240201 BURWKA Harderwijk v8.2 - Hoofdrapport
Tekst van het document
Riolering, Water en Klimaatadaptatie Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda
2024-2028
Definitief ontwerp
Riolering, Water en Klimaatadaptatie Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda Definitief ontwerp In opdracht van Gemeente Harderwijk Postbus 149 3840AC Harderwijk
Nelen & Schuurmans Zakkendragershof 34-44 3511 AE Utrecht www.nelen-schuurmans.nl Projectgegevens Dossier :
Y0042
Datum
1-2-2024
:
Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever. Noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd.
4.1.3
Inhoudsopgave
4.2
Samenvatting van de aanpak ..................................................................................... v
Klimaatbestendige stad in 2050 ................................................................. 12 4.2.1
Combineren klimaatadaptatie met andere uitvoeringsprojecten .................................................................................................... 13
4.2.2
Klimaatadaptatie meenemen in denken en handelen ................ 13
4.2.3
Informeren en vergroten gevoel van urgentie voor klimaatadaptatie bij inwoners en bedrijven ............................... 13
Afkortingen en begrippen ......................................................................................... vi 1
Riolering, Water en Klimaatadaptatie – een geïntegreerde aanpak ...................1
3
4
Maatregelen ................................................................................................... 14 5.1
Inleiding .................................................................................................... 14
5.2
Onderhoud en vervanging riolering ........................................................... 14
5.3
Uitvoeringsprojecten klimaatadaptatie ..................................................... 16
Participatie ................................................................................................... 3
5.4
Beleidsinstrumenten .................................................................................. 18
1.4
Status en geldigheidsduur ............................................................................ 3
5.5
Proces
.................................................................................................... 19
1.5
Leeswijzer ..................................................................................................... 3
5.5.1
Samenwerking in de afvalwaterketen ........................................ 19
Terugblik ...........................................................................................................4
5.5.2
Werkwijze binnen de gemeente ................................................. 19
1.1
Tijd voor duurzamer stedelijk waterbeheer én klimaatadaptatie ................ 1
1.2
Inhoud van de beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda voor Riolering, Water en Klimaatadaptatie (BURWKA) ........................................................ 2
1.3
2
5
Professionele samenwerking in de waterketen .......................... 12
2.1
Inleiding ...................................................................................................... 4
2.2
Succespunten ............................................................................................... 4 6
5.6
Onderzoek .................................................................................................. 19
5.7
Rollen en verantwoordelijkheden .............................................................. 20
Benodigde middelen....................................................................................... 21
2.3
Verbeterpunten ............................................................................................ 5
2.4
Het vertrekpunt voor Harderwijk: uitdagingen en kansen ........................... 6
6.1
Inleiding .................................................................................................... 21
Visie en doelen .................................................................................................7
6.2
Kosten
.................................................................................................... 21
6.2.1
Korte en middellange termijn ..................................................... 21
6.2.2
Lange termijn .............................................................................. 23
3.1
Inleiding ...................................................................................................... 7
3.2
Visie overkoepelend: bescherming gezondheid en omgevingskwaliteit ...... 7 6.3
Financiering ................................................................................................ 24
3.3
Visie waterketen: Doelmatige waterketenzorg ............................................ 7
3.4
Visie klimaatadaptatie: klimaatbestendige stad in 2050 .............................. 8
6.3.1
Een andere systematiek.............................................................. 25
Aanpak ...........................................................................................................11
6.3.2
Keuze spaarstrategie .................................................................. 26
4.1
6.3.3
Overzicht kostendekking voor de planperiode ........................... 28
Doelmatige waterketenzorg ....................................................................... 11 4.1.1
Gegevens waterketen actueel en volledig .................................. 11
4.1.2
Scherpe keuzes vanuit risico’s riolering ...................................... 11
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
ii
V-2 Hoogte, bodem en watersysteem ................................................................. 80 V-3 Relevante visies en beleid ............................................................................. 81 I.
Bijlagen ...........................................................................................................29
V-4 Riolering
Nadere omschrijving inhoud BURWKA ............................................................30
V-5 Ecologische waterkwaliteit............................................................................ 85
I-1 Waterketenzorg .............................................................................................. 30 I-2 Klimaatadaptatie ............................................................................................ 30
Recente ontwikkelingen vernieuwde Europese Richtlijn Stedelijk Afvalwater .................................................................................. 85
I-3 Kaders vanuit de Omgevingsvisie ................................................................... 30
V-6 Ruimtelijke ontwikkelingen in Harderwijk .................................................... 85
I-4 Wettelijke kaders ............................................................................................ 31
VI.
.................................................................................................... 84
Huidig beleid .................................................................................................. 87
II.
Resultaten enquête .........................................................................................33
VI-1 Huidig beleid waterschap Vallei en Veluwe ................................................. 87
III.
Evaluatie .........................................................................................................48
Blauwe omgevingsvisie (BOVI) ................................................................... 87
III-1 Samenvatting evaluatie in succes- en aandachtspunten .............................. 48
Blauwe omgevingsprogramma (BOP) ........................................................ 87
III-2 Uitgebreidere toelichting bij de succes- en aandachtspunten uit de evaluatie .................................................................................................... 51
VI-2 Huidig beleid gemeente Harderwijk ............................................................. 87
III-3 Evaluatie 24 beleidsvoornemens .................................................................. 57
Waterplan .................................................................................................. 87
III-4 Evaluatie Doelen, Functionele Eisen, Maatstaven en Meetmethoden ......... 61
Duurzaamheidsvisie ................................................................................... 88
III-5 Evaluatie onderzoeken ................................................................................. 72
Warmtevisie ............................................................................................... 88
Kaders en strategie water- en klimaatadaptatie ..............................................75
Natuur & groenvisie - BoschSlabbers landschapsarchitecten .................... 88
IV-1 Gidsprincipes voor een klimaatbestendige inrichting .................................. 75
Uitvoeringsagenda duurzaamheid ............................................................. 89
IV-2 Wateroverlast Acceptatiecriteria Harderwijk ............................................... 76
Energietransitie .......................................................................................... 89
IV-3 Beslisboom verwerken hemelwater ............................................................. 77
Beleid inpassing zonnepanelen .................................................................. 89
IV-4 Strategieën per klimaatadaptatiethema – Gemeente Harderwijk ............... 78
Circulaire economie ................................................................................... 91
IV-5 Andere documenten omtrent klimaatadaptatie .......................................... 78
VI-3 Huidig beleid provincie Gelderland .............................................................. 91
Hitteplan Klimaatadaptatie hitte – GGD Noord- en Oost-Gelderland ........ 78
Grootschalige grondwateronttrekking ....................................................... 91
Afkoppelkansenkaart.................................................................................. 78
Verordening Kader Richtlijn Water ............................................................ 91
Instrumentenmix – Werkregio water en klimaatadaptatie Noord-Veluwe 78
VI-4 Samenwerking in de (afval)waterketen WHEP............................................. 91
Plan van aanpak natuurbrandbeheersing (Veiligheidsregio) ...................... 79
VI-5 Water en klimaatadaptatie Noord-Veluwe .................................................. 92
Samenvatting huidige situatie water en riolering ............................................80
VII. Huidige situatie maaiveld, bodem en grondwater........................................... 93
IV.
V.
V-1 Inleiding
.................................................................................................... 80
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
Zuiveringskring Afvalwaterketen Plan (ZAP) .............................................. 87
VII-1 Maaiveld 93
iii
VII-2 Bodem en grondwater ................................................................................ 95
XI-2 Uitvoeringsagenda klimaatbestendige stad in 2050 .................................. 115
VIII. Huidige situatie oppervlaktewater ..................................................................97
XII.
Risico gestuurd rioolbeheer .......................................................................... 117
IX.
Huidige situatie riolering .................................................................................99
XIII. Uitsplitsing exploitatielasten ........................................................................ 118
IX-1 Systeemkenmerken ...................................................................................... 99
XIV. Gedetailleerde uitwerking kostendekking (opbouwen in 20 jaar) ................. 120
Overzicht voorzieningen ............................................................................. 99
XIV-1 Opbouw lasten stedelijk waterbeheer periode 2024-2028...................... 120
Afvoertypes in het stelsel ......................................................................... 100
Kapitaallasten ........................................................................................... 120
(Re)constructiejaren ................................................................................. 102
Totaaloverzicht lasten .............................................................................. 122
IX -2 Toestand van de infrastructuur ................................................................. 104
XIV-2 Kostendekkingsberekening ...................................................................... 123
IX-3 Functioneren .............................................................................................. 105
Uitgangspunten voor kostendekkingsberekening .................................... 123
Hydraulische en milieutechnisch functioneren ........................................ 105
XIV-3 Overzicht kostendekking .......................................................................... 125
Grote lozingen op de riolering .................................................................. 108
XIV-4 Volledige kostendekkingstabel................................................................. 127
IX-4 Beheer en onderhoud................................................................................. 109 X.
Ruimtelijke ontwikkelingen........................................................................... 110
XI.
Uitvoeringsagenda 2024-2028 ....................................................................... 112 XI-1 Uitvoeringsagenda doelmatige waterketenzorg ........................................ 113
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
iv
Klimaatadaptatie
Water en riolering
Samenvatting van de aanpak
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
v
Afkortingen en begrippen
rioolbeheer
van objecten leidend is voor ingrijpen (vervangen of repareren).
Relinen
Relinen is een techniek waarbij een rioolbuis van binnenuit ‘glad’ wordt gemaakt met een soort kous. Met de kous worden scheuren dichtgemaakt en zo kan de buis weer een tijd mee.
Afschrijving
Vast bedrag wat jaarlijks terugbetaald wordt van een lening.
RWZI
BTW-lasten
Dit is de compensatie die de gemeente betaalt voor de omzetbelasting (BTW) die voor diensten van derden geheven wordt.
Afkorting voor rioolwaterzuiveringsinstallatie: de plek waar afvalwater voldoende schoon wordt gemaakt voordat het in het oppervlaktewater komt.
Exploitatielasten
Alle jaarlijkse kosten van kapitaalgoederen die terug te vinden zijn op de begroting.
Heffingseenheid
Een aangesloten pand dat in aanmerking komt voor riool- en waterzorgheffing.
Investeringen
Het inzetten van geld voor een doel dat pas op de langere termijn gehaald wordt. In dit BURWKA gaat het dan voornamelijk om projecten voor vervangen of uitbreiden van de riolering.
Kapitaallasten
Risico gestuurd
Watersysteem
Als er geld geleend is voor een investering wordt er ieder jaar rente en een afschrijvingsbedrag aan de bank betaald. De combinatie van rente en afschrijving zijn de totale kapitaallasten.
Klimaatadaptatie Klimaatadaptatie is het proces waarin we zowel onze leefomgeving als ons gedrag aanpassen aan toenemende weersextremen die leiden tot wateroverlast, droogte en hittestress Kostendekkend
Waterketen
De mate waarin inkomsten voldoende zijn om de kosten te betalen.
ZAP
“Zuiveringskring Afvalwaterketen Plan” (ZAP) was voor riolering en water de voorganger van dit beleid, en liep van 2015 tot en met 2023.
Zoetwater
Zoetwater is het water dat bijna geen zout bevat. Het is onze belangrijkste bron voor drinkwater, voor de landbouw, voor tuinen en parken en voor de (zoetwater)natuur.
Manier van rioolbeheer waarbij de mate van risico van falen
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
vi
Riolering, Water en Klimaatadaptatie – een geïntegreerde aanpak
geven bij hitte. Zo hebben we minder last van regenwater tijdens hevige regenbuien, én kunnen we droge periodes en hittegolven beter doorstaan. Zo werken we toe naar een gezond en leefbaar Harderwijk, ook bij een veranderend klimaat. Onze uitgangspunten hiervoor zijn: droge voeten, voldoende water en een goede waterkwaliteit.
Tijd voor duurzamer stedelijk waterbeheer én klimaatadaptatie Het waterbeheer in de stad verandert. Klimaatverandering1 zorgt ervoor dat hevige buien vaker voorkomen. Buien leiden nu al tot wateroverlast (Figuur 1), en die kans neemt alleen maar toe. De alsmaar hevigere buien passen minder goed in het riool- en watersysteem. Tegelijkertijd hebben we vaker droge periodes met watertekort. Dit vraagt om Klimaatadaptatie is het een andere manier van omgaan met water in de proces waarin we zowel stad. De komende jaren zetten we daarom in op het vasthouden van regenwater daar waar het valt. We parkeren het water op plekken zoals op pleinen, in parken en in bermen. We richten plekken zó in dat het regenwater de bodem in kan zakken, als watervoorraad voor het groen. Ook combineren we waterberging met soortenrijk groen en extra bomen die koelte
onze leefomgeving als ons gedrag aanpassen aan toenemende weersextremen die leiden tot wateroverlast, droogte en hittestress
1 Wetenschappelijke consensus hierover staat beschreven in het IPPC-rapport van maart 2023. In oktober 2023
kwam het KNMI met de nieuwe klimaatscenario’s. In alle scenario’s (of we ons houden aan het Parijs-akkoord
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
Figuur 1 Wateroverlast na hevige regenval op de Mecklenburglaan, 28 juli 2011
Naast deze zichtbare veranderingen buiten, zien we ook dat de samenleving en de politiek meer interesse heeft gekregen in hoe het waterbeheer en klimaatadaptatie geregeld is. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om hoe het zoetwater wordt verdeeld in de
(lage uitstoot) of doorgaan met de huidige trend (hoge uitstoot)) krijgen we te maken met temperatuurstijging, nattere winters en drogere zomers
1
regio en over de (on)zekerheid dat drinkwater geleverd kan blijven worden. En het gaat om hoe we omgaan met water(overlast) in de stad. De druk op de buitenruimte neemt toe (er moet meer gebouwd worden tegen de woningnood), terwijl we ook meer ruimte voor water en bomen nodig hebben voor klimaatadaptatie. Bovendien zitten er grenzen aan de maakbaarheid en betaalbaarheid van onze leefomgeving. We moeten water in de stad beheren vanuit het grotere plaatje, namelijk in samenhang met ruimtelijke ordening, groen, mobiliteit en energie. Niet voor niets stond in een kamerbrief uit 2022 vanuit het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat: “Door water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening, kunnen we in Nederland ook in de toekomst met een ander en grillig “Door water en bodem klimaat blijven leven, wonen en werken.”
sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening, kunnen we in Nederland ook in de toekomst met een ander en grillig klimaat blijven leven, wonen en werken.” – Kamerbrief Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (2022)
Naast de toenemende interesse, zien we ook dat inwoners steeds meer betrokken raken bij de daadwerkelijke inrichting van de leefomgeving, en dus ook bij het waterbeheer in de stad. Sommigen ervaren overlast en verwachten snel oplossingen van de gemeente en anderen willen juist graag zelf meedenken en -doen. We benutten hierbij de kansen van de Omgevingswet die per 1 januari 2024 is ingegaan. Met deze wet is het namelijk makkelijker geworden om stedelijk waterbeheer meer onderdeel te laten zijn van alle thema’s in de ruimtelijke ordening, zoals de energietransitie, de woningbouwopgave en mobiliteit. De Omgevingswet stelt ons beter in
2 Het ZAP WHEP 2015-2023 was een intergemeentelijk plan. Hiervoor is destijds bewust gekozen, ook om
tegemoet te komen aan de doelen vanuit het nationaal Bestuursakkoord Water (2010). Vanwege de invoering van de Omgevingswet vanaf 2024 en de ervaringen met de complexiteit van de bestuurlijke besluitvorming destijds, hebben we in goed overleg besloten om dit keer per gemeente apart een beleidsuitwerking en
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
staat als overheid samen met andere betrokkenen, vanuit één samenhangend beeld (de Omgevingsvisie), via uitvoeringsprogramma’s (Omgevingsprogramma’s) en regels (Omgevingsplan) naar een gezond en leefbaar Harderwijk toe te werken.
Inhoud van de beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda voor Riolering, Water en Klimaatadaptatie (BURWKA) Dit document bevat een beleidsuitwerking voor de thema's Riolering, Stedelijk Water en Klimaatadaptatie, inclusief uitvoeringsagenda voor de periode 2024-2028. Hierbij wordt naadloos aangesloten op de doelen uit de Omgevingswet, de Provinciale Omgevingsverordening, de Blauwe Omgevingsvisie van waterschap Vallei en Veluwe en de gemeentelijke Omgevingsvisie. Elementen uit deze uitwerking worden in een latere fase vertaald naar het Omgevingsplan en waar van toepassing naar Omgevingsprogramma's. Het BURWKA heeft deels, namelijk voor riolering en water, een voorganger: het ‘Zuiveringskring Afvalwaterketen Plan 2015-2023’, kortweg ZAP2. Dit plan werd opgesteld met Waterschap Vallei en Veluwe en de gemeenten Harderwijk, Ermelo en Putten. We zetten de lijn voor riool- en waterzorg uit het ZAP voort. We vullen dit aan met het duurzamer waterbeheer en met klimaatadaptatie, zodat we klaar zijn voor het klimaat van de toekomst. We volgen hierin het beleid van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) van het Rijk3. Riolering, water en klimaatadaptatie vatten we dus in één stuk: de beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda Riolering, Water en Klimaatadaptatie (kortweg BURWKA). We leggen de verbinding met de Omgevingsvisie Harderwijk.
Hoe de omgevingsvisie en het BURWKA samenhangen, staat in Figuur 20 in Bijlage V-3 Relevante visies en beleid. In Bijlage I staat meer informatie over de diverse onderdelen van het BURWKA en de kaders die we meenemen vanuit de Omgevingsvisie. Met het BURWKA onderbouwen uitvoeringsagenda op te stellen. Samenwerking blijft een onverminderd belangrijk thema en is gewaarborgd in onder andere het overleg op zuiveringskringniveau (Ambtelijk Water Team WHEP) 3 Voor meer informatie, ga naar www.klimaatadaptatienederland.nl
2
we de uitgaven voor water, riolering en klimaatadaptatie vanuit de riool- en waterzorgheffing.
Participatie Verschillende organisaties leverden hun bijdrage aan deze BURWKA via deelname (participatie) aan de projectgroep, interviews en enquêtes: ›
›
› ›
De afdelingen beheer openbare ruimte, ruimtelijke ontwikkeling, klimaatadaptatie, wonen en financiën van de gemeente Harderwijk als lid van de projectgroep Twee beleidsadviseurs van Waterschap Vallei en Veluwe uit de teams Leefomgeving en Waterketen (afdeling Plannen en projecten) als lid van de projectgroep De Omgevingsdienst Noord-Veluwe als lid van de projectgroep Verschillende inwoners en organisaties via een open enquête
De resultaten van de enquête staan in Bijlage II.
Status en geldigheidsduur De beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda Riolering, Water en Klimaat gaat in per 2024 tot en met 2028. Deze beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda Riolering, Water en Klimaat onderbouwt hoe we de riool- en waterzorgheffing de komende vijf jaar besteden. We bieden ook een lange-termijn doorkijk in de inkomsten en uitgaven voor het stedelijk water en klimaatadaptatie. De lange-termijn doorkijk is echter een inschatting; over vijf jaar herijken we dit beleid weer.
Leeswijzer In hoofdstuk 2 beschrijven we de terugblik naar de afgelopen periode. In hoofdstuk 3 beschrijven we onze visie en doelen, in hoofdstuk 4 de aanpak en in hoofdstuk 5 de maatregelen (met in bijlage de uitvoeringsagenda). In hoofdstuk 6 laten we zien hoe de maatregelen betalen.
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
3
Terugblik Inleiding Het vorige plan, het “Zuiveringskring Afvalwaterketen Plan” (ZAP) liep van 2015-2023. Een terugblik naar deze periode helpt om te leren van ervaringen. We kunnen dan scherpere keuzes maken in ons nieuwe plan. Daarom bekijken we wat goed ging en succesvol was en wat verbeterpunten zijn. We zijn benieuwd of het stedelijk waterbeheer in onze gemeente is verbeterd in de afgelopen negen jaar en in welke mate gemeente Harderwijk klimaatbestendiger is geworden. We bekijken voor acht onderdelen de succes- en verbeterpunten: 1. De mate waarin het voorgenomen beleid is uitgevoerd 2. De resultaten van meetbare doelen voor de afvalwaterketen 3. Uitgevoerde onderzoeken 4. Uitgevoerde maatregelen 5. De samenwerking in de afvalwaterketen 6. De financiën 7. De inzet van personeel 8. De mate waarin klimaatadaptatie is meegenomen We baseren de terugblik op de volgende vastgestelde plannen:
›
Zuiveringskring Afvalwaterketen Plan (ZAP) 2015-2020, van Waterschap Vallei en Veluwe en de gemeenten Harderwijk, Ermelo en Putten (WHEP)
›
Verlengingsnotitie Zuiveringskring Afvalwaterketen Plan 2021-2023
De succes- en verbeterpunten haalden we op via mondelinge en schriftelijke interviews met betrokken specialisten van gemeente, waterschap en Omgevingsdienst Noord-Veluwe (ook opgenomen in Bijlage III). In Bijlage III-1 is de volledige terugblik in een tabel weergegeven. Hieronder geven we een samenvatting van de belangrijkste succes- en verbeterpunten.
Succespunten Gemeente Harderwijk heeft op alle acht onderdelen voortgang geboekt. In de uitvoering van het voorgenomen beleid hebben we ingezet op het integraal aanpakken van projecten rioolvervanging. Ook hebben we stappen gezet in het in het databeheer in de afvalwaterketen en in het grondwater (65 bestaande en 5 nieuwe meetpunten), en met het terugwinnen van warmte-energie bij de RWZI. Het beleid voor hemelwater hebben we aangescherpt met een beslisboom voor de volgorde waarin je hemelwater verwerkt. De criteria voor wateroverlast zijn vastgesteld: wanneer accepteren we dit en wanneer niet? Met tuincoaches en subsidies worden inwoners gestimuleerd om hun tuinen groener in te richten. Sinds 2021 is er een regionaal duurzaamheidsloket ingericht voor inwoners, inclusief een stimuleringsregeling voor vergroenen4. Wat betreft meetbare doelen voor de afvalwaterketen zijn een aantal knelpunten in afvoer via de riolering opgelost. Inwoners hebben weinig melding gedaan van verstoppingen. Onderzoek richtte zich op analyse van metingen in de afvalwaterketen. Zo werd het monitoringsysteem verbeterd om te zien hoeveel water er incidenteel overstort op
4 Voor thema's die over onze gemeentegrens heen gaan, bijvoorbeeld de regionale zoetwaterverdeling, werken
we regionaal samen binnen de werkregio Noord-Veluwe en met werkregio's Platform Water Vallei en Eem en Samenwerking Water Oost-Veluwe. Gemeente Oldebroek treedt daarbij op als gastheer en penvoerder.
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
4
het Veluwemeer, hoeveel water er via het riool wordt getransporteerd en hoeveel er op de RWZI wordt verwerkt. Daarnaast is een klimaatstresstest voor wateroverlast uitgevoerd en is onderzoek gedaan naar klimaatadaptieve maatregelen op bedrijventerrein Lorentz. Naast vervanging of reparatie van de riolering hebben we een aantal onvoorziene maatregelen uitgevoerd. Zo moest onverwachts groot onderhoud worden gepleegd aan het hoofd transportriool (Stationslaan en Oranjelaan). Dit is samen met gemeente Ermelo en het waterschap uitgevoerd: een mooi voorbeeld van een succesvolle samenwerking in de afvalwaterketen. Ook heeft de gemeente de afstemming met de provincie Gelderland afgelopen jaren meer opgezocht. Onze financiën voor water en riolering zijn op orde. We hebben afgelopen planperiode alle uitgaven voor riolering goed kunnen betalen (“dekken”) vanuit onze beschikbare middelen. Wel is minder gespaard voor verwachte uitgaven in de toekomst, dan gepland. We hadden voldoende personeel om al het werk uit te voeren. Wat betreft klimaatadaptatie zijn stappen gezet in het opstellen van ambities, doelen en strategieën. Deze zijn vastgesteld door de gemeenteraad. Ook hebben we een methodiek wijkgerichte aanpak klimaatadaptatie opgesteld: de “Gidsprincipes voor een klimaatbestendige inrichting” (zie Bijlage IV).
Verbeterpunten Voor elk van de acht onderdelen benoemen we verbeterpunten. Deze pakken we op in deze BURWKA. In de uitvoering van het voorgenomen beleid missen we nog een manier om af te wegen wanneer je riolering wilt repareren (relatief goedkoop) of vervangen (relatief duur). Hierin willen we ook de meerwaarde voor klimaatadaptatie en duurzaamheid
5 Meerinzicht is de samenwerkingsorganisatie van de gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde.
beter meewegen. Ook missen we nog beleid voor het lokaal zuiveren van huishoudelijk afvalwater bij alternatieve woonvormen (zoals bij Tiny Houses). Vanuit de meetbare doelen voor de afvalwaterketen willen we beter inzicht in de toestand van de riolering vanuit inspecties. We willen dit inzicht vooral op de plekken waar wateroverlast optreedt. Zo weten we beter welke riolen aan reparatie of vervanging toe zijn en we kunnen dit combineren met het tegengaan van wateroverlast. We willen graag beter inzicht in verschillende type meldingen van inwoners over de riolering en water. Dit willen we graag -in afstemming met het klantcontactcentrum en Meerinzicht5- beter gaan vastleggen. Ook willen we meetbare doelen kiezen voor waterberging op particuliere terreinen en drinkwaterverbruik6 van inwoners en bedrijven. De vorm waarin we meetbare doelen vastleggen doen we voortaan anders: we brengen ze onder bij de meetbare doelen (“Kritische Prestatie Indicatoren”) voor duurzaamheid die we hebben. Onderzoek willen we richten op het verbeteren van de rioleringsdata, zodat deze volledig en actueel is. Ook willen we registraties van lozingen en metingen in de riolering en bij overstorten analyseren. Zo krijgen we een beter inzicht in het functioneren van het stedelijk watersysteem. Dit inzicht leidt tot betere (onderbouwing van) besluiten over ingrepen en investeringen.
Niet alle voorgenomen maatregelen zijn uitgevoerd. We willen een continu bijgewerkte planning van uitvoeringsprojecten. We willen bij gaan houden welke maatregelen zijn uitgevoerd en hoeveel ze hebben gekost. Met dit inzicht kunnen we eerder bijsturen en ervoor zorgen dat belangrijke voorgenomen maatregelen wel worden uitgevoerd. In de samenwerking is naast digitaal vergaderen behoefte aan meer ‘live’ vergaderen. Ook willen we afspraken maken over rollen en taken in de samenwerking tussen gemeente en de Omgevingsdienst, en tussen de gemeente en de provincie.
6 Het doel is hier het terugdringen van de “laagwaardige toepassing van drinkwater", zoals toiletdoorspoeling,
auto's wassen, tuin sproeien etc.
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
5
We verwachten dat onze uitgaven gaan toenemen. De komende jaren is veel van de riolering aan vervanging toe en er zijn extra verbetermaatregelen nodig voor klimaatadaptatie. We willen voorkomen dat de riool- en waterzorgheffing te veel moet stijgen. Daarom willen we navolgbare en scherpe keuzes maken in onze uitgaven, vanuit een risico-afweging. We onderzoeken ook welke financieringswijze het beste past bij de situatie van gemeente Harderwijk.
4. 5. 6.
We streven naar zo min mogelijk wisselingen van personeel. Lokale en historische gebiedskennis is van belang om snel tot een analyse en conclusies te kunnen komen en de juiste afwegingen te maken. Zo hebben we een stabiele inzet van ons personeel. De huidige formatie is voldoende voor het huidige takenpakket. Of dat voor de planperiode voldoende is, moet blijken uit analyse opgave versus benodigde formatie. Wat betreft klimaatadaptatie willen we de kansen om projecten te combineren (meekoppelkansen) beter in beeld krijgen. Ook willen we steviger samenwerken met de afdelingen verkeer en Domein Mens en Maatschappij van de gemeente en met woningbouwcorporaties en inwoners. Bij elk project willen we een detailonderzoek doen naar de kansen voor klimaatadaptatie, waarbij helder is welk aandeel betaald kan worden vanuit de riool- en waterzorgheffing7.
Het vertrekpunt voor Harderwijk: uitdagingen en kansen Zoals eerder benoemd helpt de terugblik ons om visie en doelen voor de komende vijf jaar aan te scherpen. Maar het is ook belangrijk dat we het vertrekpunt weten van het stedelijk watersysteem van Harderwijk, de kwetsbaarheden bij klimaatverandering en het beleid hiervoor (dat zijn visies, plannen en programma’s van gemeenten en waterschappen). Ook liggen er kansen om klimaatadaptatie mee te nemen in nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. In Bijlage IV en V staat een overzicht van: 1. 2. 3.
Kwetsbaarheid wijken bij hevige neerslag, hitte en droogte Hoogteligging, bodemopbouw en het watersysteem van Harderwijk Relevante visies en beleid
7 Het restant zal gedekt moeten worden uit de algemene middelen.
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
6
De kenmerken van de riolering Ecologische waterkwaliteit Geplande ruimtelijke ontwikkelingen in Harderwijk (nieuwbouw)
o
Visie en doelen
o
Visie waterketen: Doelmatige waterketenzorg
Inleiding Onze visie bestaat uit de volgende twee onderdelen: › ›
Doelmatige waterketenzorg Klimaatbestendige stad in 2050
Onder beide onderdelen hebben we strategische doelen gekozen. Elk strategisch doel hebben we concreet gemaakt met subdoelen. Figuur 2 geeft dit weer. In visie en doelen nemen we de verbeterpunten uit de evaluatie van de vorige planperiode mee. Ook geven we invulling aan de actuele uitdagingen voor water en klimaatadaptatie in Harderwijk. We lichten onze visie, strategische doelen en subdoelen in de volgende paragrafen toe.
Visie overkoepelend: bescherming gezondheid en omgevingskwaliteit
Een doelmatige waterketenzorg betekent dat alle taken voor het goed functioneren van riolering en stedelijk water gericht zijn op effectiviteit (het juiste resultaat) en efficiëntie (tegen zo laag mogelijke maatschappelijke kosten). Uitgangspunt is het beschermen van de volksgezondheid en het milieu, waarbij we streven naar een goede balans tussen kwaliteit, veiligheid, duurzaamheid en kosten. Twee strategische doelen staan centraal. Strategisch doel 1: Zorgplichten voor afvalwater, hemelwater en grondwater op orde Dit moeten we als gemeente doen volgens de wet. We gaan door met het beleid uit de vorige planperiode, maar we zetten een stap extra in het zuinig omgaan met schoon regenwater. Dit doen we op de volgende manieren: 1.
Onze visie en doelen voor riolering, water en klimaat staan ten dienste van de bescherming van de gezondheid en omgevingskwaliteit. Ze sluiten geheel aan bij de strategische doelen vanuit de Omgevingswet. Die zijn als volgt: › ›
Een duurzame ontwikkeling, bewoonbaarheid van het land en bescherming en verbetering van het leefmilieu. Zorg dragen voor een balans tussen het beschermen en het benutten van de fysieke leefomgeving:
8 In vaktermen: de biologische belasting (vuilvracht) blijft gelijk, maar de hydraulische belasting (jaarvolume en
piekvolumes tijdens neerslag) neemt af. Het totale vuilvolume effluent vermindert hierdoor. De vermindering
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
beschermen: het bereiken en in stand houden van een veilige en gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit benutten: het doelmatig beheren, gebruiken en ontwikkelen van de fysieke leefomgeving om er maatschappelijke behoeften mee te vervullen
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
2. 3.
We streven naar nuttig hergebruik van schoon regenwater en daarmee het beperken van het gebruik van schaars drinkwater Het schone regenwater houden we zoveel mogelijk vast waar het valt Als we regenwater toch afvoeren, houden we het schone regenwater zoveel mogelijk gescheiden van het vuile rioolwater
Bijkomend voordeel van zuiniger omgaan met schoon regenwater is dat de RWZI minder én geconcentreerder rioolwater ontvangt8, omdat het minder verdund is met regenwater. Dit heeft voordelen voor de afvalwaterketen:
van regenwater in het riool, betekent niet dat er meer ruimte in de riolering ontstaat voor huishoudelijk afvalwater bijvoorbeeld vanuit een nieuwbouwwijk. Hoeveel vuil water de RWZI aankan (de ‘biologische capaciteit’) is namelijk begrensd en de maximale capaciteit is al bereikt.
7
› › ›
› ›
De RWZI heeft een efficiënter zuiveringsproces bij een hogere concentratie vuil rioolwater Er komt minder water vanuit de RWZI in het oppervlaktewater terecht De RWZI krijgt een lagere aanvoer van water bij regen, simpelweg omdat het aandeel regen lager is. De RWZI hoeft dus minder water te verwerken. Zowel op jaarbasis, als vlak na een regenbui Afname van frequentie en volume overstorten van ongezuiverd rioolwater uit het gemeentelijk stelsel op oppervlaktewater. Minder risico op water op straat door minder belast rioolstelsel.
Vergeleken met de vorige periode, zetten we dus extra in op hergebruik én op het infiltreren van schoon regenwater in de bodem. Wanneer regenwater wordt geïnfiltreerd, worden grondwatervoorraden aangevuld voor tijden van langdurige droogte. Kanttekening hierbij is wel dat een toename van regenwaterhergebruik voor doelen binnenshuis kan leiden tot minder infiltratie en dat kan weer leiden tot een grotere drinkwatervraag voor de tuin in droge periodes. We moeten goed per situatie bekijken waarvoor de inzet van regenwater het meest wenselijk is. Aanvullend willen we vanwege de toenemende droogte, grondwateronttrekkingen tegengaan. In samenwerkingsverband onderzoeken en bespreken we hoe dit zou kunnen. Afstromend regenwater van vervuilde oppervlakken, bijvoorbeeld drukke wegen, zuiveren we via een bodemfilter. Zo komt het vuil niet in bodem en grondwater. Het tegengaan van verontreiniging van het grondwater heeft onze focus. Strategisch doel 2: Duurzame en betaalbare waterketen Duurzaam en betaalbaar kan prima samengaan. Dit doen we bijvoorbeeld door de doelen met betrekking tot duurzaamheidsambities uit de Omgevingsvisie van gemeente Harderwijk te combineren met de doelen in de waterketen. Zo bereiken we met dezelfde investeringen meerdere doelen (het principe “1+1=3”).
Het scheiden van vuil en schoon water is bijvoorbeeld duurzaam en leidt tegelijk tot lagere kosten bij de rioolwaterzuivering. Een ander voorbeeld is het terugwinnen van energie uit rioolwater: duurzaam en het levert wat op. We kiezen ervoor om zuinig om te gaan
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
met energie en grondstoffen in de afvalwaterketen en streven naar zo min mogelijk uitstoot van vervuilende (broeikas)gassen. We verdelen de kosten voor de waterketen volgens het principe “de vervuiler betaalt”. De kosten komen zo min mogelijk bij onze kinderen en kleinkinderen te liggen. Daarom geven we met deze BURWKA inzicht in de verwachte kosten op de korte en langere termijn en hoe we daar nu op voorsorteren in de uitgaven.
Visie klimaatadaptatie: klimaatbestendige stad in 2050 Een klimaatbestendig Harderwijk in 2050: dat is waar we een belangrijke bijdrage aan leveren met deze BURWKA. We zetten een flinke stap in de goede richting, maar beseffen ook dat we niet álles met de BURWKA kunnen oplossen. Klimaatadaptatie is een integraal thema waarmee de gemeente samen met inwoners en bedrijven aan de slag gaat. Binnen deze beleidsuitwerking zetten we op het vlak van klimaatadaptatie de komende jaren in op de volgende drie strategische doelen: Strategisch doel 3: Een gezonde en veilige stad in een veranderend klimaat Er wonen bijna 50.000 mensen in de gemeente Harderwijk. Voor hen, en voor alle werknemers en bezoekers, streven we naar een klimaatbestendige leefomgeving. Dat betekent dat het ook bij een hoosbui, een hittegolf, of bij droogte gezond wonen en werken is in bebouwd gebied. We bereiken dit door water en groen als basisstructuur de ruimte te geven (zoals ook in de Omgevingsvisie is genoemd, zie Bijlage I-3). De basisstructuur van water en groen biedt wateropvang bij hevige neerslag, verkoeling tijdens hittegolven en ruimte voor meer verschillende soorten planten en dieren die zich thuis voelen in bebouwd gebied. Daarnaast zetten we in op een grote natuurlijke ‘sponswerking’ van de stad. Dat betekent dat de bodem als een spons werkt en regenwater vasthoudt.
De ‘beslisboom verwerking hemelwater’ (zie Figuur 17 in Bijlage IV-3) helpt daarbij. We zorgen ook dat de bodem zo min mogelijk bedekt is met verharding.
8
Strategisch doel 4: Ruimtelijke ontwikkelingen klimaatbestendig We bouwen met het oog op de toekomst, dus klimaatbestendig. De bouw van een nieuwe wijk is hét moment om rekening te houden met een veranderend klimaat, maar dit geldt ook voor het aardgas-vrij maken van wijken of het vervangen van straten, pleinen of groen. We nemen de doelen voor klimaatadaptatie mee in het ontwerp. Alle fysieke aanpassingen voeren we dus klimaatbestendig uit. We volgen de richtlijnen van het Rijk uit de Kamerbrief “Water en bodem sturend” en de “Landelijke maatlat groene en klimaatadaptieve bebouwde omgeving”.
Strategisch doel 5: Betrokken en actieve mensen Een klimaatbestendige gemeente Harderwijk bereiken we alleen samen met instellingen, bedrijven en inwoners. Meer dan 50% van het grondoppervlak van onze gemeente is namelijk in handen van inwoners, woningbouwcorporaties en bedrijven. We maken hen bewust van de risico’s van klimaatverandering, informeren hen wat de gemeente doet en wat zij zelf kunnen doen. We werken nu al intensief samen met inwoners en partner-organisaties in onze gemeente: dit doen we ook voor het thema klimaatadaptatie.
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024
9
Figuur 2 Doelenboom: visie en doelen waterketenzorg en klimaatadaptatie: 5 strategische doelen met 24 subdoelen.
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024 10
oppervlaktewater en grondwater. Denk aan de inspecties van rioolleidingen en gemalen en debietmetingen bij rioolgemalen. We willen al deze gegevens volgens heldere afspraken verzamelen en analyseren. Zo kunnen we ‘datagedreven’ werken, oftewel: inzicht krijgen in de prestaties van de afvalwaterketen. Dit inzicht vergroten we met (riool)modellen en door analyse van metingen en praktijkwaarnemingen. Naast dit ‘datagedreven’ werken stellen we de volgende doelen voor lozingen en verontreinigingen:
Aanpak Doelmatige waterketenzorg We willen de twee strategische doelen (zorgplichten op orde en een duurzame, betaalbare waterketen) voor een doelmatige waterketenzorg bereiken én behouden. We kiezen hiervoor een aanpak die bestaat uit drie delen: 1.
We houden de gegevens over de waterketen actueel en volledig
2.
We maken scherpe keuzes in het wel of niet accepteren van risico’s vanuit de riolering
3.
We hebben een professionele de samenwerking met partners in de waterketen
In de volgende paragrafen geven we een toelichting op elk van bovengenoemd onderdeel van de aanpak. Gegevens waterketen actueel en volledig Voor een doelmatige waterketenzorg is het van groot belang om de gegevens over die waterketen goed op orde te hebben. De juiste informatie leidt tot de juiste beslissingen. Het gaat dan om de kenmerken van de rioolleidingen, rioolgemalen en het watersysteem, maar ook om het aantal aansluitingen vanuit huizen en bedrijven op de riolering. Het gaat ook om de beschikbare metingen en registraties in riolering,
› ›
Onderzocht moet worden hoe deze inzichten kunnen worden vergroot. Scherpe keuzes vanuit risico’s riolering Het falen van gemaal of buis kan komen door veroudering, aantasting (door bijvoorbeeld wortel ingroei of agressieve dampen) of overbelasting bij hevige regenval. Dit willen we voorkomen. Maar hoe vroeg moeten we ingrijpen óm het te voorkomen? Met onze werkwijze voor risico gestuurd rioolbeheer9 maken we inzichtelijk wat de gevolgen zijn van uitval van een rioolgemaal of niet functioneren van een leiding. We hebben de afweging gemaakt welke risico’s we wel of niet accepteren en dus wanneer we wel en niet ingrijpen in de riolering (vervangen, vernieuwen of renoveren). Zo
9 De werkwijze van onze gemeente staat in de rapportage ‘Risico gestuurd rioolbeheer’, 14 december 2023,
Roelofs (zie ook Bijlage XII)
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
We hebben inzicht in de oorsprong en het gevolg van illegale lozingen op het riool door private partijen We hebben inzicht in de oorsprong en het gevolg van bodem- en oppervlaktewaterverontreinigingen
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024 11
maken we soms de keuze om risico’s te accepteren en kosten uit te sparen, zodat we dat budget gericht kunnen inzetten op het minimaliseren van risico’s die we niet accepteren. Risico’s die we bijvoorbeeld niet accepteren, zijn de uitval van hoofdrioolgemalen, of het instorten van een (hoofd)riool al dan niet onder een weg waar veel vrachtverkeer overheen rijdt. Risico gestuurd beheer draagt zo bij aan een scherpere kosten-baten afweging. Risico gestuurd beheer gaat daarnaast ook over het opstellen van noodplannen en het stimuleren van innovatie om de veerkracht van de waterketen te versterken.
Veluwe, drinkwaterbedrijf Vitens, Rijkswaterstaat en de provincie Gelderland. Een goede samenwerking houdt in dat we regelmatig overleg hebben, kennis delen en gezamenlijk beslissingen nemen. Zo streven we naar een optimale afstemming en synergie tussen de verschillende actoren in de waterketen en stakeholders daaromheen. We willen de samenwerking verder professionaliseren met heldere samenwerkingsafspraken waarin we rollen en verantwoordelijkheden tussen organisaties expliciet maken. Belangrijke randvoorwaarden voor professionele samenwerking in de waterketen zijn:
Wat als we niet aan risico gestuurd beheer zouden doen? We hebben de risico’s dan onvoldoende afgewogen. We grijpen dan mogelijk onnodig vroeg in om risico’s te vermijden, wat leidt tot kapitaalvernietiging. Of we grijpen juist te laat in, en creëren zo onacceptabele risico’s.
› ›
We zien de werkwijze van risico gestuurd beheer als een randvoorwaarde om scherpe keuzes te kunnen maken om grote risico’s zoals een instortend riool te vermijden en tegelijk de vele andere uitdagingen in het stedelijk waterbeheer financieel het hoofd te kunnen bieden. Zo kunnen uitgaven voor de verwachte vervangingspiek voor het (ondergrondse) rioolsysteem mogelijk worden gedempt en kan worden ingezet voor oplossingen bovengronds, voor de klimaatbestendigheid en leefbaarheid (zie § 4.2). Voorwaarde is hierbij wel dat we risico gestuurd beheer baseren op metingen (zoals inspecties) en dat de procedure duidelijk is voor alle betrokken medewerkers. Professionele samenwerking in de waterketen We kunnen onze visie en doelen alleen bereiken als we nauw samenwerken met onze partners binnen de afvalwaterketen. Dit zijn Waterschap Vallei en Veluwe, buurgemeenten Putten en Ermelo (met wie we de RWZI delen), de Omgevingsdienst
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
›
We begrijpen elkaars belangen We zijn duidelijk naar elkaar over verantwoordelijkheden en rollen binnen en tussen de organisaties We zijn goed op de hoogte van de nieuwste kennis op het gebied van waterbeheer en klimaatadaptatie, inclusief bodemgebruik
Klimaatbestendige stad in 2050 We willen de drie strategische doelen (gezonde en veilige stad in een veranderend klimaat – bestaand gebied, ruimtelijke ontwikkelingen klimaatbestendig – te ontwikkelen gebied en betrokken & actieve mensen – particulier terrein) voor een klimaatbestendige gemeente in 2050 bereiken. We kiezen hiervoor een aanpak die bestaat uit drie delen: 1.
Klimaatadaptatie met andere uitvoeringsprojecten van de gemeente combineren (verzilveren van meekoppelkansen)
2.
Klimaatadaptatie meenemen in alles wat we bedenken en doen: we nemen het op in het “DNA”, oftewel de manier van werken, van gemeente Harderwijk
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024 12
3.
Informeren over klimaatadaptatie en vergroten het besef van urgentie bij medewerkers van de gemeente, en bij instellingen, bedrijven en inwoners.
In de volgende paragrafen geven we een toelichting op elk van bovengenoemd onderdeel van de aanpak. Combineren klimaatadaptatie met andere uitvoeringsprojecten Met de wijkaanpak “Gidsprincipes voor een klimaatbestendige inrichting” (Bijlage IV) hebben we een mooie methode om bij elk nieuw project klimaatadaptatie mee te nemen. De wijkaanpak geeft een richting: per project is een nadere uitwerking nodig. Het klimaatbestendig maken is één van de doelen. Daarnaast kijken we naar duurzaamheid in het gebruik van materialen, maar ook in de keuze of we repareren of vervangen. Maatschappelijke kosten en baten verliezen we niet uit het oog, evenals de andere belangen die spelen in een wijk of buurt. Denk aan wensen van inwoners om een verkeerssituatie te veranderen of meer speelplekken aan te leggen. Hierin zoeken we telkens naar een win-win situatie. Biodiversiteit, en het versterken van de basisstructuur water en groen krijgen extra aandacht.
Informeren en vergroten gevoel van urgentie voor klimaatadaptatie bij inwoners en bedrijven Vanuit een grotere bewustwording binnen de gemeente zelf kunnen we beter de stap naar buiten zetten. We maken een lange termijnstrategie voor een samenhangende inzet van de instrumenten communicatie, financiële- en juridische prikkels (zie ‘Instrumentenmix – Werkregio water en klimaatadaptatie Noord-Veluwe’ in Bijlage V). Een belangrijk onderdeel hierin is een communicatie-agenda. Hierin kunnen we activiteiten zoals het NK tegelwippen een plek geven. Ook maken we een plan om het gesprek over klimaatadaptatie per wijk of per uitvoeringsproject met de inwoners te voeren als onderdeel van een bredere dialoog over de inrichting en beheer van de leefomgeving. Inwoners kunnen zelf meedenken in het mooier en leefbaar maken van hun omgeving. We brengen hiervoor in kaart welke betrokkenen welke belangen, behoeften en mogelijkheden hebben. Dit heet ook wel een stakeholderanalyse.
Klimaatadaptatie meenemen in denken en handelen Klimaatadaptatie moet onderdeel gaan worden van het denken en handelen van de medewerkers bij de gemeente. Alleen dan kunnen we klimaatadaptatie goed uitdragen naar anderen en eerst zelf het goede voorbeeld geven. We leggen de werkwijze vast in de interne werkprocessen, met hulp van beslisbomen en programma’s van eisen. Ook organiseren we dialogen met de medewerkers om de bewustwording voor het thema klimaatadaptatie te vergroten.
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024 13
Maatregelen
repareren we deze. Dit doen we door te ‘relinen’. Relinen is het aanbrengen van een kous in de riolering, zodat gaten en scheuren weer dichtzitten. Op een aantal locaties is onderhoud of vervanging nog niet nodig, maar kiezen we er wel voor om vaker te inspecteren. Zo kunnen we de toestand goed in de gaten houden.
We hebben een uitvoeringsagenda opgesteld met daarin haalbare en praktische maatregelen voor 2024-2028. Met deze maatregelen laten we de afvalwaterketen beter functioneren en dragen we tegelijk bij aan een klimaatbestendig Harderwijk.
Voor de komende drie jaar hebben we scherp op welke locaties vervanging, reparatie of inspectie nodig is. Dit is weergegeven in Figuur 3 en Tabel 1. Voor de jaren daarna is het geld al wel begroot, maar moeten we de precieze locaties en maatregelen nog specificeren. De keuze in type maatregel baseren we op “expert judgement”. We hebben de inspectieresultaten goed bekeken en een risico-afweging gemaakt.
Dit hoofdstuk geeft een samenvatting van alle voorgenomen maatregelen. De uitvoeringsmaatregelen (onderhoud en vervanging van de riolering, en maatregelen klimaatadaptatie) zijn op kaart weergegeven en gespecificeerd. Alle maatregelen, inclusief beleidsinstrumenten, proces- en onderzoeksmaatregelen zijn opgenomen in Bijlage XI.
Vanaf 2024 stappen we over naar het structureel maken van deze risico-afweging elke keer dat we gaan vervangen of repareren. De onderbouwing hiervoor hebben we op papier gezet (Bijlage XII). Zo is voor iedereen duidelijk wanneer we welke ingrepen doen in de riolering. We actualiseren de risicoanalyse jaarlijks, zodat we steeds over actueel reparatie- en vernieuwingsadvies beschikken.
De maatregelen sluiten aan op de gekozen aanpak (Hoofdstuk 4). Onze visie en doelen voor klimaatadaptatie reiken tot 2050, ver voorbij de periode van deze beleidsuitwerking. De maatregelen in deze uitvoeringsagenda zijn de actuele en urgente maatregelen voor de komende vijf jaar. Daarna scherpen we onze doelen aan en kijken we opnieuw welke maatregelen dan nodig zijn.
Bij een herinrichting (nieuwbouw in bestaand gebied) kan ‘planschade’ ontstaan. Riolen worden dan vervangen, terwijl deze nog niet aan het einde van hun levensduur waren en dus nog een resterende waarde hebben. Er zijn voorbeeldberekeningen gemaakt van wat de planschade zou zijn in Nieuw Weiburg (ca. 5 ton) en voor Eendengebied (ca. 6 ton) in de rapportage uit Bijlage XII. De vraag is voor wie de rekening is. Hierin moet nog een keuze gemaakt worden, zodat er geen gat in de begroting ontstaat.
Inleiding
Onderhoud en vervanging riolering Inspecties van de rioolleidingen laten zien dat de riolering op enkele plekken vervangen of gerepareerd moet worden. Bij rioolvervanging scheiden we meteen het regenwater van vuilwater. Voor het regenwater leggen we een extra infiltratieriool of regenwaterriool in de grond. Waar dat kan, vervangen we de riolering niet, maar
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024 14
Tabel 1 Geplande onderhouds- en vervangingsmaatregelen voor riolering Nr.
Omschrijving maatregel
Planning voor uitvoering 2024
1
Transportleiding Verkeersweg en Stationslaan inspecteren en zo nodig reinigen
2
Reiniging en inspectie transportriool Melis Stokelaan, Pauwenkamp, J van Effenstraat
2025
3
Vervangen plus HWA-parallelriolen verwijderen - Kruisleiding HWA BdM straat
2025
4
Vervangen plus HWA-parallelriolen verwijderen - Kruisleiding HWA BdM straat
2025
5
Vervangen plus een extra HWA-riool én een drainageriool Industrieweg, Edisonstraat en Galvanistraat
2025
6
Relinen Melis Stokelaan, Pauwenkamp, J van Effenstraat, Zandlaan
2025
7
Relinen Ouverturebaan
2026
8
Vervangen VWA-riool Voorste Wei
2026
9
Reiniging en inspectie transportriool Lorentzstraat
2026
Figuur 3 Geplande onderhouds- en vervangingsmaatregelen voor riolering. De locaties zijn genummerd. In Tabel 1 staat een omschrijving van de maatregel en het geplande jaar van uitvoering.
Als het gaat om de invloed van overstortwater op de oppervlaktewaterkwaliteit binnenstedelijk, volgt de gemeente het waterschap. Voor het hoofdwatersysteem (en havenarmen) is Rijkswaterstaat Midden Nederland waterbeheerder. De gemeente wordt -mocht blijken dat riooloverstortingen nadelig effect hebben op de waterkwaliteit- betrokken bij de maatregelen die het waterschap uitvoert vanuit de
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024 15
Ecoscan (SWIB). De verwachting is dat, door het uitvoeren van deze maatregelen, de waterkwaliteit in de het oppervlaktewater verbetert.
Uitvoeringsprojecten klimaatadaptatie Klimaatadaptatie nemen we mee in de reguliere vervanging en reparatie van de riolering (zie vorige paragraaf), maar ook in andere maatregelen in de openbare ruimte. We laten geen meekoppelkans onbenut. Voorbeelden van klimaatadaptieve maatregelen zijn het leggen van infiltratiekratten onder de grond (Figuur 4), of wadi’s boven de grond (Figuur 5). In de ‘Gidsprincipes’ (Bijlage IV-1) staan per wijk
oplossingsrichtingen aangedragen, die kunnen worden gebruikt bij elk uitvoeringsproject om de aanwezige klimaatknelpunten aan te pakken. In het collegeprogramma 2022-2026 zijn voornemens gemaakt voor projecten in de openbare ruimte. Die bieden meekoppelkansen voor klimaatadaptatie. In Figuur 6 geven we de klimaatadaptatieprojecten en meekoppelkansen weer die er vanuit het collegeprogramma 2022-2026 zijn. In Tabel 2 staat een beschrijving van de voorgenomen projecten uit het collegeprogramma. Er wordt nieuwbouw gerealiseerd bij Waterfront en Kranenburg-Noord en het gebied rondom het station. Momenteel wordt uitgezocht of hier klimaatadaptieve maatregelen kunnen worden meegekoppeld.
Figuur 5 Een wadi.
Bij alle gebiedsreconstructies volgen we de 'Beslisboom verwerken hemelwater’. Door het afkoppelen van regenwater van het riool, wordt het riool minder belast en wordt regenwater dat op een gebied valt zoveel mogelijk in het gebied vastgehouden, wat weer gunstig is in tijden van droogte. Figuur 4 Aanleg van infiltratiekratten in het Dichterskwartier.
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024 16
Tabel 2 Voorgenomen maatregelen collegeprogramma 2022-2026
11 14
Omschrijving maatregel
Voorgenomen jaar van uitvoering
10
We ontwikkelen een hub bij station Harderwijk
2026
11
We heffen de parkeerplaatsen op de boulevard op
2024-2025
12
De binnenstad en de boulevard worden autoluw
2024-2026
13
We realiseren meer fietsparkeerplekken in de binnenstad en op de boulevard
2024-2025
14
We maken de binnenstad compacter, completer en comfortabeler
2023-2026
15
We realiseren in het stationsgebied een onderwijsboulevard
2025-2026
16
Dolfinarium en binnenstad beter verbinden
2023-2024
17
Het doel is dat er een zonnecarport komt bij de Sypel, mits er ruimte wordt gemaakt op het stroomnet
2025-2026
18
De nieuwbouw in Waterfront wordt aangesloten op het open warmtenet en we onderzoeken uitbreidingsopties
2023-2024
19
We starten met het vergroenen van de meest versteende pleinen en parkeerplaatsen en richten dit klimaatadaptief in
2023-2024
20
We ontwerpen een groener en klimaatbestendiger Triasplein
2023
21
We zorgen dat sportaccommodaties, zowel binnen als buiten, toekomstbestendig zijn
2023-2026
13
11 20
Figuur 6 De voorgenomen maatregelen uit het collegeprogramma 2022-2026. In het collegeprogramma staan klimaatadaptatieprojecten opgenomen (groen). We zien meekoppelkansen met andere voorgenomen ruimtelijke ontwikkelingen (oranje) en als deze nog niet bekend zijn worden ze verkend (zwarte stippellijn). In Tabel 2 staat een omschrijving van de maatregel en het voorgenomen jaar van uitvoering.
Riolering, Water en Klimaatadaptatie
Nr.
Beleidsuitwerking en uitvoeringsagenda | Y0042 | 1-2-2024 17
Beleidsinstrumenten We volgen het advies voor de sporenaanpak op vanuit de regionale notitie instrumentenmix (zie Bijlage IV-5). We doorlopen voor nieuwbouw en wateroverlast in het bestaand stedelijk gebied het “overheidsspoor”. Voor nieuwbouw geldt dat water en bodem sturend moeten zijn en komen juridische instrumenten van pas. Om deze in te kunnen zetten is het nodig om norm- en/of resultaatgestuurde doelen te stellen. Het is raadzaam om generiek een basis op te nemen in het Omgevingsplan en waar nodig maatwerk (hogere eisen) te stellen. Voorstel voor de basis: ›
›
›
De hemelwater afvoer moet bij nieuwbouw voldoen aan de 'Beslisboom verwerken hemelwater’, voor zowel openbaar als privaat terrein Het hemel- en afvalwater wordt bij nieuwbouw gescheiden (ook verplicht vanuit Bouwbesluit) en duurzaam ingezameld en afgevoerd Er gelden minimale klimaatadaptatiebepalingen en regels bij nieuwbouw, waarbij we de regionale Toolbox Klimaatadaptief Bouwen gebruiken10
Figuur 7 Bewoners vergroenen hun tuin tijdens de actie ‘Zeeburg zoemt’.
Bij de nieuwbouwwijken Nieuw-Weiburg en Kranenburg-Noord geven we bovenstaande regels al mee. Een voorbeeld voor maatwerk: We weten dat er wateroverlastknelpunten zijn langs het spoor. We weten ook dat dit voor een belangrijk deel wordt veroorzaakt door verhard oppervlak dat op het vrijvervalstelsel is aangesloten in de wijken Wittenhagen, Tweelingstad en deels Stadsdennen. Dit kan betekenen dat we in deze wijken bij nieuwbouw in het Omgevingsplan hogere eisen stellen aan waterberging op eigen terrein dan in andere wijken (bijvoorbeeld 60 mm in plaats van de standaard 40 mm). Het kan ook zijn dat het nodig is om voor bestaande bouw in het Omgevingsplan eigenaren van bestaande percelen te verplichten om de verhardingsgraad van hun tuin terug te brengen (al dan niet gecombineerd met een actie voor biodiversiteit, zie Figuur 7) of om de regenpijp af te koppelen van het riool (zie Figuur 8), als de gemeente met het riool aan de slag gaat. We kunnen het ook stimuleren door de eigenaren te ontzorgen door de werkzaamheden uit te laten voeren in opdracht van en (deels) op kosten van de gemeente. Een ander voorbeeld voor maatwerk: We weten dat het fijnmazige slotenstelsel in Hierden kwetsbaar is voor gebrekkig onderhoud en regelmatig onder druk