Integraal Huisvestingsplan Harderwijk voor het (Speciaal) Basisonderwijs.pdf

[Actie: in afstemming met de gemeente titelpagina vormgeven]

INTEGRAAL HUISVESTINGSPLAN ONDERWIJSGEBOUWEN HARDERWIJK VOOR HET (SPECIAAL) BASISONDERWIJS GEMEENTE HARDERWIJK “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Versie: definitief 2.1

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Samenvatting Uitvoeringsagenda van projecten In onderstaande kaart staan alle projecten opgenomen uit dit Integraal Huisvestingsplan. Per project is aangegeven in welk jaar een project start en in welk jaar de oplevering gepland is.

SBO De Springplank Uitvoering: 2024 - 2029

CBS De Schakel – locatie Busken Huetlaan Uitvoering: 2031 - 2036

GBS De Olijfboom Uitvoering: Onzeker. Keuze in fase kavelpaspoort

CBS De Schakel – locatie Vondellaan Uitvoering: 2031 - 2036

KBS Alfons Ariëns hoofdlocatie Uitvoering: Onzeker. Keuze in fase kavelpaspoort

KBS Dominicus Savio – locatie Vondellaan Uitvoering: 2031 - 2036 KBS Dominicus Savio – locatie H.K. Pootstraat Uitvoering: 2031 - 2036

KBS Alfons Ariëns – locatie Klaproospad Uitvoering: 2024 - 2029

CBS De Brug Uitvoering: 2027 - 2031

AZS De Vlieger Vraagstuk vanaf: 2025

CBS De Wegwijzer Uitvoering: 2029 - 2034

Vrijeschool Valentijn Uitvoering: 2024-2029 Leonardo Onderwijs Uitvoering 2024-2026

Onderwijshuisvesting Drielanden Uitvoering: 2024 - 2027

Geen vernieuwingsopgave opgenomen in dit IHP. Enkel mogelijkheid tot investeren in het binnenklimaat. Uitvoering 2023 - 2025.

2

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Noodzaak Hieronder is de kwaliteitsweergave op basis van de bouwjaren van de schoolgebouwen in de gemeente Harderwijk weergeven. Er is gekozen om de situatie weer te geven in bouwjaren, zodat wordt aangesloten bij de gemeentelijke begrotingsbenadering. Uitgangspunt is dat schoolgebouwen ouder dan veertig jaar financieel en technisch zijn afgeschreven en voor vernieuwing (nieuwbouw of renovatie) in aanmerking komen.

* DOK 19 bestaat uit twee bouwdelen van verschillende bouwjaren. Het nieuwere deel is pas enkele jaren oud. Bij de uitbreiding is het oudere bouwdeel geüpgraded. Op basis van de kwaliteitskaders die in dit IHP zijn afgesproken, zit er nog steeds een toekomstige gebouw gebonden opgave op dit schoolgebouw en is de school afzonderlijk weergegeven.

3

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Inhoud ................................................................................................................................................................................ 1 Voorwoord ............................................................................................................................................................. 5 1.

Inleiding in onderwijshuisvesting ............................................................................................................ 6

2.

De kern van onderwijshuisvesting in Harderwijk................................................................................. 10

3.

Het vertrekpunt: scholen ...................................................................................................................... 14

4.

Het vertrekpunt: bewegingsonderwijs ................................................................................................ 21

Samenvatting vertrekpunten scholen en bewegingsonderwijs op een rij .................................................... 25 5.

Vernieuwingsopgave ........................................................................................................................... 26

6.

Hoe geven we uitvoering aan de vernieuwingsprojecten? ............................................................ 30

7.

Beleidsambities..................................................................................................................................... 36

8.

Financiën .............................................................................................................................................. 46

Bijlagen ................................................................................................................................................................. 63 Bijlage 1: Theoretische levensduur van vastgoed. .......................................................................................... 64 Bijlage 2: Het nieuwe normaal 0.2 ..................................................................................................................... 65 Bijlage 3: Uitvoeringsagenda ............................................................................................................................. 70

4

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Voorwoord Harderwijk, februari 2023 – De gemeente Harderwijk is een belangrijke onderwijsgemeente op de Veluwe en daar zijn we trots op. Een gevarieerd aanbod in het basis-, speciaal en voortgezet onderwijs, maar ook het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) maakt ons een aantrekkelijke gemeente voor de regio. Het biedt ouders en jongeren veel mogelijkheden om voor een vorm van onderwijs te kiezen die bij hen past. Toekomstgericht onderwijs willen we geven in gezonde gebouwen. We voorzien dat er flexibele voorzieningen nodig zijn die kunnen meegroeien met de ontwikkeling van onze gemeente, maar ook mee kunnen groeien met de inhoudelijke behoefte vanuit het onderwijs. Onderwijsvoorzieningen zien we als een belangrijke voorziening en als impuls voor leefbaarheid in de wijken. Net zoals zoveel gemeenten in Nederland is het scholenlandschap in Harderwijk in meerdere of mindere mate verouderd. De schoolbesturen hebben de afgelopen jaren met veel aandacht voor de gebouwen het nodige onderhoud en aanpassingen aan hun schoolgebouwen uitgevoerd om de levensduur van de schoolgebouwen enigszins te verlengen. Van veel schoolgebouwen staat de houdbaarheidsdatum nu toch echt wel onder druk en daar willen we wat aan doen. De gemeente Harderwijk en de schoolbesturen hebben hun handen ineengeslagen om een plan te ontwikkelen voor een toekomstgericht scholenlandschap in de gemeente Harderwijk.

Dit Integraal Huisvestingplan Onderwijs is het product van deze intensieve samenwerking. De gemeente Harderwijk en de schoolbesturen hebben in dit plan afspraken gemaakt over hoe het onderwijsvoorzieningenlandschap de komende jaren een impuls krijgt. We hebben aangesloten bij wat organisatorisch en financieel haalbaar lijkt voor alle partijen. Ik ben blij dat het plan ook aandacht heeft voor schoolgebouwen die nog te goed zijn om te vernieuwen, maar zeker aandacht verdienen op het gebied van het binnenklimaat. We mogen er als gemeente trots op zijn dat we ook hierin investeren en het daadwerkelijk mogelijk maken. Onze kinderen verdienen het om goed onderwijs in goede gebouwen te krijgen. Daar voorziet dit Integraal Huisvestingsplan in. Het spreekt voor zich dat dit niet in een jaar gerealiseerd kan worden. We beginnen daar waar de urgentie het grootst is, in de wetenschap dat alle scholen te zijner tijd aan de beurt zijn bij de uitvoering van dit mooie plan. Zoals Winston Chrucill als zei: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”. En dat is anno 2023 nog steeds het geval.

Marcel Companjen Wethouder onderwijshuisvesting Gemeente Harderwijk

5

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

1. Inleiding in onderwijshuisvesting

6

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Verantwoordelijkheden gemeente en schoolbesturen De gemeente heeft vanuit het Rijk een zorgplicht voor het bekostigen van huisvesting voor scholen in (speciaal) basisonderwijs (in het vervolg: (S)BO) en het voortgezet (speciaal) onderwijs (in het vervolg: V(S)O). Huisvesting voor alle overige onderwijsvormen is een autonome verantwoordelijkheid dat buiten de gemeente Harderwijk ligt, zoals een MBO, HBO of universiteit. De gemeente en schoolbesturen hebben van het Rijk verschillende taken gekregen bij de huisvesting van scholen. Zorgplicht onderwijshuisvesting Gemeente Schoolbestuur Zorgplicht voor het beschikbaar stellen van Zorgplicht om onderwijshuisvesting (stenen) in bekostiging voor de realisatie van stand te houden. onderwijshuisvesting (stenen).

Harderwijkse afspraak tussen gemeente en schoolbesturen De gemeente Harderwijk heeft met de schoolbesturen in het V(S)O aanvullende afspraken gemaakt over hun huisvesting. De zorgplicht heeft de gemeente Harderwijk voor dit type onderwijs doorgedecentraliseerd. De gemeente schuift met deze methodiek de financiële middelen, die vanuit het gemeentefonds worden ontvangen, rechtstreeks door naar de betreffende schoolbesturen. De V(S)O-schoolbesturen zijn in deze constructie op hun beurt regievoerder geworden om te voorzien in hun eigen huisvesting. Het maken van een goede afweging tussen investeren in nieuwbouw, renovatie en/of onderhoud en het exploiteren in bestaande gebouwen is een autonome bevoegdheid van de betreffende schoolbesturen geworden. De gemeente Harderwijk heeft nog steeds de zorgplicht voor het organiseren van huisvesting voor het (speciaal)basisonderwijs (hierna: (S)BO). De gemeente ontvangt hiervoor financiële compensatie van het Rijk via het gemeentefonds. Deze integrale zorgplicht voor alle scholen in het (S)BO bepaalt de scope van dit IHP. Wanneer in dit IHP gesproken wordt gesproken over huisvesting, worden schoolgebouwen bedoeld in het (speciaal) basisonderwijs.

Klankkleur We schrijven dit IHP in de ‘We’-vorm. We staat voor de gezamenlijke opgave die de gemeente Harderwijk en de schoolbesturen van VCO, SKO, Proo, Educare, Cordeo, Athena en El Amal hebben. Deze zeven schoolbesturen hebben één of meerdere basisscholen in de gemeente Harderwijk. We onderstrepen daarmee ook het gezamenlijk proces dat we hebben afgelegd om te komen tot dit IHP. Er zijn keuzes gemaakt waarbij het soms nodig was om over de eigen schaduw te stappen of om eigenbelang niet te laten prevaleren in uiteindelijke keuzes wat nu daadwerkelijk het beste voor de gemeente Harderwijk is.

Figuur 1: Logo's van schoolbesturen in het (S)BO in de gemeente Harderwijk.

Integraal Huisvestingsplan vanuit de Onderwijsvisie De basis voor dit IHP is gelegd in de notitie “Onderwijsvisie, de basis voor het Integraal Huisvestingsplan” dat door de gemeenteraad van Harderwijk eind 2019 is vastgesteld. De onderwijsvisie voorziet in elf punten c.q. ambities/uitgangspunten. Twee punten daarvan gaan over het versterken van de positie van het VO en het middelbaar beroepsonderwijs. Vanwege de scope van dit IHP, dat zich richt op het

7

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

(S)BO, hebben deze punten geen verdere uitwerking in dit document. De overige negen punten uit de onderwijsvisie voor het (S)BO hebben een positie gekregen binnen dit IHP: • IKC-vorming. • School / IKC als wijkvoorziening. • Thuisnabij passend onderwijs; inclusiviteit. • Behoud sterk openbaar en bijzonder onderwijs. • Profilering en verbreding primair onderwijsaanbod. • Gezonde veilige scholen en cultuur. • Duurzame scholen. • Hoogwaardige kwaliteit schoolgebouwen. • Flexibel beleid verhuur, medegebruik en leegstand. Deze punten zijn als rode draad door dit IHP verweven. In verschillende hoofdstukken zijn de punten uitgewerkt tot concrete oplossingen voor Harderwijk.

Status van dit IHP in relatie tot de verordening Schoolbesturen kunnen bij de gemeente Harderwijk jaarlijks voorzieningen aanvragen voor nieuwbouw, uitbreiding, ingebruikneming, verplaatsing, eerste inrichting en medegebruik. In de “Verordening voorziening huisvesting onderwijs gemeente Harderwijk 2012” (in het vervolg: de verordening) zijn formele regels opgenomen hoe schoolbesturen dit kunnen aanvragen en hoe de gemeente Harderwijk deze aanvragen beoordeelt. Dit IHP zien we als een consensusmodel tussen de gemeente Harderwijk en schoolbesturen in het (S)BO en is een aanvulling op de verordening, op sommige elementen zelf plaatsvervangend. Er zijn afspraken gemaakt over kaders, processen, gebouwen en budgetten. Het IHP vervangt daarmee het onderdeel nieuwbouw uit de verordening en de daarbij behorende aanvraagprocedure op basis van het programma & overzicht. Dit IHP schept ook kaders voor het onderdeel renovatie, dat niet eerder een voorziening binnen de verordening is geweest. In alles waar dit IHP niet in voorziet, blijft de verordening leidend. In alles waar dit IHP wel in voorziet, is dit IHP leidend boven de verordening. De vigerende verordening is uit 2012. In 2021 heeft de VNG haar Model Verordening voorziening huisvesting onderwijs aangepast op basis van een aantal wetswijzigingen.

Na vaststelling van dit IHP wordt de verordening van de gemeente Harderwijk geactualiseerd. We hebben gewerkt naar een beleidsrijk IHP. Dit houdt in dat dit IHP bredere afspraken probeert te maken dan alleen op het gebied van huisvesting (de stenen). We maken afspraken over medegebruik, duurzaamheid en samenwerking met andere op de jeugd gerichte organisaties Het IHP wordt in het op overeenstemming gericht overleg (OOGO) besproken en van de schoolbesturen wordt gevraagd om een convenant te ondertekenen waarin zij verklaren akkoord te gaan met dit IHP. De afspraken uit dit IHP worden vanuit de gemeente Harderwijk door een raadsbesluit vastgesteld. Het IHP is bindend in het behalen van de onderlinge afspraken tussen de gemeente en de schoolbesturen. De gemeente Harderwijk conformeert zich aan de inspanningsverplichting om deze afspraken daadwerkelijk te realiseren. De schoolbesturen conformeren zich op hun beurt ook aan hun inspanningsverplichtingen die voortvloeien uit dit IHP. Wanneer een schoolbestuur het consensusmodel (samenwerking) ergens in de tijd wil verlaten, zien we de verordening als vangnet. Als een soort van minimum en eveneens een geobjectiveerde norm voor het aanvragen van voorzieningen.

Looptijd van dit IHP en de meerjarenbegroting Dit IHP overbrugt in principe een periode van 13 jaar. Het laatste project uit dit IHP wordt in 2036 opgeleverd. De vernieuwingsprojecten zijn tot en met 2036 uitgewerkt en geprioriteerd.

8

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Dit IHP is het koersdocument waarop we de komende jaren willen investeren in het vernieuwen van onderwijshuisvesting voor het (S)BO. We kijken naar schoolgebouwen en naar lokalen voor het bewegingsonderwijs (gymzalen, sportzalen en sporthallen). De financiële consequenties van dit IHP zijn uitgewerkt om in de meerjarenbegroting van zowel de gemeente Harderwijk als de schoolbesturen een plek te krijgen. Het is essentieel dat inhoud en financiën op elkaar zijn afgestemd: • Dit IHP is beoogd realistisch en uitvoerbaar te zijn. We willen graag zo snel mogelijk aan de slag met de vernieuwingsopgave en het verbeteren van het binnenklimaat. • Een meerjarenperspectief stelt gemeente en schoolbesturen in staat tijdig en voor een langere termijn middelen te reserveren voor onderwijshuisvesting. • Schoolbesturen kunnen op basis van dit perspectief keuzes maken binnen hun exploitatie en het doorvoeren van onderwijskundige vernieuwingen in bestaande schoolgebouwen. We beogen een realistisch IHP met voldoende financiële dekking zodat de projecten ook daadwerkelijk uitgevoerd kunnen worden. De financiële consequenties van dit IHP worden in de gemeentelijke begroting verwerkt na instemming door de gemeenteraad. In het hoofdstuk financiën is de financiële vertaling verder uitgewerkt.

Anticiperen op ontwikkelingen Met dit IHP is een plan gemaakt voor de komende 13 jaar. De duur is afgestemd op de behoefte van een langjarig perspectief, dat toch voldoende flexibiliteit heeft. De vernieuwingsopgave in het scholenlandschap houdt niet op na deze periode. Ook hierna zijn er in de gemeente Harderwijk nog schoolgebouwen aanwezig die veertig jaar of ouder zijn. De wereld verandert snel en dat kan betekenen dat het IHP hierop moet anticiperen. Het is daarom belangrijk dat de gemeente Harderwijk en de schoolbesturen structureel met elkaar in gesprek blijven over huisvesting en de voortgang van het IHP. Het bestuurlijk overleg primair onderwijs Harderwijk (BOPOH) is hiervoor als gremium aangewezen. Het BOPOH wordt tenminste vier keer per jaar georganiseerd, waarvan tenminste twee keer per jaar aansluiting wordt geagendeerd over de voortang van dit IHP. Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de gemeente Harderwijk en de schoolbesturen dat er op toe wordt gezien dat er in het BOPOH daadwerkelijk aansluiting op de uitvoering van dit IHP is. In 2027 willen we het IHP actualiseren. Dit proces is naar verwachting in 2028 afgerond. Actualisatie maakt het mogelijk – indien gewenst – bij te sturen op maatschappelijke, technische en/of financiële ontwikkelingen.

Ook is dat het moment dat er een vervolg wordt gegeven aan de volgende ronde van de vernieuwingsopgave na 2036. Afspraken over het actualiseren van het IHP verloopt via de agendering in het BOPOH.

9

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

2. De kern van onderwijshuisvesting in Harderwijk

10

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Toekomstgericht en toekomstbestendig onderwijs Harderwijk en Hierden kenmerken zich door de diversiteit van haar inwoners. Dit biedt mogelijkheden voor het ontwikkelen en verbinden van veel talenten, dat we als een kans zien waarmee de stad zich maatschappelijk en intellectueel kan ontwikkelen. De schoolbesturen en de gemeente Harderwijk willen dit een impuls geven door samen aan toekomstgericht en toekomstbestendig onderwijs te werken. We willen zoveel mogelijk aansluiten bij de ontwikkelingsfase en ontwikkelingsmogelijkheden van kinderen en zien dit als onze maatschappelijke en onderwijskundige opgave om ons maximaal in te zetten voor de talentontwikkeling van ieder kind in Harderwijk. Via dit IHP proberen we vanuit onderwijshuisvesting hieraan een impuls te geven.

Uitgebalanceerd scholenlandschap De gemeente Harderwijk en de schoolbesturen stellen keuzevrijheid van onderwijs centraal. We vinden het belangrijk dat iedere ouder (of kind ) kan kiezen voor het onderwijs dat het beste past. Het maakt niet uit of het een keuze is op basis van denominatie of onderwijskundig concept. We willen inzetten op een evenwichtige spreiding van onderwijsvoorzieningen in Harderwijk en Hierden op basis van vraag/behoefte uit de samenleving. Wanneer er vraag/behoefte is, willen we dat ouders en kinderen zo min mogelijk hoeven te reizen naar de school van hun voorkeur. De gemeente en schoolbesturen zetten zich verder in om een scholenlandschap te realiseren dat: • Bijdraagt aan de leefbaarheid van wijken. • Goede onderwijskwaliteit op scholen mogelijk maakt. • Voldoende van omvang is en bij voorkeur meerdere scholen onder één dak huisvest. • Betaalbare exploitatie van schoolgebouwen nastreeft. We realiseren ons hierbij dat er een verschil blijft tussen betere en minder goed te exploiteren onderwijsvoorzieningen.

Thuisnabijheid passend onderwijs We streven ernaar om zo goed mogelijk passend en thuisnabij onderwijs voor alle kinderen aan te bieden. We streven naar inclusiviteit door, waar het kan, diverse functies op het gebied van opvang, onderwijs, welzijn en jeugdzorg en in bredere zin het sociale domein samen te brengen’, zo is opgesteld in de onderwijsvisie. Voor de kinderen die extra ondersteuning en zorg nodig hebben, is een goede afweging in hoeverre er thuisnabij voldoende ondersteuning kan worden geboden via maatwerk. Maximale talentontwikkeling van ieder kind heeft prioriteit boven het maximaal thuisnabij onderwijs verzorgen. Dit kan ook om regionale afstemming vragen. De ontwikkeling naar meer thuisnabij passend onderwijs vraagt om doorontwikkeling van de huidige voorzieningenstructuur in het speciaal onderwijs in de gemeente Harderwijk. Recente ontwikkelingen laten zien dat speciaal onderwijs nodig is om hieraan invulling te kunnen blijven geven. Sterker nog, de leerlingenaantallen in het SBO groeien zelfs, wat volgens ons een sterke positie van dit type van onderwijs in Harderwijk onderbouwd. Binnen de scope van dit IHP hebben we te maken met één voorziening in het SBO, namelijk De Springplank. Passend onderwijs stelt aanvullende eisen aan de huisvesting in vergelijking tot regulier basisonderwijs.

Denk bijvoorbeeld aan de aanwezigheid van aanvullende ruimten voor behandelaars, ondersteuners en individuele begeleiding. Binnen het project van De Springplank hebben we aandacht voor de voorzieningenstructuur van dit type onderwijs en de samenwerking met andere (zorg)partners op het gebied van huisvesting.

Aantrekkelijke leer- en werkomgevingen Primair zijn schoolgebouwen voorzieningen waarin kinderen centraal staan. We streven met dit IHP zo goed mogelijk te kunnen sturen dat (toekomstige) onderwijsvoorzieningen zo goed mogelijk aansluiten bij de onderwijskundige visie van de school. Tegelijk herkennen we ook dat het voor scholen een groeiende uitdaging wordt om voldoende en 11

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

kwalitatief goed personeel te vinden en te houden. Door bij de ontwikkeling van (toekomstige) onderwijsvoorzieningen in Harderwijk en Hierden ook oog te hebben voor een aantrekkelijk werkklimaat, kan dit mogelijk een impuls zijn op dit vlak. Samenvattend wensen we als gemeente Harderwijk en schoolbesturen te sturen op onderwijsvoorzieningen die voor leerlingen en personeel een aantrekkelijke leer- en werkklimaten zijn: functioneel, veilig, gezond, comfortabel en passend bij de doelgroep waarvoor het bestemd is.

Gezonde schoolgebouwen De gemeente Harderwijk en de schoolbesturen hebben de ambitie om gezonde onderwijsvoorzieningen waarmaken. Het binnenklimaat in onderwijsvoorzieningen is de afgelopen periode, mede door COVID-19, steeds belangrijker geworden. Lessen in wintermaanden waarbij de leerlingen met jassen aan in de klas zitten om onderwijs te krijgen, waren noodzakelijk omdat het binnenklimaat in veel onderwijsvoorzieningen niet voldoet aan de huidige maatstaven. In de gemeente Harderwijk willen we zo snel mogelijk van deze situatie af. Om wat aan de situatie te veranderen is in 2020 door het ministerie van OCW de regeling voor het verbeteren van ventilatie in schoolgebouwen gepubliceerd. De Specifiek Uitkering Ventilatie in Scholen (SUVIS) beoogt vanuit het ministerie een financiële impuls te zijn voor gemeente en schoolbesturen om het binnenklimaat in schoolgebouwen aan te pakken. De regeling voorziet dat het ministerie maximaal 30% van de kosten vergoed. Gemeente en schoolbesturen staan aan de lat voor de overige 70%. De regeling heeft landelijk, en ook in de gemeente Harderwijk, nog niet de gewenste versnelling gehad. Afgestemd op de Harderwijkse situatie herken we twee redenen waarom de versnelling niet gelukt is: • De gemeente heeft niet eerder mogelijkheden gezien om de schoolbesturen financieel te ondersteunen in de SUVIS regeling.

Schoolbesturen waren zelf verantwoordelijk voor het investeren van de overige 70% van de kosten. Niet ieder schoolbestuur heeft evenveel financiële mogelijkheden. • SUVIS is in verschillende trances uitgerold. Schoolbesturen moesten, bij wijze van spreken, de investering op de plank hebben liggen om in aanmerking te komen. Schoolbesturen die het geld nog moesten organiseren waren (soms) te laat. * Alle scholen die vallen binnen de scope van dit IHP hebben geen gebruik gemaakt van de SUVISregeling. De gemeente Harderwijk vindt het belangrijk dat leerlingen in gezonde schoolgebouwen les kunnen krijgen. De gemeente wenst graag haar verantwoordelijkheid te nemen om te investeren in het op orde brengen van het binnenklimaat in schoolgebouwen zodat we als gemeente kunnen zeggen: in alle schoolgebouwen in Harderwijk en Hierden kunnen leerlingen in het (speciaal) basisonderwijs in een gezonde omgeving onderwijs volgen. Dit IHP voorziet in een regeling van de gemeente Harderwijk die daar invulling aan geeft.

Onderwijs en kinderopvang Een intensieve samenwerking tussen schoolbesturen en kinderopvangorganisaties zien we als een voorwaarde om de onderwijsvoorzieningen in de toekomst op verantwoorde wijze te kunnen blijven exploiteren. Aan het begrip ‘samenwerking’ kan op verschillende manieren invulling worden gegeven, zoals op het gebied van organisatie, aansturing, leerlijnen, faciliteiten en/of huisvesting. In de gemeente Harderwijk zijn de verschillende samenwerkingsvormen in onderwijsvoorzieningen teruggebracht tot drie definities. • • •

School Kindcentrum (KC) Integraal kindcentrum (IKC)

Enkel onderwijs in het gebouw. Naast onderwijs ook opvang in het gebouw. Onderwijs en opvang werken samen aan een doorlopende ontwikkellijn, daarnaast zijn er andere voorzieningen aanwezig die voor de wijk van essentiële betekenis kunnen zijn, gericht op kind en gezin. Denk aan welzijns- of zorgactiviteiten.

12

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Op dit moment lopen verkenningen vanuit het Rijk om kinderopvang een basisvoorziening te laten zijn vanaf 2025. Dat betekent dat kinderopvang voor het grootste deel gefinancierd zal worden vanuit de overheid. Op dit moment is dit nog geen vastgesteld beleid en is het niet duidelijk waar de taken en verantwoordelijkheden van de gemeente komen te liggen. Wanneer er duidelijkheid is op dit dossier en het van invloed is op de afspraken in dit IHP, dan maken de gemeente Harderwijk en de schoolbesturen nieuwe afspraken hierover.

Kindcentrum In alle wijken en voor alle scholen met een vernieuwingsopgave uit dit IHP, zijn kindcentra (in het vervolg: KC) de Harderwijkse uitwerking. We vinden het net zo belangrijk dat er onderwijs in een schoolgebouw is, als dat er kinderopvang1 aanwezig is. Binnen de mogelijkheden van dit IHP hebben de gemeente Harderwijk en de schoolbesturen afspraken gemaakt om op het gebied van huisvesting een impuls aan de samenwerking tussen onderwijs en kinderopvang te geven. Bij projecten, renovatie of vervangende nieuwbouw, is het mogelijk, om bij behoefte (aan te geven door het schoolbestuur) een groter gebouw te realiseren met ruimte voor kinderopvang. Als uitgangspunt gaan we ervan uit dat de behoefte ca. 10% (uitgedrukt in m2 bruto vloeroppervlak (bvo) van de gebouwoppervlakte is. Definitieve uitwerking over hoeveel m2 dit daadwerkelijk is en met welke partijen, vindt plaats in de projectvoorbereidingsfase (in latere hoofdstukken worden de fases uitgewerkt). Het uitgangspunt is dat het bouwen van een groter gebouw dat voor het geven van onderwijs noodzakelijk is, voor de gemeente kostenneutraal is.

De integrale kostprijs voor de onderliggende kapitaal- en eigenaarslasten (zoals verzekering, belastingen etc.) worden door de kinderopvangorganisatie vergoedt aan de juridisch eigenaar van het gebouw (de juridisch eigenaar kan de gemeente Harderwijk zijn, maar het kan ook een schoolbestuur zijn). De gemeente Harderwijk brengt vervolgens deze kosten in rekening bij de juridisch eigenaar van het gebouw.

Integraal kindcentrum Een integraal kindercentrum (in het vervolg: IKC) is een verbreding van het ‘gewone’ kindcentrum. Niet voor iedere wijk wordt het nodig geacht om een IKC te realiseren. Op grond van verschillende uitgevoerde sessies in het BOPOH worden IKC’s in de gemeente Harderwijk noodzakelijk geacht voor de volgende wijken: • •

De wijk Zeebuurt De wijk Wittehagen (= deel van de wijk Tweelingstad).

DOK19 De Brug

Voor het realiseren van IKC’s gaan we niet uit van blauwdrukken. Maatwerk dat afgestemd is op de specifieke behoefte uit de wijk zijn hiervoor de leidraad en krijgen in de projectfase vorm. Maatwerk is ook gewenst bij het bepalen van de maximale gebouwoppervlakte. Dit is sterk afhankelijk van de keuzes die worden gemaakt ten aanzien van welke functies er gehuisvest moeten worden.

Zorgvuldige besteding van de maatschappelijk euro Het vernieuwen van het scholenlandschap in de gemeente Harderwijk vraagt om een forse investering. De middelen zijn schaars en de stichtingskosten zijn de afgelopen jaren sterk gestegen. We moeten zorgvuldig met de beschikbare middelen omgaan. We realiseren ons tegelijk dat we de onderwijsvoorzieningen gaan vernieuwen voor toekomstige generaties. De gemeente Harderwijk en schoolbesturen streven er daarom ook naar om te investeren in toekomstbestendige en flexibel te gebruiken locaties.

We verstaan in dit IHP onder kinderopvang de volgende vormen: kinderdagverblijf (0-4 jaar), peuteropvang (2-4 jaar) en buitenschoolse opvang (4-12 jaar). 1

13

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

3. Het vertrekpunt: scholen

14

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Leerlingenaantal, de scholen en hun besturen In Harderwijk en Hierden stonden op 1 oktober 20222 circa 4.800 leerlingen ingeschreven voor het (speciaal) basisonderwijs. Het gaat om 22 scholen, die gehuisvest zijn in 27 gebouwen en worden aangestuurd door zeven verschillende schoolbesturen.

Figuur 1: Aantal leerlingen verdeeld naar schoolbestuur, op basis van de 1 oktobertelling 2022.

Figuur 2: Onderwijslandschap in Harderwijk en Hierden, augustus 2022.

Ontwikkeling van leerlingenaantallen Sinds het schooljaar 2010-2011 is het leerlingenaantal in de gemeente Harderwijk voor het (S)BO met bijna 13% gestegen als gevolg van een groeiend inwonersaantal. De groei van het aantal leerlingen heeft zich hiermee iets sterker ontwikkeld in verhouding tot de groei van het aantal inwoners. Relatief veel jonge kinderen tussen 4-12 jaar zijn in de gemeente Harderwijk geboren of komen te wonen. Een groot deel van de toename is te verklaren door de ontwikkeling van de woonwijken Drielanden en Waterfront.

2 De 1-oktobertelling 2021 wordt gebruikt als maatstaf om te bepalen hoeveel leerlingen een school in

het basisonderwijs heeft. Het aantal leerlingen is bepalend voor de hoogte van het bedrag dat scholen vanuit het Rijk krijgen. 15

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Figuur 3: Ontwikkeling van het aantal (S)BO-leerlingen in de gemeente Harderwijk, afgezet tegen de groei van het inwonersaantal. * Bron: allecijfers.nl/gemeente/harderwijk. Geraadpleegd op 2 augustus 2022 ** Bron: https://duo.nl/open_onderwijsdata/primair-onderwijs/aantal-leerlingen/leerlingen-gemeente-postcodeleeftijd.jsp. Geraadpleegd op 2 augustus 2022

Volgens de leerlingenprognose stabiliseert de leerlingenontwikkeling tot 2041 zich. Dit lijkt in eerste instantie tegenstrijdig omdat er nog steeds woningbouwontwikkeling is, met name in Waterfront en Drielanden. Aan de andere kant hebben we te maken met de (landelijke) tendensen van vergrijzing (daling van het aandeel kinderen per huishouding) en eenouder gezinnen (meer woningen zijn nodig om hetzelfde aantal mensen te kunnen huisvesten). Wanneer we het totaal ontrafelen zie we bij de leerlingen in het regulier basisonderwijs zelfs een lichte daling. Daar staat tegenover en sterkere groei voor leerlingen in het speciaal basisonderwijs. Gezamenlijk maakt dat we er vanuit gaan dat we te maken hebben met een vervangingsopgave in het scholenlandschap i.p.v. een groei- of krimpscenario. Of de leerlingenprognoses uitkomen is in belangrijke mate afhankelijk van de woningbouwplannen. Nieuwe besluiten tot aanpassing van de woningbouwontwikkeling, kan direct van invloed zijn op de prognoses. Voor dit IHP gaan we uit van de volgende ontwikkeling.

Figuur 4: Leerlingenprognose gemeente Harderwijk op basis van cijfers PRONEXUS BV, september 2021.

Schoolgrootte In Nederland is een gemiddelde school 220 leerlingen groot. In de gemeente Harderwijk zijn zes scholen groter dan dit landelijk gemiddelde. In de gemeente Harderwijk is één relatief kleine school met minder dan 100 leerlingen. Deze school, Al Islaah, is een school in ontwikkeling waarvan we het potentieel zien dat de school zich ontwikkelt tot een school met meer leerlingen dan het huidig aantal leerlingen.

16

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Figuur 5: Aantal scholen naar schoolgrootte, peildatum 1 oktober 2022.

Opheffingsnorm De opheffingsnorm voor basisscholen in de gemeente Harderwijk is 152 leerlingen. Daalt het aantal leerlingen van een zelfstandige school onder de opheffingsnorm, en is dit voor drie achtereenvolgende jaren het geval, dan stopt in principe de bekostiging van de betreffende school (Art. 153 lid 1 Wet op het primair onderwijs (in het vervolg: WPO)). Op basis van de informatie uit Figuur 5 kan worden geconcludeerd dat vijf scholen onder de opheffingsnorm zitten en de bekostiging in gevaar komt. Voor drie scholen is dit niet het geval. Er zijn namelijk een aantal uitzonderingsregels waarvan gebruik gemaakt kan worden. Het administratief samenvoegen van scholen is daar een voorbeeld van. Omdat het voortbestaan van deze scholen geen aanleiding van zorg is, is er voor gekozen om deze scholen niet bij naam te noemen. Twee scholen vragen wel om specifieke aandacht. Het gaat hierbij om basisschool De Vlieger en OBS De Bogen. De Vlieger is voorziet voornamelijk in het verzorgen van basisonderwijs voor nieuwkomers. Het gaat hierbij om een voorziening dat een sterke relatie heeft met de aanwezigheid van het AZC in Harderwijk. Vandaag de dag voorziet De Vlieger ook een belangrijke rol in het aanbieden van basisonderwijs aan (Oekraïense) vluchtelingen. Het is nog niet duidelijk wat het op termijn sluiten van AZC gaat betekenen voor het voortbestaan van deze school.

De gemeente Harderwijk en het schoolbestuur Proo verwachten pas vanaf het jaar 2025 inzichten kunnen ontstaan over de toekomst van deze school. OBS De Bogen heeft de afgelopen jaren te maken gehad met een sterke leerlingendaling. De gemeente Harderwijk, het schoolbestuur Proo en de andere schoolbesturen hebben geconcludeerd dat de teruglopende aantallen een samenstel is van verschillende oorzaken die van invloed zijn. In de onderwijsvisie hebben we vastgesteld dat de gemeente Harderwijk en de schoolbesturen openbaar onderwijs belangrijk vinden. Er is daarom samen gezocht naar een integrale oplossing voor het behouden van openbaar onderwijs in Drielanden. In het hoofdstuk over de vernieuwingsopgave is uitgewerkt op welke manier huisvesting, georganiseerd vanuit dit IHP, een impuls kan geven.

Leeftijd van de schoolgebouwen In 2014 is KBS Wolderweide gebouwd. Afgezien van investeringen in het V(S)O, is dit de laatste nieuwbouw van het (S)BO in de gemeente Harderwijk geweest.

17

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Figuur 6: Aantal scholen naar leeftijd schoolgebouwen, peildatum 2022. Zeventien van de in totaal zevenentwintig schoolgebouwen zijn de grens van veertig jaar of ouder gepasseerd. Twee schoolgebouwen van deze zeventien schoolgebouwen hebben een oorspronkelijk bouwjaar van meer dan veertig jaar geleden, maar zijn in de achterliggende periode uitgebreid met een recenter bouwdeel. Harderwijk heeft veel schoolgebouwen uit de jaren ‘60 en ‘70. De manier van lesgeven was toen anders dan vandaag. Oudere schoolgebouwen ondersteunen tegenwoordig onvoldoende het moderne onderwijs van vandaag de dag. Ook weten we dat oudere schoolgebouwen vaak een slechter binnenklimaat hebben, terwijl leerlingen en personeel dagelijks veel uren in deze gebouwen doorbrengen. Ook het aspect duurzaamheid wordt steeds belangrijker. Duurzame, energieneutrale en gezonde gebouwen dragen bij aan het klimaatakkoord, de ambities (gemeentelijke) op dit vlak en de belevingswereld van de huidige generatie kinderen, maar dragen vaak ook bij aan een gezonde financiële exploitatie voor het schoolbestuur. Het zijn allemaal argumenten voor de in dit IHP omschreven uitvoeringsagenda.

Ruimtesaldo Op basis van de verordening is beschreven hoe de capaciteit van schoolgebouwen wordt berekend. Dit wordt de normbehoefte genoemd. In de gemeente Harderwijk is er sprake van iets meer dan 2.500 m2 normatieve leegstand in het scholenlandschap. Dit is de volgende rekensom. De totale capaciteit minus de normbehoefte (op basis van leerlingenaantallen) plus het gebruik van ruimten in schoolgebouwen die met instemming van de gemeente worden verhuurd aan partijen zoals kinderopvang. De ruimten die niet met instemming van de gemeente Harderwijk zijn toegewezen, noemen we leegstand.

18

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Figuur 7: Weergave capaciteit, normbehoefte, verhuur en leegstand. (bron: gemeentelijke registratie lokalenverdeling 2022-2023) Leegstand – of overcapaciteit – hoeft om bepaalde redenen geen feitelijke leegstand te zijn of zelfs ongewenst te zijn. Redenen kunnen zijn: • De normbehoefte is sober bepaald. Modern onderwijs vraagt vaak om meer beschikbare ruimten, zoals voor kleine groepen, techniek of individuele begeleiding. Dit is de reden dat een school zelf vaak geen leegstand ervaart, omdat zij deze ruimten inzet voor onderwijsdoeleinden. • Er kan sprake zijn van een inefficiënt ontworpen gebouw. Er zijn gebouwen met veel gangruimte. Dit beperkt de voor het onderwijs bruikbare oppervlakte (bruto – netto verhouding van een gebouw). • Op steeds meer scholen is sprake van medegebruik door onderwijs aanvullende functies, zoals kinderopvang, logopedie, etc. Het medegebruik dat bij de gemeente bekend is bedraagt ca. 4.500 m2. Iets meer dan 2.500 m2 is geregistreerd als normatieve leegstand, terwijl het feitelijk gebruik anders kan zijn. Het juist registreren van het gebruik in de schoolgebouwen vraagt om een nadere afstemming tussen gemeente en schoolbesturen.

Dekkend scholenlandschap We vinden het belangrijk dat onze scholen middenin de samenleving staan. Binnen een afzienbare afstand van ieder kind vinden we het belangrijk dat er tenminste één school aanwezig is.

Figuur 8: Afstanden tot inwoners.

19

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Voor iedere basisschool in de gemeente Harderwijk is een afstandscirkel getrokken van 1 kilometer hemelsbreed. Op grond van de blauwe afstandscirkels in Figuur 8 kan worden afgeleid dat, over het algemeen, de basisscholen goed verspreid zijn. Inwoners van Hierden, het buitengebied en natuurlijk het industrieterrein hebben soms te maken met een langere reisafstand. Dit is verklaarbaar: a. op het industrieterrein wonen (bijna) geen mensen en b. in landelijke gebieden zijn afstanden naar voorzieningen doorgaans groter. Omdat de afstanden nog relatief klein zijn wordt dit niet als een probleem gezien. We zien ook dat veel cirkels elkaar overlappen. Veel inwoners hebben op korte afstand tot hun woning vaak een keuze tussen meerdere scholen. In de praktijk is de keuze waarschijnlijk nog groter door de aanwezigheid van scholen in de buurtgemeenten. De oranje afstandscirkel in Figuur 8 is die van De Springplank. Vanuit het specialistisch onderwijs is het verzorgingsgebied van dit type onderwijs groter. De afstandscirkel is in dit model bepaald op 10 km. Het kan zijn dat de reisbereidheid nog groter is.

Woningbouwontwikkelingen De druk op woningmarkt is hoog. Ook binnen de gemeente Harderwijk zijn initiatieven om de woningbouwontwikkeling een impuls te geven. De ontwikkelingen op dit vlak hebben vaak directe gevolgen op de leerlingaantallen van scholen.

20

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

4. Het vertrekpunt: bewegingsonderwijs

21

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Bewegingsonderwijs en haar voorzieningen Lokalen voor bewegingsonderwijs worden door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aangemerkt als een onderwijsvoorzienig. Bekostiging voor de realisatie en instandhouding van deze voorzieningen verloopt via de onderwijsmiddelen. In de meeste gemeenten, en ook zo in de gemeente Harderwijk, zijn gymzalen, sportzalen en sporthallen voornamelijk bedoeld om te dienen als lokalen voor het bewegingsonderwijs (afgezien van de voorzieningen die in eigendom zijn bij marktpartijen). Veel lokalen worden na schooltijd ook gebruikt voor andere sporten en door verenigingen. Voorzieningen, zoals De Sypel, sporthal De Bogen en sportzaal Stadsweiden zijn breder van opzet. Hierdoor kunnen er meer sporten plaatsvinden dan alleen als een lokaal voor het bewegingsonderwijs.

Verantwoordelijkheid gemeente De gemeente Harderwijk heeft een zorgplicht voor de bekostiging van voldoende geschikte lokalen voor het bewegingsonderwijs. Er zijn grofweg drie mogelijkheden voor de gemeente om aan deze verplichting te voldoen: • De gemeente is eigenaar. Bekostigt, richt in, beheert en exploiteert. Verhuur voor het avondgebruik loopt via de gemeente Harderwijk, team Sport (accommodaties). • Het schoolbestuur is juridisch eigenaar van een gymzaal. De gemeente bekostigt de voorziening en eerste inrichting. Draagt het juridisch eigendom over aan een schoolbestuur. Het schoolbestuur beheert en exploiteert de voorzieningen. In de gemeente Hardewijk is dit alleen van toepassing voor De Springplank. • De gemeente huurt lokalen bij marktpartijen. In de gemeente Harderwijk is dit Sportzaal Hierden De Rummels.

Figuur 9: Overzicht van voorzieningen binnensport voor bewegingsonderwijs.

Spreiding Het is wenselijk dat de gymaccommodatie (gymzaal / sportzaal / sporthal) zo dicht mogelijk bij de scholen aanwezig is, om in ieder geval de volgende twee redenen: • Het is veiliger (minder deelname met grote groepen aan het verkeer). • Er gaat zo min mogelijk onderwijstijd verloren doordat de reisafstand klein is. Volgens de afspraken uit de verordening is de maximale afstand van een school tot een lokaal voor bewegingsonderwijs maximaal 1 kilometer. Wanneer het niet lukt om binnen deze afstand een lokaal 22

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

voor het bewegingsonderwijs te realiseren, heeft deze school recht op busvervoer. De bekostiging verloopt via de gemeente. In aanvulling op de inhoudelijke argumenten, kan het voor de gemeente ook financieel aantrekkelijk zijn om een gymaccommodatie binnen één kilometer van de school te hebben.

Figuur 10: Afstandsanalyse bewegingsonderwijs tot scholen. Een cirkel is 1 km in radius van een school. Binnen 1 kilometer van een school in Harderwijk/Hierden bevinden zich één of meerdere lokalen voor het bewegingsonderwijs. Geen enkele school heeft op basis van de afstandsbepalingen uit de verordening dan ook formeel recht op busvervoer. In de praktijk zijn er toch uitdagingen de gymbehoefte van de verschillende scholen evenredig te verdelen over de capaciteit van het bewegingsonderwijs binnen de één kilometer. Stadsweiden is hierin een wijk met uitdagingen. In deze wijk staan relatief veel scholen, wat ervoor zorgt dat de druk op de lokalen voor het bewegingsonderwijs groter is dan in andere wijken. Ook andere elementen, zoals het oversteken van drukke autowegen of spoorlijnen kunnen van invloed zijn op het gebruik van gymzalen voor het bewegingsonderwijs. We zien het als een aanbeveling dat lokalen voor bewegingsonderwijs waarvan het speciaal onderwijs gebruik maakt, zoveel mogelijk direct verbonden is aan/met het schoolgebouw (SBO De Springplank). Deze school heeft in de huidige situatie een eigen gymzaal. In de toekomstige situatie vinden wij dit ook wenselijk.

Leeftijd en kwaliteit van de voorzieningen De Sypel 3 wordt op dit moment gebouwd als uitbreiding op De Sypel 1 en De Sypel 2. De Sypel 3 wordt gebouwd vanwege een toenemende capaciteitsbehoefte vanuit de sportverenigingen. Er is dus geen sprake van een vervangingsopgave vanwege functionele veroudering van huidige voorziening of vanuit capaciteitsbehoefte voor het bewegingsonderwijs.

23

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Figuur 11: Leeftijd voorzieningen binnensport naar aantal. In de gemeente Harderwijk zijn zeven van de negen3 voorzieningen voor het bewegingsonderwijs de grens van veertig jaar of ouder gepasseerd. Op basis van het bouwjaar van de voorziening, als indicator, zien we eveneens een grote opgave voor de gemeente om te voorzien in lokalen voor het bewegingsonderwijs die voldoen aan de eisen die van vandaag de dag aan dergelijke voorzieningen worden gesteld. Vanuit de afdeling Vastgoed van de gemeente Harderwijk zijn al diverse opgave voor renovatie en verduurzaming van deze voorzieningen in kaart gebracht. De renovatieopgaven en plannen voor de verduurzaming van de gymzalen, sportzaal en sporthallen van de afdeling Vastgoed, worden zoveel mogelijk gekoppeld aan de vernieuwingsopgave van dit IHP. Zodoende proberen we desinvesteringen te voorkomen.

3 Gymzaal De Rumels in Hierden is niet opgenomen in dit overzicht. De gemeente Harderwijk is namelijk

geen eigenaar van deze voorziening. De gymzaal wordt door de gemeente gehuurd om invulling te geven aan het bewegingsonderwijs van scholen in de wijk Frankrijk en Hierden. 24

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Samenvatting vertrekpunten scholen en bewegingsonderwijs op een rij Sterke kanten in onderwijshuisvesting

Nabijheid van scholen voor iedere leerling

Voldoende onderwijskundige capaciteit

Voldoende keuzevrijheid van onderwijs in nabijheid

Punten van aandacht in onderwijshuisvesting

Grotendeels verouderd scholenbestand

Grotendeels verouderde gym-voorzieningen

25

Vaak weinig ruimte voor ontwikkeling (I)KC

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

5. Vernieuwingsopgave

26

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Wettelijke zorgplicht De gemeente Harderwijk heeft een wettelijke zorgplicht voor schoolgebouwen en lokalen voor het bewegingsonderwijs wanneer er sprake is van een algehele veroudering van het gebouw. Het moet gaan om een onomkeerbaar verouderingsproces dat niet is veroorzaakt door achterstallig onderhoud. Maar hoe krijgen we grip op deze opgave? Boekhoudkundig schrijft de gemeente Harderwijk gebouwen financieel af in veertig jaar. Dit betekent niet dat een schoolgebouw automatisch na veertig jaar direct in aanmerking komt voor vernieuwing. De levensduur van een gebouw hebben we wel als indicator gebruikt om inzicht te krijgen in de vernieuwingsopgave in de onderwijsportefeuille.

Figuur 12: Zorgplicht in kaart voor schoolgebouwen.

Prioritering van de opgaven (kwalitatief) De gemeente en de schoolbesturen hebben gezamenlijk geconcludeerd dat er een (grote) vernieuwingsopgave in de onderwijshuisvestingsportefeuille zit. Om te bepalen welke gebouwen als eerste aan de beurt zijn om te worden vernieuwd, zijn alle schoolgebouwen beoordeeld op vier indicatoren: bouwjaar, binnenklimaat, duurzaamheid en staat van onderhoud. We hebben ingestoken om de volgorde van de vervangingsopgave vanuit de schoolgebouwen te bepalen en niet vanuit de lokalen voor het bewegingsonderwijs. In de schoolgebouwen brengen de leerlingen namelijk de meeste n tijd door. De lokalen voor het bewegingsonderwijs staan (vaak) in dezelfde wijken als de schoolgebouwen en hebben vaak overeenkomende bouwjaren als de schoolgebouwen. Een parallel tussen beide voorzieningen is op basis van deze indicatoren herkenbaar. Bij het vernieuwen van de schoolgebouwen wordt integraal gekeken naar de opgave die noodzakelijk is voor de nabij gelegen gymvoorziening. De vernieuwingsopgave van het schoolgebouw is hiermee het leidende principe. Op deze manier ontstaat een wijkgerichte aanpak waar schoolgebouwen en gymvoorzieningen gelijktijdig worden aangepakt. De set van indicatoren hebben gezamenlijk geleid tot kwalitatieve beoordelingscriteria om te bepalen welke schoolgebouwen als eerste aan de buurt zijn.

27

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Bouwjaar

Binnenklimaat

Duurzaamheid

Staat van onderhoud

Op basis van de bij de gemeente bekend zijnde bouwjaar

Op basis van aanwezigheid: - Wel/geen mechanische ventilatie - Wel/geen natuurlijke aan-/afvoer

Op basis van het energielabel van het schoolgebouw

Op basis van NEN 2667 conditiemeting

Figuur 13: Set van beoordelingsindicatoren om de schoolgebouwen te prioriteren in kwaliteit.

Huisvestingsvragen met bijzondere aandacht Aanvullend op de gebouwkwaliteit (de vier indicatoren), kunnen er andere redenen zijn om een schoolgebouw eerder te vernieuwen dan op basis van kwaliteit. We hebben dat ‘gebouwen met bijzondere aandacht’ genoemd. Het zijn schoolgebouwen die een urgente huisvestingsvraag hebben, maar die op basis van de kwalitatieve indicatoren onvoldoende (h)erkend worden. Ze worden op basis van deze indicatoren niet hoog genoeg geprioriteerd. In de gemeente Harderwijk onderkennen we er drie: 1.

De Springplank

De huidige locatie van de Springplank aan het Kruithuis ligt in een gebied waar gewerkt wordt aan planvorming voor stedenbouwkundige ontwikkelingen. Het is op dit moment nog niet duidelijk in hoeverre het (stedenbouwkundig) haalbaar is om deze school op de huidige locatie te laten voortbestaan. In het proces van herstructurering en gebiedsontwikkeling aldaar, is deze opgave als belangrijkste opgave voor de korte termijn geprioriteerd om de locatiekeuze voor de toekomst te kunnen maken.

2.

OBS De Bogen

Openbare basisschool in Drielanden met teruglopende leerlingenaantallen. Om het openbaar onderwijs (in deze wijk) een impuls te geven is een integrale aanpak uitgewerkt. Eén bouwsteen hiervan is een impuls aan huisvesting door nieuwbouw.

3.

AZS De Vlieger

Een school die ter dienste staat van het AZC. Op het moment dat het AZC sluit, sluit naar verwachting deze voorziening en valt het gebouw terug in eigendom aan de gemeente. Vooralsnog is er geen opgave voor onderwijshuisvesting op deze kavel. Op locatie zit tegelijkertijd de vraag gekoppeld in hoeverre de gymvoorziening bij het wegvallen van de schoolfunctie op deze locatie kan blijven.

28

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Uitvoeringsagenda Het samenbrengen van beoordelingscriteria en de huisvestingsvragen met bijzondere aandacht, vormen samen de uitvoeringsagenda. De uitvoeringsagenda toont de schoolgebouwen in volgorde van urgentie. In bijlage 3 is de volledige uitvoeringsagenda toegevoegd.

Figuur 14: Uitvoeringsagenda op basis van urgentie * De wijkgerichte benadering en lokalen voor het bewegingsonderwijs zijn hierin nog niet opgenomen. .

29

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

6. Hoe geven we uitvoering aan de vernieuwingsprojecten?

30

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

Hoe geven we uitvoering aan de projecten? Iedere opgave/project wordt via een uniforme procesaanpak uitgevoerd. We willen een herkenbaar proces ontwikkelen dat passend is bij de opgave en passend is voor de situatie van de gemeente Harderwijk. De gemeente ziet een belangrijke regisserende rol voor haar weggelegd in de eerste drie fasen van het proces. Dit gaat van het maken van een locatiekeuze tot en met de projectvoorbereidingsfase. In deze drie fasen wil de gemeente Harderwijk in nauwe samenwerking met schoolbesturen en betrokkenheid van inwoners en andere stakeholders richting geven aan huisvestingsvragen binnen onderwijshuisvesting volgens de uitvoeringsagenda. Ieder proces doorloopt de volgende zes fasen. Fase 1: Locatiekeuze. Op basis van de uitvoeringsagenda weten we met welke schoolgebouwen we aan de slag gaan en in welke volgorde. We gaan op voorhand geen schoolgebouwen 1-op-1 vervangen op de huidige locatie en in dezelfde samenstelling. In deze fase wordt beoordeeld of de schoolgebouwen op logische plekken staan. De keuze valt zoveel mogelijk binnen dit IHP, vanuit een toetsing aan de in de Omgevingsvisie gestelde kaders (vaststelling in 2023) op basis van stedenbouwkundige inpassing, verkeer(sveiligheid) en benodigde onderwijskundige capaciteit in een wijk. Het kan zijn dat er op de gewenste locatie een ander schoolgebouw of gymzaal aanwezig is.

We werken vanuit een wijkgerichte opgave en sluiten daarom onze ogen niet voor deze gebouwen en we moeten voor deze gebouwen ook oplossingen vinden. We noemen dit een wijkgerichte opgave. We zien een wijkgerichte opgave als afgerond wanneer er een oplossing gevonden is voor het schoolgebouw dat de aanleiding is geweest van de wijkgerichte opgave. Dus het schoolgebouw dat is benoemd in de uitvoeringsagenda. Het kan dus zijn dat het nodig is om eerst andere gebouwen te verplaatsen, voordat er uitvoering aan de agenda gegeven kan worden. De gemeente Harderwijk heeft een duidelijke en tevens zware rol bij het bepalen van de beoogde locatie van de nieuwe school. De zorgplicht voor het beschikbaar stellen van huisvesting geldt ook voor het beschikbaar stellen van grond. In overleg met het schoolbestuur worden de kaders en uitgangspunten geformuleerd voor het locatieonderzoek. De gemeente Harderwijk richt zich hierbij in de basis op de ruimtelijke aspecten zoals: inventarisatie mogelijke locaties, verkeerssituatie, spreiding in de wijk/stad, veiligheid m.b.t. tankstations et cetera en het onderzoek van mogelijke herontwikkelingsopbrengsten. Het schoolbestuur richt zich hierbij op onderwijskundige zaken zoals het in beeld brengen van de herkomst van leerlingen, situering school op locatie, voedingsgebied van de school et cetera.

Besluitvorming over de locatiekeuze gebeurt zoveel mogelijk bij het vaststellen van dit IHP door de gemeenteraad. Fase 2: Kavelpaspoort. Hoe de locatie ingevuld (stedenbouwkundig) ingevuld kan worden krijgt vorm in deze fase. Uit analyses blijkt namelijk dat veel schoolgebouwen in de gemeente Harderwijk ‘traditionele’ schoolgebouwen zijn van één bouwlaag hoog. De gebouwen hebben hierdoor relatief grote voetafdrukken en staan daardoor ook nog eens op relatief grote kavels. Er wordt uitgewerkt wat de ruimtelijke uitgangspunten zijn om de opnieuw kavel in te vullen. Ontstaan er kansen wanneer onderwijs, vanuit moderne ontwerpprincipes terugkeert op de locatie. Bijvoorbeeld door de bruto-/nettoverhouding van een schoolgebouw te optimaliseren of door het ontwikkelen van gebouwen met meerdere bouwlagen? Ontstaan er dan kansen voor het toevoegen van functies, zoals bijvoorbeeld woningbouw, maar ruimtelijke aspecten vanuit duurzaamheidsthema’s worden in deze fase nadrukkelijk betrokken. Een onderdeel van deze fase kan ook zijn het organiseren van een inloopvond(en) voor de wijk waarin de gemeente Harderwijk en schoolbesturen de integrale opgave aan inwoners en andere stakeholders ter toetsing en aanvulling voorleggen. Het is nog niet definitief bekend wie invulling geeft aan het bouwheerschap.

Het is in het begin van deze fase ook nog niet geheel duidelijk hoe de beoogde ontwikkeling daadwerkelijk vormt krijg. Dit kan vragen oproepen bij de wijk over bijvoorbeeld: de omliggende infrastructuur, verkeersbewegingen, 31

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

sociale veiligheid, openbaar terrein et cetera. Dergelijke vragen zijn doorgaans niet te beantwoorden door een schoolbestuur. Om deze reden voorziet de gemeente Harderwijk voor zichzelf en grote rol en verantwoordelijkheid in de communicatie over de beoogde ontwikkeling naar de inwoners uit de wijk. Indien mogelijk wordt er zoveel mogelijk opgetrokken met de schoolbesturen. Fase 3: Projectvoorbereiding. Projecten worden steeds concreter. In deze fase worden afspraken gemaakt. Het gaat om afspraken op gebouwniveau, over functies, geld en de organisatie. Het gebouw & terrein: We maken afspraken over het aantal leerlingen waarvoor er ontwikkeld wordt en over de duurzaamheidsambities (energie, klimaatadaptief, circulair en natuur inclusief) die het beste passen binnen het project. We creëren duidelijkheid over de eigendomspositie van het gebouw na oplevering en maken afspraken over de inrichting voor het (openbaar) terrein. Functies: Naast onderwijs, wordt er in dit thema uitgewerkt welke functies aanvullend op het onderwijs nog meer gehuisvest moeten worden. We hebben afgesproken dat iedere ‘nieuwe’ school een kindcentrum kan worden. Bij een kindcentrum is er in eerste instantie alleen sprake van kinderopvang in het gebouw. Bij een IKC-ontwikkeling is een bredere afweging nodig.

Naast onderwijs en kinderopvang, speelt de vraag welke functies zijn er nog meer gewenst in het gebouw. We maken concrete afspraken met onze samenwerkingswerkingspartner(s) voor het project en leggen dit zoveel mogelijk vast in overeenkomsten (intentie- samenwerkings- dan wel ontwikkelovereenkomsten). Een voorbeeld hiervan is een intentieovereenkomst bij verhuur met de beoogde huurder. De intentieovereenkomst bevat een bepaling voor een go/no-go moment. Financiën: Er worden afspraken gemaakt over het bouwbudget en wat wordt betaald door de gemeente en wat kunnen/mogen schoolbesturen bijdragen. We maken binnen dit thema al afspraken over taken en verantwoordelijkheden binnen het proces van rekening en verantwoordelijkheid en we werken scenario’s uit die gaan over potentiële ontwikkelrisico’s zoals budgetoverschrijding en planning. We maken ook nu al afspraken over het beoogd exploitatiemodel, geven invulling aan mogelijke herontwikkelingsopbrengsten en geven richting aan de te kiezen aanbestedingsstrategie. Tot slot geven we een eerste aanzet voor het uitwerken van het bouwplan (projectplan en investeringskostenbegroting).

Organisatie: Vanuit de onderwijswetgeving (WPO) is een schoolbestuur als bouwheer verantwoordelijk voor het tot stand brengen van het schoolgebouwen met daartoe door de gemeente beschikbaar te stellen gelden, tenzij het schoolbestuur met het college van B&W overeenkomt dat de gemeente deze voorziening zelf tot stand brengt. Moverende redenen kunnen hieraan ten grondslag liggen, zoals ervaring, kennis & kunde, maar ook wanneer er een voorziening wordt gebouwd dat bestemd is voor meerdere functies dan alleen voor het onderwijs, kunnen aanleiding zijn om toch de gemeente in de rol van bouwheer te zetten. De bouwheer is in de basis verantwoordelijk voor de uitvoering geven aan de fasen 3 t/m 5. De bouwheer bezit rechtspersoonlijkheid en heeft de bevoegdheid om ‘in naam van het project’ zelfstandig beslissingen te nemen en contracten aan te gaan. De bouwheer is opdrachtgever van het project. Wanneer meerdere partijen betrokken zijn bij een project dient één partij het bouwheerschap in te vullen, al dan niet vanuit een daartoe ingesteld orgaan en mandaat. Een bouwheer moet opereren binnen wettelijke kaders. Zo dient de bouwheer te voldoen aan het bouwbesluit en is zij gehouden aan planologische procedures en procedures voor de omgevings- en gebruiksvergunning.

De gemeente Harderwijk hoeft niet per sé invulling te geven aan het bouwheerschap bij projecten waar onderwijs en opvang wordt gerealiseerd. Voor project waarbij ook een gymvoorziening wordt gerealiseerd, heeft de gemeente Harderwijk wel een voorkeur om bouwheer te zijn. Fase 4: PvE &Ontwerp: De huidige situatie van onderwijs in gebouwen is historisch gegroeid en we weten soms niet beter dan dat een schoolgebouw uit klaslokalen bestaat om les in te geven. Echter, het gebruik van het (traditionele) klaslokaal, en de school op zich, verandert door de vervagende 32

IHP gemeente Harderwijk: “Wij vormen onze gebouwen, daarna vormen zij ons”

grenzen tussen onderwijs, kinderopvang, andere functies en nieuwe onderwijsconcepten. Onderwijs tegenwoordig wordt op een andere manier georganiseerd en meer gedifferentieerd aangeboden. Hierdoor is er meer dan voorheen behoefte aan een grotere diversiteit van plekken in een schoolgebouw. De centrale vraag is: welke omgeving past daar het beste bij en welke plekken faciliteren het onderwijsproces zo goed mogelijk? Met het bovenstaande in ons achterhoofd wordt in deze fase een programma uitgewerkt tot: • Schetsontwerp. • Voorlopig ontwerp. • Definitief ontwerp. • Opstellen bestek. Wanneer de gemeente Harderwijk geen bouwheer is, voorziet de gemeente voor zichzelf een kaderstellende en toetsende rol. Onafhankelijk van de gekozen aanbestedingsvorm, wil de gemeente ter afronding van het schetsontwerp (SO), voorlopig ontwerp (VO) en definitief ontwerp (DO) het ontwerp controleren op kaders die zijn afgesproken in de projectvoorbereidingsfase en op en financiën. Op deze manier wenst de gemeente vroegtijdig in de ontwerpfase grip op de situatie als het gaat om de investeringskosten in relatie tot het beschikbar budget en de kwaliteit. In aanvulling op het kwaliteitsniveau en de financiën toetst de gemeente het ontwerp ook aan een demarcatielijst. In deze lijst wordt een opsplitsing gemaakt tussen wat onder het gebouw, dus stichtingskosten valt, en wat onder inrichting valt.