkbaar dat in de toekomst een kerkgebouw zal worden afgestoten. De wens is om de Grote Kerk te behouden voor de erediensten. Deze kerk is net gerestaureerd en er liggen mogelijkheden om de exploitatie te verstevigen door het nevengebruik te vergroten. De Grote Kerk werkt op dit moment met een architect aan verbouwplannen om de toegankelijk en het comfort te vergroten en de indeling zodanig aan te passen dat (cultureel) medegebruik meer mogelijk wordt gemaakt.
De kapel wordt gebruikt als burgerlijke trouw- en uitvaartlocatie. Boven zit een filmzaal waar filmvoorstellingen kunnen plaatsvinden. Het is een mooie locatie voor uitvoeringen, exposities en concerten en wordt daartoe ook gebruikt. Sporadisch maakt de Gelderse Academie gebruik van het gebouw. Echter de exploitatie is niet optimaal. In samenhang met het voormalige burgerweeshuis en het klooster, waar nu Cultuurkust in zit, wil de gemeente een toekomstvisie ontwikkelen voor deze bijzondere locaties en het Kloosterplein met potentie in de binnenstad op het gebied van ontspanning, ontmoeting, kunst en cultuur.
De Catharinakapel wordt gebruikt als locatie voor burgerlijke huwelijken. Foto: Ton Pors
Hoofdstuk 5. Toekomstverwachting
Oud Gereformeerde Gemeente De voormalige Oud Gereformeerde Gemeente aan de korte Hogeweg is niet beschermd, dus bij wisseling van eigenaar zou sloop-nieuwbouw een scenario kunnen zijn.
pastoraal werker met pensioen en wordt zeer waarschijnlijk niet vervangen. Het gebouw is te groot voor het aantal dienstbezoekers, de kerkzaal is daarom in het verleden al eens verkleind door het plaatsen van een wand. De parochie gaat met de verschillende locaties het gesprek voeren over de toekomst. Nevengebruik is nagenoeg onmogelijk door restricties vanuit het Bisdom Utrecht. Het gebouw is van rijkswege beschermd vanwege het orgel. Kapel Sonnevanck
Het voormalige kerkgebouw van de Oud Gereformeerde Gemeente waarin nu een schoonheidssalon is gevestigd.
St.-Catharinakerk Het aantal leden van de St.-Catharinakerk en de St. Lucasparochie loopt sterk terug. De parochie heeft samen met de St. Maartenparochie op de Utrechtse Heuvelrug één pastoor en één priester, twee pastoraal werkers en twee diakens die samen twaalf locaties verzorgen. Eind 2023 gaat een
25
De situatie rondom gemeentelijk monument Kapel Sonnevanck is als urgent ingeschat. Zorggroep Noordwest-Veluwe wil de komende jaren meer inzetten op haar kerntaak: het leveren van goede zorg. Er wordt gekeken of er bezuinigd kan worden op onderdelen die niet direct tot de zorgtaak behoren. Hoewel de kapel belangrijk is voor de zorggroep gaat er jaarlijks veel geld naar het onderhoud van de kapel, geld dat daardoor niet besteed kan worden aan het leveren van zorg. Zorggroep NoordwestVeluwe werkt nu in overleg met de gemeente aan een stedenbouwkundig plan en wil in de toekomst op zoek naar mogelijke nieuwe financieringsbronnen en invullingen van de kapel naast het religieus gebruik.
Hervormde Kerk Hierden De Hervormde Gemeente van Hierden is concreet bezig met plannen rondom de Dorpskerk en wil woon-zorg units ontwikkelen naast de pastorie. Naast de Dorpskerk heeft de hervormde gemeente hier een pastorie, verenigingsgebouwen en een koetshuis die onderdeel zijn van herontwikkelingsplannen.
Deel 3. Toekomst
Hoofdstuk 6. Visie 6.1 Overkoepelende visie Dit hoofdstuk gaat in op hoe de gemeente Harderwijk en eigenaren van gebedshuizen in de toekomst willen omgaan met religieus erfgoed en wat ieders rol daarin is. 1. Eigenaren gaan (verder) werken aan een toekomstvisie. Voor eigenaren is het belangrijk toekomstperspectief te ontwikkelen waar dat nog ontbreekt. Zeker voor de gebouwen die tegen problemen aanlopen zoals een krimpende gemeenschap, minder financiële inkomsten, vrijwilligerstekort, etc. Het is waardevol om in gesprek met de eigen gemeenschap een visie op de toekomst te ontwikkelen. Hoe zien wij de toekomst? Wat is wenselijk? Wat willen we voorkomen? Welke kansen en mogelijkheden zijn er en wat is daarvoor nodig? In dit proces zijn eigenaren verantwoordelijk voor het ontwikkelen van een toekomstvisie voor hun gebouw en gemeenschap. 2. De gemeente zorgt voor beleidsmatige inbedding van de Visie Religieus Erfgoed. Door samenwerkingen aan te gaan met andere beleidsvelden ontstaat niet alleen een groter draagvlak in de ambtelijke organisatie
27
maar er ontstaan ook meer kansen voor gebedshuizen (maatschappelijke-, culturele-, toeristische-, maatschappelijk vastgoed-, duurzaamheidsdoelen etc.). Door aan te sluiten op bestaande processen kan bovendien een grotere capaciteit ingezet worden.
Bij bepaalde gebouwen is de openbare functie van belang voor de wijk, terwijl de gebouwen vanuit erfgoed niet behouden hoeven te blijven. In dit geval is het wenselijk dat de functie behouden blijft, maar kan eventueel sloop- en nieuwbouw plaatsvinden.
Rol gemeente: visie religieus erfgoed koppelen aan andere visies, bijv. in de Omgevingsvisie, Binnenstadsvisie en vastgoed- en accomodatiebeleid.
Rol gemeente: bevoegd gezag op het gebied van Ruimtelijke Ordening.
3. Waardevolle gebouwen moeten behouden blijven. Bij herbestemming gaat de voorkeur uit naar (semi)openbare functies.
Vijf kerkgebouwen komen mogelijk in aanmerking voor nader onderzoek naar de monumentale waarden en eventueel een monumentale status of bescherming. Het gaat om de St.-Catharinakerk, Bethelkerk, Oude Gereformeerde Gemeente, Centrum de Zin en het gebouw van het Apostolisch Genootschap.
Monumenten en beeldbepalende/ cultuurhistorisch waardevolle gebouwen moeten behouden blijven en bij leegstand een passende herbestemming krijgen (geen sloop en nieuwbouw). De gemeente bepaalt niet alleen welke gebouwen waardevol zijn om te behouden, maar ook de criteria aan de hand waarvan zij toetst of een nieuwe invulling een passende herbestemming is van het gebouw.
4. De gemeente onderzoekt de bescherming van vijf karakteristieke kerkgebouwen.
Nu zijn deze karakteristieke gebouwen niet beschermd tegen drastische verbouw of sloop. Voor aanwijzing wordt, zoals in de erfgoedverordening staat, overleg gevoerd met de eigenaar.
Hoofdstuk 6. Visie
Rol gemeente: onderzoek naar monumentale waarden en evt. aanwijzing gemeentelijk monument of beeldbepalend/ karakteristiek pand. 5. Kerkeigenaren onderzoeken samen hoe zij een maatschappelijke en culturele rol kunnen (blijven) vervullen. Tijdens dit traject is meer verbinding ontstaan tussen eigenaren. Zij willen naast het contact en de samenwerking die zij hebben op het gebied van liturgische en diaconale activiteiten, verdere samenwerking opzoeken om elkaar te versterken en inspireren op een aantal praktische thema’s waaronder duurzaamheid en activiteiten in de wijk. Zij gaan op zoek naar mogelijkheden om een sociaal maatschappelijke en culturele rol te blijven vervullen. Rol gemeente: eigenaren zouden graag zien dat de gemeente een makelaarsrol vervult en eigenaren helpt in het leggen van contacten en verbindingen met de gemeente, partners en organisaties binnen de gemeente.
28
6.2 Visie per gebouw Uit het onderzoek is gebleken dat religieuze gebouwen niet alleen het behouden waard zijn vanuit cultuurhistorisch oogpunt, maar ook vanwege de maatschappelijke functie die zij hebben, dan wel kunnen vervullen in de buurt. Hieronder wordt aangegeven: • Welke gebouwen we vanuit cultureel erfgoed belangrijk vinden om te behouden. Hier moet de actie van de gemeente gericht zijn op het behoud en de bescherming van het gebouw en ondersteuning bij het fysieke onderhoud van het gebouw. Bij bijof herbestemming moet gezocht worden naar functies die de erfgoedwaarden niet onevenredig aantasten. • Welke maatschappelijke (wijk)functies we belangrijk vinden om te behouden. Hier moet de actie van de gemeente gericht zijn op het ondersteunen van de vrijwilligers-/ maatschappelijke organisaties en bij bijen herbestemming de zoektocht naar maatschappelijke functies voor de wijk.
1. Restaurant De Basiliek Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De voormalige Agnietenkapel is aangewezen als rijksmonument. 2. Synagoge Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde en maatschappelijke waarde. De voormalige synagoge is een rijksmonument en plek van herdenking aan de joodse gemeenschap in Harderwijk. Het gebouw van de voormalige synagoge vervult daarnaast een belangrijke maatschappelijke functie als inloophuis. 3. De Zevende Hemel Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De Zevende Hemel is een gemeentelijk monument. 4. Kloosterkapel Fraterhuis Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De kloosterkapel van het middeleeuwse fraterhuis is een rijksmonument.
Hoofdstuk 6. Visie
5. Plantagekerk Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De Plantagekerk is een rijksmonument. 6. Centrum De Zin Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. Het gebouw heeft geen status of bescherming, maar is wel karakteristiek vanwege de ligging en de traditionele bouwtrant uit het interbellum. De maatschappelijke functie van De Zin voor de stad is ook belangrijk om te behouden. 7. Grote Kerk Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De Grote of O.L. Vrouwekerk is een rijksmonument en van bijzondere historische waarde voor Harderwijk. 8. Catharinakapel Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De Catharinakapel is een rijksmonument en belangrijk onderdeel van de omliggende kloostergebouwen en het Kloosterplein.
29
9. Oud Gereformeerde Gemeente Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. Het voormalige gebouw van de Oud Gereformdeerde Gemeente aan de Korte Hogeweg heeft geen status of bescherming, maar komt daarvoor mogelijk wel in aanmerking vanwege de architectonisch fraaie verschijningsvorm en jaren ‘30 stijlkenmerken die neigen naar de Amsterdamse School. Dit is naast de Plantagekerk uniek voor de kerkencollectie van Harderwijk. 10. De Zaaier Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. Het gebouw van de Christelijk Gereformeerde Kerk is een gemeentelijk monument. 11. Petrakerk De gemeente vindt de maatschappelijke functie voor de wijk belangrijk om te behouden. De Petrakerk is recent gerenoveerd en volledig verduurzaamd. De kerk heeft een kerkzaal met podium en verschillende andere ruimtes om te gebruiken door maatschappelijke partijen en organisaties in de stad.
12. Moskee El Mohsinine De maatschappelijke functie voor de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap in Harderwijk en omgeving is belangrijk om te behouden. 13. Koninkrijkszaal van Jehovah’s Getuigen Heeft geen cultuurhistorische waarde en vervult ook geen maatschappelijke functie voor de buurt. 14. M. Akif Ersoy Moskee De maatschappelijke functie voor de Turks-Nederlandse gemeenschap in Harderwijk en omgeving is belangrijk om te behouden. De moskee is ook belangrijk om te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De moskee is tradioneel gebouwd en heeft een rijk gedecoreerd interieur en om die reden ook het behouden waard.
Hoofdstuk 6. Visie
15. St.-Catharinakerk Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De Catharinakerk, inclusief pastorie en klokkentoren, heeft geen status of bescherming, maar komt daar mogelijk wel voor in aanmerking vanwege de functionalistische (brutalistische) stijlkenmerken in zijn meest zuivere vorm en de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van zowel het exterieur als het interieur. 16. Apostolisch Genootschap De kerkzaal is te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. Het gebouw is niet beschermd, maar komt mogelijk wel in aanmerking voor enige vorm van bescherming als voorbeeld van een post-‘65 gebouw. 17. Wijkgebouw Elim De maatschappelijke functie van het gezondheidscentrum is belangrijk om te behouden op wijkniveau.
30
18. Bethelkerk Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De kerk van de Hervormde Gemeente Harderwijk heeft geen status of bescherming maar komt daar mogelijk wel voor in aanmerking vanwege de post-’65 architectuur en interieur. Het gebouw kan mogelijk een maatschappelijke functie in de wijk vervullen. Omdat in de wijk Wittenhagen een gebrek is aan gebouwen met een buurthuis- en ontmoetingsfunctie voor de wijk. 19. Nieuw Apostolische Kerk Heeft geen cultuurhistorische waarde en vervult ook geen maatschappelijke functie voor de buurt. 20. Het Anker Heeft geen cultuurhistorische waarde en vervult ook geen maatschappelijke functie voor de buurt. 21. De Regenboog De Regenboog is multifunctioneel te gebruiken, heeft een ontmoetingsfunctie en meerdere verhuurbare ruimtes.
22. Kapel Sonnevanck Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. Kapel Sonnevanck bij Zorggroep NoordwestVeluwe is een gemeentelijk monument. 23. Het Visnet Het Visnet kan mogelijk een grotere maatschappelijke functie vervullen in de wijk. In de wijk Frankrijk is een gebrek aan gebouwen met een buurthuis- en ontmoetingsfunctie voor de wijk. 24. Hervormde Kerk Hierden Te behouden vanwege de cultuurhistorische waarde. De dorpskerk van Hierden is een gemeentelijk monument. De maatschappelijke functie van de kerk voor het dorp Hierden vindt de gemeente ook belangrijk om te behouden.
Hoofdstuk 7. Kansen Dit hoofdstuk gaat in op de kansen om het waardevolle religieuze erfgoed in de toekomst te borgen en ontwikkelen. Deze kansenverkenning is tot stand gekomen in gesprek met eigenaren, ambtenaren van verschillende beleidsdomeinen van de gemeente Harderwijk en partners in de gemeente.
Inwoners kunnen ideeën aandragen bij de gemeente en voor de uitvoering medewerking krijgen op het gebied van financiën, ruimtelijke procedures, materiaal of locaties.
7.1. Gebedshuizen kunnen naast het religieus gebruik als ontmoetingsplekken dienen in wijken
De gemeente wil dat maatschappelijke voorzieningen voor iedereen bereikbaar zijn op het niveau van de wijk. In geval van herbestemming kunnen gebedshuizen hierin een rol spelen omdat deze gebouwen midden in de wijk staan. Kansen hiervoor komen in beeld wanneer het onderzoek naar de voorzieningenbehoefte op wijkniveau gekoppeld wordt aan onderzoek naar mogelijke nieuwe invullingen voor leegkomende religieuze gebouwen.
De gemeente wil spontane en georganiseerde ontmoeting mogelijk maken en activiteiten uitbreiden naar scholen en gebedshuizen. Gebedshuizen zijn gebouwd als ontmoetingsplekken en staan midden in de wijk. Deze grote ruimten staan doordeweeks overdag veelal leeg en kunnen ontmoeting op lokaal niveau faciliteren. Hiervoor is samenwerking nodig tussen eigenaren/ beheerders van sportclubs, buurthuizen, gebedshuizen, scholen, inwoners en de gemeente. Soms is ook aanpassing van het bestemmingsplan (per 1 januari 2024 onderdeel van tijdelijk Omgevingsplan) nodig om activiteiten in gebedshuizen mogelijk te maken.
31
7.2 Gebedshuizen zijn bij herbestemming kansrijke plekken voor maatschappelijke voorzieningen en activiteiten
Wanneer gesubsidieerde maatschappelijke voorzieningen (zoals gezondheidscentra, kinderopvang, etc.) in waardevolle, maar leegstaande religieuze gebouwen geplaatst worden ontstaat een win-win situatie: maatschappelijke voorzieningen zijn bereikbaar voor iedereen en waardevol erfgoed blijft behouden. Ook middelen voor verduurzaming van
maatschappelijk vastgoed kunnen op deze manier worden ingezet in de verduurzaming van erfgoed. 7.3 Eigenaren van religieuze gebouwen die een culturele nevenfunctie willen vervullen kunnen aansluiten bij Stad als Podium Stad als Podium is de overkoepelende organisatie voor programmering en promotie van podiumkunsten in de gemeente Harderwijk. Samen met een groot aantal culturele partners biedt Stad als Podium een spraakmakend programma van concerten, voorstellingen, festivals en evenementen, door zelf te programmeren en te initiëren, nieuwe verbindingen en samenwerkingen te stimuleren en door goede initiatieven en plannen te ondersteunen. Hier liggen mogelijke samenwerkingskansen voor beheerders en eigenaren van religieus erfgoed die een culturele(neven)functie willen vervullen
Hoofdstuk 7. Kansen
7.4 Religieus erfgoed kan bijdragen aan het toeristisch potentieel van de binnenstad
7.5 Gebedshuizen hebben ook een duurzaamheidsopgave
Bijzondere (middeleeuwse) gebouwen zoals de Grote Kerk, de Catharinakapel (en klooster), de synagoge en de kloosterkapel van het Fraterhuis, kunnen bijdragen aan het toeristisch potentieel van de binnenstad vanwege de belangrijke bijdrage die ze leveren aan de historische sfeer en geschiedenis van de stad.
De gemeente Harderwijk werkt samen met o.a. inwoners en maatschappelijke organisaties aan de verduurzaming van de gemeente. Dit doen we aan de hand van de uitvoeringsagenda duurzaamheid 2023-2024. Veel eigenaren van gebedshuizen willen hun gebouw verduurzamen. Hiervoor wordt bij het opstellen van de uitvoeringagenda duurzaamheid 2025-2026 bepaalt of er capaciteit en middelen beschikbaar zijn om eigenaren van gebedshuizen te stimuleren en te ondersteunen bij het verduurzamen van hun gebouw. Een mogelijk project kan het beschikbaar stellen van een specifieke adviseur voor gebedshuizen (mogelijk in bredere context maatschappelijke gebouwen).
De gebouwen zijn schakels in historische stadsrondleidingen en locaties om (al dan niet in samenwerking met het Stadsmuseum) verhalen over Harderwijk op te halen bij inwoners en te delen met iedereen. Bovendien wordt in de Binnenstadsvisie Harderwijk 2030 (2022) het Kloosterplein (waar de Catharinakapel aan ligt) aangeduid als verbindende schakel in het recreatief/ toeristisch dwaalmilieu in het academie- en museumkwartier en als ontwikkellocatie voor ontmoeting, ontspanning, kunst en cultuur.
32
Hoofdstuk 8. Aanbevelingen Deze inventariserende fase van de Visie Religieus Erfgoed Harderwijk leverde informatie op over gemeenschappelijke uitdagingen en over het toekomstperspectief van de religieuze gemeenschappen en de gebouwen. De voorliggende rapportage is de afsluiting daarvan. In dit hoofdstuk zijn actiegerichte aanbevelingen geformuleerd aan zowel de gemeente als de kerkeigenaren om uitvoering en invulling te kunnen geven aan de visie en kansen benoemd in hoofdstuk 6 en 7. Door opvolging te geven aan deze vervolgacties wordt een volgende stap gezet in de ontwikkeling van een duurzaam toekomstperspectief voor het religieuze erfgoed in de gemeente Harderwijk.
33
1. Gemeente geeft uitvoering aan: a. De erfgoedwaarden van niet-beschermde maar karakteristieke gebouwen onderzoeken en eventueel religieuze gebouwen aanwijzen als gemeentelijk monument of beeldbepalend pand. b. Ander religieus erfgoed zoals kerkhoven/ begraafplaatsen en roerend erfgoed inventariseren. c. Visie religieus erfgoed inbedden in lopende en nieuwe visies en beleidsstukken. d. Bij het leegkomen van beschermde en karakteristieke gebouwen de verschillende disciplines (erfgoed, sociaal, duurzaamheid, ruimte, vastgoed) betrekken, voor een integrale aanpak en afstemming. Alsook (maatwerk) criteria opstellen aan de hand waarvan de gemeente toetst of de plannen voor herbestemming passend zijn. e. Huisvesting sociaal-maatschappelijke en culturele functies en eigen gemeentelijke huisvesting heroverwegen bij het leegkomen van gebedshuizen.
2. Gemeente benut de integrale ontwikkelkansen voor religieuze gebouwen in Harderwijk en Hierden: a. Neemt de kerken in de binnenstad mee in de binnenstadsontwikkeling volgend op de Binnenstadsvisie: neemt de Catharinakapel mee in de ontwikkelingvan het kloosterplein. Neemt ook de plannen van de Grote Kerk mee in de ontwikkeling van het Kerkplein. b. Ondersteunt waar mogelijk het initiatief van de Hervormde Kerk Hierden. Dit initiatief is van maatschappelijke waarde voor het dorp en draagt bij aan de leefbaarheid van Hierden.
Hoofdstuk 8. Aanbevelingen
34
3. Eigenaren: ga aan de slag met een toekomstvisie voor je gemeenschap en gebouw en maak gebruik van de beschikbare hulpmiddelen bij het uitwerken van plannen denk hierbij aan: a. Rijks-, provinciale en gemeentelijke subsidies voor onderhoud, restauratie, verduurzaming en herbestemming van het gebouw: • Subsidie Stimulering Herbestemming van Monumenten van de RCE voor haalbaarheidsonderzoeken naar zowel bij- als herbestemming van monumenten en waardevolle gebouwen. • DuMaVa-subsidie van de RVO voor de verduurzaming van maatschappelijk vastgoed inclusief religieuze instellingen. • Functioneel gebruik erfgoed subsidie provincie Gelderland voor de restauratie, verduurzaming en herbestemming van rijks- en gemeentelijke monumenten. • Leefbaarheid, aanpassingen gemeenschapsvoorziening subsidie van de provincie Gelderland voor de aanpassing van een (toekomstige) gemeenschapsvoorziening. • Subsidie voor het onderhoud of restauratie van een monument van de gemeente Harderwijk.
b. Omgevingscoach van de gemeente Harderwijk om bouwplannen te toetsen en mee te denken met de ruimtelijke uitwerking van de plannen. 4. Eigenaren Formeren een werkgroep voor netwerk en kennisuitwisseling: Met deze visie religieus erfgoed zijn kansen verkend en contacten gelegd. Heeft dat een impuls veroorzaakt? Eigenaren hebben aangegeven de samenwerking te willen opzoeken op praktisch vlak. Hierbij valt te denken aan: a. Actualiteiten en ontwikkelingen met elkaar blijven delen. b. Best practices delen, bijvoorbeeld door goede voorbeelden van neven en herbestemming en verduurzaamde monumentale gebouwen in de regio uit te nodigen en/of te bezoeken. c. Kennis en ervaring delen met betrekking tot subsidies, beheer en onderhoud, programmering, etc. d. Bekijken of met hulp van culturele en maatschappelijke organisaties nieuwe samenwerkingen kunnen ontstaan. e. Bekijken of er gebruik gemaakt kan worden van elkaars faciliteiten, zoals vergaderzalen, apparatuur ect.
f. Verdere samenwerkingen onderling te zoeken in de verduurzaming, communicatie en promotie en organisatie van gezamenlijke activiteiten voor de stad / het dorp. De eigenaren zien graag dat de gemeente deze werkgroep ondersteund/ faciliteert en een makelaarsrol vervult. Hiervoor is echter geen (structurele) capaciteit binnen de gemeente aanwezig. Het doel van een dergelijke werkgroep is bovendien breder dan alleen de instandhouding van het waardevolle religieus erfgoed. De gemeente kan wel binnen de kaders van de AVG, informatie, contacten en voorbeelden ter beschikking te stellen.
Nawoord Historische Vereniging Herderewich Onze toekomst wordt in het verleden gemaakt, waarbij het heden de bewaker is. Wij, burgers, bestuur en politiek, zijn niet alleen verantwoordelijk voor het onderzoeken en bewaren van het verleden, maar ook voor ons toekomstig verleden. Gemeente Harderwijk en de historische vereniging Herderewich hebben gezamenlijk laten onderzoeken hoe het staat met het Harderwijker en Hierdens religieus erfgoed. Een goed voorbeeld van een burgerinitiatief dat serieus is opgepakt door de gemeente Harderwijk. In het onderzoek gaat het niet alleen over de religieuze gebouwen uit vorige eeuwen, maar ook over die van na de Tweede Wereldoorlog, de zogenoemde periode van wederopbouw en de aansluitende periode na 1965. Allerlei aspecten zijn onderzocht door gesprekken te voeren met de eigenaren, maar ook door cultuurhistorisch onderzoek te doen. Dat resulteert in dit rapport dat niet alleen recht doet aan de religieuze bouwwerken, maar ook ingaat op vragen over wijkfuncties en de sociaal-maatschappelijke waarde van de gebouwen. Het gaat niet alleen om kerken die nog als zodanig in gebruik zijn, maar ook die ooit zijn gebouwd als kerk en nu een andere bestemming hebben gekregen.
Hoewel eigenaren gaan over invulling en bestemming, en daar ook verantwoordelijk voor zijn, kan de gemeente wel helpen om verbindingen te leggen tussen de eigenaren die gezamenlijke uitdagingen aangaan, bijvoorbeeld rond verduurzaming.
Met dit rapport in de hand kan zowel bij de gemeente Harderwijk als bij de eigenaren, eventueel verenigd, een visie ontwikkeld worden op de toekomst. De bouwstenen daarvoor staan in dit stuk als kansenverkenningen en aanbevelingen. Niets ligt nog vast, behalve dat de toekomst aanstaande is en nu al actie vraagt voor het behoud van ons aankomend erfgoed.
Foto: Henk Merjenburgh
Johan Hijnberg Historische vereniging Herderewich
35
Bijlage 1 Hoofdstuk 9. Aanbevelingen
36
Cultuurhistorische analyse
Bijlage 1. Cultuurhistorische analyse
Deze bijlage beschrijft de cultuurhistorische ontwikkeling van Harderwijk in relatie tot het religieus erfgoed. Dit vormt de basis voor de kernkwaliteiten die zijn opgenomen in hoofdstuk 3. Middeleeuwen De vesting Harderwijk is ontstaan in samenloop met het ontstaan van de (voormalige) Zuiderzee in de twaalfde eeuw. Een overstroming van laaggelegen landbouwgebied in 1170 resulteerde in de Zuiderzee. Hierdoor werden de boeren die op het weggeslagen land hadden gewoond gedwongen een nieuw onderkomen te vinden.1 Op een hoger gelegen dekzandrug ontstond een nederzetting met de naam Herderewich. Dit latere Harderwijk kreeg op 11 juni 1231 stadsrechten. 1. Cultuurhistorische Waardenkaart van Harderwijk Deel 1: geschiedenis. 2. Cultuurhistorische Waardenkaart van Harderwijk Deel 1: geschiedenis. 3.Cultuurhistorische Waardenkaart van Harderwijk Deel 1: geschiedenis. Blz. 20. 4. Geschiedenis van Harderwijk, 1998. Blz. 30.