Document · PDF

Rekenkamerrapport Afvalbeleid Harderwijk

Raadsvergadering 10 juli 2025, gemeente HarderwijkBij agendapunt: Rekenkamerrapport Afvalbeleid Harderwijk14.222 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Rekenkamer Ermelo-Harderwijk

Rapport afvalbeleid Definitief

30 mei 2025

In opdracht van:

Rekenkamer Ermelo-Harderwijk

Opsteller(s):

M.F. Boels MSc., A.R. Riedijk MSc.

Projectnummer IPR Normag:

101527

Aantal pagina’s:

Status rapportage

Datum

Toegestuurd naar

Concept ter vaststelling

7 mei 2025

Rekenkamer Ermelo-Harderwijk

Definitief

30 mei 2025

Rekenkamer Ermelo-Harderwijk

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopiëren, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van IPR NORMAG

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

Inhoudsopgave 1

Inleiding

1.1

De context van het gemeentelijke afvalbeleid ............................................................................5

1.2

Rekenkamer onderzoekt doelmatigheid en doeltreffendheid afvalbeleid ..................................5

1.3

Onderzoeksformulering en deelvragen .......................................................................................6

1.4

Normenkader ...............................................................................................................................7

1.5

Leeswijzer ....................................................................................................................................7

Beschrijving Afvalbeleid

2.1

Landelijk beleid: van kwantiteit naar kwaliteit ............................................................................8

2.2

Gemeentelijk afvalbeheer is meer dan inzamelen alleen ............................................................9

2.3

Afvalbeleid van gemeente Harderwijk .........................................................................................9

2.4

Casus: een pilot voor bronscheiding ..........................................................................................11

Afvalprestaties

3.1

De huidige inzamelstructuur van Harderwijk ............................................................................12

3.2

Milieuprestaties .........................................................................................................................13

3.3

Analyse van scheidingspotentieel ..............................................................................................15

3.4

Service(beleving) ........................................................................................................................16

3.5

Kosten ........................................................................................................................................16

3.6

Focus: communicatie, participatie en handhaving ....................................................................19

Analyse rol raad en college

4.1

Kaderstelling ..............................................................................................................................21

4.2

Controleren ................................................................................................................................21

4.3

Moties en amendementen ........................................................................................................22

Beantwoording van onderzoeksvragen

5.1

Beleidsbepaling en -uitvoering ..................................................................................................23

5.2

Doelrealisatie .............................................................................................................................24

5.3

Sturing en monitoring ................................................................................................................26

5.4

De rol van de raad ......................................................................................................................26

5.5

Toetsing aan het normenkader..................................................................................................27

Samenvattend, conclusies, aanbevelingen & bestuurlijk wederhoor

6.1

Samenvattend ............................................................................................................................29

6.2

Conclusies & aanbevelingen ......................................................................................................30

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

6.3

Bestuurlijke reactie College van B&W ..................................Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

6.4

Bestuurlijk nawoord van de Rekenkamer………………………………………………………………………………35

Bijlagen

bijlage 1 Feitenrelaas Raad en College .....................................................................................................36 bijlage 2 Bronnenlijst ................................................................................................................................41 bijlage 3 Grondstoffenmonitor .................................................................................................................41

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

1 Inleiding 1.1

De context van het gemeentelijke afvalbeleid Gemeenten hebben een wettelijke zorgplicht voor het inzamelen en (doen) verwerken van huishoudelijk afval. Deze zorgplicht is verankerd in de Wet Milieubeheer. Naast deze wettelijke zorgplicht hebben gemeenten ook een maatschappelijke ‘opdracht’ om verspilling van grondstoffen te voorkomen en bij te dragen aan de Europese en nationale circulaire doelstellingen. De doelstellingen liggen vast in onder meer het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP 3) en het toekomstige Circulair Materialenplan (CMP), waarbij de nadruk sterker dan voorheen ligt op het aanwenden van afval als grondstof. In het uitvoeringsprogramma van de Rijksoverheid Van Afval Naar Grondstof (VANG), wordt op deze trend voortgebouwd. Verder is in het programma “Nederland Circulair 2050” de kabinetsvisie op de circulaire economie neergezet. Doel is om uiterlijk in 2050 een volledig circulaire economie tot stand te brengen. In een circulaire economie worden producten en materialen optimaal hergebruikt, zodat verspilling van waardevolle grondstoffen wordt voorkomen. Deze twee beleidskaders bepalen in belangrijke mate de context voor gemeentelijk afvalbeheer.

1.2

Rekenkamer onderzoekt doelmatigheid en doeltreffendheid afvalbeleid De rekenkamer heeft vernomen dat er over het afvalbeleid van de afgelopen jaren zorgen en discussies zijn geweest. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 was het een thema dat vele partijen aankaartten. De afvalstoffenheffingskosten voor inwoners speelden daarbij een wezenlijke rol. Ook de wijze van inzamelen van plastic, metaal en drankkartons (PMD) via bron of nascheiding kreeg aandacht. De rekenkamer Ermelo-Harderwijk wil binnen die context onderzoek doen naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het afvalbeheer in de gemeente. Dit onderzoek is niet bedoeld als afrekening van de gemeente Harderwijk, maar wordt zo vormgegeven dat de gemeente Harderwijk dit kan gebruiken in toekomstig beleid. Op dit moment wordt ook gewerkt aan het nieuwe grondstoffenplan van de gemeente, dit onderzoek biedt daarvoor nieuwe invalshoeken en handvatten om de gemeente zo verder te helpen met het grondstoffenbeleid. De rekenkamer van gemeente Harderwijk wil binnen deze context weten of de gemeenteraad op de juiste wijze in staat gesteld wordt om goed op het thema afval te kunnen sturen en wat zij zelf kan en zou moeten doen om sturing te geven. Sturing betekent hierbij dat de raad vanuit zowel de kaderstellende als controlerende rol sturing geeft aan de inrichting en uitvoering van het beleid.

De rekenkamer wil daarbij zowel ingaan op de informatiebehoefte en aanbod, inhoudelijke toetsing van deze informatie en de wijze waarop in de gemeenteraad met het onderwerp afval omgegaan wordt. Met de uitkomsten van dit onderzoek wil de rekenkamer de gemeenteraad ondersteunen door enerzijds inzicht te geven in de effecten van de gemaakte beleidskeuzes tot nu toe en anderzijds aanbevelingen te geven naar de toekomst toe. Daarbij wil de rekenkamer in elk geval inzicht hebben in de mate van effectiviteit van het gevoerde en mogelijke toekomstige beleid (zoals het effect van beleidskeuzes in de kwaliteit van de grondstofstromen), de mate van (uitvoerings)efficiency en de rechtmatigheid van het beleid. Naast deze terugblik ziet de rekenkamer meerwaarde in een vooruitblik(ofwel ex ante) door in het lopende proces van beleidsaanpassing een expert-oordeel te bieden binnen de kaders van onze onafhankelijke rol als Rekenkamer.

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

1.3

Onderzoeksformulering en deelvragen Conform het offerteverzoek van de rekenkamer is de opdracht als volgt uitgevoerd: Voer een ex-post en een ex-ante onderzoek uit naar het afvalbeleid van gemeente Harderwijk, waarmee de rekenkamer zicht krijgt op de effectiviteit, de efficiency en rechtmatigheid van het gevoerde beleid enerzijds en toekomstige opties anderzijds. En of en in welke mate de gemeenteraad in staat wordt gesteld om goed op het thema afval te sturen vanuit haar kaderstellende rol en vanuit controlerende rol op financiën, uitvoering, beleidsdoelen en planning. Onderzoek verder de wijze waarop de raad is betrokken bij de inrichting van het huidige beleidskader door het college en of zij op deze wijze voldoende instaat gesteld is om haar kaderstellende rol in te vullen. Deze opdracht omvat de volgende onderzoekbare deelvragen:

Beleidsbepaling en -uitvoering a. Welk beleid heeft Harderwijk geformuleerd ten aanzien van afvalinzameling? b. In welke mate is dit beleid integraal? c. Hoe verhoudt het beleid zich tot de landelijke doelstellingen? d. Hoe ziet de uitvoering van het afvalbeleid er op hoofdlijnen uit? e. Welke structurele problemen of uitdagingen zijn gesignaleerd in de uitvoering van het huidige beleid? f. Hoe is de afvalinzameling georganiseerd (inclusief pilots) en hoe verhouden bronscheiding en nascheiding zich tot elkaar en tot de gestelde doelen? In hoeverre hebben de pilots bijgedragen aan de gestelde doelen? g. Welke communicatieve doelen zijn gesteld in het kader van het gevoerde beleid? h. Zijn er onverwachte neveneffecten geweest van het beleid, zoals veranderingen in de kwaliteit van afvalstromen of nieuwe kostenposten?

Doelrealisatie a. Wat zijn de doelen van het Harderwijks afvalbeleid? b. Realiseert de gemeente de beleidsdoelen en bereikt de gemeente daarbij de nodige integraliteit? c. Wat zijn de prestaties van Harderwijk vergeleken met referentiegemeenten? d. Is de kwaliteit van de ingezamelde afvalstromen voldoende voor hergebruik? e. Welke bijdrage aan afvalreductie en/of verbetering van de kwaliteit van ingezamelde afvalstromen heeft of hebben georganiseerde pilot(s) geleverd? f. Wat zijn de financiële aspecten van het gevoerde beleid en welke gevolgen hebben die voor de toekomst? g. Welke doelen op het gebied van communicatie zijn wel en welke niet behaald en waar valt nog winst te behalen vanuit het oogpunt van doeltreffendheid (bijv. in termen van de gewenste gedragsverandering)? h. Welke gedragsveranderingen bij inwoners zijn waargenomen als gevolg van communicatie en beleidsinterventies en hoe hebben deze bijgedragen aan de beleidsdoelen?

Sturing en monitoring a. b. c.

Is er inzicht in de kwaliteit van de gescheiden, ingezamelde stromen huishoudelijk afval en in de financiële aspecten van inzamelingsopties (bron- en nascheiding)? Hoe en met welke indicatoren monitort de gemeente het halen van doelstellingen ten aanzien van beleid, uitvoering en communicatie en stuurt ze bij waar nodig? Beschikt de gemeente over genoeg data en inzicht in de ontwikkeling en beheersing van afvalstromen om op onderbouwde wijze de keuze tussen bron-scheiding of nascheiding te kunnen

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

maken en kan op dit moment de potentie van beide benaderingen in het licht van de VANG-doelen voor Harderwijk goed worden ingeschat? In hoeverre wordt gebruik gemaakt van data-analyse en technologische innovaties om afvalstromen en de effectiviteit van het beleid te monitoren?

De rol van de raad a. b. c. d. e. f.

1.4

Is de informatievoorziening aan de gemeenteraad over het afvalbeleid adequaat (tijdig en volledig) Hoe is de raad betrokken geweest bij de ontwikkeling en uitvoering van het afvalbeleid? In welke mate zijn de systemen voor monitoring- en evaluatie effectief (geweest) in het voorzien van de gemeenteraad van relevante informatie voor beleidsbeslissingen? Aan welke informatie heeft de raad behoefte? Wordt aan die informatiebehoefte voorzien? Zoals juistheid, tijdigheid en volledigheid. Is de informatie die de raad ontvangt voldoende (juist, tijdig, volledig, relevant etc.) om de kaderstellende en controlerende rol in te vullen? Biedt de huidige situatie aanknopingspunten om de inhoudelijke gemeentelijke beleidsdoelen te halen?

Normenkader Voor dit onderzoek wordt gebruik gemaakt van een normenkader. Dit instrument geeft een overzicht van de mate waarin gemeente Harderwijk voldoet aan normen voor de deelindicatoren.

1.5

Leeswijzer Dit rapport leest als volgt. In hoofdstuk 2 wordt het huidige afvalbeleid van gemeente Harderwijk beschreven, de wijze waarop de beleidskeuzes zijn uitgewerkt naar de uitvoering en hoe de uitvoering is georganiseerd. Hoofdstuk 3 presenteert de uitkomsten van de analyse van de afvalbeheerprestaties, de mate waarin de gemeente doelmatig is in de uitvoering van het beleid en de wijze waarop raad en college interacteren op het afvalbeleid. Tenslotte worden in hoofdstuk 4 de onderzoeksvragen beantwoord en getoetst aan het normenkader, waarna in hoofdstuk 5 de conclusies en aanbevelingen gepresenteerd worden.

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

2 Beschrijving Afvalbeleid In dit hoofdstuk beschrijven we het beleidskader rondom afvalbeleid voor gemeenten. Eerst wordt het landelijke beleidskader voor huishoudelijk afval geschetst. En de uitwerking van deze kaders voor de inrichting van de gemeentelijke afvalbeheerorganisatie. Deze context bepaalt waar gemeenten en gemeenteraden keuzes kunnen maken en hoe deze keuzes met elkaar samenhangen. Vervolgens worden de keuzes die gemeente Harderwijk gemaakt heeft, toegelicht op basis van de verschillende beleidsnota’s en raadsbesluiten.

2.1

Landelijk beleid: van kwantiteit naar kwaliteit De basis voor het gemeentelijke afvalbeleid ligt vast in Artikel 10.21 Wet milieubeheer. In dit artikel is vastgelegd dat de gemeente een wettelijke zorgplicht heeft voor het huishoudelijk afval. De gemeente is dus bevoegd gezag. De verdere kaders en doelstellingen liggen vast in verschillende beleidsdocumenten: in de eerste plaats in het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP 3) en opvolger Circulair Materialenplan (CMP). Daarin zijn onder meer definities vastgelegd over de huishoudelijke afvalstromen (wat is wel en geen grondstof) en hoe deze ingezameld mogen worden. Ook volgen hier regels uit wat verplicht en niet-verplicht is om op de milieustraat in te zamelen. Op beleidsniveau heeft het kabinet in met name het programma Nederland Circulair 2050 haar visie neergelegd op de circulaire economie. Doel is om uiterlijk in 2050 een volledig circulaire economie tot stand te brengen. In een circulaire economie worden producten en materialen optimaal hergebruikt, zodat verspilling van waardevolle grondstoffen wordt voorkomen. Onderdeel van Nederland Circulair 2050 is het uitvoeringsprogramma Van Afval Naar Grondstof (VANG). Het VANG-programma legt de beleidsdoelen voor gemeenten vast. Voor dit onderzoek is relevant dat er twee planperioden van dit programma zijn geweest: 2015-2021 en 2021-2025.

In het VANG-programma 2015-2021 was de doelstelling voor gemeenten 75% afvalscheiding en 100 kg restafval (fijn en grof restafval) per inwoner per jaar in 2020. En 30 kg restafval in 2025. Deze doelstellingen zijn ondertussen losgelaten. Voor de periode 2021-2025 richt het VANG-programma zich op twee cruciale aspecten voor nog betere recycling: 1.

Verbetering van de scheiding van restafval: Aangezien twee derde van het huishoudelijk restafval waardevol, recyclebaar materiaal bevat, is het streven naar betere scheiding om te voorkomen dat waardevol materiaal in verbrandingsovens terechtkomt. Verbetering van de kwaliteit van de deelstromen: De focus ligt op het verminderen van vervuiling en het verwijderen van stoorstoffen om ervoor te zorgen dat de gescheiden ingezamelde deelstromen van hoge kwaliteit zijn.

Het VANG-programma 2021-2025 schetst ook een ‘wensbeeld’ van de maximale hoeveelheid afval: een maximale hoeveelheid van 30 kg huishoudelijk restafval per inwoner per jaar in 2025. Dus geen harde doelstelling (meer), maar een wensdoel. Het realiseren van dit doel hangt af van het financieel en, waar mogelijk, materieel sluiten van diverse ketens. Momenteel is deze sluiting nog niet volledig gerealiseerd. De transitieagenda Consumptiegoederen, uitgevoerd binnen het Rijksbrede Circulaire Economie programma, benadrukt het belang van het sluiten van ketens als een van de cruciale activiteiten voor de komende jaren. De ambitie om 30 kg te bereiken moet dan ook worden gezien in het licht van deze inspanningen. Tenslotte wordt het VANG-programma op dit moment aangepast. Daarbij komt de focus te liggen op recycling (mede als gevolg van gewijzigde Europese wet- en regelgeving). Het nieuwe doel wordt 60% gerecycled materiaal in 2030. Ten tijde van publicatie van dit rapport is deze doelstelling echter nog niet Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

formeel vastgelegd in het geactualiseerde Nationaal Programma Circulaire Economie. Deze wordt in het najaar van 2025 vastgesteld.

2.2

Gemeentelijk afvalbeheer is meer dan inzamelen alleen Adequaat gemeentelijk afvalbeheer omvat een optimale balans tussen diverse – en onderling samenhangende – beleidsinstrumenten waarmee kan worden gestuurd op het aanbied- en scheidingsgedrag van inwoners. Het volgende figuur illustreert de samenhang in de horizontale (technische) afvalketen en de beleidscyclus waarmee het functioneren en presteren in deze keten wordt begeleid en gefaciliteerd. Deze figuur is door IPR Normag in de afgelopen jaren ontwikkeld en biedt een goed analysekader voor (rekenkamer)onderzoek omdat alle mogelijke invalshoeken meegenomen worden. En in onderlinge samenhang gepresenteerd worden. Zo wordt ook duidelijk waar een gemeenteraad sturing geeft, en waar het college verantwoordelijk is voor een efficiënte uitvoering. Het stimuleren en verleiden tot gedragsverandering van inwoners is minstens zo belangrijk als het beschikken over een technische inzamelstructuur. Goede milieuresultaten vragen enerzijds om een gedragsverandering met als doel preventie van ongewenste afvalstromen en het zo goed mogelijk scheiden van herbruikbare grondstoffen. De gemeentelijke afvalbeleidsplannen voor huishoudelijke afval- en tabel 1 Figuur 1. Samenhang afvalbeleid grondstoffen stellen hiervoor de doelen en kaders. En hebben hun uitwerking in de afvalstoffenverordening en de afvalstoffenheffing.

Anderzijds is van belang dat eenmaal ingezamelde afval- en grondstoffen op een adequate en duurzame wijze worden be- en verwerkt. Ook daarbij geldt de prioriteitsvolgorde voor een zo duurzaam mogelijke route. Gemeenten hebben daarbij keuzevrijheid binnen de aanbestedingsregels. Zo kunnen zij op dit ook onderzoek uitvoeren wat de beste verwerkingsroutes zijn voor het huishoudelijk afval. Afvalbeheer is daarbij een optimale balans tussen de inzamelstructuur, de uitvoering van de inzameling, het acceptatiebeleid (de voorwaarden waaronder afval door burgers mag worden aangeboden), participatie, marketing en voorlichting (communicatie), de handhaving en de registratie. Verder kan door middel van ketenregie een optimale sturing van het verwerken en ver-waarden van afval- c.q. grondstoffen worden bewerkstelligd.

2.3

Afvalbeleid van gemeente Harderwijk Het afvalbeleid van gemeente Harderwijk is vastgelegd in verschillende documenten: de strategie VANG (maart 2020), afvalstoffenverordening (Verordening Fysieke Leefomgeving Harderwijk) en de jaarlijkse vaststelling van de afvalstoffenheffing. Verder heeft kaderstelling plaatsgevonden via de duurzaamheidsvisie ‘De Duurzame Stad’ (2 juli 2020) en Circulaire Stad 2021-2024 (4 november 2021). De duurzaamheidsvisie De Duurzame Stad heeft vier pijlers: Circulariteit, Biodiversiteit, Klimaatadaptatie en Energietransitie. Doelstelling van de pijler circulariteit is voor gemeente Harderwijk

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

de transitie naar een circulaire economie te versnellen, waarbij afstand wordt gedaan van de lineaire economie. Deze strategie richt zich op materiaalstromen, deel-economie, service-economie en VANG (Van Afval Naar Grondstof). Deze duurzaamheidsvisie wordt voor circulariteit uitgewerkt in het beleidskader Circulaire Stad. Daarin wordt de visie van de gemeente tot 2030 vastgelegd en wordt een eerste uitvoeringsagenda 2021-2024 vastgelegd. Met het aannemen van dit beleidskader onderschrijft gemeente Harderwijk de nationale doelstelling: 50% circulair in 2030, 100% in 2050. Concreet wordt deze visie vertaald naar de volgende kaders/subdoelstellingen: 2025 o o o

Er draaien 6 nieuwe circulaire startups in de gemeente Harderwijk Harderwijk is op het landelijke gemiddelde van voedselverspilling Per persoon per jaar hebben we nog maar 30 kg restafval (VANG doelstelling)

2030 o o o o o

50% van de Harderwijkse bedrijven werkt op een circulaire werklocatie. 50% minder primair grondstoffengebruik in de bouw. Het gemeentelijk vastgoed wordt 100% circulair nieuw gebouwd of verbouwd. Alle diensten en leveringen worden 100% circulair ingekocht. 50% van de inwoners van Harderwijk is actief met de circulaire economie.

2050 o o

100% van de bedrijven in Harderwijk onderdeel van een circulaire waardeketen. Harderwijk 100% circulair.

Vanuit deze kaders volgen dus de doelstellingen voor het afvalbeleid. Daarin is met name de doelstelling voor 30 kg restafval voor 2025 relevant. Op 31 maart 2020 heeft de gemeenteraad de beleidskaders voor het afvalbeleid vastgelegd in de ‘strategie-VANG, Harderwijk op weg naar een circulaire stad’. En spreekt in het raadsbesluit zich uit voor een voorkeursscenario Diftar volume/frequentie, en voor de uitvoering van de strategie-VANG 1 fte als afvalcoach aan te stellen voor het communicatietraject. De beleidsdoelstelling is: Maximaal 100 kg restafval per inwoner in 2021 en streven naar maximaal 30 kg in 2025. Het beleidskader is gestoeld op de volgende principes: 1) Positieve aanpak met stimulering & beloning 2) Aantrekkelijke voorzieningen in de buurt 3) Kansengelijkheid & recht doen aan doelgroepen 4) Bron- en nascheiding versterken elkaar 5) Een sluitende businesscase 6) Goed blijven monitoren Voor het afvalbeleid betekent dit naar de genoemde milieudoelstelling, dat de financiële doelstelling is gericht om ‘gaten in de begroting te voorkomen’ en grip te houden op de ontwikkeling van de afvalstoffenheffing. Ten aanzien van service zijn er weliswaar algemene doelstellingen vastgelegd, maar niet concreet vertaald. Verder legt het beleid vast om toe te werken naar een systeem van tariefdifferentiatie (diftar) op volume/frequentie.

Dit is een vorm waarbij de gemeente stuurt op de hoeveelheid aan te bieden fijn huishoudelijk restafval (volume) en aantal keer aanbieden (frequentie). Daarnaast wil de gemeente de Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

milieustraat optimaliseren (2 keer gratis grofvuil aan te bieden, PMD kan op milieustraat gebracht worden) en verbetering van de afvalinzameling in de binnenstad en bij hoogbouw (met name op gft). In de verdere uitwerking wordt communicatie over de wijziging van het systeem duidelijk belangrijk gevonden. Het uitvoeren van campagnes wordt als belangrijk onderschreven (met de campagne ‘Afvalscheiden doe je samen’ als voorbeeld). Doel van deze campagne is om als gemeente uit te leggen wat er verandert, waarom dat verandert en hoe inwoners hun afval nog beter kunnen scheiden. Tenslotte zijn de lokale regels ten aanzien van de inzameling van huishoudelijk afval vastgelegd in de Verordening Fysieke Leefomgeving Harderwijk (februari 2024). In deze verordening is de vroegere afvalstoffenverordening opgenomen. Het Uitvoeringsbesluit (februari 2024) omvat de uitwerking van deze regels naar concrete aanwijzingen. De verordening en uitvoeringsbesluit zijn gebaseerd op het VNG-model.

2.4

Casus: een pilot voor bronscheiding De volgende casus is van belang bij de analyse van het Harderwijkse afvalbeleid. Hoewel geen onderdeel van het afvalbeleid, is het bron- of nascheiden van PMD een centraal thema geweest in de afgelopen jaren. In deze analyse wordt de opzet en het uiteindelijke besluit beschreven. Het onderzoek richt zich niet op een evaluatie van de pilot zelf (zoals opzet, uitvoering, et cetera). In het afvalbeleid dat in 2020 vaststelt, is het voortzetten van het nascheiden van PMD uit het huishoudelijk restafval een uitgangspunt. Op 18 oktober 2022 neemt de gemeenteraad het besluit om een pilot van 6 maanden uit te voeren, waarbij PMD met bovengrondse verzamelcontainers bij 8 winkelcentra ingezameld gaat worden. Deze pilot is onderdeel van het coalitieakkoord, welke volgde na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022. Met de pilot wil de gemeenteraad informatie krijgen over de wijze waarop inwoners omgaan met het scheiden van het PMD, als mogelijke heroverweging van het ‘afvalscheiding model’. Deze heroverweging is gericht op kwaliteit van het afval, service voor inwoners en kosten van inzameling.

In februari 2025 heeft de raad – op basis van de evaluatie – het besluit genomen om het nascheidingsmodel voor PMD voort te zetten en niet te kiezen voor PMD bronscheiding: “Het nascheiden van huishoudelijk afval is duurzamer en efficiënter dan bronscheiding in het geval van de gemeente Harderwijk, omdat er meer soorten grondstoffenfracties uit het restafval kunnen worden gehaald. Het nascheidingsmodel leidt tot een verlaging van het aantal te verbranden kg ’s restafval per inwoner, waardoor de verwerkingskosten ook op de langere termijn beheersbaar blijven.”

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

3 Afvalprestaties Dit hoofdstuk beschrijft de afvalprestaties van gemeente Harderwijk in de onderzochte periode 20202024. De beschrijving vindt plaats aan de hand van drie kernprestaties: milieueffect, service(beleving) en kosten. Deze prestaties volgen uit de wijze waarop gemeente Harderwijk de afvalinzamelstructuur heeft ingericht. Het hoofdstuk start daarom met een beschrijving van de gemaakte keuzes in het halen en brengen van huishoudelijk afval en gaat daarna achtereenvolgens in op de milieuprestaties, service(beleving) door inwoners en prestatie op kosten.

3.1

De huidige inzamelstructuur van Harderwijk Gemeente Harderwijk heeft 21.470 huishoudens waar de gemeente de afvalinzameling moet verzorgen. Twee derde van deze huishoudens is laagbouw, een derde is hoogbouw. De gemeente behoort daarmee tot de gemeenten in stedelijkheidsklasse 2, met tussen de 1.500 en 2.500 adressen per km2. En wordt daarom in het vervolg van het hoofdstuk ook met gemeenten in die stedelijkheidsklasse vergeleken. De volgende afbeelding presenteert de gemaakte keuzes in de inzamelstructuur.

tabel 1

Tabel over de inzamelfrequentie van verschillende afvalstromen. De informatie is verkregen van de gemeentelijke website en afvalkalender.

Aan huis en in de wijk. Gemeente Harderwijk heeft gekozen voor tariefdifferentiatie (diftar) op volume/frequentie. Dat betekent dat zowel de omvang van de restafvalcontainer aan huis als het aantal keer dat deze aangeboden wordt van invloed zijn op het af te rekenen tarief. Dit restafval wordt bij de laagbouw om de week ingezameld, bij hoogbouw bieden inwoners het restafval aan via ondergrondse verzamelcontainers (met een pas). Al het ingezamelde restafval wordt nagescheiden, de Plastic verpakkingen, Metalen en Drankkartons (PMD) wordt dus via nascheiding ingezameld. Op de verschillende ondergrondse containers zijn geen vulgraadsystemen toegepast. Verder wordt aan huis om de week Groente-, Fruit-, en Tuinafval (GFT) ingezameld en eens in de vier weken Oud Papier en Karton (OPK) met afvalcontainers. Bij de hoogbouw kunnen inwoners het GFT aanbieden via een bovengrondse verzamelcontainer (een afvalcontainer in een beugelsysteem) en wordt het OPK in ondergrondse verzamelcontainers of eens per twee weken in kratjes ingezameld. Verder zijn in de wijken boven- en ondergrondse verzamelcontainers aanwezig voor Glas en voor Textiel. Textiel wordt ook enkele keren per jaar met een aparte inzamelzak ingezameld. Grof huishoudelijk afval. Inwoners kunnen het grof huishoudelijk afval op twee manieren aanbieden.

Tegen betaling wordt het grof huishoudelijk afval op afspraak aan huis ingezameld (eens per twee weken is er een inzamelronde). Het wegbrengen van het grof huishoudelijk afval kost € 15,35 euro per Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

keer wegbrengen. Snoeiafval wordt in zes inzamelrondes aan huis opgehaald en Klein Chemisch Afval (KCA) mag gratis op de milieustraat gebracht worden.

3.2

Milieuprestaties De milieuprestaties van gemeente Harderwijk zijn inzichtelijk gemaakt door gebruik te maken van de grondstofmonitor van IPR Normag. Deze is in volledigheid in de bijlage opgenomen. Met de grondstoffenmonitor wordt per stroom huishoudelijk afval de prestaties inzichtelijk gemaakt in de recente jaren. Daarmee is het mogelijk om de trend voor de gemeente te bepalen: stijgend, neutraal of dalend. Waar mogelijk zijn de cijfers van 2024 in de rapportage opgenomen. Bij geen van de afvalstromen is sprake van afkeur: het niet voldoen van het apart ingezamelde afval aan de kwaliteitsvereisten van de verwerker. Verder worden de prestaties afgezet tegen het gemiddelde in Nederland (gem. NL), het gemiddelde in stedelijkheidsklasse 2, waar Harderwijk is ingedeeld (Gem. SHK2) en de best presterende gemeente in Nederland in deze stedelijkheidsklasse (BP SHK 2). Cijfers van best practice gemeenten op specifieke grondstofstromen zoals PMD of GFT zijn niet altijd volledig vergelijkbaar. Deze moeten dus niet gelezen worden als een doel, maar zijn toegevoegd om een beeld van de mogelijkheden te geven en om scheidingspotentie te laten zien. Op dit moment zijn de cijfers over 2023 de laatst beschikbare CBScijfers over de afvalinzameling van huishoudelijk afval. Tenslotte is gebruik gemaakt van de sorteeranalyse die gemeente Harderwijk zelf laat uitvoeren.

De sorteeranalyse geeft inzicht in de samenstelling van het huishoudelijk restafval.

3.2.1

Restafval In 2023 wordt in Harderwijk 31,8 kg grof en 107 kg fijn restafval per inwoner ingezameld. Sinds 2021 is de hoeveelheid restafval duidelijk fors afgenomen. Gemeente Harderwijk scheidt al langere tijd het restafval via de nascheidingsinstallatie (NSI) van Omrin. Dit is in de grafiek te zien met de lichtblauwe staaf, deze prestatie is onafhankelijk van beleid en is gebaseerd op geaggregeerde cijfers van Omrin. Huishoudelijk RESTafval (kg/inw.) 400 300 200

141

140

153

160 112

107

100

0 -100

Harderwijk

markering: n fijn- en n grof restafval niet naar NSI, n afkeur grondstof n herwonnen grondstof uit fijn- en grof restafval en n residu uit NSI evt. zonder metaal uit bodemas

Nota bene. In de officiële cijfers heeft gemeente Harderwijk meer fijn restafval per inwoner: 148,8 kg per jaar. Circa 83% van dit restafval wordt door machines nagescheiden. Daardoor wordt er per inwoner -73,4 kg herwonnen. In totaal blijft er dan 107 kg restafval voor verbranden over. Kijkend naar het aantal kilogram restafval per inwoner in de gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse doet Harderwijk het duidelijk beter dan gemiddeld. De best practice is de stedelijkheidsklasse is de gemeente Apeldoorn. Dit komt onder andere door het diftarsysteem met omgekeerd inzamelen.

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

3.2.2

Groente-, Fruit-, en Tuinafval

GFT

72%

Trend is stijgend

Er wordt 108 kg Groente-, Fruit- en Tuinafval (GFT) per inwoner gescheiden. Er zit nog zo'n 41kg GFT in het huishoudelijk restafval en dus wordt 72% gescheiden ingezameld. De trend is redelijk stabiel. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Harderwijk (Gem.SHK2) 86 kg per inwoner ingezameld. Harderwijk heeft dus een goede prestatie in vergelijking met referentiegemeenten.

Grondstofscheiding

200

135 109

102

101

104

100

108

100

} nog in restafval

-100

De best practice in dezelfde stedelijkheidsklasse is de diftargemeente Apeldoorn met GFT-inzameling voor zowel hoog- als laagbouw.

3.2.3

Oud Papier en Karton Momenteel wordt er 41 kg Oud Papier en Karton (OPK) per inwoner gescheiden. De trend is dalend en in lijn met landelijke ontwikkelingen door minder papiergebruik. In het huishoudelijk restafval zit nu nog zo'n 8 kg herbruikbaar OPK. 83% van het OPK Oud Papier 83% Trend is dalend Grondstofscheiding wordt gescheiden ingezameld. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Harderwijk 75 53 50 (Gem.SHK2) 41 kg per inwoner ingezameld. En is 49 47 47 43 42 41 41 Harderwijk dus vergelijkbaar met andere 25 gemeenten. Gemeente Kerkrade presteert in deze stedelijkheidsklasse het beste en zamelt oud papier en karton huis-aan-huis in met een groot aantal verengingen.

3.2.4

-25

Glas In de huidige situatie wordt 17 kg (verpakkings)glas per inwoner gescheiden en de trend is stabiel. Volgens de sorteeranalyse zit er nog 2 kg glas in het huishoudelijk restafval. Het glas wordt nu voor 80% gescheiden. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie Harderwijk (Gem.SHK2) 20 kg per inwoner ingezameld.

Glas

80%

Trend is stabiel

Grondstofscheiding

34 30

-10

De best practice van dezelfde stedelijkheidsklasse (en heel Nederland) is gemeente Heemstede. Deze gemeente verzamelt glas via (ondergrondse) containers. Er lijken geen bijzondere beleidskeuzes te zijn wat deze hoogte verklaart naast hoger glasgebruik.

3.2.5

Textiel

Textiel In Harderwijk wordt 4,4 kg Textiel per inwoner gescheiden en zit er 3,9 kg textiel in het restafval. 53% van het textiel wordt nu dus ingezameld en de trend is stabiel. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Harderwijk 5 kg per inwoner ingezameld.

53%

Trend is stabiel

Grondstofscheiding

4,7

4,8

4,9

4,2

4,4

-10

De best presterende gemeente in deze stedelijkheidsklasse is gemeente Roermond. Deze Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

gemeente zamelt textiel in via ondergrondse containers die alleen tussen 8:00 en 21:00 te openen zijn. Reden is dat textiel uit ondergrondse containers van mindere kwaliteit is (bijvoorbeeld nat) of vervuild is. Dit textiel is dan ook moeilijker te hergebruiken of te recyclen. Door het nachtelijk sluiten, wil gemeente Roermond de kwaliteit behouden.

3.2.6

PBD/PMD*

Plastic, Metaal en Drinkpakken

50%

Trend is dalend

In het ingezamelde restafval (volgens de sorteeranalyse) zit 21,873kg PMD per inwoner. Uit het ingezamelde restafval wordt in totaal 21,79 kg PMD per inwoner nagescheiden. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Harderwijk (Gem.SHK2) 25 kg per inwoner brongescheiden ingezameld.

Grondstofscheiding

54 55 30,8 30,3 32,1 32,8 30

21,8 21,9

22,0

5 -20

-45

De best presterende gemeente is gemeente * oranje=brongescheiden en rood=nagescheiden (bron: Omrin) Apeldoorn (BP. SKH2) waar PMD ingezameld wordt met ondergrondse containers. Het verschil met de best practice gemeente is groot, en kan deels geduid worden door een grotere totale hoeveelheid PMD.

3.2.7

Overige grondstoffen Op de milieustraat wordt 87 kg gesorteerd grove grondstoffen per inwoner ingezameld, met een relatief klein aandeel grof tuinafval met 11 kg per Overige grondstoffen* inwoner. Gemiddeld wordt er in de Trend is stijgend stedelijkheidscategorie van Harderwijk 96 400 kg per inwoner ingezameld. De best practice in de stedelijkheidsklasse is gemeente Vlissingen, inwoners kunnen gratis een groot aantal stromen wegbrengen. Hoogwaardige stromen zoals Afgedankte Elektrische en Elektronische Apparaten (AEEA), metalen en matrassen kunnen zelfs gratis opgehaald worden.

3.2.8

300

248

200

100

Vergelijking grondstoffen in de regio

104

*= grof tuinafval, oude apparaten, asbest, metaal, etc.

In de regio doet Harderwijk het goed, alleen Ermelo en Oldebroek hebben minder totaal restafval (inclusief PMD voor bronscheidingsgemeenten). Het recyclepercentage van Harderwijk ligt dan ook erg hoog met 74% wat hoger is dan het gemiddelde 66% van de omliggende gemeenten. GFT scheiding is het best te beoordelen door het aandeel in het restafval en daarin doet Harderwijk het minder dan gemiddeld. OPK wordt door de hele regio soortgelijk ingezameld met allen rond de 44 kg/inw, daarentegen hebben Harderwijk en Putten aanzienlijk minder OPK in het restafval. Glas en textiel wordt in de regio gemiddeld ingezameld met weinig uitschieters, Harderwijk doet het wel iets beter op textiel dan gemiddeld.

3.3

Analyse van scheidingspotentieel Met de sorteeranalyses is het mogelijk om in kaart te brengen welke grondstoffen (in kg) zich nog in het huishoudelijk restafval van Harderwijk bevinden. Uit de analyse blijkt dat maar liefst 72% van het ingezamelde fijn restafval herbruikbare grondstoffen bevat.

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

Van de totale hoeveelheid restafval (148,8 kg per

shoudelijk RESTafval (kg/inw.) inwoner, exclusief grof afval) wordt 106,9 kg (72%) beschouwd als herbruikbare grondstof. De grootste delen bestaan uit:

141

140

160

153

• 112 • •

GFT: 41 kg/inw. 107 Luiers: 11 kg/inw. OPK: 8 kg/inw.

Theoretisch gezien zou een maximale reductie van fijn restafval kunnen worden bereikt, waarbij de huidige 148,8 kg wordt teruggebracht tot slechts 42nkg pergrondstof inwoner. ijn- en n grof restafval niet naar NSI, afkeur n herwonnen grondstof uit fijn- en grof restafval en n

. zonder metaal uit bodemas

3.4

Van de 148,8 kg restafval (excl. grof) per inwoner is 106,9 kg grondstof (72%).

GFT: 41kg/inw. OPK: 8kg/inw. Glas: 4kg/inw. Textiel: 4kg/inw. PMD: 22kg/inw. Luiers: 11kg/inw. Grondstof: 16kg/inw.

Max. reductie fijn rest (in theorie) is 149 -> 42 kg/inw.

Nota bene. In de sorteeranalyse komt ook de hoeveelheid PMD terug. Deze wordt in Harderwijk door nascheiding herwonnen, dus na de inzameling.

Service(beleving) In deze paragraaf beschrijven wij de servicebeleving onder de inwoners van Harderwijk. Daarvoor gebruiken we beschikbare bronnen: meldingen uit het meldingssysteem en beschikbare uitkomsten van enquêtes. Meldingen. Er zijn weinig klachten of meldingen met betrekking tot het afvalbeleid: ongeveer 1 tot 2 per maand. De huidige meldingen gaan met name in op afvaldumping en bijplaatsingen. De gemeente ziet wel dat er meer vragen binnenkomen bij beleidswijzigingen. Online stadsgesprek. Bij de invoering van het huidige afvalbeleidsplan heeft de gemeente een ‘Online Stadsgesprek’ georganiseerd. Dit is een korte enquête geweest, waar inwoners meerkeuze vragen en open vragen konden beantwoorden. En via die route hun ideeën aan konden geven. De vragen waren bedoeld om de toen voorliggende voorstellen voor nieuw beleid te toetsen en ‘nieuwe suggesties op te halen die het succes en draagvlak van een mogelijk nieuw afvalinzamelsysteem ten goede komen’. Er zijn twee vragen voorgelegd aan de inwoners. Op de vraag ‘zou je kunnen bijdragen aan de doelstelling voor 10 kilo restafval’ reageert 87,6% van de respondenten positief. Op de vraag over tariefdifferentiatie reageert 74,8% positief. Verder hebben de 202 respondenten diverse suggesties gedaan voor verbetering van het toen bestaande systeem.

Er zijn sindsdien geen gestructureerde peilingen van de servicebeleving van inwoners gedaan. Niet naar de mate waarin inwoners snappen wat zij moeten doen met hun afval (duidelijkheid van de inzamelstructuur), noch naar de motivaties van inwoners bij afvalscheiding.

3.5

Kosten In de analyse van de afvalstoffenheffing is gekeken naar de begroting van 2025, de componenten van de afvalstoffenheffing, de hoogte en de kostendekkendheid. De afvalstoffenheffing is op verschillende manieren vergeleken met andere gemeenten. Benchmark opbouw afvalstoffenheffing 2025 De benchmark voor de opbouw van de afvalstoffenheffing in 2025 (bron: IPR Normag), biedt inzicht in de kostenstructuur per component. Aan de linkerzijde van de tabel staan de kostencomponenten, gevolgd door de kosten die door Harderwijk worden doorgerekend, zowel als totale kosten als per huishouden (of juist niet doorberekend worden). Daarna wordt de bandbreedte in de vergelijking aangegeven. Met de hoogste en de laagste waarde. En op welk niveau gemeente Harderwijk zich Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

bevindt. Groen betekent dat de gemeente aan de lage(re) kant zit, rood betekent aan de hoge(re) kant. B'25 Harderwijk Totaal

Versie 0 (dataset: IPR 2024-10A)

Perceptiekosten (inning)

Per huish. 21.470 laagste

hoogste

€

€ 0,03

€ 16,93

Doorbelasting straatreiniging

€

302.017

€

14,07 € 1,29

€ 24,27

Kwijtscheldingen

€

414.025

€

19,28 € 1,81

€ 22,97

Doorbelasting concern

€

181.200

€

8,44 € 0,32

€ 43,39

€

Doorbelasting

€

897.243 €

Handhaving

41,79 € 3,45

€ 107,56

€

€ 0,89

€ 9,56

Communicatie

€

32.500

€

1,51 € 0,13

€ 12,76

Beleid, beheer en regie

€

163.337

€

7,61 € 0,19

€ 26,48

Uitvoeringskosten

€ 1.768.018

€

82,35 € 41,76

€ 168,73

Gehaald en gebracht afval

€ 1.427.998 €

66,51

Gebracht naar milieustraat

€

340.019 €

15,84

Inzamelmiddelen

€

577.301 €

26,89 € 3,42

€ 106,76

Containers

€

553.070 €

25,76 € 3,08

€ 50,70

Milieustraat

€

24.231

€

1,13 € 0,34

€ 56,06

€

Inzamelen

€ 2.541.155 €

118,36 € 46,38

€ 324,29

Verwerkingskosten

€ 1.842.693

€

85,83 € 34,32

€ 184,69

Verwerkingslasten

€ 1.842.693

€

85,83 € 30,34

€ 159,36

€

Verbrandingsbelasting (Rijksoverheid)

€ 3,98

€ 25,33

Verwerkingsopbrengst

€ -412.466 €

-19,21 -€ 76,98

-€ 4,33

Verwerkingsbaten

€ -286.148 €

-13,33 -€ 33,20

-€ 1,22

Vergoeding vanuit Afvalfonds/Verpact

€ -126.318

-5,88 -€ 43,78

-€ 3,11

€ €

Verwerken

tabel 2

Vergelijking Doorbelasting

€ 1.430.227 €

66,62 -€ 42,66

€ 180,37

Figuur 2. Vergelijking kosten in de afvalstoffenheffing Toelichting per kostenpost: •

•

Doorbelastingen. Gemeente Harderwijk belast relatief veel kosten door in de afvalstoffenheffing. Met name de hoogte van de kwijtscheldingen is opvallend ten opzichte van de andere gemeenten: deze kosten bevinden zich bij de hoge(re) in de benchmark. Er worden geen perceptie of inningskosten in rekening gebracht. Inzamelen. De gemeente heeft lagere inzamelkosten dan in deze benchmark voorkomen. Dat lijkt verschillende redenen te hebben: handhavingskosten worden niet doorbelast, de doorbelasting van de milieustraat is (erg) laag, evenals de meer beleidsmatige kosten voor beleid en communicatie. De grootste kostenposten (uitvoeringskosten en containers) zijn laag. Verwerken. Deze kosten zijn gemiddeld. De opbrengsten uit verwerking van de afvalstromen zijn relatief laag in Harderwijk, de verwerkingskosten zijn dat ook. Daardoor blijft de gemeente

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

gemiddeld scoren. De verwerkingstarieven zijn bovendien laag omdat er nascheiding plaatsvindt, en de kosten voor nascheiding verrekend worden in het verwerkingstarief voor restafval. Kosteneffectiviteit in Harderwijk Kosteneffectiviteit toont de verhouding tussen de kosten van het afvalbeheer in relatie tot de prestatie. Om de kosteneffectiviteit te beoordelen zijn de kosten en prestaties van Harderwijk vergeleken met de kosten en prestaties van andere gemeenten in de benchmark 1. In de grafiek worden de gemeenten met een hoge kosteneffectiviteit links bovenin weergegeven. Zij hebben de beste recycling (kernprestatie Milieu) tegen de laagste afvalbeheerkosten. De gemeenten met een lage kosteneffectiviteit staan rechts onderin. Daarbij wordt ook het afvalbeleid per gemeente aangegeven (zie legenda).

tabel 3

Figuur 3. Kosteneffectiviteit, uit Benchmark Huishoudelijk Afval (peiljaar 2023) Harderwijk scoort hierbij in het kwadrant linksbovenin. Dat zijn gemeenten met lage afvalbeheerkosten en een hoge mate van recycling. Harderwijk scoort vergelijkbaar met andere gemeenten met tariefdifferentiatie. Slechts enkele gemeenten hebben een betere kosteneffectiviteit: Brunssum en Ede. Tariefsysteem en afvalstoffenheffing in de regio Op basis van de RWS-analyse voor de afvalstoffenheffing en Coelo-database is een vergelijking op heffingsniveau mogelijk tussen gemeenten. De volgende tabel presenteert deze gegevens voor de regio, gebaseerd op 2023. Verder geeft de tabel ook aan wat de heffingsgrondslag is: het maakt immers uit welke keuzes gemeenten maken in de wijze waarop de totale afvalstoffenheffing gedekt moet worden.

1 Benchmark Huishoudelijk Afval (peiljaar 2022), Rijkwaterstaat.

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

Verder geeft de tabel ook de kosten voor het afvalbeheer weer, een andere benadering voor de kosten. Afvalstoffenheffing 2024 Grondslag afvalstoffenheffing in 2023*¹

Ermelo Nunspeet Harderwijk Elburg Dronten Putten oldebroek Zeewolde Gemiddeld

Volume & frequentie Aantal personen Volume, frequentie & aantal personen Aantal personen Aantal personen Dure zak Volume & frequentie Aantal personen

Tarief per huishouden*² EenMeerpersoon persoons € 156 € € 180 € € 221 € € 192 € € 300 € € 167 € € 232 € € 325 € € 226 €

Bron: *1 Rapportage Afvalstoffenheffing (Definitief februari 2024) en *2 COELO (versie 0 d.d. 25-5-2024)

215 250 261 289 358 196 280 419 284

€ € € € € € € €

215 250 261 289 358 196 280 419

Kosten:  laagst en  hoogst

Gemeente Harderwijk heeft in 2023 een gemiddelde afvalstoffenheffing van € 221,- voor een eenpersoonshouden en € 261,- voor een meerpersoonshuishouden. Het tarief is lager dan het gemiddelde in deze regio. De volgende grafiek presenteert ten slotte de ontwikkeling van de afvalstoffenheffing in de afgelopen jaren van gemeente Harderwijk (rode lijn), de landelijke ontwikkeling (blauwe lijn) en in stedelijkheidsklasse 2 (groene lijn). Gemeente Harderwijk maakt in 2023 een inhaalslag: de afvalstoffenheffing wordt in dat jaar 100% kostendekkend gemaakt. Daardoor stijgt de heffing. Nog steeds ligt de heffing in Harderwijk ongeveer 18% onder het landelijk gemiddelde en het gemiddelde in de stedelijkheidsklasse van Harderwijk.

3.6

Focus: communicatie, participatie en handhaving

3.6.1

Communicatie Voor de communicatie is een driedeling te maken in de inzet van dit beleidsinstrument: voorlichting over het juist gebruik van de voorzieningen, marketing gericht op gedragsbeïnvloeding en project- en campagnegerichte communicatie. In de voorlichting over het juist gebruik van de voorzieningen maakt gemeente Harderwijk gebruik van haar website, van de afvalapp en van social media-posts op de gemeentelijke pagina. Hoewel er geen metingen gedaan worden naar de mate waarin inwoners dit ook vinden, is de informatie op deze drie kanalen aanwezig. Voor de inwoners van Harderwijk is het via deze kanalen goed uit te zoeken waar welke afvalstroom aangeboden moet worden, wanneer de inzameldagen zijn, et cetera. In de marketing gericht op gedragsbeïnvloeding vindt op dit moment nog relatief weinig communicatie plaats. Dit heeft te maken gehad met de sterke (politieke) focus op de PMD-pilot. Daardoor heeft het gedragscomponent minder aandacht gekregen. Er is bijvoorbeeld geen communicatiestrategie vastgelegd. Dat betekent niet dat deze gedragsbeïnvloeding geheel niet wordt meegenomen, het is echter simpelweg geen gestructureerde aanpak. De project- en campagnecommunicatie is op orde. Zo is communicatie bij beleidswijzigingen duidelijk Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

onderdeel van de planvorming en uitvoering. En worden in gemeente Harderwijk verschillende campagnes uitgevoerd om voorlichting te geven over afvalinzameling. Voorbeelden zijn de Textielrace, de E-waste race en Heel Harderwijk Schoon in 1 Dag.

3.6.2

Participatie Het instrument participatie wordt in Harderwijk weinig gebruikt op het afvalbeleid. In de onderzochte periode zijn inwoners weinig bevraagd naar hun beelden en meningen bij het afvalbeleid. Of betrokken geweest bij de uitwerking van de plannen.

3.6.3

Handhaving Gemeente Harderwijk heeft geen specifieke inzet op afval. Dit komt voort uit de gemaakte prioritering vanuit het handhavingsbeleid van de gemeente. Wel is er capaciteit beschikbaar gemaakt vanuit de afvalstoffenheffing om afvaldumpingen en bijplaatsingen aan te kunnen pakken. Er zijn in de recente jaren geen proces-verbalen uitgeschreven. De inzet vanuit handhaving is vooralsnog beperkt gebleven tot enkele waarschuwingsbrieven.

3.6.4

Afvalcoach Specifiek willen stilstaan bij de positie van de afvalcoach. Op 28 mei 2020 heeft de gemeenteraad besloten om, in het kader van de VANG-strategie, 1 FTE in te zetten als afvalcoach ter ondersteuning van het afval- en grondstoffenbeleid. Hiervoor is tot en met maart 2025 budget vrijgemaakt, waarbij van tevoren is aangegeven dat het driejarige contract eindig is. Op 9 juli 2020 is via de Motie Evaluatie Afvalcoach besloten dat het nieuwe afvalbeleid na verloop van tijd geëvalueerd zal worden. Hierbij werd benoemd dat de effectiviteit van één afvalcoach moeilijk vooraf in te schatten is. Daarom is het college verzocht om bij de evaluatie van het nieuwe afvalbeleid ook de effectiviteit en meerwaarde van de afvalcoach te betrekken. Op basis van deze evaluatie wordt bepaald of de rol van de afvalcoach, zoals omschreven in de vacaturetekst, na 2025 wenselijk is om voort te zetten voor het afval- en grondstoffenbeleid. Daarbij wordt ook overwogen of er behoefte is aan een andere invulling van deze functie. De evaluatie zal antwoord geven op deze vragen en aangeven of de afvalcoach voldoende toegevoegde waarde biedt om structureel budget vrij te maken voor deze rol.

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

4 Analyse rol raad en college In dit hoofdstuk wordt het samenspel tussen de kaderstellende en controlerende taak van de raad enerzijds en de uitvoering van deze kaders door het college beschreven. In de bijlage is een feitenrelaas opgenomen, waarin alle onderliggende raads- en collegevoorstellen, informatiebrieven, moties, amendementen en vragen zijn opgenomen.

4.1

Kaderstelling In de onderzochte periode heeft de raad verschillende kaders vastgesteld. Los van de jaarlijkse vaststelling van de hoogte van de afvalstoffenheffing zijn drie raadsbesluiten in het bijzonder relevant voor dit onderzoek en analyse: 1) Raadsbesluit VANG strategie gemeente Harderwijk (maart 2020) 2) Raadsbesluit PMD-pilot (oktober 2022) 3) Raadsbesluit Evaluatie PMD-pilot (februari 2025) De VANG-strategie uit 2020 is een duidelijke kaderstelling voor het afvalbeleid. De raad stelt een lange(re) termijn doelstelling: maximaal 100 kg restafval per inwoner in 2021 en streven naar maximaal 30 kg in 2025. En neemt daarbij het besluit om diftar op volume-frequentie in te voeren als manier om richting die doelstellingen te komen. De raad stelt geen concrete kaders ten aanzien van kosten of service(beleving). In het raadsbesluit voor de PMD-pilot in 2022 is duidelijk een politiek-bestuurlijk gemotiveerde verandering te zien. Niet alleen in de wijze waarop het raadsvoorstel heet, maar ook omdat het uitvoering geeft aan een ambitie in het coalitieakkoord. Met de pilot wil de gemeenteraad informatie krijgen over de wijze waarop inwoners omgaan met het scheiden van het PMD, als mogelijke heroverweging van het ‘afvalscheiding model’. Deze heroverweging is gericht op kwaliteit van het afval, service voor inwoners en kosten van inzameling.

4.2

Controleren De raad kan op verschillende manieren haar controlerende taak uitvoeren op het afvalbeleid: Controleren van de voortgang aan de hand van de Planning&Control-stukken (P&C-stukken); Raadsinformatiebrieven Stellen van schriftelijke vragen In de onderzochte P&C-stukken (begroting 2023, 2024 en 2025, jaarstukken 2021, 2022, 2023) komt de volgende informatie terug over afval. In de P&C-stukken wordt een beschrijving gegeven van de afvalprestaties in de afgelopen jaren. Evenals een duiding wat er in het komende jaar verwacht wordt aan activiteiten. Verder rapporteert de gemeente over de (verplichte) indicatoren uit het Besluit Begroten en Verantwoorden (BBV). Te weten, de hoeveelheid restafval in kg per inwoner per jaar. De begroting en jaarstukken omvatten ook een voorspelling van de verwachte kosten die effect zullen hebben op de afvalstoffenheffing. Tenslotte wordt ook melding gemaakt van de deelneming in Afvalsturing Friesland (Omrin) en de verwachte ontwikkelingen. Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

De raad ontvangt met regelmaat een informatiebrief van het college met informatie over de voortgang van verschillende projecten of ontwikkelingen die van invloed zijn op het behalen van de doelstellingen. Er zijn in totaal vier informatiebrieven met de raad gedeeld over de opzet, voortgang, tussentijdse en definitieve evaluatie van de PMD-pilot. De overige informatiebrieven hebben betrekking op de nieuwe inzamelaar en verwerker van het restafval en gft en verschillende (kleinere) onderwerpen. De raad stelt tenslotte in de onderzochte periode veel vragen aan het college. Een totaaloverzicht is niet te maken, maar het aantal technische en schriftelijke vragen is fors. De raad lijkt in de vragen een sterk uitvoerende rol op zich te nemen en wil van elk voornemen precies weten waar de verschafte informatie vandaan komt, wat er mee gedaan wordt, et cetera.

4.3

Moties en amendementen Over de jaren heen is een overzicht gemaakt van het aantal interacties tussen raad en college over het afvalbeleid. Duidelijk is dat afval veel aandacht heeft gehad in de raad van Harderwijk. Na het vaststellen van het beleidsplan in 2020 heeft het afvalbeleid veel aandacht gehad in 2021, 2022 en 2023. Het wijzigen/aanvullen van het beleidsplan heeft duidelijk beweging gebracht. De relatieve rust is gekomen in 2024, hetgeen zich – op basis van het eerste kwartaal 2025 – lijkt voort te zetten in het jaar 2025. Het afvalbeleid komt daarmee politiek gezien in een rustiger vaarwater. Er is geen kwalitatieve weging gegeven aan de gevoerde debatten.

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

5 Beantwoording van onderzoeksvragen In dit hoofdstuk worden de onderzoeksvragen beantwoord.

5.1

Beleidsbepaling en -uitvoering a. Welk beleid heeft Harderwijk geformuleerd ten aanzien van afvalinzameling? Op 31 maart 2020 heeft de gemeenteraad de beleidskaders voor het afvalbeleid vastgelegd in de ‘strategie-VANG, Harderwijk op weg naar een circulaire stad’. De raad spreekt zich in het raadsbesluit uit voor een voorkeursscenario diftar volume/frequentie, en voor de uitvoering van de strategie-VANG 1 fte om een afvalcoach aan te stellen voor het communicatietraject. De beleidsdoelstelling is: Maximaal 100 kg restafval per inwoner in 2021 en streven naar maximaal 30 kg in 2025. Het beleidskader is gestoeld op de volgende principes: 1)

Positieve aanpak met stimulering & beloning

Aantrekkelijke voorzieningen in de buurt

Kansengelijkheid & recht doen aan doelgroepen

Bron- en nascheiding versterken elkaar

Een sluitende businesscase

Goed blijven monitoren

Voor het afvalbeleid betekent dit naar de genoemde milieudoelstelling, dat de financiële doelstelling is gericht om ‘gaten in de begroting te voorkomen’ en grip te houden op de ontwikkeling van de afvalstoffenheffing. Ten aanzien van service zijn er weliswaar algemene doelstellingen vastgelegd, maar niet concreet vertaald. b. In welke mate is dit beleid integraal? De huidige insteek van gemeente Harderwijk is nog onvoldoende integraal. Met name de inzet op communicatie als marketinginstrument, het gebruiken van participatie om betrokkenheid van inwoners te vergroten en zeer beperkte inzet op handhaving kunnen beter verankerd worden bij de inrichting van het afvalbeleid. Verder ontbreekt er een duidelijke visie op service(beleving) in de beleidskaders. c. Hoe verhoudt het beleid zich tot de landelijke doelstellingen? Gemeente Harderwijk heeft de landelijke beleidsdoelstellingen overgenomen: 100% circulair in 2050 en 30 kg restafval in 2025 als streefdoel. Ten tijde van het maken van het huidige beleidsplan waren dit ook de landelijke beleidsdoelen. Ondertussen zijn deze niet meer actueel en is er noodzaak om de doelstellingen te herijken/aan te passen. d. Hoe ziet de uitvoering van het afvalbeleid er op hoofdlijnen uit? Gemeente Harderwijk heeft 21.470 huishoudens waar de gemeente de afvalinzameling moet verzorgen.

Twee derde van deze huishoudens is laagbouw, een derde is hoogbouw. De volgende afbeelding presenteert de gemaakte keuzes in de inzamelstructuur.

Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

Tabel over de inzamelfrequentie van verschillende afvalstromen. De informatie is verkregen van de gemeentelijke website en afvalkalender.

e. Welke structurele problemen of uitdagingen zijn gesignaleerd in de uitvoering van het huidige beleid? Bij de huidige uitvoering van het beleid heeft met name de grote politieke, bestuurlijke en ambtelijke aandacht voor de PMD-pilot knelpunten opgeleverd in de verdere uitvoering van het beleid. De focus lag te sterk op de acht inzamellocaties voor PMD. En niet op het realiseren van de kaders en doelstellingen uit het breder geformuleerde beleidskader. f. Hoe is de afvalinzameling georganiseerd (inclusief pilots) en hoe verhouden bronscheiding en nascheiding zich tot elkaar en tot de gestelde doelen? In hoeverre hebben de pilots bijgedragen aan de gestelde doelen? Gemeente Harderwijk heeft gekozen voor een combinatie van diftar op basis van volume/frequentie met nascheiding van het PMD. Met de keuze van de raad in februari 2025 is dit ook voor de toekomst de insteek voor de afvalinzameling. Verder worden de meeste afvalstromen aan huis brongescheiden ingezameld. De PMD-pilot van Harderwijk heeft weinig bijgedragen bij het behalen van de gestelde doelen. De gemeente wilde met de pilot onderzoeken of PMD ook brongescheiden ingezameld kon worden en welke resultaten dat met zich mee bracht. De uitkomst van de pilot is duidelijk: dat draagt niet bij aan het behalen van de beleidsdoelstelling van 30 kg restafval in 2025 vanwege hoge afkeur in de pilotstroom.

Door de sterke focus op de pilot, heeft gemeente Harderwijk minder inzet gehad op andere manieren om tot de beleidsdoelstelling te komen. De pilot heeft met name afgeleid daarvan. g. Welke communicatieve doelen zijn gesteld in het kader van het gevoerde beleid? In het gemeentelijke beleid zijn geen kaders of doelen gesteld ten aanzien van communicatie. Er worden ook geen periodieke metingen uitgevoerd ten aanzien van service(beleving) of de mate waarin inwoners het beleid van de gemeente snappen. h. Zijn er onverwachte neveneffecten geweest van het beleid, zoals veranderingen in de kwaliteit van afvalstromen of nieuwe kostenposten? Nee.

5.2

Doelrealisatie a. Wat zijn de doelen van het Harderwijkse afvalbeleid? Gemeente Harderwijk heeft in het beleidsplan het doel van 100kg restafval in 2021 en 30 kg restafval in Rapport Onderzoek afvalbeleid gemeente Harderwijk Definitief 30 mei 2025

2025 als streefdoel opgenomen. Op de lange termijn zijn er doelstellingen geformuleerd om te bewegen naar 100% circulair in 2050. b. Realiseert de gemeente de beleidsdoelen en bereikt de gemeente daarbij de nodige integraliteit? Met 107 kg restafval per inwoner per jaar scoort gemeente Harderwijk goed in de stedelijkheidsklasse waar de gemeente toe behoort. De beleidsdoelstelling uit 2021 is niet gehaald, het is onwaarschijnlijk dat het streefdoel voor 2025 gehaald gaat worden. c. Wat zijn de prestaties van Harderwijk vergeleken met referentiegemeenten? De prestaties van gemeente Harderwijk zijn goed vergeleken met een aantal referentiegemeenten. De gemeente heeft een betere milieuprestatie en lagere kosten dan andere gemeenten in stedelijkheidsklasse 2. Deze cijfers worden in de IPR Normag kostenbenchmark bevestigd. d. Is de kwaliteit van de ingezamelde afvalstromen voldoende voor hergebruik? Gemeente Harderwijk heeft afkeur op geen enkele stroom. De kwaliteit is daarmee voldoende voor hergebruik. e. Welke bijdrage aan afvalreductie en/of verbetering van de kwaliteit van ingezamelde afvalstromen heeft of hebben georganiseerde pilot(s) geleverd? Er is geen verbetering geweest door de pilot: bij de pilot is sprake geweest van afkeur van het brongescheiden PMD, welke er bij nascheiding niet was.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Harderwijk&id=c195020d-0781-4665-8fe7-15bbd58bd281