Bijlage 1 Beleidsuitwerking Natuur en Groen 2024

Am

Ge op base bewinbreenrd one g rs

Beleidsuitwerking Natuur en Groen - 31

4. Stadsdennen & Wittenhagen

LEGENDA Vergroen versteende pleinen in wijkcentrum

Bebouwd gebied - Bomen en blad, dragers van de wijk

Vergroen openbaar straatprofiel met 1000 bomen/ heesters

KO E R S VO O R N AT U U R & G R O E N Motto: Bomen en blad, de dragers van de wijk Dit gebied zat van oorsprong barstensvol van de houtwallen, bosjes en akkers; een echt kampenlandschap aan de Veluwerand. Ent de wijken op deze historie, zodat de wijken beter passen in de ‘gelaagdheid’ van Harderwijk. Ga door op de reeds ingeslagen weg zoals te zien bij de Annie Salomonslaan en laat Stadsdennen recht doen aan haar naam! Plant nog meer dennen (en inheemse berken, krentenboompjes, etc.) als stedelijke pioniers losjes vanaf de Vondellaan naar het zuiden. Zet ‘hout’ op de pleinen: Pons in het ‘asfalt dienblad’ van winkelcentrum Stadsdennen 100 gaten voor deze pioniersbomen. Platanen en andere exoten met lage ecologische waarden kunnen vervangen worden tenzij ze een belangrijke bijdrage leveren tegen hittestress of een monumentale status hebben. Zet in op de woonstraten! Maak nieuwe, groenere straatprofielen die de hoeveelheid bestrating verminderen zodat er meer ruimte is voor (kleine) bomen. Investeer bij het vervangen en plaatsen van nieuwe bomen in ondergrondse voorzieningen. Geef de boom ruimte! Zowel boven als ondergronds. Zet in op Noord-Zuid verbindingen en werk hier juist met forse bomen die flink groot worden. Laat bomen oud worden, ook ten behoeve van de boommarter die graag dekking zoekt.

Werk aan ecologische beheer van parkstroken waarin ruimte is voor meer gelaagdheid, laat blad liggen voor de egel en vorm delen van de parkstroken om tot een meer diverse kruidenrijke mix die refereert naar de voormalige akkers.

Plantwijzer

2

Natuurvriendelijk beheer rond grote parkstroken

3

4

Zet in op NoordZuid verbinding

Stadsdennen

3

1

De Wittehagen

3

2 1. natuurlijk systeem leidend: dekzandrug 2. bouw voort op cultuurhist. landschap: essenlandschap 3. bescherm natuurgebieden: nv.t. 4. verbindende structuren: radialen 5. fijnmazig netwerk: straten en parken 6. beleefbare randen&routes: spoorzone, N302 7. 1000 speldenprikken: groene erfafscheiding, bladeren, takken 8. ontwikkel natuurwaarde: groene schuilplekken (bladeren, mossen)

K A R A K T E R I S T I E K - 6 0 E R JA R E N W I J K M E T EEN HELDERE EN STRAKKE OPZET De wijk is aangelegd in de periode van 1960 tot 1970 op een lappendeken van akkers en houtwallen. Het is een ruim opgezette wijk, met hoogbouw langs de Alberdingk Thijmlaan en de Rhijnvis-Feith-laan; voor het overige deel bestaat de wijk uit laagbouw. Het rechthoekige wegenpatroon is over het historische wegenpatroon heen gelegd; alleen de JP Heyelaan en de Herman de Manstraat zijn relicten van het historische wegenstelsel. Hoewel het grootste gedeelte van de wijk bestaat uit rijtjeswoningen met kleine voor- en achtertuinen is er ook ruimte voor groen. De waterpartij langs de Couperuslaan en het Vondelpark vormen samen met de groonstrook Wittehagen de grote groene aders die structuurbepalend zijn voor deze wijken. Daarnaast zijn er kleine parkjes te vinden bijvoorbeeld langs het Vondelpad en de Anne Franklaan en is door de hele wijk stadsgroen te vinden in de vorm van aangeplante struiken en bomen. Het meeste groen is echter te vinden in de tuinen van de bewoners van Stadsdennen. Buiten het groen is er ook water te vinden in de wijk Stadsdennen. De Couperoussingel en de Wittenhagen voorzien de wijk van vijvers waar mogelijk watervogels hun voedsel kunnen vinden. Kwa l ite i ten : • Het Vondelpark en de waterpartij/vijvers langs de Couperuslaan en de Wittenhagen vormen twee

32 - BoschSlabbers

structuurbepalende langwerpige groene aders; • Groen zit in de wijkgroenstructuur; veel bomen en water aanwezig; • Een geluid dat te horen valt in Stadsdennen is het geluid van de gierzwaluw. Deze vogel maakt haar nestje in de daken van de woningen, onder de dakpannen en in kleine nisjes. Kn e lpu n te n : • De meeste straatprofielen in de wijk zijn ruim opgezet, desondanks hebben ze een stenig karakter door de brede wegen, vele parkeervakken en brede trottoirs met weinig groen of bomen. Veel bomen staan in de verharding en hebben een korte levensduur, voornamelijk door gebrek aan boven- en ondergrondse ruimte. • De wijken Tinnegieter en Wittenhagen hebben een minder groen karakter. Relicten van het Veluwelandschap zijn niet aanwezig. • Het overdekte winkelcentrum Stadsdennen bestaat uit achterkanten van winkels en staat op een ‘dienblad’ van asfalt parkeerplaatsen. • Bestaand parkgroen is veelal ecologisch oninteressant. Strak gemaaid gras met bomen en oeverbeschoeiing. Er mist gelaagdheid. • Veel stenen in de achtertuinen. De meeste achtertuinen zijn afgeschermd waarin gebruik gemaakt wordt van ‘dichtgetimmerd’ hekwerk. • Geen (noord-zuid) verbinding met de Veluwe door barrières van spoor en A28.

K WA L I T E I T E N I N B E E L D

B E V I N D I N G E N VA N U I T D E A N A LYS E Bestaand aandeel groen

0

Hittestress (in graden)

+2°c

Soortendiversiteit (in aantal soorten)

0

10

2

1.2

157

Bestaand aandeel groen: Scoort zeer laag op de 3-30300 regel, o.a. door de vele stenige parkeerplaatsen en pleinen, samen met de vele versteende straten binnen de woonwijkjes zelf. (bron: Cobra) Hittestress: Scoort relatief slecht, het gemiddelde luchtemperatuursverschil tussen stedelijk en omliggende landelijk gebied is relatief hoog. Met name in het noordelijk deel is hogere hittestress, richting de Veluwe neemt deze af. (bron: klimaateffectatlas) Soortendiversiteit: In de meting naar reptielen, amfibieen & vissen, libellen, vleermuizen en zoogdieren zijn in totaal 157 soorten waargenomen. Het is het deelgebied met de minst waargenomen aantal soorten. (bron: Factsheet Natuurwaardenkaart)

0°c

1550

Het Vondelpark

Waterpartij langs de Couperuslaan

Terug naar Inhoudsopgave

4

N AT U U R V R I E N D E L I J K B E H E E R VA N PA R KS T R O K E N L A N G S D E C O U P E R U S L A A N , B R E D E R O L A A N E N D E W I T T E N H AG E N Momenteel bestaan de parkstroken voornamelijk uit gras en bomen. Bij natuurvriendelijk beheer wordt gestreefd naar meer gelaagdheid binnen de groenstructuur door het toevoegen van struweel/ hoge grassen/ ecologische oevers. Alles vanaf de Vondellaan naar het noorden refereert naar de voormalige akkers. Denk aan mengsels van akkerbloemen. Struweel is inheems, passend bij de voormalige houtwallen en is bij voorkeur vruchtdragend: lijsterbes, krentenboompje, vuilboom etc. De waterpartij langs de Couperuslaan kan mogelijk meer ecologische oevers krijgen, of matten ten behoeve van waterplanten als Lis, Kattestaart en (kleine) Lisdodde en amfibieën. Doe dit waar nodig in afstemming met het Waterschap.

B E H E E R S P I LOT: B L A D L A N G E R L AT E N LIGGEN Test (een aantal plekken in) deze wijk als pilot om te kijken in welke mate bladeren en takken (langer) kunnen blijven liggen. Voor veel kleine zoogdieren zoals de egels (ambassadeur) vormen struiken en bladeren op de grond schuilplekken en bieden ze voedsel door aanwezige insecten en wormen. Ook om te overwinteren is dit belangrijk voor vele kleine

1

WAT K U N T U B I J D R AG E N • Maak de achtertuinen meer toegankelijk voor de egel door schuttingen niet volledig tot aan de grond te laten komen, vermijd ondoordringbare schuttingen. Wanneer mogelijk vervang deze (deels) voor een haag of ‘transparant’ hekwerk. • Tuin mag iets ‘rommeliger’. Laat bijvoorbeeld snoeiafval en bladeren wat langer in een hoekje van de tuin liggen, deze zorgen voor schuil en foerageermogelijkheden voor de egel, vooral in de wintermaanden. Zie pagina 72 voor mogelijke maatregelen die u kunt treffen ter bevordering van de lokale biodiversiteit.

2

A M BA S SA D E U R : E G E L Tuinen, bosranden, struweel en loofbos, liefst met ondergroei, zijn goede leefgebieden. Egels komen ook in steden voor, zolang er maar groen en schuilplaatsen aanwezig zijn. Ze maken hun nest van bladeren, mos of ander materiaal dat zich vaak onder (braam) struiken of takkenbossen bevindt.

M E E R I N F O R M AT I E • Factsheet Natuurwaardenkaart

3

“vijver met groenstrook eromheen, mooi groen in de woonwijk”

ss

3

O P E N BA A R S T R A AT P R O F I E L V E R G R O E N E N M I D D E L S 1 000 B O M E N / H E E S T E R S Binnen het straatprofiel ligt nog veel potentie in kleine (over)hoekjes om meer groen en biodiversiteit toe te voegen. De ambitie is 1000 bomen of heesters erbij die passen binnen het historische karakter: den, berk, eik, maar ook lijsterbes en krentenboompje. Daar waar nog ruimte is kunnen extra bomen worden aangeplant. Ook i.v.m. klimaatverandering is dit een belangrijke opgave.

zoogdieren en insecten. Dit betekent ook dat nagedacht moet worden over communicatie hierover naar de omgeving: blad is niet rommelig, maar heeft een belangrijke functie. Onderzoek in deze pilot de juiste wijze en mate waarop dit uiteindelijk breder in Harderwijk de standaard kan worden.

a

u de

r - de

4

egel

ba

2

Ge op basee bewinbrenrd one g rs

V E R G R O E N P L E I N E N : A L B E R T V E R W E Y, P C HOOF T EN GODFRIED BOMANS Op de pleinen/parkeerplaatsen is geen sprankje groen te bekennen. Echter liggen daar juist veel kansen tot vergroening. De parkeerplekken zelf kunnen vervangen worden door grasbetontegels. Dit biedt de mogelijkheid voor water om in de bodem te infiltreren. Plaats bomen in combinatie met heesters. Zorg voor genoeg ruimte, vervang als het nodig is enkele parkeerplekken met groen (bomen & heesters).

Am

1

Ge op base bewinbreenrd one g rs

Beleidsuitwerking Natuur en Groen - 33

5. Strokel Slingerbos en de Sypel

LEGENDA Kranenburg noord als groenste nieuwbouwwijk nabij station

Bebouwd gebied - van campus, naar oude bomen naar bos KO E R S VO O R N AT U U R & G R O E N Motto: Van campus, naar oude bomen naar bos De wijken Slingerbos en Veldkamp vormen twee van de groenste wijken van Harderwijk. Voor de toekomst is het belangrijk dat de bestaande kwaliteiten worden behouden: koester de (oude) bomen! Zet in op de ontwikkeling van Kranenburg-noord als Harderwijks groenste nieuwbouwwijk met behoud van bestaande beplanting! Voor het Slingerbos geldt: grijp zo min mogelijk in met als uitzondering veiligheid langs paden of ten behoeve van natuurlijke verjonging. Houd het huidige eiken-beukenbos (uit 1832) in stand. Zet in op doorgaande noord-zuid (bomen)lijnen, zowel als groene aders, als voor doorgaand vliegverkeer van vleermuizen en boomklimmers als eekhoorn en boommarter, komende vanuit de Veluwe. Belangrijk onderdeel hiervan is het ontwikkelen van een doorgaande groene langzaamverkeersader tussen de binnenstad en de Veluwe vanaf Friesegracht, via Sypel, Graaf Ottolaan, Lindelaan, Eikenlaan, Beukenlaan en via de bestaande fietstunnel naar de Veluwe. Dit geeft verbinding en grote betekenis voor de inwoners van de wijken Tinnegieter en Veldkamp. Kies voor een beplantingsmix die nadrukkelijk verwijst naar de nabijheid van de Veluwe: bijv. eik, winterlinde, tamme kastanje en beuk voor de bredere straten en berken en dennen voor de smallere straten.

Plantwijzer

1. natuurlijk systeem leidend: dekzandrug en stuwwalplateau 2. bouw voort op cultuurhist. landschap: essenlandschap en boslandschap 3. bescherm natuurgebieden: groene ontwikkelzones 4. verbindende structuren: radialen en sypelzone 5. fijnmazig netwerk: bossage, lanen, straten, voor- en achtertuinen 6. beleefbare randen&routes: A28, spoorzone, oranjelaan 7. 1000 speldenprikken: boomspiegels, groene erfafscheiding 8. ontwikkel natuurwaarde: note/ zaad dragende bomen

KARAKTERISTIEK - STEDELIJKE VO O R Z I E N I N G E N G E B I E D E N 50/6 0 E R JA R E N W I J K E N T U S S E N S P O O R E N S N E LW E G I N N A B I J H E I D VA N D E V E L U W E Het gebied Strokel, Slingerbos en de Sypel heeft een interessant verleden met veel ontwikkeling. Het Slingerbos was vroeger een gebied van met bos omkaderde akkers waar in de jaren ‘60 woningen zijn gerealiseerd. Ten oosten van het Slingerbos is de wijk Tinnegieter gelegen. Ook deze wijk was vroeger een gebied van bos en kampen, waar in de jaren 50’ tot 00’ woningen zijn gebouwd. Vroeger bestond Sypel, genoemd naar de waterloop Sypel, voornamelijk uit weideland met houtsingels. Ze is tegenwoordig bebouwd met woningen en bevat verschillende stadsvoorzieningen, zoals het sportcomplex, evenemententerrein en zwembad. Tot dit deelgebied behoren ook de zuidelijke stationsomgeving, het kazerneterrein Kranenburg Noord (in ontwikkeling tot woongebied) en bedrijventerrein De Sypel. Het gebied heeft weinig samenhang en is doorsneden door snelweg en spoor, maar kent wel een ruime opgezet en een gedeelde lommerrijke sfeer, mede door de oude bosjes en monumentale lanen. De centrale doorlopende groenzone -een parkstrook van 50-100 meter breed- is structuurbepalend voor het deelgebied en loopt door tot in Wittenhagen. Kwa l ite i ten : • De doorlopende groenzone, met verschillende sferen.

In de wijk Slingerbos is het een open zone, die onder meer ruimte biedt aan de korfbalvereniging. • De wijken Slingerbos en Veldkamp hebben een

•

•

•

• •

zeer groen karakter. Monumentale lanen (o.a. Mecklenburglaan, Beukenlaan, Linnaeuslaan, Slingerlaantje) en bosrestanten (Slingerbos) duiden op de nabijheid van de Veluwe. Het stukje Slingerbos zelf is een relict van een eiken/beukenbos met natuurlijke sfeer en wandelgebied. Het is een uniek en waardevol binnenstedelijk bos. Ecologische verbinding met de Veluwe aanwezig door de vele beplanting voor boommarter, eekhoorn e.d. Enorme diversiteit in groen: Oude lanen, bomen, houtwallen, bosstukjes, groenstructuren, groene voortuinen. Veldkamp kent supergroene straten zonder schuttingen en met heel veel hagen en heggen. Middenlaan met beplante boomspiegels. De Deventerweg als goed voorbeeld van diverse bomenmix laan. Veel vitale oude bomen in Kranenburg-noord

Kn e lpu n te n : • Openbaar parkgroen kan beter qua ecologische kwaliteit. Nog veel gazon met bomen. • Snelweg en spoor zijn een ecologische barrière • Veel achtertuinen zijn afgesloten door schuttingen • Sportcomplex de Sypel oogt rommelig en kent weinig ruimtelijke samenhang. Het beeld wordt bepaald door hekwerken, kunstgras, ballenvangers, reclameborden en lichtmasten. Grote bomen zijn verwijderd. De parkeervoorzieningen zijn versnipperd gesitueerd. Een stevig samenbindend groen kader ontbreekt. • De Sypel is als doorgaande blauwe structuur verdwenen

Vergroen het sportcomplex en bedrijventerrein

1

Koester oude bomen

2

Sypel

Kranenburg

3

Doorgaande Noord-Zuid (bomen)lijnen Verwijs naar nabijheid Veluwe

Tinnegieter

Slingerbos

Veldkamp

Strokel

K WA L I T E I T E N I N B E E L D

B E V I N D I N G E N VA N U I T D E A N A LYS E Bestaand aandeel groen

0

6

10

Hittestress (in graden)

+2°c

1.0

0°c

Soortendiversiteit (in aantal soorten)

0

583

Bestaand aandeel groen: Scoort goed op de 3-30300 regel. Dit komt door de vele (oude)bomen en bosjes, voornamelijk in het zuiden dichtbij de Veluwe is het groen aandeel hoog. (bron: Cobra) Hittestress: Scoort goed, de ervaring van hittestress is gemiddeld laag doordat het aandeel groen relatief hoog is. Maar ook doordat het aan de Veluwe grenst. Met name het stukje Slingerbos zelf en Veldkamp/ Engelserf hebben een verkoelend effect. Rond de sportvelden is de ervaring van hittestress hoger. (bron: klimaateffectatlas) Soortendiversiteit: Binnen dit deelgebied zijn voornamelijk veel plantensoorten, insecten, vogels, mossen & schimmels en zoogdieren (eekhoorn, egel, konijn, vos, huisspitsmuis, mol) waargenomen, 583 soorten in totaal. (bron: Factsheet Natuurwaardenkaart)

1550

Zeer robuuste bossage te midden van de wijk

Robuuste doorlopende groenstructuur door de wijk heen

“Prachtig binnenstedelijk bos ” 34 - BoschSlabbers

Terug naar Inhoudsopgave

1

A M BA S SA D E U R : E E K H O O R N Eekhoorns komen voor in loofbos, naaldbos of gemengd bos maar ook in tuinen, parken en houtwallen in de buurt van bos. Mits er voldoende voedsel beschikbaar is, komen ze ook in bebouwd gebied Hun voedsel bestaat hoofdzakelijk uit boomzaden zoals eikels, noten en kegels van naaldbomen. Ook eten ze als aanvulling daarop (afhankelijk van het jaargetijde) knoppen, bladeren, bessen, schors, paddenstoelen, rupsen, vogeleieren en jonge vogels.

M E E R I N F O R M AT I E • Factsheet Natuurwaardenkaart

2

K R A N E N B U R G N O O R D N AT U U R I N C LU S I E F ONTWIKKELD Maak gebruik van robuuste (boom)beplanting en soorten die al aanwezig zijn en ontwikkel dit kazerneterrein tot de meest natuurinclusieve groene ‘campus’ wijk van Harderwijk, volgestrooid met bomen, groene gevels en daken en veel gelaagdheid in het groen. Bezie het als een nieuw stadspark waar ook gewoond wordt.

WAT K U N T U B I J D R AG E N • Door de boomspiegel te beplanten met inheemse soorten, die tevens in halfschaduw kunnen staan, kan de lokale biodiversiteit nog verder verhoogd worden. • Natuur inclusief renoveren naast het beschermen van de aanwezige soorten is belangrijk voor de waarborging van deze soorten. Denk aan (inbouw) voorzieningen voor vleermuizen en vogels • Laat oude bomen staan en plaats grote nestkasten voor de rode eekhoorn. • Plaats ondiepe schaaltjes of poeltjes met water in de tuin waar de eekhoorn kan drinken. • Plant geschikte bomen zoals beuk, hazelaar of tamme kastanje. Laat paddenstoelen staan en plaats bessenstruiken zoals klimop, hulst of lijsterbes. Dit geeft de eekhoorn voedsel.

3

r-

3

S P O O R ZO N E V E R G R O E N D Zorg voor meer vruchtdragende bomen en struiken, zonder de sociale veiligheid te niet te doen. Denk aan de gelaagdheid en 6V’s (voedsel, voortplanting, verblijf, veiligheid, verplaatsing, variatie) en zie de spoorzone als ecologische corridor door de stad.

Zie pagina 72 voor mogelijke maatregelen die u kunt treffen ter bevordering van de lokale biodiversiteit.

e de

ekho

orn

eu

2

B O M E N CA M P U S SY P E L De belangrijkste winst is te behalen bij sportpark en bedrijventerrein de Sypel. Sportcomplex en bedrijventerrein mogen geen barrière vormen in het stedelijk weefsel, kunnen groener en vragen om schaduw. Zet in op een groene corridor. Transformeer het Sypelpad als doorlopende groene verbinding tussen de Sypel en de Hoofdweg. Strooi bomen over sportpark en bedrijventerrein, op alle plekken die maar voorhanden zijn! Transformeer ze -naast kazerne Kranenburg- veel meer tot groene campus volgestrooid met bomen. Op het sportcomplex is de bebouwing te gast in een parkachtige setting van bomen, gazons en waterpartijen. Vooral rond spoor en voetbalvelden zijn meer bomen gewenst.

Am b a s sa d

1

Beleidsuitwerking Natuur en Groen - 35

6. Stadsweiden

LEGENDA Vergroen het straatbeeld

Bebouwd gebied - Natte weiden en groene straten aan geel-blauwe aders

Verloop van het landschap middels beplanting

KO E R S VO O R N AT U U R & G R O E N Motto: Natte weiden, groene straten aan geel-blauwe aders Deze bloemkoolwijk stikt van de bomen en het groen en kent al veel kwaliteit. Wel mag de Randmeeroever veel meer de wijk intrekken: Geef de wijk sterker geelblauw bloed (riet+water) en maak gelijktijdig klimaatbestendiger door de aanleg van wadi’s (natte laagtes) in de groene aders (parkstroken), waar regenwater vanuit straten en daken op afgekoppeld kan worden. Zorg voor beplanting met een sterk ‘oeverkarakter’ (riet, lisdodde, kattestaart, wilg, els). Parkstroken mogen rommeliger: dood hout, boomstronken, blad en oud riet zijn ecologisch waardevol. Ook de bestaande bomen zijn waardevol! Voorgesteld wordt om deze, wanneer ze vanwege ouderdom of ziekte moet worden gekapt, te vervangen door soorten die specifiek zijn voor nattere gebiedens (zie de plantwijzer). Het zuid-oostelijke deel van de wijk ligt op een uitloper van de Veluwe. Laat dit zien! Plant (boom)soorten aan die specifiek zijn voor wat drogere en zandige omstandigheden. Werk dit in eerste instantie uit langs de doorgaan ‘paden’.

Het oost-west gerichte IJsselmeerpad/Veldkerspad en Zuiderzeepad (dat zelfs eindigt in het Slingerbos) bieden geweldige kansen om het verloop van het landschap (van oever tot zandrug) sterk tot uiting te brengen middels het verloop van de beplanting; laat het er van afspatten! Ook onder bomen valt de winst te behalen: meer struiken en onderbeplanting in plaats van standaard plantsoensoorten in het zuidoosten. Zet steviger in op een groen straatbeeld; het noordelijk deel van de Rietgorsmeen en Meerkoetmeen dienen hierbij als inspiratie. Ontwikkel Nieuw Weiburg natuurinclusief en met een groene verbinding tussen wijk en station.

Plantwijzer

1. natuurlijk systeem leidend: beneden flanken en klei 2. bouw voort op cultuurhist. landschap: weidelandschap 3. bescherm natuurgebieden: n.v.t. 4. verbindende structuren: groene stadsparken 5. fijnmazig netwerk: watergangen, parken, fietspaden, straten & hofjes 6. beleefbare randen&routes: spoorzone, A28, Westeinde 7. 1000 speldenprikken: nestkasjes, inheemse planten 8. ontwikkel natuurwaarde: watergangen, vijvers

K A R A K T E R I S T I E K: D O O R A D E R I N G M E T OV E R G A N G VA N H O U T N A A R R I E T De Stadsweiden, de gemeenschapsgronden waar tot in de jaren ‘70 de koeien net buiten de stadsmuren graasden, is één van de meer recente en grootschalige stadsuitbreidingen van Harderwijk. De woonwijk strekt zich uit langs de oevers van het Randmeer en is een typisch voorbeeld van de stedenbouw uit de jaren ‘70 en ‘80. De lage (grondgebonden) bebouwing is in woonhofjes georganiseerd. Elk cluster wordt omgeven door brede groene aders die daarmee de scheiding vormen tussen de verschillende wijkdelen. Binnen deze groene aders bevinden zich -naast groen, water en speelplekken- tevens de belangrijkste verbindingen tussen de verschillende wijkdelen en de oevers van het Randmeer. Nachthok is een al ouder tuindorpbuurtje met veel groen, Nieuw Weiburg wordt een nieuwe ontwikkeling met scholen en nieuwbouw, appartementen en hoogbouw. De wijk barst het van het groen. Overal zijn bomen, struiken en groenstroken te vinden die allemaal met elkaar in verbinding staan. Dat is erg belangrijk voor de genetische uitwisseling tussen soorten. Kwa l ite i ten : • Heldere en robuuste groenblauwe aderstructuur tussen de verschillende wijkdelen die in verbinding staat met elkaar. Via de groene aders is ook vanuit verder weg gelegen wijkdelen zicht richting het Randmeer.

• Gemotoriseerd- en fietsverkeer hebben elk hun

36 - BoschSlabbers

• • •

•

eigen verkeersnetwerk. Gemotoriseerde verkeer via de Stadswei; een brede groene weg met aan weerszijde een waterpartij. De langzaamverkeerontsluiting gaat via de groene aders. Watergangen met stevig begroeide oevers Veel libellesoorten Een deel van de inwoners van de wijk houden zich bezig met groen en biodiversiteit in hun buurt, te zien aan de vele groene hofjes, natuurlijke tuinen en ingezaaide boomspiegels Voormalige gemeentewerf is ontwikkeld tot Ontmoetingstuin de Rietmeen met vele activiteiten en vrijwilligers.

Kn e lpu n te n : • De wijk Stadsweiden kent een van oorsprong lage en natte zone langs het Randmeer en een hoger, droger en zandiger gedeelte aan de (zuid)oostkant (langs de Westermeenweg). Deze overgang van nat naar droog komt onvoldoende tot uitdrukking in het beplantingsbeeld. • Een deel van de straten (o.a. Kampenmeen, Hoommeen, Enkhuizenmeen, Grutto- en Kievitmeen) zijn erg stenig en ogen rommelig, mede door aangrenzende schuurtjes, schuttingen en garageboxen aan de straatzijde en het verspringende onrustige straatbeeld met zeer weinig hagen, bomen en ander groen. Resultaat is snippergroen in de vorm van beplante overhoeken en bloembakken. • Veel uitheemse soorten, deze zijn nauwelijks geschikt voor de vestiging van insectensoorten. • Woningen zijn minder geschikt voor de vestiging van soorten.

Geelblauw bloed met oeverkarakter lang watergangen

Hanzewaard

Scheepswaard

3

Vogelwaard

3

0

Hittestress (in graden))

+2°c

Soortendiversiteit (in aantal soorten)

0

3 Weiburg

Nachthok

Weidewaard

K WA L I T E I T E N I N B E E L D

B E V I N D I N G E N VA N U I T D E A N A LYS E Bestaand aandeel groen

2

Drift

Stedenwaard

Nieuw Weiburg natuurinclusief

7

0.6

878

Bestaand aandeel groen: Scoort goed op basis van de 3-30-300 regel, door de aanwezigheid van de parkstroken, samen met de al vele volwassen bomen en daardoor al relatief groen straatprofiel. (bron: Cobra) Hittestress: Scoort goed, mede door de groene parken die koelte vanuit het Randmeer de stad in laten. Te zien is dat deze koelte zich ook concentreert rondom de Stadswei. (bron: klimaateffectatlas) Soortendiversiteit: In de metingen zijn Stadsweiden en Drielanden samengevoegd. Binnen het bebouwd gebied van Harderwijk worden hier het meest aantal soorten gemeten, met name soorten vogels, (overige) insecten en planten. Ook de vuurjuffer (ambassadeur) is hier al waargenomen. (bron: Factsheet Natuurwaardenkaart)

10 0°c

1550

Randmeeroever met strandje en rietkraag

één van de groene lobben die zicht en toegang geeft tot de Randmeeroever

Terug naar Inhoudsopgave

1

Ge op basee bewinbrenrd one g rs

V E R G R O E N H E T S T R A AT B E E L D Vergroen en ontsteen de woonstraten. Bijvoorbeeld als de riolering wordt aangepakt of in combinatie met klimaatmaatregelen: ontsteen, leg bijv. doorgroeiklinkers waar dit kan, plant bomen (of grote struiken/ meerstammigen) waar dit mogelijk is en werk met inheemse beplanting. Overgebleven verhoogde plantenbakken kunnen omgevormd tot boomvakken op maaiveldniveau. Dit leidt tot een rustiger beeld, dat eenvoudiger te beheren is.

A M BA S SA D E U R : V U U RJ U F F E R Libellen en waterjuffers houden van: slootjes, rivieren, meren, beken, plassen en vennen. Maar ook tuinen en parken zijn geschikt, vooral als daar een vijver is. Als er veel libellen op een plek leven, is dat een teken van goede waterkwaliteit.

1

M E E R I N F O R M AT I E • Factsheet Natuurwaardenkaart

E K D E M O G E L I J K H E D E N VO O R 2 OMNE EDRE RNZO AT T E H A B I TAT T Y P E N Onderzoek middels een ruimtelijke studie de mogelijkheden om de wijk een ‘natter’ karakter te geven. Hiertoe kunnen: • parkstroken mogelijk ruimte bieden voor wadi’s met regenwateropvang die open water, nattere plas-dras condities of rietzones toevoegen • bestaande watergangen mogelijk meer natuurvriendelijke, geleidelijk oplopende oevers waar voldoende waterplanten kunnen groeien. Dit kunnen ook drijvende planten zijn of helofytenbeplanting op drijvende oevermatten. Dit bevordert ambassadeur de waterjuffer, maar ook de waterkwaliteit. Doe dit in afstemming met het Waterschap.

Meerkoetmheen als voorbeeld van veel groen en bomen in de straat

2

VO E G M E E R G E L A AG D H E I D TO E B I N N E N D E

3 PA R KS T R O K E N L A N G S D E F I E T S PA D E N

Biodiversiteit is meer dan alleen bijen en vlinders en is sterk verbonden met de mate van gelaagdheid van het groen. Hoe meer gelaagdheid er is hoe hoger de biodiversiteit. Belangrijk is om ook binnen deze lagen variëteit aan te brengen in soorten en structuur. Dit zorgt voor een groter voedselaanbod en meer schuilmogelijkheden voor verschillende soorten insecten, vogels en kleine zoogdieren.

de

v

r uu

ju ff

er

b a s s a d eu r -

WAT K U N T U B I J D R AG E N • In de hofjes in Stadsweiden is er veel rust. Laat meer inheemse planten groeien en laat ook het onkruid staan. • Hang vogelkastjes op. Deze profiteren van de rust en insecten. • Inwoners kunnen hun huizen geschikter maken door nestkasten op te hangen. Zie pagina 72 voor mogelijke maatregelen die u kunt treffen ter bevordering van de lokale biodiversiteit.

3

Am

Ge op basee bewinbrenrd one g rs

Beleidsuitwerking Natuur en Groen - 37

7. Drielanden

LEGENDA Overgangswijk van wei naar hout midels aanplant bomen

Bebouwd gebied - Van hout naar Weide 2

KO E R S VO O R N AT U U R & G R O E N Motto: Van Hout naar Weide In deze jonge woonwijk is sprake van een heldere groenstructuur. Voorgesteld wordt de ingeslagen koers, waarbij de overgang van droog naar nat centraal staat, nog sterker uit te werken. Geef de wijk meer geelblauw en donkergroen bloed: Het Randmeer-oeverkarakter mag veel meer de wijk intrekken door middel van rietvingers! Het mag allemaal wel iets minder ‘cultuurlijk’ in de oudere delen van de wijk. Zorg voor stevige rietoevers, ook met ‘oud riet’ en dood hout waar vogels op afkomen. De verschillen kunnen ook scherper gemaakt worden door boomaanplant in de straten. Pas in wijkdeel Harderhout consequent op losse wijze boom- en struiksoorten toe die kenmerkend zijn voor de droge zandgronden ter versterking van het Veluwe-karakter. In de wijkdelen Muziekland en Harderweide zouden uitsluitend ‘nattere’ soorten moeten worden toegepast (wilg, els), los of in rijen. Benut kansen in het te ontwikkelen wijkdeel Harderweide om bestaande elzensingels en watergangen op versterkte wijze op te nemen in de nieuwe stedenbouwkundige structuur: extra aangeplant of met een ecologisch oeverprofiel. Teven kan hemelwater worden afgekoppeld op de waterstructuur via rietfilters. Het stenige wijkcentrum vraagt een vergroeningsslag, bijvoorbeeld door aanpak van de drie grote parkeerterreinen.

Vorm deze om tot halfverharde terreinen met een stevig bladerdak.

Plantwijzer

1. natuurlijk systeem leidend: beneden flanken, klei 2. bouw voort op cultuurhist. landschap: weidenlandschap 3. bescherm natuurgebieden: n.v.t. 4. verbindende structuren: beek van de Hoge Geest 5. fijnmazig netwerk: straten, parken watergangen 6. beleefbare randen&routes: spoor, A28 7. 1000 speldenprikken: tuinen met inheemse planten, vogelhuisjes, vijvers 8. ontwikkel natuurwaarde: watergangen, vijvers, oevervegetatie

K A R A K T E R I S T I E K: D O O R A D E R I N G M E T OV E R G A N G VA N H O U T N A A R R I E T Drielanden vormt de jongste en grootste nieuwbouw uitbreiding van Harderwijk. De woonwijk is gelegen tussen de A28 en de grens met de gemeente Ermelo en bestaat uit drie gedeelten: Muziekland, Harderhout en Harderweide. De overgang van Veluwe naar Randmeer komt tot uiting in de opzet van de wijk. De groenstructuur in het wijkdeel Harderhout heeft een karakter dat verwijst naar het bos. In het wijkdeel Harderweide en het westelijke deel van Muziekland kent de groenstructuur een nat karakter en wordt verwezen naar de nabije ligging aan het Wolderwijd. De wijk is ruim opgezet en ziet er door golvende bewegingen speels uit. Ook hier barst het van het groen. Overal zijn bomen, struiken en (parkachtige)brede groenstroken, parken zoals het Crescentpark te vinden die allemaal met elkaar in verbinding staan. Dat is erg belangrijk voor de genetische uitwisseling tussen soorten. Kwaliteiten: • De overgang van nat/Randmeer naar droog/Veluwe komt tot uitdrukking in de opbouw van de wijk. Het lage deel is rijk aan watergerelateerde beplanting (Harderweide), het hogere gedeelte kent beplanting die kenmerkend is voor drogere omstandigheden (Harderhout).

• Heldere, ruim opgezette groenblauwe aderstructuur -die deels ook in relatie staat met de oever en het omringend landschap/wijken- staat in verbinding met elkaar. Deze structuren vormen aantrek-

38 - BoschSlabbers

kelijke routes richting het buitengebied. • Wijk wordt omgeven door aantrekkelijke landschappen zoals het parklandschap Groene Zoom, Crescent park en op enige afstand de Veluwe. • Veel water, riet en begroeide oevers. In Harderweide zijn houtwallen ingepast. • Veel groene hofjes en natuurlijke tuinen. Actieve inwoners irt ecologie. Ingezaaide boomspiegels Knelpunten: • De wijkstructuur is niet geënt op elementen van het oorspronkelijke landschap. Daardoor zijn veel waardevolle oude beplantingen zoals elzensingels en eikenhoutwallen verdwenen. • Het onderscheid in sfeer van de groenstructuur tussen de verschillende wijkdelen kan beter. Het versterken van het bos- of waterkarakter wordt nog niet overal consequent doorgevoerd. • De nabijheid van de waterstructuur is vanuit de straten soms moeilijk ervaarbaar. Randmeeroever ligt voorbij de snelweg op afstand • Veel uitheemse soorten, deze zijn nauwelijks geschikt voor de vestiging van insectensoorten. • Nieuwbouwwoningen ongeschikt voor de vestiging van soorten. • Versteende pleinen: Biezenplein, Triasplein, parkeerplaatsen rond het winkelcentrum.

“Mooi park langs Beek van de Hoge Geest”

2

Vergroen de nog versteende pleinen

Muziekland

Natuurvriendelijk beheer binnen hoofd groenstructuur

Crescentpark

Stevige rietoevers langs watergangen

Muziekland Muziekland

Centrum

Harderweide

1 Harderhout

Harderhout

K WA L I T E I T E N I N B E E L D

B E V I N D I N G E N VA N U I T D E A N A LYS E Bestaand aandeel groen

0

Hittestress (in graden)

+2°c

Soortendiversiteit (in aantal soorten)

0

10

3

0.6

878

Bestaand aandeel groen: Scoort relatief slecht op de 3-30-300 regel, doordat er verspreid vele versteende parkeerplaatsen en pleinen zijn. Maar ook door de afwezigheid van veel oude bomen. Jonge bomen dragen nog weinig bij aan een groene beleving, dit zal naarmate ze groter worden veranderen. (bron: Cobra) Hittestress: Scoort goed, dit is met name te danken aan de verschillende groenblauwe parkzones, welke zorgen dat koelte vanuit Randmeer en Veluwe door het gebied heen kan circuleren. (bron: klimaateffectatlas) Soortendiversiteit: In de metingen zijn Stadsweiden en Drielanden samengevoegd. Binnen het bebouwd gebied van Harderwijk worden hier het meest aantal soorten gemeten, met name soorten vogels, (overige) insecten en planten. (bron: Factsheet Natuurwaardenkaart)

0°c

1550

Bestaande watergang met stevige rietzone

Veluwe sfeer in wijkdeel Harderhout

Terug naar Inhoudsopgave

1

M E E R I N F O R M AT I E • Factsheet Natuurwaardenkaart

N AT U U R V R I E N D E L I J K B E H E E R : M I N D E R M A A I E N , B L A D E R E N E N TA K K E N L AT E N LIGGEN Voor dieren is het beter als je niets doet en de bladeren(langer) laat liggen. Dorre takken en afgevallen blaadjes zijn perfect voor insecten om zich in te verschuilen. Die insecten zijn trouwens erg belangrijk, ze zijn de basis van de voedselketen. Ook worden deze ‘rommelige’ plekjes gebruik door kleine zoogdieren en insecten om te overwinteren.

2

C R E Ë E R G E B I E D E N R I J K A A N WAT E R P L A N TEN - SPELDENPRIK Creeër op sommige stukken van bestaande waterlopen meer breedte en structuur en bevorder de diversiteit aan oeverplanten (niet alleen riet). Dit wordt bereikt door variatie in diepte, gebruik van inheemse waterplanten zowel onderwater als langs de oever. Dit ten behoeve van vele watergebonden fauna, zoals de waterjuffer. Zorg voor voldoende stengels, zodat de juffer kan uitrusten. Denk qua locaties bijvoorbeeld aan doodlopende stukken van watergangen die in de meeste gevallen ook breder uitlopen, of maak kleine inhammen in de watergangen. Deze vormen als het ware kleine natuurlijke stapstenen binnen het watersysteem. Doe dit in afstemming met het Waterschap.

WAT K U N T U B I J D R AG E N • Pas in uw tuinbeplanting voornamelijk inheemse soorten toe in plaats van uitheemse soorten. Deze dragen beter bij aan de lokale biodiversiteit. • Maak uw huis geschikter voor vogels en vleermuizen door nestkasten op te hangen. • Leg een vijver aan in uw tuin met inheemse oeverplanten. Ook hiervan profiteert de juffer! Zie pagina 72 voor mogelijke maatregelen die u kunt treffen ter bevordering van de lokale biodiversiteit.

de

2

A M BA S SA D E U R : V U U RJ U F F E R Libellen en waterjuffers houden van: slootjes, rivieren, meren, beken, plassen en vennen rijk aan waterplanten. Maar ook tuinen en parken zijn geschikt, vooral als daar een vijver is. Als er veel libellen op een plek leven, is dat een teken van goede waterkwaliteit.

v

r uu

ju ff

er

b a s s a d eu r -

Ge op basee bewinbrenrd one g rs

VERGROEN PLEINEN: BIEZENPLEIN, T R I A S P L E I N E N PA R K E E R P L A AT S E N Pas in het vergroenen van de pleinen de beplanting aan op de locatie van het plein. Als je jezelf Biezenplein noemt moet je ook daad bij woord voegen: Maak een halfverharde parkeerplaats die afwatert op greppels tussen de parkeerbanen, vol met veldbiezen. En eromheen een stevige lijst van... veldbies. Meer richting het oosten zal het Veluwse karakter de overhand nemen en bepalend zijn.

Am

1

Beleidsuitwerking Natuur en Groen - 39

8. Frankrijk

LEGENDA Natuurlijker en kleurrijker begraafplaatsen

Bebouwd gebied - Wonen op de enk Plantwijzer

1. natuurlijk systeem leidend: hoge flanken 2. bouw voort op cultuurhist. landschap: essenlandschap 3. bescherm natuurgebieden: n.v.t. 4. verbindende structuren: radiaal 5. fijnmazig netwerk: straten, parken fietspaden 6. beleefbare randen&routes: enkenrand, veluwebosrand A28, N302 7. 1000 speldenprikken: groene voortuinen, achtertuinen, schoolpleinen, scharrelgroen 8. ontwikkel natuurwaarde: struiken en kruiden

Nieuwe boomgaarden/los gestrooide bomen

KO E R S VO O R N AT U U R & G R O E N Motto: Wonen op de enk Verbeter de beleving en groene dooradering van deze voormalige enk door de wijk te bezien als ‘bewoonde enk’ met een wat rommeliger ‘moestuincomplex’-sfeer. Zorg voor meer beplanting in de vorm van fruitboomgaardjes, (gemengde) hagen en los gestrooide bomen/boomgroepjes van verschillende passende soorten (linde, noten- & fruitbomen). Plant bongerdjes met haag en fruitbomen aan ter plaatse van groenstrookjes zoals Paardenkamp, Duivenkamp, hoek Walstein/Nieuwe Grensweg, hoek Lagekamp/Boomkamp e.d. Zet tevens in op het versterken van de herkenbaarheid van de historische wegen van deze voormalige enk in de bestaande stedenbouwkundige structuur, met name langs de Tabaksweg, Elsweg, Grensweg/Nieuwe Grensweg en Vlierburgweg. Zorg hier voor (gemixte) laanbomen en waar mogelijk heggen. De oorspronkelijke wegen zijn daardoor weer herkenbaar en vormen aantrekkelijke routes tussen stad en land. Behoud en ontwikkel de begraafplaatsen tot toegankelijke oases van rust en biodiversiteit. De enksfeer kan tevens versterkt door: • Meer ruimte voor bomen in het straatprofiel, ook ondergronds irt riolering, etc. • Natuurlijk beheer van bermen, ingezaaid met passende bloemen/kruiden, refererend naar akkers. Mogelijk kunnen gemengde bermen met akkerbloemen en graan- soorten bijdragen aan de herkenbaarheid van deze voormalige enk.

• Denk aan lichten met bewegingssensoren • Vergroenen van (school)plein/wijkcentrum met een educatieve functie, bijvoorbeeld met (historische) akkergewassen. Denk aan granen (rogge, tarwe, haver, emmer, gerst), vlas, hop, etc.

K A R A K T E R I S T I E K - L A P P E N D E K E N VA N WO O N S T R AT E N O P D E H I E R D E N S E E N K Aan de oostkant van Harderwijk is tussen 1985-2009 een uitbreidingswijk gebouwd, grotendeels op de enkgronden en noordelijk van de Zuiderzeestraatweg op voormalig broekland. In de stedenbouwkundige opzet zijn een aantal oude elementen en structuren van het buurtschap Frankrijk opgenomen, zoals boerderijen, beplanting en landweggetjes. De wijk is ruim opgezet, er is veel ruimte voor vrijstaande woningen en lage appartementencomplexen, die elkaar afwisselen tussen het groen. Dit groen bestaat veelal uit de tuinen van de bewoners, maar ook groene vluchthavens, zoals tussen Paardenkamp en Geitekamp. Twee begraafplaatsen grenzen aan Frankrijk. De overgroeide en robuuste begraafplaats Oostergaarde is al eeuwen een laatste rustplaats voor inwoners uit de oude stad. Aan de rand van de wijk op de overgang naar de Hierdense Enk, ligt de nieuwe begraafplaats.Elzenhof. Tussen de wijk en de N302 is een robuuste groenstrook aanwezig als een buffer. Kwa l ite i ten : • Historische elementen zoals oude boerderijen en landwegen (Tabaksweg, Grensweg) zijn nog (gedeeltelijk) herkenbaar aanwezig in de wijk. • De nabijgelegen Hierdense Enk functioneert als uitloopgebied voor de wijk. • De oude begraafplaats Oostergaarde met monu-

40 - BoschSlabbers

mentale beplanting vormt een waardevol groengebied met betrekkelijke rust voor dieren. De oude bomen zijn korstmossenhotspots. • De rand langs de Knardijk is ecologisch waardevol: ecologisch bermbeheer. • Frankenspad als doorlopende groene lijn. Kn e lpu n te n : • De overgang van wijk naar enk is wat rommelig: een typisch stadsrandgebied met allerlei functies die samen weinig bijdragen aan de ruimtelijke kwaliteit (begraafplaats, tennisbaan, bedrijventerrein, volkstuinen, paardenweitjes etc). • Tijdens de wijkaanleg is veel bestaande beplanting behouden. In de loop der tijd is echter ook veel weer verdwenen/gerooid. Nu veel jongen bomen, ook missen sommige straten bomen. • Relatief groen, maar tuinen te strak aangeharkt en beheerd voor echte ecologische waarde. Tevens uitheemse soorten. • De groene wijkdooradering kent (bijv. langs fietspaden) veel verlichting, wat vervelend is voor o.a. de vleermuis. • Veel hele lage heesters (Cotoneaster). Meer wenselijk zou zijn: kruidenrijk gras (Bijv. Cruythoek mengsel) of hogere heesters. • Weinig besef bij inwoners over biodiversiteit. Inwoners maaien zelf de strook voor hun huis. • Prullenbakken worden soms niet tijdig geleed waardoor er zwerfafval in het groen terechtkomt.

Broekland

Gemixte bomenlaan op historische wegen

1 Frankrijk

2 1

K WA L I T E I T E N I N B E E L D

B E V I N D I N G E N VA N U I T D E A N A LYS E Bestaand aandeel groen

0

Hittestress (in graden)

+2°c

Soortendiversiteit (in aantal soorten)

0

6

1.2

213

Bestaand aandeel groen: Het gebied scoort gemiddled op basis van de 3-30-300 regel. Het aandeel groen is relatief hoog, echter zijn enkele wijkkernen nog relatief versteend en hebben weinig bomen in het straatprofiel. (bron: Cobra) Hittestress: Het gebied scoort gemiddeld op basis van het Stedelijk hitte-eiland effect. De wijken aangrenzens aan het buitengebied ervaren minder hittestress dan de gebieden aangrenzend aan de N302 en industrieterrein Lorentz. (bron: klimaateffectatlas) Soortendiversiteit: Het gebied scoort laag op het aantal waargenomen soorten. Er wordt o.a. maar 1 vleermuissoort en 5 verschillende zoogdieren waargenomen. (bron: Factsheet Natuurwaardenkaart)

10 0°c

1550

Oude historische boerderij

Begraafplaats Oostergaarde als waardevol groengebied

“Mooie begraafplaatsen met veel groen en hoge bomen”

Terug naar Inhoudsopgave

1

B O M E N D I E O P Z N M I N S T 1 00 JA A R O U D WO R D E N - S P E L D E N P R I K Bied meer ruimte voor de boom in openbare ruimte. Zorg voor een goede groeiplaats voor nieuwe bomen, zowel qua afmeting als inhoud, opdat een boom wel een hoge leeftijd bereikt. Werk ook aan groeiplaatsverbetering van bestaande oude bomen op de begraafplaatsen. Doe dit ook door aanplanten van overhoekjes met bijv. fruitbomen.

V E R G R O E N E N S TA D S R A N DW E G E N 2 Maak van de Vlierburgweg en Grensweg op de stadsgrens groene stadsrandwegen door aanplant van bomen, heggen of zelfs houtwallen, passend bij het landschapstype (enk). Onderzoek de ruimte die hiervoor beschikbaar is. Op deze wijze ontstaat er een antrekkelijke route voor de wijk en is er zowel meerwaarde qua beleving van de stadsrand, als voor de biodiversiteit. Bij weinig ruimte doet een haag of los geplaatste kleine boomsoorten ook al veel. Bijvoorbeeld fruitbomen, waarbij aanwonenden keuze krijgen en letterlijk de vruchten plukken. Ook kunnen particulieren worden gestimuleerd op eigen grond bomen aan te planten.

bessen. Pas natuurvriendelijk beheer toe en laat takken en bladeren liggen waarin andere belangrijke insecten en ongewervelde dieren leven. • Vergroen voortuin en achtertuin • Zorg voor rustige hoekjes in de tuin. Ruim niet al het bladafval op en laat gras langer doorgroeien. Dit helpt o.a. het roodborstje, zonder grassen en droge bladeren kan hij geen nest bouwen. Zie pagina 72 oor mogelijke maatregelen die u kunt treffen ter bevordering van de lokale biodiversiteit.

A M BA S SA D E U R : R O O D B O R S TJ E Vooral aanwezig in niet al te jonge bossen, tuinen, parken en kleinschalige landschappen. In de winter ook in stadstuinen. Als er veel struiken en kruiden zijn, dan geeft dat de hoogste dichtheden roodborsten. Dieet bestaat uit insecten, spinnetjes en andere kleine diertjes, aangevuld met bessen en zaden.

1

2

M E E R I N F O R M AT I E • Factsheet Natuurwaardenkaart

N AT U U R L I J K B E H E E R VA N B E G R A A F P L A AT-

3 SEN ELZENHOF EN OOSTERGAARDE

odborst

s sa

eu

ro r-

Amba

WAT K U N T U B I J D R AG E N • Vergroenen van schoolpleinen. Een mooi voorbeeld hiervan is het schoolplein van Het Talent. Een schoolplein van de toekomst is niet alleen een fijne plek voor kinderen maar ook voor planten en dieren. Vogels, vlinders en bijen vinden er een plek om te leven en eten. Dit brengt kinderen dichter bij de natuur en maken ze spelenderwijs kennis met allerlei planten-en diersoorten. Kies bij het assortiment specifiek voor (inheemse) soorten die insectvriendelijk zijn. Voor vogels struiken met eetbare

d

In combinatie met natuurvriendelijk beheer hebben begraafplaatsen potentie om getransformeerd te worden tot groene en biodiverse oases. Mogelijke maatregelen om een begraafplaats te verrijken; Bloemakkers om veel bezochte terreindelen een kleurrijk accent te geven. Een zoom van kruiden langs heesterstroken, houtsingels en hoofdpaden. Een kruidendek op en om graven onder oude bomen. • Elzenhof: kansen voor natuurvriendelijker inrichting: minder maaien, maai alleen paden (zie als voorbeeld begraafplaats Doetinchem de Nutselaer); • Begraafplaats Oostergaarde kan toegankelijker en veel meer ingericht als rustig park (denk Utrecht).

Binnen de gemeente Harderwijk staan al meerdere bomen die minstens 100 jaar zijn, zoals de gewone plataan in het Hortuspark Beleidsuitwerking Natuur en Groen - 41

9. Industrieterrein lorentz

LEGENDA Vergroen overal waar mogelijk (daken, gevels, parkeerplaatsen)

Bebouwd gebied - Domein van de pionier KO E R S VO O R N AT U U R & G R O E N Motto: Domein van de pionier Een waardevolle groenstructuur draagt bij aan een aangename werkomgeving. Maak de groenstructuur robuuster en samenhangender, passend bij een industrielandschap en leg qua sortimentkeuze een verwijzing naar de ligging aan het water en het (zandige) ‘pionierskarakter’. Voor dit meest stenige deel van Harderwijk geldt: vergroen overal waar mogelijk! • Probeer op élke restruimte, élke overhoek of berm naast kruidenrijk gras ook bomen te plaatsen om zo meer bladerdak (en schaduw) te creëren. • Denk hierbij niet zozeer aan ‘rechte lanen’, maar meer aan ongemaaide kruidenrijke bermen vol krekels, met her en der struiken en boomgroepjes van els, wilg, berk en populier. Boomgroepjes vragen echter wel om ruimte (in de breedte). Bos wordt niet zozeer beoogd, maar wel het aanvullen van bomen (3 ipv 1) en het loslaten van het gelid. • Zet in op halfverharding voor minder gebruikte delen, parkeerplaatsen en dergelijke. • Werk aan erfgrenzen als (ongeschoren) hagen (hek in haag). Overhoeken als bosjes. • Maak tijdelijke natuur op braakliggende terreinen mogelijk en stimuleer dit. Zorg voor een verdeling tussen ingezaaide delen en natuurlijk opgekomend opschot. De tijdelijke natuur moet niet in de weg staan van latere gronduitgifte.

• Werk samen met bedrijven aan groen en blauw, op terrein, op daken en langs gevels (op draden of gaas).

Plantwijzer

1. natuurlijk systeem leidend: klei, opgespoten, opgehoogd 2. bouw voort op cultuurhist. landschap: stadslanderijen 3. bescherm natuurgebieden: n.v.t. 4. verbindende structuren: aaneengesloten oever 5. fijnmazig netwerk: straten 6. beleefbare randen&routes: moerasbos, kruidenrijke weide 7. 1000 speldenprikken: groene gevels, groene parkeerplaatsen, groene erfafscheiding 8. ontwikkel natuurwaarde: grindbak

K A R A K T E R I S T I E K - H AV E N A A N H E T RANDMEER Het industrieterrein ligt aan het Veluwemeer en is een functioneel werklandschap met weinig ruimtelijke kwaliteit. Het landschap waar het op ontwikkeld werd bestond uit open water en uit weilanden en akkers omzoomd met houtwallen. Nu is het een grotendeels verhard gebied met bedrijfspanden met platte daken, verharde opslag, brede wegen en parkeergelegenheden. De beperkte hoeveelheid groen op het terrein bestaat voornamelijk uit bermen van gras met af en toe een boom en braakliggend bouwterrein waar pionierssoorten gretig gebruik van maken. Binnen de ouderen delen van Lorentz I bevinden zich enkele lanen. Vooral binnen Lorentz II zijn lanen consequent doorgevoerd. Ook bevind zich hier het parkeerterrein P8 met zonpanelen, natuurvriendelijke groenstructuur en de waterzuivering. Rond de noord- en oostzijde van het terrein ligt een behoorlijk robuuste beboste natuuroeverstrook en een grastalud als inpassing. Lorentz III heeft grotere kavels en is ruimer van opzet. Kwa l ite i ten : • Zand en verruiging op braakliggend terrein met pionierssoorten is ecologisch interessant, met o.a orchideeën en oeverzwaluwen. • Grondwal met schapen als groene rand aan het terrein. Deze is wel wat overbegraasd; • Platte daken als habitat voor mantelmeeuwen en

42 - BoschSlabbers

scholekster; • Een klein aantal oudere bomen/boomstructuur met witte abelen, elzenbosjes, e.d. Ook kruidenrijke bermen, enkele waterlopen langs het oude deel en een havenbekkens met rustig water. • De lanen en ruimere opzet binnen Lorentz II Kn e lpu n te n : • De verhouding ‘steen’ ten opzichte van ‘groen’ is erg uit balans: zeer versteend, veel verharding.Dit heeft een hitte-eiland effect tot gevolg met name bij Lorentz 1. • Het gebied kent weinig ruimtelijke kwaliteit. De inrichting van de openbare ruimte is van een laag niveau. Er ontbreekt een krachtige groenstructuur die zorgt voor orde en samenhang binnen het bedrijventerrein en tegenwicht kan bieden tegen de verharding. Straten als de Voltastraat, Ampèrestraat, Galvanistraat en Pascalstraat kennen nagenoeg geen groen. • Op het oudere westelijke gedeelte is te weinig groen om voedsel te vinden. • De bomen langs de wegen blijken niet bestand te zijn tegen de hoge verkeersdruk (m.n. vrachtverkeer). De onderbegroeiing die bestaat uit een uitgebreid sortiment heesters is weinig passend in een stoer werklandschap. • De lanen zijn eentonig in soort net als de onderbegroeiing.

1

Kruidenrijk grastalud langs de mheenlanden

Lorentz 2

Pionierkarakter: Laat opschot opkomen als tijdelijk natuur

3

Grinddaken voor de scholekster

1

2

4

4

Lorentz 3

2

Lorentz 1

K WA L I T E I T E N I N B E E L D

B E V I N D I N G E N VA N U I T D E A N A LYS E Bestaand aandeel groen

0

Hittestress (in graden)

+2°c

Soortendiversiteit (in aantal soorten)

0

10

1

1.2

274

Bestaand aandeel groen: Scoort zeer slecht op de 3-30-300 regel, mede door de afwezigheid van parken, groene ruimtes en op vele plekken de afwezigheid van bomen. In het algemeen zeer versteend, voornamelijk Lorentz I. (bron: Cobra) Hittestress: Scoort ondergemiddeld, de ervaring van hittestress varieert. Hoe dichter bij het Randmeer en buitengebied, hoe lager de hittestress. Voornamelijk bij Lorentz I is de hittestress het hoogst. (bron: klimaateffectatlas) Soortendiversiteit: In het gebied zijn veel planten en vogel soorten waargenomen gerelateerd aan de oeverligging, zoals de ijsvogel, oeverzwaluw, scholekster etc. (bron: Factsheet Natuurwaardenkaart)

0°c

1550

Grondwal met schapen als groene rand

Laan met daaronder ruimte voor pionier soorten

Terug naar Inhoudsopgave

3

L A AT O P S C H OT O P KO M E N A L S T I J D E L I J K E N AT U U R Laat de natuur haar gang gaan op gronden die nog niet nodig zijn. Maai zo min mogelijk. Een goede manier om invulling te geven aan maatschappelijk verantwoord ondernemen. Kostenbesparend doordat natuurwerend beheer niet meer nodig is. M E E R K R U I D E N R I J K G R A S TA L U D L A N G S LO R E N T Z I I I In tijden van droogte blijven kruidenrijke graslanden groener vanwege een betere beworteling van de bodem. Meerjarige kruiden en natuurlijke grassen houden met hun diepere wortels de bodem beter vast en ze gaan een samenwerking aan met het bodemleven. Een levende bodem is beter in staat te reageren op extremere omstandigheden, zoals grote hoeveelheden neerslag of aanhoudende droogte. Laat het grastalud aan de oostkant van het bedrijventerrein meer kruidenrijk ontwikkelen. Boomaanplant is niet gewenst in relatie tot weidevogels. Zorg voor 1-2x drukbegrazing met schapen, verder de schapen weghouden (gefaseerd grazen). • Wissel maaien en beweiden af • Maai niet voor half juni, zodat klavers en kruiden in bloei kunnen komen • Maai ook niet te laat want dan neemt de voedingswaarde af • Beweiding is mogelijk na de eerste snede

4 GS PREI NL DDEDAN KKPERNI KVO O R D E S C H O L E KS T E R -

1

Scholeksters nesten graag op een grinddak. Zet voor deze ambassadeur concreet in op minimaal 10-20 daken met minimaal 2 vierkante meter schelpeneiland/schelpenbak (1 bigbag), in combinatie met 150m2 open dakoppervlak. Dit kan gebeuren middels bedrijfssponsoring, waarbij de gemeente het project aanjaagt en faciliteert. In één dag kan zo op dakhoekjes een aantal ‘scholeksterbanken’ worden gecreëerd. Een kleine schuilplek (afdakje of pallet) biedt de kuikens verkoeling. WAT K U N T U B I J D R AG E N • Groene gevels en halfverharding op eigen terrein • Bied nestgelegenheden en verblijfplaats voor vogels en dieren • Plant uw hekken aan tot heggen • Plaats een grindbak op uw bedrijfsdak • Zet in op bruine, groene of blauwe daken. Eventueel gecombineerd met zonnepanelen. Zie pagina 72 voor mogelijke maatregelen die u kunt treffen ter bevordering van de lokale biodiversiteit.

2

A M BA S SA D E U R : S C H O L E KS T E R Het nest van de scholekster is niet meer dan een kuiltje in de grond, spaarzaam bekleed met wat schelpjes, steentjes of stro. Broedt ook op grinddaken en op paaltjes. Hij zoekt zijn voedsel op graslanden waar regenwormen; ook emelten, insecten e.d. te vinden zijn. M E E R I N F O R M AT I E • Factsheet Natuurwaardenkaart

3

-d

2

S T I M U L E E R AC T I E F DAT B E D R I J V E N E E N G E ZO N D E , G R O E N E W E R KO M G E V I N G C R E Ë R E N Stuur de Aanjager Natuurlijk Groen met een ‘groentoolbox’ langs bedrijven om actief terreinvergroening aan te kaarten en mogelijkheden vanuit de gemeente aan te reiken en laat zien dat dit resulteerd in een verbeterde werkomgeving, een goedkopere energierekening en hittereductie. Denk hierbij aan groenere parkeerplaatsen, groene daken, braakliggend terrein etc. Stimuleer de transformatie van zwarte naar bruine (bovengrond op het dak) of groenblauwe daken. Dit beteken dat er (naast groen) ook water tijdelijk opgeslagen kan worden. Mogelijk is hier een winwin te verkrijgen met gelijktijdige plaatsing van zonne-energie (zie Energievisie). Ook voor de daken geldt: zet in op pionierssoorten. Liever wat spontane inheemse grassen dan exotische soorten.

e

h sc

olekster

A m b a s s a d eu r

1

“Gehele groenstrook naast Newtonweg aan de kant van Frankrijk is mooie rustige buffer waar het heerlijk wandelen is in werkpauzes ”

Beleidsuitwerking Natuur en Groen - 43

10. Hierden dorp

LEGENDA Meer en gevarieerd erfbeplanting

Buitengebied - Kleinschalige mix in het dorp Plantwijzer

1. natuurlijk systeem leidend: dekzand, beneden flank 2. bouw voort op cultuurhist. landschap: essenlandschap 3. bescherm natuurgebieden: n.v.t. 4. verbindende structuren: radiaal 5. fijnmazig netwerk: straten 6. beleefbare randen&routes: enkenrand 7. 1000 speldenprikken: drinkplekken, scharrelgroen, struiken, groene erfranden 8. ontwikkel natuurwaarde: veel onderbegroeiing

Zuiderzeestraatweg:gemixte bomenlaan

KO E R S VO O R N AT U U R & G R O E N Motto: Kleinschalige mix in dorp met een rafelrandje Centraal staat het versterken van het kleinschalige dorpse karakter. Dorps betekent: lage dichtheden, grote variatie aan bebouwing, een kleine (architectonische) korrel, groene tuinen, veel en robuust groen en een sterke verwevenheid met het omliggende landschap. Wees zuinig op de kleine groentjes in het dorp, bescherm de unieke Allee en groene hofjes en buurtparkjes. Maar ook de kleine weitjes in het dorp dragen bij aan het dorpse, agrarische karakter en zijn waardevol (o.a. Mheenbroekweg, Oostermheenweg). De focus op de uniforme ‘Zuiderzeestraatweg-laan’ mag losgelaten, deze is vanwege conflicten met de verkeersfunctie, klimaat, plagen en ziektes op termijn minder goed houdbaar. Vorm de Zuiderzeestraatweg geleidelijk om naar een mix van soorten, jongere en oudere bomen en struikvormers. Bestaande bomen worden niet gerooid, maar waar ruimte is of ontstaat mag er weer een boom bij. Zo ontstaat een gemengde laan met her en der onderbegroeiing, meer soorten en onregelmatige afstanden, passend bij het kleinschalige karakter van de dorpskern. Beheer dit ook als zodanig. Werk binnen het dorp aan 10 klimaatrobuuste lanen van de toekomst met voldoende (onder- en bovengrondse) groeimogelijkheid.

Een belangrijke opgave is het vormgeven van bestaande en nieuwe dorpsranden door een passende ‘rafelrand’ beplanting rondom de doprsrand/erven. Het vormgeven aan dorpsranden, dorpslint en uitloopmogelijkheden zijn uitgewerkt in de ‘Verdiepingsslag Buitengebied Harderwijk en Hierden’. Werk de hieruit voortkomende projecten concreet uit in samenwerking met grondeigenaren. Bij uitbreidingen van het dorp dient een robuust groen raamwerk het startpunt te zijn voor gebiedseigen ‘nieuwe erven’. Nieuwe bebouwing dient genoeg afstand houden van bestaande bomen/houtwallen.

KARAKTERISTIEK - EIGENZINNIG DORP AAN D E Z U I D E R Z E E S T R A AT W E G Hierden is een lintdorp dat zich over een aantal kilometers uitstrekt langs de Zuiderzeestraatweg en de Molenweg. De verschillende voorzieningen, zoals winkels en het dorpshuis bevinden zich verspreid langs het lint. Kernvorming heeft plaatsgevonden noordelijk van het knooppunt ZuidzeestraatwegMolenweg-Ooster Mheenweg. Losse bebouwing en verspreide bomen bepalen het beeld; kleinschalig en groen zijn de trefwoorden voor Hierden. De dorpsranden van Hierden zijn veelal ‘rafelig’, een prettige mix van bebouwing en groen. De Zuiderzeestraatweg, cultuurhistorisch gezien een eikenlaan, is al lang geen strakke laan meer. Kwa l ite i ten : • Historisch ensemble van Zuiderzeestraatweg (gedeeltelijk beplant met monumentale eiken) en aangrenzend bebouwingslint van oude boerderijen. • Het dorp markeert de overgang van droog naar natter. Ten zuiden van het dorp ligt de Hierdense Enk, ten noorden bevinden zich de Stadslanderijen. • Het carré van Hierden (oude en nieuwe Zuiderzeestraatweg), gevormd door stevige eiken

44 - BoschSlabbers

• Rond Hierden bruist het van bijzondere nachtdieren, zoals de steenuil, nachtvlinders en vleermuizen. • Bij de kerk een unieke Allee van mooie oude beuken en eiken Kn e lpu n te n : • De eikenlanen langs de Molenweg en Zuiderzeestraatweg vertonen grote gaten, dit leidt tot een gefragmenteerd ruimtelijk beeld. • Het nette strak gemaaide karakter sluit niet meer aan bij de biodiversiteitsdoelstelling • De recente dorpsuitbreidingen van Hierden sluiten niet aan bij het karakter van het lintdorp. Deze ‘aanplakwijkjes‘ bouwen niet voort op de karakteristieken van het omliggende landschap. Het zijn daardoor wijkjes zonder sterke identiteit, die overal in Nederland hadden kunnen liggen. • Ondanks een verbetering in het wegprofiel is de Zuiderzeestraatweg in het dorp nog steeds voornamelijk ingericht op de verkeersfunctie en mist hierdoor ruimte voor voldoende bomen langs de weg.

Groene dorpsranden

1

10 klimaatrobuuste lanen van de toekomst Koester bestaand klein groen

2 2

B E V I N D I N G E N VA N U I T D E A N A LYS E Bestaand aandeel groen

0

Hittestress (in graden)

+2°c

Soortendiversiteit (in aantal soorten)

0

K WA L I T E I T E N I N B E E L D 10

4

0.4

438

Bestaand aandeel groen: Scoort beneden gemiddeld op de 3-30-300 regel. Dit beeld wordt echter vertekend doordat het buitengebied niet wordt meegenomen. (bron: Cobra) Hittestress: Scoort hoog, de ervaring van hittestress is laag. (bron: klimaateffectatlas) Soortendiversiteit: Binnen Hierden worden voornamelijk veel insecten en mossen & schimmels waargenomen. Vleermuizen, zoogdieren en reptielen worden het minst waargenomen. (bron: Factsheet Natuurwaardenkaart)

0°c

1550

Oude boerderijen aangrenzens aan de Zuiderzeestraatweg

Zuiderzeestraatweg

Terug naar Inhoudsopgave

1

M E E R E N G E VA R I E E R D E E R F B E P L A N T I N G Uitbreiden en versterken van groene erven levert een belangrijke bijdrage aan de biodiversiteit en uitstraling van Hierden. Hierin kan Stichting Landschapsbeheer Gelderland particulieren motiveren en handvatten bieden in het vergroenen van hun erf. Denk aan lijnvormige landschapselementen op erfgrenzen en kavelranden (hagen, bomen, struikvormers), maar ook fruitboomgaardjes. Zorg voor bessen dragende struiken zoals lijsterbes, meidoorn en sleedoorn. Dit speelt bij erven aan de noord- en westzijde en de uiterste zuidpunt van het deelgebied.