Koersnotitie afval en grondstoffen Hardenberg 04oktober2023

Koersnotitie Afval en Grondstoffen Ambitie, doelstellingen en strategie afval- en grondstoffen van huishoudens gemeente Hardenberg Kaders voor de uitwerking van het gemeentelijk Grondstoffenbeleidsplan

4 oktober 2023

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

1/40

In opdracht van:

Gemeente Hardenberg

Opsteller(s):

Drs. ing. P.M.J. de Bruin (Paul) R. Oldenhof MSc. (Ruben) M. Scheutjens MSc. (Margo)

Projectnummer IPR Normag:

101380

Aantal pagina’s:

40

Status

Datum

Toegestuurd naar

Concept

9 juni 2023

Gemeente Hardenberg, projectgroep Grondstoffenplan Hardenberg. Bespreking op 22 juni 2023.

Concept

26 juni 2023

Stuurgroep, besproken op 29 juni 2023

Concept

7 juli 2023

Stuurgroep. Bedoeld voor doorgeleiding en behandeling in college van B&W

Concept

14 juli 2023

Stuurgroep. Aantal aanpassingen na overleg projectgroep. Besproken met de raadsklankbordgroep op 18 september 2023.

Koersnotitie

4 oktober 2023

Stuurgroep. Bedoeld voor doorgeleiding en behandeling in college van B&W en gemeenteraad.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

2/40

Inhoud 1

Achtergrond, doel en proces

4

1.1 Doel van deze koersnotitie ............................................................................................. 4 1.2 Leeswijzer ......................................................................................................................... 4 2

Landelijke kaders 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

3

6

Nederland Circulair 2050 ............................................................................................... 6 Gemeentelijke verantwoordelijkheid afvalbeheer ...................................................... 6 Afval en grondstoffen en de circulaire economie ....................................................... 7 Verschuiving van focus in wet- en regelgeving .......................................................... 8 Wettelijke kaders en gemeentelijke beleidsautonomie ............................................... 9 Producentenverantwoordelijkheid ............................................................................... 9 Sustainable Development Goals .................................................................................. 10

Beleidsinstrumenten gemeentelijk afvalbeheer

12

3.1 Integrale aanpak voor gemeentelijk afvalbeheer ...................................................... 12 3.2 Beleidsinstrumenten voor de gemeente ..................................................................... 13 4

Huidige situatie en prestaties Hardenberg 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

5

Huidig beleid.................................................................................................................. 15 Huidige milieuprestaties afval en grondstoffen ........................................................ 17 Reële doelstelling ........................................................................................................... 20 Peiling onder inwoners ................................................................................................. 21 Afvalstoffenheffing ........................................................................................................ 22

Uitdagingen afval- en grondstoffenbeheer 5.1 5.2 5.3 5.4

6

15

25

Uitdagingen nog minder restafval, meer kwalitatieve grondstoffen ..................... 25 Stijgende kosten (landelijke trend) .............................................................................. 26 Maatwerk voor specifieke groepen ............................................................................. 26 (Aan)sturen op consumptie- en inkoopgedrag van inwoners ................................. 27

Strategie, ambitie en doelstellingen Hardenberg

28

6.1 Strategie........................................................................................................................... 28 6.2 Ambitie en doelstellingen ............................................................................................. 30 7

Bouwstenen voor het Grondstoffenbeleidsplan

32

7.1 Inleiding .......................................................................................................................... 32 7.2 Samenhang en balans .................................................................................................... 32 7.3 Bouwstenen .................................................................................................................... 32 Bijlagen

36 CO2 reductie gescheiden inzameling ............................................................ 37

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

3/40

1 ACHTERGROND, DOEL EN PROCES 1.1

Doel van deze koersnotitie Gemeenten hebben een wettelijke zorgplicht voor het inzamelen van huishoudelijk afval en zetten zich gezamenlijk in om de transitie naar een circulaire (grondstoffen) economie te stimuleren. In 2020 heeft de gemeenteraad van Hardenberg besloten om het voorstel voor laagfrequent inzamelen van afval niet in behandeling te nemen, omdat er onvoldoende aandacht was besteed aan de bredere maatschappelijke context. Gemeente Hardenberg staat nu voor de uitdaging om de prestaties op het gebied van huishoudelijk afval en recycling van gescheiden ingezamelde grondstoffen verder te verbeteren. Meer afvalpreventie en betere scheiding en hergebruik van grondstoffen door het sluiten van grondstofketens. Om dit te bewerkstelligen wordt in de komende periode gewerkt aan een nieuw Grondstoffenbeleidsplan voor de gemeente Hardenberg. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in twee fasen. Het resultaat van fase 1 is de voorliggende koersnotitie. Deze koersnotitie omvat de bestuurlijke visie op het huishoudelijk afval- en grondstoffenbeheer, de ambitie en doelstellingen en de kaders (uitgangspunten) voor gewenste en mogelijke maatregelen waarmee deze bewerkstelligd kunnen worden. De inhoud van deze koersnotitie is mede tot stand gekomen in samenwerking met de raadsklankbordgroep. De nu voorliggende koersnotitie is strategisch en kaderstellend van aard.

Met het vaststellen van deze koersnotitie beleidsplan worden de kaders gegeven voor het op te stellen grondstoffenbeleidsplan in fase 2. Na de zomer van 2023 wordt vervolgens gewerkt aan de totstandkoming van het Grondstoffenbeleidsplan. Daarin worden relevante scenario’s en mogelijke maatregelen uitgewerkt. Ook de wijze waarop participatie met inwoners en anderen belanghebbenden daarbij vorm en inhoud kan krijgen. Er wordt gestreefd naar besluitvorming over het Grondstoffenbeleidsplan in het vierde kwartaal van 2023. Maar kwaliteit gaat voor snelheid, dus wordt rekening gehouden met een uitloop naar begin 2024.

1.2

Leeswijzer Deze koersnotitie presenteert enerzijds de ambitie, doelstellingen en strategie van de gemeente Hardenberg op het gebied van afval- en grondstoffen van huishoudens. Mede op basis van een evaluatie van het huidige beleid en prestaties en de perspectieven die daarbij worden gezien. Anderzijds is deze koersnotitie ook bedoeld om informatie en inzicht te geven in het werkveld en relevante ontwikkelingen. Een naslagwerk. De ambitie, doelstellingen en strategische kaders – de kern van de koersnotitie – zijn in hoofdstuk 6 toegelicht en uitgewerkt. De overige hoofdstukken die daaraan vooraf gaan

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

4/40

zijn primair bedoeld ter toelichting. In hoofdstuk 2 worden het werkveld, de relevante ontwikkelingen en (externe en/of wettelijke) kaders toegelicht. Het gemeentelijk afval- en grondstoffenbeleid houdt rekening met deze kaders en de daarbij gestelde doelen. Hoofdstuk 3 presenteert de beschikbare beleidsinstrumenten van gemeentelijk grondstoffenbeleid, waarmee sturing kan worden gegeven. In het daaropvolgende hoofdstuk 4 wordt de huidige situatie met betrekking tot de inzameling in de gemeente Hardenberg beschreven. Hierbij worden ook de huidige milieuprestaties gepresenteerd en de perspectieven voor verdere ontwikkeling van de beleidseffectiviteit in de komende jaren. Hoofdstuk 5 geeft een toelichting op de relevante ontwikkelingen en uitdagingen in het speelveld waar ook gemeente Hardenberg mee te maken heeft. Hoofdstukken 6 en 7 vormen de kern van de koers op het gebied van afval- en grondstoffenbeleid in de gemeente Hardenberg. Hoofdstuk 6 presenteert de strategie, ambities en doelstellingen. Hoofdstuk 7 de bouwstenen voor het grondstoffenbeleidsplan die in de volgende fase nader worden onderzocht op uitvoerbaarheid, voor- en nadelen en waar mogelijk op het draagvlak.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

5/40

2 LANDELIJKE KADERS 2.1

Nederland Circulair 2050 Mondiaal worden grondstoffen schaarser en daarmee vaak ook kostbaarder. Tegelijkertijd verdwijnen er nog veel grondstoffen in het huishoudelijk restafval waardoor kostbare grondstoffen verspild (verbrand) worden. Onder meer als gevolg van deze ontwikkeling wordt Europees en nationaal een omslag in het denken van afval naar grondstoffen gemaakt. Het hergebruiken van grondstoffen reduceert de schaarste en heeft een economische waarde. Ook kost het creëren van ‘nieuwe spullen’ onnodig veel (fossiele) energie. Huishoudelijk afval wordt dus niet meer (alleen) gezien als een ongewenst en negatief bijproduct van productie en consumptie maar steeds meer als grondstof. Nieuwe spelers en particuliere initiatieven spelen hierop in. In plaats van een ongewenst bijproduct van onze maatschappij, is een aanzienlijk deel van het vroegere ‘ongewenste afval’ nu een gewenst goed waar vraag naar is. In 2016 heeft de landelijke overheid een Rijksbreed programma gepresenteerd met de naam: Nederland Circulair 2050. Het programma bouwt voort op de groene groeiprogramma’s Van Afval Naar Grondstof (VANG) en het Recycleconvenant. Het kabinet wil hiermee een perspectief schetsen voor een toekomstbestendige, duurzame economie, ook voor toekomstige generaties. Concreet betekent dit dat in 2050 er geen verspilling van grondstoffen meer is, er is dus geen restafval meer.

En dat recyclebare grondstoffen efficiënt worden ingezet en hergebruikt zonder schadelijke emissies naar het milieu. De ambitie van het kabinet is om samen met maatschappelijke partners in 2030 een (tussen)doel te realiseren van 50% minder gebruik van primaire grondstoffen (mineraal, fossiel en metalen) ten opzichte van het peiljaar 2016.

2.2

Gemeentelijke verantwoordelijkheid afvalbeheer Gemeenten hebben de wettelijke zorgplicht voor de gescheiden inzameling van huishoudelijk afval en hebben daarnaast een maatschappelijke opdracht om bij te dragen aan de totstandkoming van een circulaire economie. De gemeente moet er dus voor zorgen dat huishoudelijk afval wordt ingezameld en tegelijkertijd beleid voeren gericht op het verminderen van huishoudelijk afval. Dit gebeurt zowel door preventie van afval en betere scheiding van recyclebare grondstoffen. De rol van de gemeenten (en daar waarop zij zelf invloed kunnen uitoefenen) bij het voorkomen van verspilling richt zich voornamelijk op de fase waarin inwoners producten en goederen aanschaffen, consumeren en als afval aanbieden. De volgende figuur uit Uitvoeringsprogramma VANG 2021-2025 toont de invloed van de gemeenten in de keten: hoe donkerder ingekleurd hoe groter de invloed. De gemeente heeft dus zelf de meeste invloed op de (inzamel)voorzieningen en het grondstoffenbeleid in de eigen gemeente. Maar minder directe invloed op bijvoorbeeld het consumptiegedrag van de inwoners

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

6/40

(stroomopwaarts) of de recycling en hergebruikactiviteiten in de keten stroom neerwaarts.

Hoewel de directe invloed dus beperkt is in een aantal schakels van deze keten, is er wel een belangrijke rol van de gemeente als afvalregisseur richting de circulaire economie. Gemeenten zijn daardoor niet alleen afhankelijk van het gedrag van de inwoners, maar ook van de wijze van productie en verwerking in de markt en landelijke wet- en regelgevingen. Daarom worden producenten van verpakkingen, voeding, producten en andere (gebruiks)goederen steeds directer aangesproken op hún verantwoordelijkheid. Zie voor een verdere toelichting paragraaf 2.6.

2.3

Afval en grondstoffen en de circulaire economie Een circulaire economie betekent dat grondstoffen steeds worden gebruikt in toepassingen met de hoogste waarde voor de economie en de minste schade voor het milieu. De figuur (PBL, 2018 bewerking IPR Normag) met de 6-R strategieën voor een circulaire economie laat zien dat in een circulaire economie er nog veel stappen boven afvalscheiding voor recycling van grondstoffen bestaan. Het huidige (landelijke) beleid van afval en grondstoffen is op dit moment vooral gefocust op de achterkant van de keten: het afvalscheiden en recycling van grondstoffen na productgebruik. Terwijl voor een afvalloze samenleving en een circulaire economie de focus ook moet liggen op het voorkomen van afval en stimuleren van hergebruik van producten en materialen. Op deze wijze wordt het mogelijk om grondstoffen zo hoogwaardig mogelijk in een kringloop te behouden. De verschuiving is gaande. De gemeenten staan nog steeds voor de opdracht om op het terrein waar ze het meeste invloed op hebben, de inzameling bij de mensen thuis, verder te optimaliseren.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

7/40

VANG- programma, van kwantiteit naar kwaliteit Het specifieke VANG-programma heeft zich de afgelopen jaren voornamelijk gericht op het behalen van kwantitatieve doelstellingen, zoals maximaal 100 kg restafval per inwoner per jaar, en minstens 75% afvalscheiding. In het herijkte VANG-programma voor de periode t/m 2025 is de focus verlegd van kwantiteit naar kwaliteit. Dit betekent dat het streven nog steeds is om door middel van goede afvalscheiding hoogwaardige recycling te faciliteren, maar het accent ligt meer op de kwaliteit van de ingezamelde stromen. Daarbij richt het programma zich ook meer op de voorkant van de keten. In een circulaire economie zijn huishoudens een van de schakels die nodig zijn om de ketens te sluiten. Huishoudens dragen hieraan bij door: •

Afval meer en beter te scheiden zodat het gerecycled kan worden;

•

Minder spullen te gebruiken;

•

Producten langer gebruiken;

•

Producten te hergebruiken en te repareren.

Een samenleving zonder verspilling van grondstoffen door deze als afval te verbranden blijft echter nog steeds het doel. Dus 0 kg restafval op de lange termijn in 2050. Voor gemeenten is het de uitdaging om toe te werken naar de vermindering van het huishoudelijk restafval, maar tegelijk ook de kwaliteit van de gescheiden ingezamelde grondstoffen te borgen zodat deze goed en in grote mate herbruikbaar en recyclebaar zijn.

2.4

Verschuiving van focus in wet- en regelgeving Gemeenten zijn vanuit de Wet Milieubeheer (WM) verantwoordelijk voor het inzamelen en het verwijderen van het afval van huishoudens. Het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP3) geeft daarbij de kaders en vereisten waaraan moet worden voldaan bij het verwerken van afval- en grondstofstromen. De Nederlandse wet- en regelgeving geeft daarbij invulling aan de Europese Kaderrichtlijn afvalstoffen. Deze kaders en plannen worden regelmatig bijgesteld en gewijzigd, ook aan de hand van veranderingen in de Europese Kaderrichtlijn. Het huidige LAP3 is vooral gericht op de afvalfase en de wijze waarop afval moet worden getransporteerd en verwerkt. Om de reikwijdte uit te breiden en in de keten ook meer te kunnen sturen op hergebruik en preventie wordt gewerkt aan een opvolging van het LAP: het Circulair Materialen Plan (CMP). Met het CMP wil het kabinet ook meer sturen op de hogere treden van de afvalhiërarchie, zoals hergebruik en preventie. Er worden bijvoorbeeld eisen gesteld aan productontwerp waardoor producten beter repareerbaar (levensduurverlenging) zijn en de gebruikte materialen bijvoorbeeld niet aan elkaar gelast of gelijmd zijn maar weer goed scheidbaar voor recycling.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

8/40

Het CMP moet innovatie op het gebied van Circulaire Economie stimuleren door partijen uit te dagen om beter te presteren dan de minimumstandaard via een ambitieuze normering. Daarnaast moet de regelgeving uit het CMP vaker direct juridisch bindend zijn. De Wet milieubeheer wordt hiervoor ook aangepast waarbij onder andere het begrip landelijk afvalbeheerplan wordt gewijzigd in circulair materialenplan. Daarmee moet de Wet milieubeheer gaan aansluiten bij de doelstellingen en terminologie van de circulaire economie.

2.5

Wettelijke kaders en gemeentelijke beleidsautonomie Gemeenten hebben een zekere mate van beleidsvrijheid wat betreft het afvalbeleid. Elke gemeente maakt eigen keuzes wat betreft de inzamelfrequentie, het gebruik van financiële prikkers(diftar), containers in de wijk en voor de deur en de wijze waarop het afvalbeheer is georganiseerd (eigen dienst, samenwerken of uitbesteden aan de markt). Vooral de laatste jaren zijn de Europese en nationale kaders wel veel strakker geworden. Gemeenten worden direct en indirect aangespoord om restafval te reduceren en grondstoffen gescheiden in te zamelen. Besluit gescheiden inzameling Sinds 1 juli 2020 is het ‘Besluit gescheiden inzameling huishoudelijke afvalstoffen’ van kracht. Gemeenten zijn nu wettelijk verplicht om groente -, fruit -, tuinafval en etensresten (GFT+E1), papier, metaal, kunststof, glas en elektronische apparatuur gescheiden in te zamelen. Met dit besluit wordt de hoofdregel van de (Europese) kaderrichtlijn afvalstoffen expliciet verankerd in de nationale regelgeving voor huishoudelijke afvalstoffen. Fiscale maatregelen vanuit het Rijk De Rijksoverheid zet ook verschillende instrumenten in om deze restafvalreductie te bevorderen, waaronder een sterke fiscale prikkel.

Restafval wordt steeds zwaarder belast (fiscalisering), door bijvoorbeeld de afvalstoffenbelasting voor afvalverbrandingsinstallaties (op basis van de tonnages restafval die verbrand worden) en een CO 2-heffing. Dit type prikkels wordt regelmatig versterkt, zowel om duurzaamheidsredenen als om de inkomsten voor het Rijk op peil te houden bij een afnemende grondslag (restafval). Gemeenten met minder restafval zijn minder afhankelijk van het verder opvoeren van de fiscale druk op vervuilende activiteiten. Voor gemeenten geldt dus: restafvalreductie is van groot (financieel) belang, ongeacht de eigen milieuambities.

2.6

Producentenverantwoordelijkheid Om de circulaire ambities te kunnen realiseren is er vanuit gemeenten de roep om producenten bij het ontwerp van hun product al rekening te houden met de mogelijkheid voor hergebruik na de levensduur van het product. Hiervoor hebben gemeenten in VNG in 2021 de motie “Stop met sturen aan de achterkant” aangenomen, die het standpunt vormt

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

9/40

in de overleggen met het Rijk en producenten. Producentenverantwoordelijkheid krijgt steeds meer vorm. Tegenwoordig gaat het om ‘uitgebreide producentenverantwoordelijkheid’ (UPV) wat betekent dat producenten verantwoordelijk zijn voor het afvalbeheer van de producten die door hen op de markt zijn gebracht. De uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voor consumptiegoederen en verpakkingen is ingezet om de transitie naar een circulaire economie te bevorderen. Daarbij is ook een doel om bij het ontwerp van producten al meer rekening te houden met het beperken van latere kosten voor afvalverwerking, hergebruik of recycling. In Nederland zijn al UPV-systemen voor o.a. verpakkingen, papier, vlakglas, autobanden, batterijen en elektronisch afval. Dit is uitgebreid met matrassen (per 2022) en textiel (per medio 2023). De meest voorkomende UPV-instrumenten zijn inzamelings- of recycling doelstellingen, heffingen in de consumentenprijs en statiegeldsystemen. De producentverantwoordelijkheid krijgt in de praktijk op verschillende wijzen vorm: •

Materieel, waarbij producenten zelf zorgdragen voor retoursystemen voor verpakkingen (bijvoorbeeld via statiegeld) en/of producten;

•

Financieel, waarbij producenten een vergoeding beschikbaar stellen aan (vaak) gemeenten voor hun rol in de keten zoals verzorgen van inzamelvoorzieningen zoals containers of een ander retoursysteem.

Voor veel grondstoffen met enig volume zal, ook bij verder uitgewerkte producentenverantwoordelijkheid, blijven gelden: het is efficiënt als een (gemeentelijke) inzamelaar met ervaring met huis-aan-huis logistiek hier een belangrijke rol speelt. Ook bij inzameling door een maatschappelijke instelling of door verenigingen zal de gemeente een regierol houden of krijgen. Goede afspraken tussen gemeenten en (vertegenwoordigers van) producenten zijn van groot belang. VNG is vaak de partij die namens de gemeenten aan tafel zit. In de landelijke programma’s en wet- en regelgeving zal ook voor UPV steeds meer aandacht worden geschonken aan ‘design for recycling’. Het bevorderen van ecodesign gaat dus een steeds grotere rol spelen in de verantwoordelijkheid van de producenten. Op Nederlands en Europees niveau zal de overheid daartoe concrete eisen stellen aan producten, zoals reparatiemogelijkheid, het eenvoudig scheiden van de verschillende materialen en grondstoffen in de afdankfase, et cetera. Dit kan op (langere) termijn de samenstelling van het gemeentelijk afval veranderen, waardoor verdere afvalscheiding gemakkelijker wordt.

2.7

Sustainable Development Goals Niet alleen in Nederland ontstaan er kaders voor duurzaamheid. Ook mondiaal wordt er hard aan gewerkt om de circulaire economie te bevorderen. Zo zijn de 17 Sustainable Development Goals (SDG's) van de Verenigde Naties opgesteld om wereldwijd duurzame

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

10/40

ontwikkeling te bevorderen. Dit omvat onder andere armoede, klimaatverandering, ongelijkheid, onderwijs en gezondheid. In het afvalbeleid van de Gemeente Hardenberg spelen de SDG's een belangrijke rol. Er wordt dan ook toegelicht hoe deze doelen kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van een geïntegreerd grondstoffenplan dat rekening houdt met de behoeften van de inwoners en tegelijkertijd voldoet aan de kaders en wetgeving op het gebied van afval. SDG 11: Duurzame steden en gemeenschappen richt zich op het creëren van duurzame steden en gemeenschappen. Er wordt aandacht besteed aan het verminderen van afvalproductie, het verbeteren van (gemeentelijk) afvalbeheer en het stimuleren van recycling en hergebruik van materialen. Afvalpreventie, afvalbeheer, luchtkwaliteit, duurzame infrastructuur en participatie en betrokkenheid van de gemeenschap zijn hierbij belangrijke onderdelen. SDG 12: Verantwoorde consumptie en productie focust op duurzame consumptie en productiepatronen. Daarbij wordt er aandacht besteed aan het verminderen van afvalproductie, het verminderen van voedselverspilling en het bevorderen van recycling en hergebruik van materialen. SDG 13: Klimaatactie richt zich op het aanpakken van klimaatverandering. Afvalbeheer kan hieraan bijdragen door middel van initiatieven zoals recycling, het verminderen van afvalproductie en de productie van energie uit afval.

Daarnaast benadrukt dit doel ook het belang van klimaatbestendigheid, duurzame consumptie en productie en samenwerkingen. SDG 14: Leven in het water focust op de bescherming en het herstel van ecosystemen in het water. Afvalbeheer heeft hierbij een rol in het voorkomen van vervuiling door ronddrijvend afval en voedingsstoffen. SDG 15: Leven op het land richt zich op het behoud en de bescherming van ecosystemen op land. Afvalbeheer speelt hierbij een belangrijke rol in het voorkomen van vervuiling en het behoud van biodiversiteit. Het afvalbeheerbeleid van de Gemeente Hardenberg kan bijdragen aan de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen, de bevordering van duurzame consumptie en productie, en het vergroten van de klimaatbestendigheid van de gemeenschap.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

11/40

3 BELEIDSINSTRUMENTEN GEMEENTELIJK AFVALBEHEER Afvalbeheer in de gemeente is meer dan het plaatsen van containers en ophalen van afval. Het draait om het stimuleren van de inwoners om hun afval gescheiden aan te bieden en de juiste grondstoffen te recyclen. In dit hoofdstuk wordt uitgelegd welke beleidsinstrumenten de gemeente ter beschikking heeft om haar doelen op het gebied van milieu, service en kosten te bereiken. Kortom, aan welke knoppen de gemeente kan draaien om de prestaties op het gebied van minder restafval, meer recyclebare grondstoffen te verbeteren.

3.1

Integrale aanpak voor gemeentelijk afvalbeheer Afvalbeheer gaat verder dan alleen inzamelen. Een allesomvattende aanpak is essentieel, waarbij technologie, logistiek en communicatie hand in hand gaan. De bereidheid van inwoners om restafval te verminderen en meer grondstoffen te recyclen is van cruciaal belang. Een effectief gemeentelijk afvalbeheer omvat daarom een optimale balans tussen beleidsinstrumenten die onderling samenhangen (de beleidsketen), waarmee het aanbieden en scheiden van afval door inwoners kan worden gestimuleerd, en die het kader bieden voor de meer technische inzamelingsketen. 5

Handhaven • Toezicht en controle • Repressie, beboeten

4

6 Registreren / monitoren • Afvalregistratie • Realisatie doelstellingen • Management-/beleidsinformatie

Communicatie • Marketing • Voorlichting

7 Burger

inzamelen

8

9

Overslag en transport

Be- en verwerking (contractbeheer)

2

Inrichting inzamelstructuur

10 Verbranding met energieterugwinning

3 Acceptatiebeleid • Tarievenbeleid (gratis/betaald) • Beschikbaarheidsbeleid

Recycling grondstoffen (materiaal en product hergebruik)

1

Doelstellingen Afvalbeheerbeleid • LAP (preventie, hergebruik) • Eigen door gemeente gestelde doelen

• Haal- en brengfaciliteiten • Containermanagement

De bovenstaande figuur toont de samenhang van knoppen waaraan kan worden gedraaid om inwoners te verleiden tot het gewenste afvalgedrag. De keten van het gemeentelijk afvalbeleid kenmerkt zich door de bekende plan-do-check-act-cyclus. De nummers in de figuur hebben de volgende betekenis: 1. Doelstellingen afvalbeleid: dit omvat het bepalen van de gewenste doelen op het gebied van afvalbeheer door de gemeente. Naast de door de gemeente zelf gestelde doelen met betrekking tot service, milieu en prijs gelden ook de landelijke doelstellingen op het gebied van preventie en hergebruik welke zijn benoemd in hoofdstuk 2. 2. Inrichting (fysieke) inzamelstructuur: om de gewenste doelstellingen te bereiken, moet er een fysieke inzamelstructuur worden opgezet. De inrichting van de

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

12/40

inzamelstructuur heeft gevolgen voor de service en heeft invloed op het aanbiedgedrag van afval door inwoners. Naast de beschikbaarheid van een weloverwogen inzamelstructuur is flankerend beleid van belang waarmee het aanbiedgedrag van inwoners kan worden gestimuleerd, zoals verleiden, sturen en (indien nodig) handhaven. 3. Acceptatiebeleid is een beleidsinstrument gericht op het meer of minder 'gemakkelijk' kunnen aanbieden van (bepaalde) afvalstromen. Dit kan worden gestuurd met de beschikbaarheid van inzamelvoorzieningen (zoals extra containers voor het gescheiden aanbieden van grondstoffen, openingstijden van de milieustraat, inzamelfrequentie voor het ophalen van grondstoffen of restafval aan huis, enz.) of door prijsprikkels toe te passen. 4. Communicatie: Dit beleidsinstrument is gericht op het verleiden van inwoners tot gewenst afvalgedrag, bijvoorbeeld door bewustwording te creëren en voorlichting te verstrekken over de gemeentelijke inzamelstructuur. 5. Handhaving: Dit beleidsinstrument vormt een stok achter de deur in de vorm van toezicht en repressie (boetes) als blijkt dat de overige beleidsinstrumenten voor (een groep) inwoners onvoldoende effect hebben. 6.

Monitoren en registreren: Dit beleidsinstrument richt zich op het registreren en analyseren van bereikte resultaten (service/kwaliteit, afvalpreventie, afvalscheiding, enzovoort) om te beoordelen in hoeverre de gestelde doelen daadwerkelijk zijn of worden bereikt. Indien nodig wordt actie ondernomen met een of meer van de beschreven beleidsinstrumenten. In essentie is een adequaat gemeentelijk afvalbeheer een evenwichtige combinatie van de hierboven beschreven beleidsinstrumenten, die elkaar onderling versterken. Een integrale aanpak waarbij techniek, logistiek en communicatie hand in hand gaan is daarbij van groot belang. De gemeentelijke beleidsketen moet daarom sturen op het aanbied- en scheidingsgedrag van inwoners en de kaders bieden voor de meer technische inzamelketen.

3.2

Beleidsinstrumenten voor de gemeente Het afvalbeleid van gemeenten is ook het sturen op (of sturen naar) het gewenste gedrag van inwoners. Dit vergt gedragswetenschappelijke kennis, inzicht in mechanismes en instrumenten waarmee gedrag kan worden beïnvloed. De gemeente beschikt over de volgende instrumenten die als een goed gebalanceerde set kunnen worden ingezet: • Service. De gemeente stuurt door middel van service en het beschikbaar stellen van voorzieningen voor restafval en grondstoffen. Bijvoorbeeld door het zo makkelijk mogelijk maken om grondstoffen gescheiden aan te kunnen bieden en juist wat meer restrictief voor het aanbieden van restafval.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

13/40

• Prijs. Het bieden van een prijsprikkel (diftar) is een instrument om het aanbiedgedrag van afval te sturen. Het bieden van prijsprikkels, zoals een beloning of een lagere afvalstoffenheffing voor het scheiden van grondstoffen, of juist het extra moeten betalen voor het aanbieden van minder gewenste afvalstromen. Ongeveer de helft van de gemeenten in Nederland past gedifferentieerde tarieven toe voor het aanbieden van restafval. • Communicatie. Met gerichte communicatie kunnen we inwoners wegwijs maken in de beschikbare inzamelstructuur of over de mogelijkheden om hun afvalaanbod te verminderen. In het verleden was communicatie rond huishoudelijk afval primair gericht op informatie over waar en wanneer afval kan worden aangeboden. Inmiddels is communicatie veel meer gericht op nut en noodzaak van het goed scheiden van afval, waarbij diverse typen instrumenten en communicatiekanalen kunnen worden ingezet. Gedragswetenschap en marketing gaan daarbij hand in hand. Communicatie omvat naast deze informatievoorziening ook het bewust maken van inwoners van het duurzaamheidsbelang én het motiveren om bij te willen dragen aan een duurzame samenleving. • Handhaving. Sluitstuk van goede communicatie over afvalscheiding en de geboden service- en prijsprikkels is de handhaving ervan.

Een mix van bovenstaande instrumenten wordt door gemeente dus ingezet om preventie en meer afvalscheiding te bevorderen, maar dit kader is ook van toepassing op zwerfafval of het bijplaatsen van afval naast de container. Een succesvolle aanpak van deze problemen appelleert aan intrinsieke motivatie, biedt voorzieningen voor het gewenste gedrag en heeft handhaving als stok achter de deur. • Inzet van techniek. Ook wordt de inzet van techniek als instrument voor het behalen van de ambities gezien. Bijvoorbeeld het nascheiden van huishoudelijk afval. Veel van de waardevolle grondstoffen uit huishoudens zijn alleen (of het meest efficiënt) herbruikbaar als ze gescheiden zijn ingezameld. Anders raken de grondstoffen te veel vervuild door andere materialen en worden ze ofwel onbruikbaar voor recycling ofwel kost het te veel tijd en geld om de grondstoffen te ontdoen van de vervuiling. Bepaalde grondstoffen (met name PMD) blijft wel herbruikbaar wanneer dit uit het restafval gesorteerd wordt door een (na)scheidingsinstallatie. De gemeente kan dus kiezen of deze stroom aan de bron ingezameld wordt, of achteraf nagescheiden.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

14/40

4 HUIDIGE SITUATIE EN PRESTATIES HARDENBERG Om duidelijke en haalbare ambities te maken voor de gemeente Hardenberg die aansluiten bij de hiervoor beschreven kaders en verantwoordelijken, wordt eerst de huidige situatie van het afvalbeleid en de prestaties toegelicht.

4.1

Huidig beleid In deze paragraaf zal het huidige beleid worden toegelicht aan de hand van de voorheen gemaakte keuzes van het beleid en het huidige beleid rondom service, handhaving en overige thema’s van aandacht.

Grondstoffenvisie Hardenberg Het belang van circulaire economie en kringlooplandbouw wordt benadrukt in het meerjarenprogramma Duurzaam Hardenberg 2020-2024 en het coalitieakkoord voor de periode 2022-2026, waarbij er gestreefd wordt naar een samenleving waarin grondstoffen, onderdelen en producten hun waarde behouden en afval niet meer bestaat. Dit document bevat geen enkele specifieke maatregel, maar een samenhangend pakket van maatregelen om de duurzaamheidsambities van de gemeente te realiseren. Het meerjarenprogramma Duurzaam Hardenberg 2020-2024, dat uit drie programmalijnen bestaat, onderstreept de ambitie van de politiek om beter om te gaan met waardevolle grondstoffen. Het sub-thema circulariteit is gericht op de ontwikkeling van een circulaire economie en kringlooplandbouw waarin grondstoffen, onderdelen en producten hun waarde behouden en afval niet meer bestaat. In het coalitieakkoord voor de periode 20222026, getiteld "Ook voor elkaar, blik op de toekomst", is het sub-thema circulariteit ook van groot belang. De gemeente Hardenberg onderschrijft de doelstellingen van het landelijke programma 'Van Afval Naar Grondstof' en zal onderzoeken hoe deze doelstellingen kunnen worden gerealiseerd in het systeem van afvalinzameling en inzamelaars.

Service Het huidige serviceniveau van de gemeente Hardenberg typeert zich in veel aan huis ophalen (textiel 2x per jaar door goede doelen, oud papier door verenigingen), diftar en de mogelijkheid tot brengen. De verschillende voorzieningen waar inwoners hun afval en grondstoffen kunnen aanbieden is schematisch weergegeven in onderstaand schema:

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

15/40

Handhaving In de huidige situatie van de gemeente Hardenberg wordt voornamelijk ingespeeld op repressieve maatregelen door middel van samenwerking met de omgevingsdienst IJsselland. Afvaldumpingen in de natuur krijgen uiteraard de nodige aandacht, maar afval en grondstoffen van huishoudens (gescheiden aanbieden, bijplaatsing, et cetera) heeft daarbij niet de hoogste prioriteit en werkt voornamelijk als piepsysteem. Door op alle drie niveaus (preventief, repressief en curatief) maatregelen te treffen, kunnen er effectieve maatregelen worden gecreëerd van het afvalbeleid. Hiermee kunnen overtredingen worden voorkomen, het nalevingsgedrag worden bevorderd en de eventuele schade worden hersteld. Er zijn drie soorten handhavingsmaatregelen: preventief, repressief en curatief. Preventief zijn maatregelen die ervoor zorgen dat overtredingen worden voorkomen. Dit kan door middel van informatie, voorlichting, toezicht en inspecties, en samenwerking. Repressief is het optreden nadat de overtreding heeft plaatsgevonden, bijvoorbeeld door het opleggen van boetes of dwangsommen. Curatief zijn maatregelen om de gevolgen van een overtreding te beperken of de situatie te herstellen.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

16/40

4.2

Huidige milieuprestaties afval en grondstoffen Deze paragraaf legt uit hoe de gemeente Hardenberg presteert op het gebied van afvalinzameling, per afvalsoort. Ook wordt er aangegeven of er bijzonderheden of ontwikkelingen zijn die meegenomen moeten worden in het vernieuwde grondstoffenbeleidsplan.

Restafval De volgende grafiek toont de hoeveelheid ingezameld huishoudelijk restafval (fijn en grofvuil) in de gemeente Hardenberg. Deze hoeveelheid wordt in de rechterkant van de grafiek vergeleken met het landelijk gemiddelde en de prestaties in gemeenten met de zelfde stedelijkheidsklasse als Hardenberg.

Om te kunnen voldoen aan veranderende kaders en wetgeving is het streven om de hoeveelheid restafval te verminderen. In deze paragraaf zal daarom als eerste aandacht worden besteed aan deze afvalstroom. Momenteel wordt er in de gemeente Hardenberg per inwoner 11,9 kg grof restafval en 96,4 kg fijn restafval ingezameld. Totaal dus 108 kg/inw. in 2022. De hoeveelheid restafval is aanzienlijk lager dan het landelijke gemiddelde van 189 kg per inwoner per jaar. In gemeenten in dezelfde stedelijksheidsklasse is het gemiddeld 140 kg/inw. Het restafval wordt momenteel niet machinaal nagescheiden.

Groente-, Fruit- en Tuinafval (GFT) Er wordt in 2022 137 kg GFT per inwoner gescheiden. Omdat er nog 31 kg/inw. GFT in het restafval aanwezig is (het grijze vlakje in de staafdiagram) bedraagt de inzamelrespons 82%. Dit wordt ook het scheidingspercentage genoemd.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

17/40

De piek in 2020 is het gevolg van de coronapandemie. Door het vele thuiswerken was men meer aan huis gebonden en was het landelijk beeld dat het totaal aan huishoudelijk afval was gegroeid. Zowel meer gescheiden grondstoffen als ook meer restafval. Dit is een landelijke trend. In de meeste gemeenten zijn de hoeveelheden in 2022 weer terug richting het niveau van 2019. Er zit nog zo'n 31 kg GFT in het huishoudelijk restafval. Dit is hiermee ook gelijk de grootste stroom die in het restafval beland. Een reden hiervoor is, is dat er in de hoogbouw en het buitengebied van Hardenberg nog geen voorzieningen zijn om GFT apart in te zamelen, waardoor deze stroom in het restafval beland. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Hardenberg (Gem.SHK4) 147 kg per inwoner gescheiden ingezameld. De best practice is met 283 kg/inw. een erg grote hoeveelheid. Dit zijn in het algemeen gemeenten met zeer grote tuinen.

Plastic verpakkingsafval, blik en drinkpakken (PMD) In totaal wordt 24 kg PMD per inwoner gescheiden ingezameld. De trend is stabiel, maar met een afname in 2022 (hier worden de cijfers nog eens goed gecontroleerd). Het PMD wordt bij de bron gescheiden ingezameld en het scheidingspercentage is 78% In het ingezamelde restafval bij de huishoudens zit dus +/- 7 kg PMD.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

18/40

Oud Papier en Karton (OPK) Momenteel wordt er 49 kg Oud Papier en Karton (OPK) per inwoner gescheiden. De trend is dalend. In het huishoudelijk restafval zit nu nog zo'n 4 kg herbruikbaar OPK. 93% van het OPK wordt apart gehouden. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Hardenberg (Gem.SHK4) 58 kg per inwoner ingezameld.

Glas In de huidige situatie wordt 18 kg (verpakkings)glas per inwoner gescheiden en de trend is stabiel. Volgens de sorteeranalyse zit er nog 2 kg glas in het huishoudelijk restafval. Het glas wordt nu voor 89% gescheiden. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Hardenberg (Gem.SHK4) 24 kg per inwoner ingezameld.

Textiel Nu wordt 4,5 kg Textiel per inwoner gescheiden en zit er circa 4,8 kg textiel in het restafval. 48% van het textiel wordt nu dus ingezameld en de trend is stabiel.

Overige grondstoffen De categorie overige grondstoffen betreft materialen die gescheiden aangeboden kunnen worden op de milieustraat. Bijvoorbeeld afgedankte elektrische en elektronische apparatuur, hout, ijzer, piepschuim (EPS), vlakglas, et cetera. Er is nog ruim 18 kg/ inwoner aan overige stoffen die nu in het restafval terechtkomen. Ongeveer 77% van het grof afval wordt (voornamelijk op de milieustraat) gescheiden ingezameld. De 62 kg gesorteerd grove grondstoffen per inwoner, zoals de 24 kg Grof Tuin Afval, kan worden gerecyceld. De trend is stabiel.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

19/40

4.3

Reële doelstelling Uit de analyse van de afvalbeheerprestaties in Hardenberg (zie paragraaf 4.2) blijkt dat de hoeveelheid huishoudelijk restafval in de afgelopen jaren nog nauwelijks is gedaald. Mede omdat er de afgelopen jaren een stabiel beleid is gevoerd op het gebied van reductie restafval en meer recyclebare grondstoffen, is sprake van een verbeterpotentieel. Door de samenstelling van het huishoudelijk restafval te onderzoeken kan worden vastgesteld hoeveel en welke recyclebare grondstoffen daar nog inzitten. Volgens deze sorteeranalyse is 80% van het ingezameld fijn restafval uit Hardenberg in principe nog recyclebare grondstoffen.

GFT Overige grondstof (milieustraat) OPK Glas Textiel PMD Luiers Grondstoffen in (fijn)restafval

Gescheiden kg/inw. 137,0 62,0 49,0 18,0 4,5 24,0 0,0

In restafval kg/inw. 30,8 18,8 3,7 2,3 4,8 6,9 9,5 76,8

Scheidingspercentage 82% 77% 93% 89% 48% 78% 0% 80%

Bron: sorteeranalyses restafval Hardenberg, bewerking IPR Normag

Een trendbreuk is haalbaar. Uit sorteeranalyses, waarmee de samenstelling van het huishoudelijk restafval wordt onderzocht, blijkt dat er nog een aanzienlijke hoeveelheid van verschillende grondstoffen in het restafval aanwezig is. Door de samenstelling van het huishoudelijk restafval te onderzoeken kan worden vastgesteld hoeveel en welke recyclebare grondstoffen daar nog inzitten. Volgens deze sorteeranalyse is 80% van het ingezameld fijn restafval uit Hardenberg in principe nog recyclebare grondstoffen. GFT is hierin de belangrijkste stroom, 31 kg/inwoner is dus te herwinnen. Ook de overige grondstoffen is met 18,8 kg/inw. nog fors. Zoals gezegd zijn dit recyclebare grondstoffen die gescheiden kunnen worden ingeleverd bij de milieustraat. Verder zit er 9,5 kg/inw. luiers in het restafval. Hoewel in Hardenberg geen inzamelvoorzieningen voor luiers worden geboden, vormt dit wel een interessante stroom. Op dit moment is de in Nederland beschikbare capaciteit voor recycling van luiers nog beperkt, maar zal naar verwachting in de periode 2024 – 2026 flink kunnen toenemen. Alleen al met de verbranding van deze grondstoffen in het restafval is op jaarbasis circa € 157.000,- (circa € 6,- per huishouden) afvalstoffenbelasting gemoeid . Zoals gezegd is sprake van een groot verbeter potentieel. Daarbij is het echter van belang om haalbare doelen te stellen.

Hiervoor is in samenwerking met een ambtelijke

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

20/40

projectgroep en andere, bij het afvalbeheer betrokken functionarissen een analyse gemaakt van de mogelijkheden voor het verbeteren van de afvalbeheerprestaties in de komende jaren. Deze analyse is ook in de raadsklankbordgroep besproken. Een verder reductie van het restafval tot maximaal 50 kg/inw in 2030 wordt mogelijk geacht. Hiermee kan ook een aanzienlijke hoeveelheid van circa 990 ton CO2-equivalenten worden vermeden. Zie bijlage 1 voor een toelichting.

4.4

Peiling onder inwoners De gemeente Hardenberg vind het belangrijk om de inwoners te betrekken bij een vernieuwd grondstoffenbeleidsplan. Onderzoeksbureau Marintel heeft een enquête afgenomen bij inwoners om onderzoek te kunnen doen naar het huidige afvalgedrag, obstakels, ideeën en tevredenheid over de afvalinzameling van de inwoners van Hardenberg. In totaal hebben 1.717 respondenten de vragenlijst via internet ingevuld en 253 respondenten hebben de schriftelijke vragenlijst ingevuld. Het percentage respondenten per woonplaats in dit onderzoek komt goed overeen met de gehele populatie huishoudens in de gemeente en daarmee is het een representatief onderzoek. Dit brengt de gemeente Hardenberg dichter bij het verkrijgen van waardevolle inzichten in het afvalbeheer en de afvalscheiding binnen de gemeente. In deze samenvatting zullen we de belangrijkste uitkomsten toelichten. Voor het volledige uitkomstenverslag verwijzen we naar het onderzoeksrapport 2. Huidig afvalscheidingsgedrag De meeste inwoners van Hardenberg geven aan goed afval te scheiden, met name oud papier, PMD, glas en tuinafval. Keukenafval wordt iets minder vaak gescheiden, terwijl textielafval door minder dan de helft van de inwoners wordt gescheiden. Tevredenheid Inwoners hebben hun tevredenheid over de afvalinzameling in de gemeente beoordeeld, waarbij het gemiddelde rapportcijfer een 7,3 is.

Ongeveer 12% geeft echter een rapportcijfer van 5 of lager, terwijl 31% een 8 geeft. Redenen om afval te scheiden Voor meer dan 80% van de inwoners is afval scheiden normaal en een gewoonte. Ongeveer 75% van de inwoners scheidt afval vanwege duurzaamheidsredenen. Tweederde doet dit om kosten te besparen, en meer dan de helft ziet afval scheiden als een leuke uitdaging of sport.

2 Afvalonderzoek gemeente Hardenberg voorjaar 2023, Marintel in opdracht van gemeente Hardenberg.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

21/40

Ophaalfrequentie Voor GFT-afval is de ophaalfrequentie volgens 6 op de 10 inwoners prima. Ongeveer een kwart van de inwoners vindt dat het minder vaak opgehaald mag worden, terwijl iets meer dan een tiende juist vaker ophalen wenst, vooral tijdens de zomer en bij snoeiafval. Wat betreft PMD-afval vindt 4 op de 10 inwoners dat de huidige ophaalfrequentie te laag is, terwijl de helft het prima vindt. Veel inwoners vullen de restafvalcontainer met PMD als de PMD-container vol is, wat resulteert in een vraag naar een hogere inzamelfrequentie voor PMD. Voor oud papier is tweederde van de inwoners tevreden met de huidige frequentie, maar een kwart zou graag vaker ophalen willen zien. Afvalstoffenheffing Ongeveer de helft van de inwoners steunt wijziging van de afvalstoffenheffing, waarbij het vaste tarief wordt verlaagd en het variabele tarief wordt verhoogd. Dit is gunstig voor mensen die weinig restafval overhouden door afval te scheiden. Daarentegen is een vijfde van de inwoners hier tegen. Wensen De meest voorkomende wens van inwoners (circa 160 keer genoemd) is het verhogen van de inzamelfrequentie van PMD-afval. Daarnaast is circa 70 keer gevraagd om seizoensgebonden GFT-ophaling (vaker in de zomer en het snoeiseizoen dan in de winter). Sommige inwoners willen dat oud papier wordt opgehaald als dit momenteel niet gebeurt.

Andere wensen zijn onder andere het apart inzamelen van luiers en incontinentiemateriaal, en het verbeteren van de wijze waarop het afval wordt opgehaald (zoals het rijgedrag van chauffeurs en het ledigen en terugplaatsen van containers). Zie hiervoor paragraaf 2.6.4 van de het enquêterapport.

4.5

Afvalstoffenheffing De volgende grafiek toont de huidige hoogte van de afvalstoffenheffing van de gemeente Hardenberg ten opzichte van het landelijk gemiddelde in de laatste 8 jaren. De afvalstoffenheffing van de gemeente Hardenberg is trendmatig (steeds verder) lager dan het landelijk gemiddelde. De relatief goede milieuprestatie (weinig restafval, meer gescheiden grondstoffen) is hier debet aan.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

22/40

Als we de afvalstoffenheffing van de gemeente Hardenberg vergelijken met de andere Overijsselse gemeenten dan behoort Hardenberg tot de middenmoot.

De meeste gemeenten, zo ook Hardenberg, streven ernaar om de kosten van het huishoudelijk afvalbeheer volledig te financieren via de afvalstoffenheffing. Deze heffing bestaat uit zowel directe kosten, zoals de inzameling en verwerking van huishoudelijk afval, als indirecte kosten, waaronder ICT, inning en overhead. Binnen deze kosten zijn er zowel factoren die de gemeente kan beïnvloeden als factoren die niet (direct) beïnvloedbaar zijn. Onder de beïnvloedbare kosten vallen bijvoorbeeld de kosten voor afval- en grondstoffeninzameling. Het beheersen van deze kosten hangt af van verschillende aspecten, zoals de efficiëntie van de uitvoeringsorganisatie en het serviceniveau dat wordt geboden. De keuzes die de gemeente maakt, hebben ook invloed op de kosten voor de verwerking van huishoudelijk afval en grondstoffen. Zo is het verwerken van huishoudelijk restafval bijvoorbeeld duurder dan het recyclen van gescheiden grondstoffen. Een effectief afvalbeleid dat gericht is op het verminderen van restafval en het verbeteren van afvalscheiding kan in

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

23/40

principe bijdragen aan beter beheersbare en lagere kosten. Daarnaast zijn er ook kostencomponenten die niet (direct) beïnvloedbaar zijn door de gemeente, zoals de Rijksbelasting op de verbranding van restafval en de (markt)ontwikkelingen van grondstofprijzen. Het is wettelijk bepaald dat de afvalstoffenheffing niet hoger mag zijn dan kostendekkend. Het is echter niet verplicht om de afvalstoffenheffing kostendekkend te maken en de gemeente kan ervoor kiezen om deze aan te vullen met algemene middelen, bijvoorbeeld door een deel van de opbrengst uit de onroerendezaakbelasting (OZB) of de uitkering uit het gemeentefonds te gebruiken. Voor de gemeente Hardenberg is van belang dat de keuzes op het gebied van huishoudelijk afvalbeheer bijdragen aan een beheersbaar kostenniveau, voor die delen waarop de gemeente zelf invloed heeft, en per saldo geen stijging van de afvalstoffenheffing tot gevolg hebben. Dit met uitzondering van eventuele tijdelijke kostenverhoging, bijvoorbeeld als het effect van een maatregel waarmee uiteindelijk een kostenverlaging wordt bewerkstelligd vertraagd is. Tijdelijke verhogingen worden opgevangen met een (op te bouwen en in stand te houden) reserve of voorziening.

Eventuele financiële aanpassingen in de afvalstoffenbegroting worden inzichtelijk gemaakt nadat binnen de kaders van het voorliggend grondstoffenbeleidsplan het uitvoeringsplan met concreet beschreven maatregelen en inzamelvoorzieningen is vastgesteld door de raad.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

24/40

5 UITDAGINGEN AFVAL- EN GRONDSTOFFENBEHEER Alle gemeenten in Nederland worden geconfronteerd met maatschappelijke opgaven die keuzes vereisen over de optimale verhouding tussen hun beleidsinstrumenten. Hoewel veel van deze ontwikkelingen op grote schaal voorkomen, staan gemeenten voor vergelijkbare uitdagingen. In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de algemene uitdagingen in Hardenberg.

5.1

Uitdagingen nog minder restafval, meer kwalitatieve grondstoffen Zoals gezegd is de hoeveelheid huishoudelijk restafval in de gemeente Hardenberg met circa 108 kg/inw. per jaar in 2022 al relatief laag. Maar er is meer mogelijk. In het huishoudelijk restafval bevinden zich nog veel recyclebare grondstoffen die voorkomen of gescheiden kunnen worden. En de volgende frequentiegrafiek toont dat in Nederland 74 gemeenten al minder dan 100 kg restafval per inwoner behalen.

Gemeente Hardenberg heeft momenteel een diftar systeem, waardoor een groot deel van het restafval is verminderd. Het is dus een uitdaging om de hoeveelheid restafval nog meer te reduceren. Het is belangrijk om ervoor te zorgen dat de afvalstromen van goede kwaliteit zijn. Dit betekent dat het afval goed moet worden gescheiden en dat verontreiniging moet worden voorkomen. Om dit te bereiken, kan de gemeente educatieve programma's en communicatiecampagnes ontwikkelen om de bewustwording over afvalscheiding te vergroten. Ook kan de gemeente de infrastructuur verbeteren door het plaatsen van duidelijke en consistente afvalbakken en het implementeren van regels voor afvalscheiding. Daarnaast is het belangrijk dat de gemeente ook maatregelen neemt om restafval daadwerkelijk te verminderen. Dit kan bijvoorbeeld door het implementeren van een aparte inzameling voor organisch afval, waardoor dit niet langer in het restafval belandt. Zo word er momenteel nog geen GFT ingezameld voor hoogbouw, waardoor er onnodig extra restafval ontstaat.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

25/40

5.2

Stijgende kosten (landelijke trend) Sinds 2017 is de afvalstoffenheffing in de meeste gemeenten jaarlijks sterk verhoogd en de verwachting is dat deze stijging zich in de komende jaren zal doorzetten. Er zijn diverse prijsopdrijvende factoren die hieraan bijdragen, waaronder: • Jaarlijkse toename van loonkosten in de sector als gevolg van de brede inflatie in de economie, vooral vanaf 2022; • Aanvullende prijsprikkels (fiscalisering) vanuit het Rijk om afvalverbranding te ontmoedigen, zoals de afvalstoffenbelasting en een CO2-heffing; • De verschuiving van het belasten van arbeid naar het belasten van consumptie en het verder uitrollen van het principe van 'de vervuiler betaalt', waardoor afval als gevolg van consumptie ook zwaarder belast zal worden; • Strengere kwaliteitseisen voor ingezamelde grondstoffen, waarbij gemeenten financiële risico's lopen bij afkeuring; • Noodzakelijke investeringen op het gebied van milieu (milieuparken, wagenpark, enz.) en gezondheid en arbo (personeel, fysieke belasting, enz.). Aan de andere kant kunnen gescheiden ingezamelde grondstoffen geld opleveren of tegen lagere kosten worden verwerkt dan verbranding. De wereldmarkttarieven van secundaire grondstoffen en prijzen voor (bio)brandstof en elektriciteit kunnen echter afhankelijk van de conjunctuur beide kanten op bewegen.

Hierdoor kan de afvalstoffenheffing dalen en stijgen, maar de verwachting is dat deze vooral zal stijgen als gevolg van prijsinflatie (jaarlijkse indexering).

5.3

Maatwerk voor specifieke groepen De gemeente Hardenberg heeft als doel om de afvalstromen in de gemeente beter te beheren en te verminderen waarbij ook de inwoners worden betrokken. Een belangrijk onderdeel van het plan is het bieden van maatwerk aan inwoners van de gemeente, zodat zij op een efficiënte en effectieve manier hun afval kunnen scheiden en verminderen. Door maatwerk te bieden, kan de gemeente Hardenberg ervoor zorgen dat inwoners beter in staat zijn om hun afval te scheiden en te verminderen, wat uiteindelijk leidt tot een betere afvalverwerking en minder belasting voor het milieu. Het is daarbij ook belangrijk om speciale aandacht te besteden aan huishoudens die medisch afval produceren. Mensen met een medische aandoening produceren vaak afval zoals naalden, verbanden, en andere materialen die niet zomaar bij het reguliere afval kunnen worden weggegooid. Deze afvalstromen kunnen schadelijk zijn voor het milieu en voor de volksgezondheid als ze niet op de juiste manier worden behandeld. Door maatwerk te bieden aan inwoners van de gemeente Hardenberg, kan het grondstoffenbeleidsplan effectiever worden uitgevoerd en kunnen inwoners bijdragen aan een beter milieu.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

26/40

5.4

(Aan)sturen op consumptie- en inkoopgedrag van inwoners Het verminderen van de hoeveelheid afval die wordt geproduceerd, is een belangrijk doel voor veel gemeenten. Door inwoners aan te moedigen om bewuster te consumeren en duurzame keuzes te maken bij het doen van aankopen, kan een gemeente haar doelen op het gebied van afvalpreventie en duurzaamheid behalen. Het aansturen op consumptie en inkoopgedrag van inwoners is dan ook een belangrijk onderdeel van het grondstoffenbeleid voor de gemeente Hardenberg. Bewust consumeren en duurzame keuzes maken kan leiden tot een vermindering van de hoeveelheid afval die wordt geproduceerd. Door het verminderen van de hoeveelheid afval kan een gemeente kosten besparen op afvalverwerkingskosten. Dit geld kan worden geïnvesteerd in andere duurzame projecten en initiatieven. Bovendien draagt het bevorderen van een circulaire economie bij aan het behoud van grondstoffen en het verminderen van de impact op het milieu. Het (aan)sturen op consumptie en inkoopgedrag van inwoners kan op verschillende manieren plaatsvinden. Zo kan een gemeente bijvoorbeeld informatie verstrekken aan inwoners over duurzame keuzes en alternatieven voor niet-duurzame producten. Daarnaast kan een gemeente duurzame producten promoten en stimuleren dat deze worden ingekocht.

Ook het bieden van faciliteiten, zoals inzamelpunten voor herbruikbare producten, kan bijdragen aan het verminderen van afval. In onderstaande paragrafen wordt ingegaan op twee relevante zaken voor de gemeente Hardenberg. Inzet afvalcoach Steeds meer gemeenten hebben een nieuwe functie: de afvalcoach. Deze persoon helpt inwoners bij het goed scheiden van afval en informeert over het verminderen van afval en het gebruik van herbruikbare materialen. Sommige coaches helpen ook bij het opzetten van een afvalplan voor bedrijven. Voor de gemeente Hardenberg is een afvalcoach relevant om verschillende redenen. Het kan bijdragen aan het verminderen van afval, vergroten van bewustzijn en betrokkenheid van de gemeenschap, stimuleren van lokale werkgelegenheid en het versterken van de relatie tussen gemeente en inwoners. De gemeente Hardenberg heeft (nog) geen afvalcoach, maar het inzetten van een coach kan een waardevolle strategie zijn om (nationale) ambities te behalen die betrekking hebben op afval.

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

27/40

6 STRATEGIE, AMBITIE EN DOELSTELLINGEN HARDENBERG 6.1

Strategie Voor de ontwikkeling van het grondstoffenbeleidsplan en bij de uitvoering van het beleid in de gemeente Hardenberg in de komende periode gelden de volgende strategische uitgangspunten: 1. Wie ver wil komen moet dichtbij beginnen Onze inwoners en hun bereidheid om minder restafval te produceren en grondstoffen juist meer en beter te scheiden zijn daarbij cruciaal. Het beleid van de gemeente Hardenberg is er op gericht deze bereidheid te stimuleren en te vergroten. 2. Het grondstoffenbeleid volgt de voorkeursvolgorde van het 10-r model In het kort: voorkomen van afval heeft altijd de voorkeur, gevolgd door producthergebruik en hergebruik van recyclebare materialen3. Het verbranden van afval met terugwinning van energie is de laatste trede op deze prioriteitenladder. Het storten van huishoudelijk afval is wettelijk verboden. 3. De waarde van grondstoffen In het beleid moet de waarde van grondstoffen worden benadrukt. Het beleid is erop gericht dat het ontstaan en aanbieden van ongesorteerd restafval zo veel mogelijk wordt voorkomen en het meer en beter scheiden van recyclebare grondstoffen wordt gestimuleerd. 4. Focus Het nieuwe afval- en grondstoffenbeleid (huishoudelijk) focust op die afval- en grondstofstromen waarmee over het geheel de grootste verbeteringen te verwachten zijn.

De stromen die prioriteit krijgen worden geselecteerd op basis van de nog extra gescheiden in te zamelen hoeveelheid én de hoeveelheid te vermijden CO2. 5. Stevig fundament waarop verder kan worden gebouwd Het gemeentelijk grondstoffenbeleid vergt afgewogen keuzes omtrent de (inzamel) voorzieningen en maatregelen met een logische en werkbare volgordelijkheid. De basis van het gemeentelijk huishoudelijk afvalbeheer moet op orde zijn en een stevig fundament vormen waarop kan worden verder gebouwd. Het grondstoffenbeleid is niet statisch, en moet kunnen inspelen op ontwikkelingen, kansen en mogelijkheden. 6. Beheersbaarheid en draagvlak Het is van belang dat eventuele wijzigingen en optimalisaties (wijziging, nieuwe voorzieningen, et cetera) in het afval- en grondstoffenbeheer van huishoudens beheersbaar kunnen worden uitgevoerd. De nieuwe situatie moet daarbij goede

3 Zie paragraaf 2.3

Koersdocument Afval en Grondstoffen gemeente Hardenberg versie 4 oktober 2023

28/40

perspectieven bieden en bijdragen aan het bewerkstelligen van de gemeentelijke doelstellingen. Maar de gemeente moet niet teveel ineens willen. Het draagvlak bij de inwoners voor veranderingen moet voldoende groot zijn. Bij de totstandkoming van het grondstoffenbeleidsplan wordt een digitaal participatieplatform ingericht voor interactie met inwoners in het algemeen of met specifieke doelgroepen. Inwoners kunnen zodoende worden geïnformeerd, gevraagd om hun mening of gevraagd om mee te denken over bepaalde oplossingen. 7. Doorwikkeling De keuzes die nu worden gemaakt op het gebied van de (inzamel)voorzieningen moeten voldoende ruimte laten voor verdere doorontwikkeling en voor andere maatregelen waarvoor de gemeente in de toekomst wil kiezen. 8. Techniek en innovatie Techniek en innovatie moeten optimaal benut (kunnen) worden om het functioneren van het afval- en grondstoffenbeheer van huishoudens te optimaliseren. 9. Kwaliteit openbare ruimte Bij de inrichting van (inzamel)voorzieningen wordt rekening gehouden met de kwaliteit van de buitenruimte. 10. Iedereen doet mee Om een circulaire gemeente te worden is het noodzakelijk dat ook bedrijven en instellingen hun afval- en grondstoffen scheiden.