Eindrapportage evaluatie DSV Hardenberg

Evaluatie Detailhandelstructuurvisie Hardenberg Doorbouwen op het bestaande beleid Februari 2023 | ‘s-Hertogenbosch

2

Inhoud Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Proces 1.3 Leeswijzer

4 5 5 6

Hoofdstuk 2. Evaluatie 2.1 Evaluatie beleidsuitgangspunten 2.2 Evaluatie uitvoeringsprogramma en budget 2.3 Conclusies

7 8 13 14

Hoofdstuk 3. Ontwikkeling detailhandel sinds 2016 3.1 Algemeen - cijfers 3.2 Kern Hardenberg 3.3 Hardenberg-centrum 3.4 Kern Dedemsvaart 3.5 Dedemsvaart-centrum 3.6 Kleine kernen

16 17 18 20 21 22 23

3

Inhoud Hoofdstuk 4. Trends en (beleids)ontwikkelingen 4.1 Trends en ontwikkelingen 4.2 Beleidsontwikkelingen 4.3 De Dienstenrichtlijn

24 25 31 35

Hoofdstuk 5. Distributieve berekeningen 5.1 Draagvlak 5.2 Koopstromen 5.3 Distributieve mogelijkheden 2021 5.4 Distributieve mogelijkheden in de toekomst

36 37 38 40 41

Bijlagen

43

4

01 Inleiding

5

1.1

Aanleiding

De gemeente Hardenberg heeft in 2017 de huidige Detailhandelsstructuurvisie (DSV) inclusief uitvoeringsprogramma vastgesteld. Dat beleid liep eind 2021 af. Ondertussen gaan de landelijke trends in de (online) detailhandel door, versneld door de effecten van de maatregelen door de coronapandemie. Dit heeft gevolgen voor het bezoek aan winkelgebieden en omzetten in de fysieke winkels. Per branche lopen de ontwikkelingen sterk uiteen, van groei bij Supermarkten, Persoonlijke verzorging, Tweewielers, Woninginrichting en Doe-het-zelf, tot daling in Mode, Speelgoed en Media. Onderkend wordt dat deze ontwikkelingen continu veranderen. Daarnaast heeft jurisprudentie naar aanleiding van de Europese Dienstenrichtlijn invloed op de beleidskaders. Ook regionaal en provinciaal spelen de nodige (beleids)ontwikkelingen rondom detailhandel. Alles bij elkaar reden om de huidige DSV te evalueren en daarna te actualiseren met betrokken partijen. Met de evaluatie en actualisatie van de DSV Hardenberg wordt gehoor gegeven aan de oproep van brancheorganisatie INretail. Zij roepen gemeenten op om actueel detailhandelsbeleid op te stellen, zodat duidelijkheid ontstaat voor ondernemers en eigenaren en daarnaast kaders worden geboden die bijdragen aan een toekomstbestendige structuur. Deze notitie is de evaluatie van de DSV Hardenberg.

Hierin kijken we welke resultaten zijn bereikt met de DSV Hardenberg en hoe effectief het beleid is geweest. Deze evaluatie vormt een goede basis om vanaf 2022 het detailhandelsbeleid te actualiseren en een passend uitvoeringsprogramma op te stellen. Hierbij wordt samen met de sector gedacht vanuit kansen en gekeken naar wat wel kan. Door bedreigingen serieus te nemen, kunnen we gezamenlijk de uitdaging aan gaan. Zo streven we ernaar om als gemeente een vitale detailhandelsstructuur te bieden en een aantrekkelijk, comfortabel en compleet winkelaanbod.

6

1.2

Proces

1.3

Ginder (voorheen Seinpost Adviesbureau) is gevraagd het traject van de evaluatie zowel inhoudelijk als procesmatig te begeleiden. In figuur 1.1 is een weergave van het proces dat voor deze evaluatie is gehanteerd:

Leeswijzer

• Na dit inleidende hoofdstuk (H1) schets hoofdstuk 2 direct de evaluatie van de huidige DSV. Zowel de bestaande beleidsuitgangspunten als het uitvoeringsprogramma en de budgetten. • Vanaf hoofdstuk 3 staan de bouwstenen opgenomen voor deze evaluatie. Dit start met de ontwikkeling van detailhandel sinds 2016 (huidige DSV). Hierbij is aandacht voor ontwikkelingen op gemeenteniveau, maar ook specifiek voor de kernen en centrumgebieden van Dedemsvaart en Hardenberg.

Fase 2: Bouwstenen verzamelen

Fase 1: Projectstart

-

Startbijeenkomst ambtelijk werkgroep Schouw langs alle winkelgebieden in de gemeente Startoverleg met betrokken bestuurders

-

Analyse samenstelling van (winkel)aanbod Analyse beleid en jurisprudentie Trends en ontwikkelingen Actualisatie bevolkingsontwikkeling en overig draagvlak Distributieve berekeningen

Fase 3: Evaluatie DSV -

-

-

Werksessie over huidige beleid met centrummanager en centrummanagement Hardenberg Werksessie over huidige beleid met centrummanager en centrummanagement Dedemsvaart Afstemming met Inbo Afstemming met provincie Overijssel Notitie Evaluatie DSV

• Hoofdstuk 4 gaat in op de belangrijkste en voor gemeente Hardenberg meest relevante trends en ontwikkelingen in de detailhandel. In dit hoofdstuk komen ook de gemeentelijke en provinciale (beleids)ontwikkelingen rondom detailhandel aan bod en wordt stilgestaan bij de belangrijkste ontwikkelingen rondom de Dienstenrichtlijn. • Hoofdstuk 5 schetst tot slot de uitkomsten van de distributieve berekeningen. • In de bijlage zijn cijfers opgenomen over het detailhandelsaanbod en de leegstand in de gemeente. Deze analyse is begin 2022 uitgevoerd op basis van de Locatusinventarisatie in het najaar van 2021. Aanbodcijfers zullen blijven veranderen, mede dankzij de aanpak van leegstand.

7

02 Evaluatie

8

2.1

Evaluatie beleidsuitgangspunten

Algemeen In de DSV 2017 stond als visie voor de detailhandel geformuleerd: “over 5 jaar beschikt de gemeente Hardenberg over een vitale detailhandelsstructuur van complementaire winkelgebieden. Er is sprake van een compleet aanbod in een comfortabele winkelomgeving. Er is sprake van een goede spreiding van de dagelijkse voorzieningen over de gemeente in het kader van de leefbaarheid. De leegstand is teruggebracht tot enkele procenten frictie-leegstand, de winkelgebieden bieden een eigentijds detailhandelsaanbod, aangevuld met ondersteunende centrumfuncties, ambulante handel en evenementen. De verspreide bewinkeling is in omvang beperkt. De randvoorwaarden zoals een goede bereikbaarheid en parkeren, schoon-heel-veilig en een prettige belevingswaarde zijn op orde”.

Figuur 1.1 Gewenste detailhandelsstructuur gemeente Hardenberg uit DSV 2017 Winkelgebied

Verzorgings-

Toelichting

Toekomst

Compleet aanbod dagelijkse en

Compactiseren

niet-dagelijkse winkels en breed

kernwinkelgebied, clustering

aanbod horeca/leisure.

en stimuleren

functie

Hardenberg centrum

Regionaal

Verblijfsfunctie Hardenberg

Buurtfunctie

Boodschappenfunctie

Behoud bestaand aanbod

Bovenlokaal

Compleet aanbod dagelijkse

Compactiseren

winkels en basispakket niet-

kernwinkelgebied, clusteren

dagelijkse winkels en

en optimaliseren

buurtwinkelcentra

Bij deze visie hoorde de volgende detailhandelsstructuur, zie figuur 1.1. Deze gewenste detailhandelsstructuur sluit goed aan bij de situatie anno 2021 en behoeft geen verdere aanscherping met uitzondering van de toevoeging van de plancapaciteit PDV op Mercator in Dedemsvaart. De winkelgebieden in Hardenberg zijn complementair aan elkaar en hebben hun eigen (verzorgings)functie. Het primaat ligt op de centrumgebieden van Hardenberg en Dedemsvaart. De buurtwinkelcentra in de wijken en boodschappencentra in de kleinere kernen zijn hieraan ondersteunend in hun dagelijkse functie. Binnen deze detailhandelsstructuur zien we, in lijn met de DSV 2017, de recreatieve winkelfunctie van het centrum van Dedemsvaart afnemen. Het centrum richt zich nog sterker op haar koopfunctie door een afname van het aanbod ModeLuxe (Kleding & Mode en Huishoudelijk & Luxe artikelen).

Dedemsvaart centrum

ondersteunend aanbod horeca en diensten

Kleine kernen

Lokaal

Boodschappenfunctie

Behoud bestaand aanbod en concentreren

PDV

Regionaal

Compleet aanbod PDV

Consolideren en waar mogelijk concentreren op Haardijk

9

Hardenberg weet zijn regionale recreatieve winkelfunctie te behouden. Over het algemeen blijft het terugdringen van de leegstand een aandachtspunt. Deze is geconcentreerd in de centrumgebieden van Hardenberg (12% anno 2021) en Dedemsvaart (16% anno 2021) en ligt ruim boven de gewenste frictie-leegstand (3-4%). De compactiseringsopgave voor beide centrumgebieden blijft onverminderd overeind (anno najaar 2022 blijkt de leegstand in beide centra met 3% gedaald, bron Locatus). Daarnaast blijft aandacht nodig voor het optimaliseren van randvoorwaarden passend bij de functie van het winkelgebied. Voor Hardenberg centrum is het verhogen van de belevingswaarde belangrijk in combinatie met een divers aanbod, zowel in detailhandel, maar nadrukkelijk ook in andere centrumfuncties, zoals horeca, diensten, leisure, cultuur, toerisme en recreatie. In Dedemsvaart centrum en voor de boodschappencentra is comfort, gemak, goede bereikbaarheid en parkeren essentieel, met aandacht voor sfeer en belevingswaarde. Een ander punt van aandacht is de verspreide bewinkeling en het tegengaan van ongewenste ontwikkelingen buiten de afgebakende winkelgebieden. Bij leegstand buiten de afgebakende winkelgebieden wordt momenteel niet actief de detailhandelsfunctie eraf gehaald, waardoor zich opnieuw detailhandel op deze locaties kan vestigen.

De gemeente Hardenberg kiest tot nu toe voor de lijn van ‘in gesprek gaan’ met eigenaren over mogelijkheden voor andere functies en het stimuleren van transformatie met behulp van subsidie en niet voor de harde lijn van actief wegbestemmen van detailhandelsfuncties als panden buiten de afgebakende winkelgebieden bijvoorbeeld drie jaar of langer leegstaan. Bij de actualisatie van de DSV kan opnieuw overwogen worden of de gemeente actief detailhandelsbestemmingen van (langdurig) leegstaande panden buiten de gewenste winkelgebieden wil wegbestemmen.

Hierna volgt per type winkelgebied een beknopte toelichting op de ontwikkeling sinds 2016 en een evaluatie van het beleid.

Centrum Hardenberg Hardenberg centrum heeft haar detailhandelsfunctie en marktpositie weten te behouden sinds 2016. In lijn met landelijke trends is het dagelijks aanbod verstevigd ten koste van het niet-dagelijkse aanbod en is een toename zichtbaar van niet-detailhandelsfuncties in het centrum, waaronder horeca. De leegstand is zowel in aantal panden als m2 wvo afgenomen. In het vitaliteitsonderzoek uitgevoerd in opdracht van de provincie Overijssel (2021) scoort het centrum van Hardenberg goed. Maar daarin wordt ook gesteld dat Hardenberg ondanks de regiopositie en grote inzet naar de toekomst moet zorgen voor een compact centrum in balans. Dit sluit aan bij de DSV 2017 waarin wordt ingezet op het concentreren van het shopmilieu in het kernwinkelgebied en het inzetten op functieverbreding in het hele centrumgebied. Ook naar de toekomst toe blijft deze compactiseringsopgave staan en nog meer dan voorheen is de totale centrumbeleving van belang, waarbij functies zoals horeca, leisure, evenementen en cultuur een grote rol spelen voor een aantrekkelijk centrum. De afbakening van het centrumgebied en daarbinnen het kernwinkelgebied uit 2017 sluit nog goed aan bij de huidige tijd en gewenste ontwikkeling van het centrum.

Sinds 2016 hebben ook de nodige ontwikkelingen plaatsgevonden passend bij de uitgangspunten uit de DSV, zoals de herontwikkeling van het project Oosterpoort naar wonen en de planvorming rond de omgeving van de Spinde van winkelgebied naar woongebied. De Spinde was in 2017 ook specifiek als transformatiegebied benoemd. De gemeente pakt een actieve rol in deze transformatieopgave door het

10

aankopen van vastgoed om een herontwikkeling op deze locatie mogelijk te maken. Daarmee voert zij niet alleen beleid, maar pakt ook nadrukkelijk een rol in de uitvoering. Het andere transformatiegebied uit de DSV betrof de locatie Europaweg / Bruchterweg waar een ontwikkeling beoogd was van een brede detailhandelsfunctie naar doelgerichte detailhandel (stop&go). De vastgoed/eigendomssituatie bemoeilijkt een transformatie van dit gebied (eigenaar-ondernemer en een woonfunctie boven de winkels). Inmiddels voldoen de meeste winkels al aan het doelgerichte karakter. Naar de toekomst toe blijft deze detailhandelsfunctie op deze locatie passend, gecombineerd met een woon- en werkfunctie. Een enkele recreatieve of dagelijkse winkel kan nog verleid worden voor vestiging in het kernwinkelgebied. Daarnaast wordt bij het opstellen van het ambitiedocument Hardenberg Centrum, waaraan momenteel gewerkt wordt, o.a. gekeken naar de mogelijkheden om de ambities uit de DSV voor het versterken van het verblijfsklimaat, het verbeteren van de routing en het zichtbaar maken van het DNA van Hardenberg in het centrum, waar te maken. Dit verstevigt namelijk de positie van het centrum als geheel en de detailhandel in het bijzonder. Aandacht voor sfeer en beleving en het creëren van een onderscheidend centrumprofiel door het DNA van Hardenberg zichtbaar te maken is cruciaal.

Tevens biedt dit kansen om nog sterker te profiteren van de toename van dag- en verblijfstoerisme in de regio. Toch blijft de branchering en het ondernemerschap altijd leidend in centrumbezoek.

11

Centrum Dedemsvaart Het centrum van Dedemsvaart ontwikkelt zich nog sterker tot een koopcentrum, waarbij de boodschappenfunctie wordt aangevuld met frequent niet-dagelijks aanbod. Landelijke nonfood ketens maken scherpere locatiekeuzes en vertrekken uit dit soort centrumgebieden. De compactiseringsopgave uit de DSV 2017 blijft voor Dedemsvaart ook overeind. In lijn met de landelijke ontwikkelingen zal de detailhandelsfunctie verminderen, maar het centrum kan wel profiteren van een hogere lokale binding door de Corona-ontwikkelingen waarbij mensen meer lokaal gaan kopen (koop lokaal). De laatste jaren is volop uitvoering gegeven aan de compactiseringsopgave. In het centrum hebben namelijk de nodige verplaatsingen naar het kernwinkelgebied plaatsgevonden en worden panden getransformeerd naar andere functies zoals naar wonen in Julianastraat-Noord. Ook de Marktstraat heeft een functionele herinvulling gekregen, o.a. door de vestiging van Jouw Marktkraam en horeca. Deze ontwikkelingen passen bij de gewenste structuur vanuit de DSV 2017. De afbakening van het centrumgebied en daarbinnen het kernwinkelgebied uit de DSV 2017 sluiten niet meer helemaal aan op huidige situatie en kunnen worden aangepast bij de actualisatie. Daarbij moet worden gekeken naar de Markt noordzijde en zuidwestzijde als toevoeging op het afgebakende kernwinkelgebied. Daar zijn reeds diverse winkels gevestigd.

Daarnaast is geen verblijfsfunctie meer voorzien aan zijde Wisseling/waterkant, maar een transformatie naar woonfunctie. Bij de actualisatie moet actief aandacht worden besteed aan behoud van de discount supermarkt in het centrum en het faciliteren van een herontwikkeling direct tegen het centrumgebied aan. Inpassing binnen het kernwinkelgebied is ruimtelijk niet meer mogelijk. Een nieuwe discount- supermarkt in (of direct) nabij het centrum is belangrijk voor de centrumfunctie van Dedemsvaart, zeker nu de functie zich nog sterker richt op de dagelijkse boodschappen en frequente aankopen. Naar de toekomst toe moet Dedemsvaart dit profiel van een compact en functioneel koopcentrum verder uitbouwen. Dat biedt kansen binnen de totale detailhandelsstructuur van de gemeente. Het aanbod is op korte loopafstand te vinden

12

In een comfortabel en aantrekkelijke omgeving, waar gemak voorop staat, met de auto ‘voor de deur’. Bij de ondernemers kan een verscluster onder de aandacht worden gebracht. Of dat haalbaar is zal aan de markt moeten worden overgelaten.

Buurtwinkelcentra Hardenberg In de buurtwinkelcentra van Hardenberg hebben sinds 2016 relatief weinig ontwikkelingen plaatsgevonden. Aldi in Marslanden is vergroot en PLUS in Baalder is gesloten. In de DSV 2017 was het beleidsuitgangspunt dat deze buurtwinkelcentra gericht zijn op de dagelijkse behoefte (supermarkt, versspecialist, maar ook een snackbar of kapsalon) en ondersteunend blijven aan de centrumgebieden. Zij voorzien in de dagelijkse behoefte op acceptabele afstand van de woning. De buurtwinkelcentra functioneren anno 2021 ook op deze wijze en er is geen sprake van bovenwijkse voorzieningen op deze locaties. De beleidsuitgangspunten van de DSV kunnen worden gehandhaafd. Het is erg belangrijk om de buurtwinkelcentra niet verder op te schalen. Zo kan het centrum blijven voorzien in haar overkoepelende dagelijkse verzorgingsfunctie met haar ruime aanbod.

Kleine kernen Het uitgangspunt in de DSV 2017 was om de boodschappenfunctie in de kleine kernen (Balkbrug, Bergentheim, De Krim, Gramsbergen, Slagharen) vast te houden gericht op het eigen draagvlak. Zo wordt voorzien in een goede spreiding van de boodschappenfuncties over deze grote gemeente. In de kleine kernen hebben weinig mutaties plaatsgevonden. Een noemenswaardige ontwikkeling vond plaats in Balkbrug met de vervanging van PLUS door Jumbo. Hier is een nieuwe verkeerstunnel aangelegd. De tunnel draagt nog niet bij aan een aantrekkelijk verblijfsgebied, maar de verkeersoverlast is opgelost.

In Bergentheim (PLUS), De Krim (COOP), Gramsbergen (PLUS) en Slagharen (Jumbo) is het aanbod veelal geconcentreerd nabij de supermarkt en heeft het, zoals gewenst, een lokale verzorgingsfunctie. Ter plekke is in deze vier kernen de openbare ruimte aantrekkelijk ingericht. In Slagharen wordt vanuit de dorpsvisie ook gewerkt aan plannen voor de herontwikkeling van het ‘hertenkamp’ in het centrum. Daarbij wordt gedacht aan een programma bestaande uit wonen in combinatie met horeca ter versterking van de aantrekkelijkheid van het centrum. De huidige beleidsuitgangspunten van de DSV kunnen worden gehandhaafd, met aandacht voor de opgave in Balkbrug.

Verspreide bewinkeling Verspreide bewinkeling is een aandachtspunt, zeker als het gaat om detailhandelsbranches die winkelgebieden kunnen versterken. Meestal gaat het om solitaire woonwinkels, bouwmarkten of tuincentrum. Assortimentsverbreding is niet gewenst, bijv. bij ABC-branches die fietsen verkopen, of partijenhandel in kringloopwinkels.

PDV Het uitgangspunt van de DSV is dat Haardijk de concentratie-locatie voor perifere detailhandelsbranches Doe-Het-zelf, Woninginrichting en Tuin in de gemeente Hardenberg is. De overige (grootschalige) branches horen zich te vestigen in de centrumgebieden van Hardenberg en Dedemsvaart. Echter is er nog sprake van harde plancapaciteit voor PDV op Bedrijvenpark Mercator in Dedemsvaart. Dit moet in de actualisatie worden meegenomen. Heldere branchering en concentratie blijven aandacht vragen. In de actualisatie wordt een toetsingskader opgenomen hoe in de nabije toekomst omgegaan wordt met de dynamiek in de PDV naar locatie en branchering.

13

2.2

Evaluatie uitvoeringsprogramma en budget

Uitvoeringsprogramma en budgetten Bij de uitvoering van de DSV 2017 heeft in de gemeentelijke inzet de nadruk gelegen op de compactiseringsopgave van de centra van Hardenberg en Dedemsvaart, de transformatie van winkelpanden buiten het kernwinkelgebied, aanpak van vastgoed en op het verfraaien en aankleden van de openbare ruimte in alle winkelgebieden. Voor de uitvoering was incidenteel 1 miljoen beschikbaar gesteld door de gemeenteraad en een jaarlijks budget van € 250.000. De gemeente heeft de DSV 2017 o.a. uitgewerkt in een subsidieregeling 'Stimulering Detailhandel Hardenberg 2018’. Dit bestaat uit een viertal subsidiemogelijkheden voor de centrumgebieden van Hardenberg en Dedemsvaart: 1. Plansubsidie voor het maken van een gevelverbeteringsplan of een transformatieplan. 2. Gevelverbeteringssubsidie voor het verbeteren van de luifel, pui of entree aan de voorzijde van een winkel in het kernwinkelgebied. 3. Verplaatsingssubsidie: een bijdrage in de kosten van verplaatsing van de winkel in het centrum, die buiten het kernwinkelgebied ligt, naar een locatie in het kernwinkelgebied. 4. Transformatiesubsidie: voor eigenaren van leegstaande panden in het centrum met een detailhandel- of horecabestemming. Zij kunnen subsidie aanvragen voor het veranderen van de bestemming naar een andere bestemming dan detailhandel of horeca.

Zowel vanuit de gemeente als vanuit de samenwerkingspartners is de wens om dit budget bij de actualisatie van de DSV anders te labelen, waardoor meer maatwerk kan worden geboden. In de praktijk is gebleken dat de bedragen gekoppeld aan de subsidies te laag zijn om lastige ontwikkelingen los te trekken, ‘rotte kiezen’ aan te pakken of mensen over de streep te trekken. Het is nu meer een extraatje voor een initiatiefnemer, maar onvoldoende om belangrijke zaken aan te pakken. De behoefte is om de middelen breder in te kunnen zetten voor ontwikkelingen waarvan de aanpak een grotere impuls geeft aan de centrumgebieden en de compactiseringsopgave. Dit in combinatie met het verfraaien van de openbare ruimte en het vergroenen van de centrumgebieden. In de kleine kernen zijn de middelen besteed aan de aankleding van de openbare ruimte (bloembakken, sfeerverlichting), bewegwijzering en het opstellen van dorpsvisies. Naar de toekomst toe blijft het een wens om dergelijke initiatieven ter versterking van de boodschappenfunctie van deze vijf kernen te kunnen blijven ondersteunen.

14

2.3

Conclusies

Leidende beleidskaders actueel De leidende beleidskaders van het vigerende detailhandelsbeleid per type winkelgebied zijn (op hoofdlijnen) actueel en passend bij de opgaven die er liggen. Ook sluiten ze aan bij het bestaande beleid van de provincie en trends en ontwikkelingen. Deze beleidskaders hoeven dus niet herzien te worden, maar kunnen op onderdelen wel worden aangescherpt in de actualisatie, zie aandachtspunten. Welke resultaten zijn bereikt met de DSV 2017 en hoe effectief het beleid is geweest? De ontwikkelingen rondom detailhandel, en meer specifiek in de centra van Hardenberg en Dedemsvaart sluiten aan op de uitgangspunten uit de DSV. Deze ontwikkelingen zijn niet direct te relateren aan beleid en worden grotendeels bepaald door marktwerking, maar het voeren van een helder en consistent beleid ondersteunt hierin wel en zorgt voor duidelijkheid over de gewenste ontwikkelingsrichting van de winkelgebieden naar marktpartijen en samenwerkingspartners. Daarbij heeft de gemeente Hardenberg ook zelf een actieve rol gepakt in de uitvoering van het beleid en middelen ter beschikking gesteld om marktpartijen te stimuleren in de gewenste ontwikkelingsrichting.

Leegstaande panden blijven een aandachtspunt. Hierdoor kan het lijken alsof er weinig is gebeurd, maar het tegendeel is waar. Door de gezamenlijke inspanningen van alle partners in en rond het centrum zijn de nodige resultaten, geboekt rondom compactisering, verplaatsingen van winkels en transformatie van deelgebieden. Echter is de realiteit dat de dynamiek in de detailhandel heel hoog blijft, waardoor de opgave voor compactiseren van de centrumgebieden nog steeds speelt en ook voor de komende jaren zo blijft.

Aandachtspunten bij actualisatie Uit deze evaluatie zijn de volgende aandachtspunten naar voren gekomen voor de actualisatie van de DSV: • Afbakening kernwinkelgebied en centrum in Dedemsvaart; • Positie van supermarkten, gezien de dynamiek in deze sector en de functie voor centrumgebieden; • Europese Dienstenrichtlijn; • Plancapaciteit PDV op Bedrijvenpark Mercator in Dedemsvaart; • Solitaire detailhandel zoals kringloop en brancheverbreding op verspreide locaties. Provinciaal beleid vormt een kader, met aandacht voor afstemming met buurgemeenten; • Actief wegbestemmen bij langdurige leegstand buiten de winkelgebieden; • Flitsbezorgers.

15

In de gesprekken met de centrummanager en het centrummanagement Hardenberg en de centrummanager en het centrummanagement Dedemsvaart is daarnaast specifiek aandacht gevraagd bij de actualisatie voor: • Pick-up points / internetwinkels op bedrijventerreinen; • Dienstverlening aan huis (schoonheidssalons); • Vergrijzing ondernemersbestand en financiering nieuw ondernemerschap; • Parkeerdruk Dedemsvaart.

Meer maatwerk gewenst in de uitvoering Bij de actualisatie moet een nieuw uitvoeringsprogramma worden gemaakt dat aanvullend is op de bestaande inzet, zoals vanuit de centrumactieplannen. Voor de inzet van het jaarlijkse budget is meer maatwerk gewenst. Met maatwerk kan echt verschil worden gemaakt en kunnen bepaalde ontwikkelingen vlot worden getrokken. Zowel vanuit de gemeente als vanuit de samenwerkingspartners is de wens om liever op een paar grotere projecten in te zetten dan relatief kleine impulsen te kunnen geven.

16

03 Ontwikkeling detailhandel sinds 2016

17

3.1

Algemeen - cijfers

Aanbod 2021 en benchmark met Nederland Locatus heeft in september 2021 de winkelgebieden van de gemeente Hardenberg geïnventariseerd. De verspreide bewinkeling is grotendeels 2019 bezocht, en deels in 2020 en 2021. De totale cijfers vormen een indicatie van het aanbod. Van alle winkelgebieden is een actueel inzicht beschikbaar. In de bijlage is een tabel opgenomen met alle verkooppunten in de gemeente uitgesplitst op kernniveau. In de bijlage wordt in een aparte tabel ingegaan op de tijdsduur van de leegstand en de ligging in de diverse kernen.

Gemeente Hardenberg

WVO

00-Leegstand 11-Dagelijks 22-Mode & Luxe 35-Vrije Tijd 37-In/Om Huis 38-Detailh Overig 58-Cultuur & Ontspanning 59-Horeca 65-Diensten Eindtotaal

VKP 15.702 22.608 18.038 4.912 53.132 8.451 7.680 13.844 5.756 150.123

Tabel 3.1: Verkooppunten in de gemeente Hardenberg (Locatus okt 2021, bewerking Ginder)

De gemeente beschikt in totaal over ongeveer 107.000 m2 wvo detailhandel. Dat zijn 307 verkooppunten. De overige 43.000 m2 wvo en 334 verkooppunten bestaan uit Cultuur & Ontspanning, Horeca, Diensten en Leegstand. Op gemeenteniveau is de leegstand een aandachtspunt. Die is met circa 10% van het aanbod hoger dan landelijk (7%): dit geldt voor zowel het aandeel verkooppunten als het aandeel in het metrage. Het beschikbare metrage per 1.000 inwoners in de sectoren Dagelijks, Mode & Luxe, en Vrije tijd is normaal vertegenwoordigd. Sectoren met een relatief ruim aanbod zijn In/Om Huis en Overige detailhandel. Niet-detailhandelsfuncties als Cultuur & Ontspanning en Horeca blijven iets achter. De sector Diensten heeft een vergelijkbare omvang met het landelijke beeld.

1000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0

Nederland

Hardenberg

Figuur 3.1: WVO per 1.000 inwoners vergeleken met NL-gemiddelde (Locatus okt 2021, bewerking Ginder)

66 87 73 19 108 20 36 122 110 641

18

3.2

Kern Hardenberg

In tabel 3.2 is het detailhandelsaanbod in de kern Hardenberg beschreven en vergeleken met het aanbod in 2016. Zo kunnen de belangrijkste mutaties zichtbaar worden gemaakt. Figuur 3.2 geeft inzicht in de ontwikkeling ten opzichte van 2008 en 2002. •

•

• •

Leegstand: het aantal lege panden is niet zoveel veranderd sinds 2016. De huidige leegstaande panden zijn relatief iets groter, het metrage leegstand is daardoor iets toegenomen. Ook in 2008 was het leegstaande metrage al een aandachtspunt. Dagelijks: het aantal verkooppunten neemt af, het metrage neemt toe. Die trend zet door ten opzichte van 2008 en 2002. Er is een geleidelijke afname van het aantal speciaalzaken. De belangrijkste mutaties zijn dat Aldi in Marslanden is vergroot en PLUS in de wijk Baalder is gesloten. De vervanging van Jumbo door Lidl aan de Markt is een herinvulling geweest. Mode& Luxe: dit aanbod is redelijk stabiel gebleven. De afname is beperkt gebleven, ondanks de landelijke trend dat dit aanbod afneemt. Vrije tijd / Overige detailhandel: hier is sprake van een krimp. Hengelsport Bruchterweg is gesloten. De verspreid liggende speelgoedwinkel aan de Stationsstraat is nu een partijenhandel (Overige detailhandel).

Kern Hardenberg Leegstand Dagelijks Mode & Luxe Vrije Tijd In/Om Huis Detailhandel overig Detailhandel totaal

2016 2021 Verschil VKP m2 wvo VKP m2 wvo VKP m2 wvo 30 5.582 28 6.740 -2 1.158 42 10.575 37 10.966 -5 391 55 12.894 52 12.167 -3 -727 12 4.585 8 3.399 -4 -1.186 50 32.214 38 27.328 -12 -4.886 8 1.745 12 4.195 4 2.450 167 62.013 147 58.055 -20 -3.958

Tabel 3.2: Ontwikkeling detailhandelsaanbod in Hardenberg (kern) (Locatus, bewerking Ginder) 25000 20000 15000 10000 5000 0

2002

2008

2016

2021

Figuur 3.2: Ontwikkeling aanbod kern Hardenberg (m2 wvo) (Locatus, bewerking Ginder)

19

•

In/Om Huis. Deze sector is sterk teruggelopen (-4.886 m2 ten opzichte van 2016), vooral door branches Wonen, Bruin- & Witgoed en Auto & fiets. Op Haardijk is weinig veranderd. Hier is nog steeds een concentratie van woonwinkels en bouwmarken gevestigd. Een ijzerwarenwinkel wordt nu als groothandel / internetwinkel gezien in plaats van detailhandel (was 1.200 m2 wvo op Haardijk). De plancapaciteit op Bedrijvenpark Mercator in Dedemsvaart is nog onbenut. De afname in deze branche kan met name verklaard worden door het aanbod in de verspreide bewinkeling. Het verspreid liggende tuincentrum aan de Jan Weitkamplaan is uitgebreid. Solitaire woonwinkels aan de Handelsstraat en Twenteweg zijn gesloten.

20

3.3

Hardenberg-centrum

70 60 50 40

In figuur 3.3 en 3.4 is het aanbod in het centrum van Hardenberg in 2021 vergeleken met 2016, en met 2008 om ook iets verder terug te kijken. In het aantal verkooppunten is het ook mogelijk om Leisure en Diensten mee te nemen: in 2016 waren daarvan nog geen vierkante meters beschikbaar. De leegstand in het centrum van Hardenberg is iets afgenomen (12% van de panden). De laatste jaren is hard gewerkt om het centrum te versterken, leegstand in te vullen en winkels te verplaatsen (compactiseren). Als voorbeeld is de Spinde aangepakt waar vierkante meters uit de markt zijn genomen (en worden herontwikkeld naar wonen). Een ander voorbeeld is het project Oosterpoort aan het begin van Oosteinde waarin detailhandelsmeters zijn omgezet naar wonen.

30 20 10 0

2008 2016 Tekst

2021

Figuur 3.3: Ontwikkeling aanbod Hardenberg-centrum (vkp) (Locatus, bewerking Ginder) 14.000

De figuren laten zien dat het detailhandelsaanbod in het centrum per saldo relatief stabiel is. Binnen het metrage aan detailhandel is een geleidelijke verschuiving naar Dagelijks aanbod ten koste van Niet-dagelijks aanbod. In de dagelijkse sector is op de Markt Jumbo door Lidl vervangen, en drie van de vier supermarkten hebben een iets groter metrage volgens de Locatus-cijfers. Het aanbod Mode & Luxe daalt iets. Er was een aantal grotere m2-mutaties door het vertrek van C&A en verplaatsing van terStal. De verplaatsing en vergroting van Action bood ruimte voor de komst van Medikamente Die Grenze, toegevoegd aan de dagelijkse sector. Vögele is vervangen door Okay. Het aanbod Vrije tijd is op peil gebleven. In verkooppunten is In/Om Huis gedaald, in metrage nauwelijks. Het aanbod Leisure versterkt zich geleidelijk. Dat heeft te maken met het aantal horecabedrijven (van 21 naar 27).

12.000

Over de gehele linie weet het centrum haar marktpositie goed vast te houden. Mutaties kunnen er wel toe leiden dat passantenstromen verschuiven.

Figuur 3.4: Ontwikkeling aanbod Hardenberg-centrum (m2 wvo)

10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 00-Leegstand 11-Dagelijks

22-Mode & Luxe

2008

(Locatus, bewerking Ginder)

2016

35-Vrije Tijd

37-In/Om Huis

2021

38-Detailh Overig

21

3.4

Kern Dedemsvaart

In tabel 3.3 is het huidige detailhandelsaanbod in de kern Dedemsvaart beschreven en vergeleken met het aanbod in 2016. Zo kunnen de belangrijkste mutaties zichtbaar worden gemaakt. Figuur 3.5 geeft inzicht in de ontwikkeling van de detailhandel in Dedemsvaart (kern) ten opzichte van 2008 en 2002. De leegstand die sinds 2008 sterk was opgelopen is nog nauwelijks teruggedrongen. In aantal verkooppunten is die iets opgelopen. In de dagelijkse sector is het aantal verkooppunten en het metrage iets afgenomen. De grotere mutaties hebben in de periode 2008-2016 plaatsgevonden. In Dedemsvaart is duidelijk zichtbaar dat het aanbod Mode-Luxe afneemt. Het metrage aan Kleding & Mode is met 1.000 m2 wvo teruggelopen, en ook in de Huishoudelijk & Luxe artikelen is een daling zichtbaar. Het aanbod Vrije Tijd en In/Om Huis is stabiel en zelfs iets gegroeid. In de verspreide bewinkeling is in de sector In/ Om Huis Jahemo vloeren en badkamers aan Kelvinstraat nieuw gevestigd, met een metrage van 1.400 m2 wvo. De Kringloop aan de Langewijk is hetzelfde gebleven.

Kern Dedemsvaart

2016 VKP

2021

m2 wvo VKP

Verschil

m2 wvo VKP

m2 wvo

Leegstand

15

5.560

18

4.989

3

-571

Dagelijks

26

5.663

21

5.311

-5

-352

Mode & Luxe

27

7.600

18

5.863

-9

-1.737

Vrije Tijd

9

1.083

7

1.212

-2

129

In/Om Huis

23 10.893

25 12.116

2

1.223

Detailhandel overig

5

6

2.366

1

1.454

Totaal detailhandel

90 26.151

77 26.868

-13

717

912

Tabel 3.3: Ontwikkeling detailhandelsaanbod in Dedemsvaart (kern) (Locatus, bewerking Ginder) 9000 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0

De meeste mutaties in Dedemsvaart blijken te maken te hebben met de veranderingen in het centrum. 2002

2008

2016

2021

Figuur 3.5: Ontwikkeling aanbod kern Dedemsvaart (m2 wvo) (Locatus, bewerking Ginder)

22

3.5

Dedemsvaart-centrum

Sinds medio 2010 is er veel veranderd in het centrum van Dedemsvaart. Winkels zijn verplaatst vanuit de aanloopgebieden naar het kernwinkelgebied. Andere winkels zijn binnen het kernwinkelgebied verplaatst. Sommigen hebben nog plannen om naar het kernwinkelgebied te verhuizen. Vergeleken met de cijfers van de kern ligt de leegstand voornamelijk in het centrum, en voor een deel in het kernwinkelgebied. Het leegstandsmetrage is iets teruggedrongen, het aantal lege panden is iets opgelopen (16%). Bij verplaatsing wordt vaak leegstand achtergelaten die voor transformatie in aanmerking kan komen, of die binnen het kernwinkelgebied opnieuw ingevuld moet worden. De meeste leegstand is langdurig of structureel (zie bijlage) en vraagt om een aanpak middels concentratie of transformatie: de vraag naar winkelpanden is beperkt. Het dagelijkse metrage is nu stabiel, het aantal verkooppunten daalt. Dat zijn met name de speciaalzaken die sluiten. Wat opvalt is dat het aanbod Mode & Luxe en Vrije tijd sterk is gedaald. Vertrokken zijn Zeeman, Marskramer, Rinavel en Shoeby. Deze formules verdwijnen uit de markt of ze kiezen voor Hardenberg-centrum als enige plek om de regio te bedienen. Nuvelstijn en Oosterom zijn verplaatst en per saldo ongeveer gelijk gebleven in metrage met de nieuwe Nuvelstijn op de Markt.

35 30 25 20 15 10 5 0

2008 Tekst

2016

2021

Figuur 3.6: Ontwikkeling aanbod Dedemsvaart-centrum (vkp) (Locatus, bewerking Ginder) 9.000 8.000 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000

Overige detailhandel is sterk gegroeid. De Markthal is verplaatst en uitgebreid en is nu Jouw Marktkraam in de Marktstraat. De Makelij aan de Julianastraat is nieuw. Het aantal horecabedrijven is na een groei weer gedaald tussen 2016 en 2021. Het beeld laat zien dat winkelconcentratie er niet leidt dat Dedemsvaart het winkelaanbod vasthoudt. De ondernemers onderkennen dat het winkelaanbod langzaam verschraalt en het oorspronkelijke MKB- en filiaalbedrijf eerder krimpt dan groeit. Dedemsvaart krijgt hierdoor nog sterker een functie als koopcentrum.

2.000 1.000 0 00-Leegstand 11-Dagelijks

22-Mode & Luxe

2008

2016

35-Vrije Tijd

37-In/Om Huis

2021

Figuur 3.7: Ontwikkeling aanbod Dedemsvaart-centrum (m2 wvo) (Locatus, bewerking Ginder)

38-Detailh Overig

23

3.6

Kleine kernen

Per saldo zijn de mutaties in de vijf kleine kernen beperkt van omvang gebleven. De cijfers zijn indicatief omdat de centra in 2021 zijn geïnventariseerd en de verspreide bewinkeling nog deels in 2019. • In Balkbrug is het dagelijkse metrage bijna onveranderd gebleven. Het leegstandmetrage is sterk gegroeid, en het aantal winkels en het metrage bij In/Om Huis is gedaald. De supermarktformule PLUS is vervangen door Jumbo, grenzend aan de nieuwe verkeerstunnel van de N377. Welkoop ligt erachter en heeft een bovenlokale verzorgingsfunctie. • In Bergentheim is de beperkte leegstand verdwenen. In bijna alle sectoren loopt het aantal verkooppunten iets terug. PLUS is de supermarkt van het dorp, aan een aantrekkelijk ingerichte parkeerplaats, als winkelplein langs de Dorpsstraat. • In De Krim is het aanbod niet zoveel veranderd. Van de drie winkels in Mode & Luxe is er één over. Ervoor in de plaats kwam een winkel in Vrije tijd. De dagelijkse trekker is COOP Compact. Het Turfstekersplein ligt aan de dorpsentree. • In Gramsbergen is de leegstand verdwenen. In de sectoren Dagelijks, Mode& Luxe en Vrije tijd is het aanbod iets terug gelopen. Wat opvalt is dat er een ruim aanbod In/Om Huis gevestigd is. PLUS aan de Oostermaat is relatief nieuw. De kern heeft de meeste verkooppunten in Leisure en Diensten. • Slagharen is de kern met het ruimste metrage detailhandel.

De leegstand is sterk gestegen, de overige mutaties zijn gering. Ook hier is een ruim aanbod In/Om Huis en Overige detailhandel. Jumbo ligt aan de Herenstraat, de winkelstraat van Slagharen. Figuur 3.8 Ontwikkeling aanbod kleine kernen (Locatus, bewerking Ginder)

Balkbrug 00-Leegstand 11-Dagelijks 22-Mode & Luxe 37-In/Om Huis 38-Detailh Overig 59-Leisure 65-Diensten Bergentheim 00-Leegstand 11-Dagelijks 35-Vrije Tijd 37-In/Om Huis 59-Leisure 65-Diensten

VKP

2016 42 5 6 1 12 1 10 7

m2 wvo

4.903 374 1.054 215 3.057 203 0 0

VKP

2021 37 6 6 1 7 0 10 7

m2 wvo

4.962 1.585 1.112 215 2.050 0 0 0

24 2 4 1 5 5 7

1.823 278 1.173 50 322 0 0

17 0 4 0 4 4 5

1.485 0 1.233 0 252 0 0

De Krim 00-Leegstand 11-Dagelijks 22-Mode & Luxe 35-Vrije Tijd 37-In/Om Huis 38-Detailh Overig 59-Leisure 65-Diensten

19 1 2 3 0 3 1 5 4

1.429 165 735 371 0 108 50 0 0

16 2 2 1 1 2 1 4 3

1.227 115 670 55 121 70 196 0 0

Gramsbergen 00-Leegstand 11-Dagelijks 22-Mode & Luxe 35-Vrije Tijd 37-In/Om Huis 38-Detailh Overig 59-Leisure 65-Diensten

40 3 5 2 2 8 1 10 9

5.851 389 1.349 295 75 3.718 25 0 0

33 0 4 0 1 8 0 12 8

5.032 0 1.222 0 20 3.790 0 0 0

Slagharen 00-Leegstand 11-Dagelijks 22-Mode & Luxe 37-In/Om Huis 38-Detailh Overig 59-Leisure 65-Diensten

35 2 4 3 8 2 11 5

6.464 169 1.054 525 2.772 1.944 0 0

34 7 4 2 8 1 9 3

7.574 1.646 1.116 316 2.802 1.694 0 0

Tekst

24

04 Trends en (beleids)ontwikkelingen

25

4.1

Trends en ontwikkelingen

Dynamiek in detailhandel De dynamiek in de detailhandel is groot en wordt versterkt door de coronacrisis. Dit is terug te zien in de cijfers van het CBS (figuur 4.1). Sinds 2010 is sprake van groei in de food-detailhandel. Die groei is in het 2020 versterkt, mede door de tijdelijke sluiting van de horeca. De omzet in de nonfood-detailhandel groeit nauwelijks sinds 2010. Bij de sluiting van nietessentiële winkels bij de lock down eind 2020 en begin 2021 is de omzet verder gedaald en daarna weer gestegen dankzij het inhaaleffect. Ondertussen is de omzet van webwinkels sinds 2010 meer dan verdrievoudigd. Die omzetgroei wordt bevestigd door cijfers over de Nederlandse pakketmarkt. Die was in 2018 goed voor 500 miljoen pakketten, in 2019 voor 576 miljoen en in 2020 voor 778 miljoen pakketten (bron: Autoriteit Consument en Markt). Daarvan zijn er 586 miljoen naar Nederlandse adressen verzonden (bron: ACM, juni 2021). De groei zet in 2021 door, via webwinkels en platforms. Verkoopplatforms als Bol, Amazon, Wehkamp, Zalando, Marktplaats, en Alibaba dragen bij aan de online groei. Als winkeliers participeren wordt een marge aan commissie verrekend. Dat online omzet groeit zegt weinig over de winst. Cool Blue kent in 2020 een omzet van € 2 miljard en een winst van 0,3%!

Verschil in omzetontwikkeling is groot tussen branches Binnen de detailhandel zijn er verschillen in de omzetontwikkeling per hoofdbranche (figuur 4.2). Er is een groot omzeteffect van de pandemie zichtbaar geweest op sommige branches door de sluiting van

Figuur 4.1: Omzetontwikkeling food, non-food, webwinkels 2010-2020

winkels en horeca. Branches die het al moeilijk hadden kregen extra klappen. Een sterke groei is er bij de ‘essentiële winkels’ in Food (Supermarkten en Food-speciaalzaken) en Persoonlijke verzorging. Tussen 2010 en 2020 zien we sterke omzetafnames in de branches Speelgoed en Electronica. De branche Recreatieartikelen (lectuur, sport en outdoor e.d.) kende een omzetdaling tot 2014 en is daarna redelijk stabiel. De perifere, grootschalige branches Doe-het-zelf en Wonen vertonen een sterk herstel sinds 2014, met tijdens en na de pandemie extra omzetgroei bij alle branches van In/Om Huis (inclusief fietsen, Speelgoed en Electronica). De omzet bij de fysieke modewinkels (kleding-schoenen e.d.) nam tot en met 2019 geleidelijk af, met een sterke daling in 2020 als gevolg van de pandemie. De voorlopige cijfers van 2021 laten een herstel zien maar nog niet tot het niveau van 2019.

26

Figuur 4.2: Omzetontwikkeling detailhandel per hoofdbranche 2010 -2020 (2010 = 100) Bron: CBS

Deze omzetontwikkelingen hebben hun weerslag op de aanbodmetrages (bron: Locatus). Daar zijn soortgelijke ontwikkelingen zichtbaar (zie figuur 4.3), met: • Aanbodkrimp: bij Non-food, en daarbinnen Warenhuizen, Mode, Huishoud-luxe, Kunst-Antiek, Sport-Spel, Hobby, Media, Consumentenelectronica; • Aanbodgroei: bij Food, Supermarkten, Persoonlijke verzorging, Auto-fiets en Overige detailhandel; • Aanbodstabilisatie: op niveau van de totale detailhandel, Doe-het-zelf, Wonen, Tuincentra, Food-speciaalzaken en leegstand.

Figuur 4.3: Aanbodontwikkeling per sector, groep en hoofdbranche 2010-2021 (2010 = 100) Bron: Locatus

27

De omzet- en aanbodontwikkelingen houden indirect verband met de online oriëntatie per artikelgroep. De koopstroomcijfers van Oost-Nederland over 20192020 geven een redelijk actueel beeld. Figuur 4.4: Aandeel laatste aankopen Oost-Nederland (2019-2020), groei aantal webwinkels

hun vestigingsnetwerk. Ze stellen zich de vraag of zoveel winkels nog nodig zijn als in het hele land hun klanten online kunnen bestellen. Bij doelgerichte branches als Doe-het-zelf (en Wonen) liggen de online marktaandelen beduidend lager. Bij de boodschappen is dat nog lager maar ook hier groeit online door. Ondertussen groeit het aantal webwinkels door. Dat zijn er begin 2021 circa 60.000 volgens het CBS /Thuiswinkel.org: 15.000 in de kleding, 13.000 in overig non-food, 11.000 in algemeen assortiment, 10.000 in Huis en tuinartikelen, 6.000 in Vrije tijd, 5.000 in food etc.

Tekst

Omdat tijdens de pandemie de klantenaantallen in de niet-dagelijkse winkels sterk terugliepen zijn de marktaandelen van 2020 indicatief: in 2021 treedt weer een tijdelijk inhaaleffect op. Los van de exacte uitkomsten zijn in bovenstaande figuur de hoogste online marktaandelen zichtbaar bij Electronica, bij te digitaliseren producten (zoals Media: boeken, audio-video-software) en bij Hobby. Bij deze artikelgroepen weet een klant doorgaans exact welk product er gekocht wordt, en vaak is dat product niet à-la-minuut nodig. De artikelgroepen Mode en Sport-spel volgen daarna met 30-40% marktaandeel online. Ook die branches krijgen steeds meer te maken met online concurrentie. Het gemak van bestellen en (gratis) bezorgen - en de rest retour sturen - moet niet onderschat worden: het scheelt tijd en geld. Met name modisch-recreatieve en vrijetijdswinkels kijken kritisch naar

Online is niet alleen een bedreiging voor de detailhandel maar biedt ook volop kansen voor fysieke winkels. Met omnichanneling kun je je winkel etaleren, meer klanten trekken van grote afstand, zeker als jij beter op de online-markt inspeelt dan je concurrent. Of je kunt de winkel gebruiken voor het afhalen en terugbrengen van pakketten. Een branche die fysiek volop profiteert van online groei is Auto & Fiets. Daarbij gaat het met name om de (electrische) fietsenbranche. Groei geldt ook voor Overige detailhandel, dat zijn winkels die niet zijn in te delen in een van de branches. Doorgaans zijn dat partijgoederen / feestartikelen / outlets, tweedehandswinkels e.d.: branches die snel gegroeid zijn in het verlengde van formules als Action (nu huishoudelijke artikelen). Als winkelruimte niet meer ingevuld wordt door ‘normale’ winkels verschijnen dergelijke alternatieven.

28

Wijzigend consumentengedrag vertaald naar type winkelgebieden De markttrends in de omzet- en aanbodontwikkelingen laten zien dat het koopgedrag van de consument structureel is veranderd door de opkomst van internet. De grootste effecten treden op in de middelgrote en grotere centrumgebieden, maar ook dorpscentra die sterk afhankelijk zijn van recreatieve mode- en vrije tijdsaankopen merken de gevolgen. Tegelijkertijd zien we dat door de pandemie consumenten graag dichter bij huis aankopen doen. Gemak, goede service en dichtbij huis spelen een belangrijke rol. Ook de rol van supermarkten in dorpscentra moet hierbij niet worden onderschat.

Personeel en ondernemerschap Het aantal fysieke winkels neemt al jaren in heel Nederland af. Dat geldt voor winkelketens die zich niet goed kunnen onderscheiden van het online aanbod, maar ook voor zelfstandigen die bijvoorbeeld geen opvolging hebben. Hier speelt ook in mee dat het voor jonge ondernemers lastig is om een starterskrediet af te sluiten via een bank. Ook het vinden van (ervaren) personeel wordt een steeds groter knelpunt in de economie, dat geldt ook voor de detailhandel, naast bijvoorbeeld de horeca.

Ontwikkelingen in de supermarktbranche Grote dynamiek in supermarktbranche en dagelijkse sector. De laatste 15 jaar zijn de omzet en het aanbod in de supermarktbranche sterk gegroeid. Die groei is ongeveer in gelijke mate. De omzet per m2 WVO ligt sinds 2012 op ongeveer hetzelfde niveau. In 2020 is de omzet in de dagelijkse sector én in de supermarktbranche versneld gegroeid met 7% (met correctie op 53 weken): de omzet per m2 WVO steeg mee, zie onderstaande figuur.

Groei komt deels door de pandemie: de koopkracht bleef op peil en horeca en niet-essentiële winkels waren tijdelijk dicht. De winst steeg minder dan 7% vanwege extra kosten voor veiligheid, hygiënemaatregelen, personeel, logistiek en inflatie. Per saldo mag over 2020 uitgegaan worden van een reële omzetgroei van 5%. De omzet in de fysieke supermarktbranche zal naar verwachting de komende jaren blijven stijgen, ook in de dagelijkse sector. De CBS-cijfers in de loop van 2021 duiden op een stabilisatie, dat is een correctie op de periode dat de horeca gesloten was. Figuur 4.5: Landelijke supermarktomzet, aanbod en omzet per m2 WVO 2005-2020 (2010=100) 130,0 120,0 110,0 100,0 90,0 80,0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 m2 wvo landelijk

Omzet landelijk

Omzet per m2 wvo landelijk

Supermarkten onmisbaar in centra Supermarkten zijn cruciaal voor het behoud van vitale wijken en dorpen. Het zijn de dragers van dit soort centra omdat winkels, horeca en dienstverleners profiteren van de publieksaantrekkende werking. Een moderne servicesupermarkt kan zo’n 10.000 – 15.000 bezoekers per week trekken.

29

Daarvan profiteren vooral dagelijkse speciaalzaken. Naast de economische synergie vervult een supermarkt een sociale functie: het is een natuurlijke ontmoetingsplek waar dynamiek is en bezoekers elkaar treffen. Daarmee draagt een supermarkt bij aan de sociale cohesie binnen een gebied. Kortom, supermarkten zijn structuurbepalend voor zowel andere functies en voorzieningen als voor het woon- en leefklimaat van de bewoners.

Horeca De horecaomzet liet tot en met 2019 een sterke groei zien. De Drankensector bleef als enige iets achter maar de Hotel-, Restaurant- en Fastserviceomzet groeien gestaag door. Sinds de coronapandemie begin 2020 is er een enorme trendbreuk ontstaan. De grootste klappen vallen in de Drankensector (uitgaan) en Hotelsector (toerisme en zakelijke markt), gevolgd door de Restaurants: die hebben wat minder beperkingen gehad. Fastservice heeft haar positie goed weten vast te houden. Dat komt met name door haar uitgebreide bezorg- en afhaalmogelijkheden, mede door de beperkte openstelling van de overige horeca. De aanbodgroei in de horeca is er nu grotendeels uit. De pandemie heeft grote omzetgevolgen en schept onzekerheid voor de toekomst. De faillissementsgolf is nog uitgebleven, en de trendbreuk kan ook goed zijn voor vernieuwing van het ondernemerschap.

Blurring, met horeca als ondergeschikte nevenactiviteit Een trend die zichtbaar is gaat over de functiemix van detailhandel met Horeca, Leisure en Diensten. Bij ondergeschikte horeca wordt dan gesproken over Blurring. Dit maakt de winkelconcepten aantrekkelijker en geeft een impuls aan de klantbeleving en de verblijfsduur.

Figuur 4.6: Horeca-omzet naar sector, per m2 WVO 2010-2021 (2010=100)

180 160 140 120 100 80 60 40 20 0

2010 2015 2017 2019 2020 2021 tm kw 2

Flitsbezorging In grotere steden komen zogenoemde ‘flitsbezorgdiensten’ voor boodschappen op. Vanuit magazijnen (dark stores) in winkelpanden brengen de fietskoeriers boodschappen (binnen tien minuten) naar het bezorgadres. Deze ontwikkeling speelt nu nog in de grotere steden, maar bij de actualisatie van de DSV is het goed om op deze ontwikkeling voor Hardenberg te anticiperen.

30

Bezoekerseconomie – integrale benadering Detailhandel, horeca, recreatie en toerisme. Vroeger waren dit drie totaal verschillende disciplines. Vandaag de dag zien we steeds vaker de overlap tussen genoemde sectoren. Niet enkel door branchevervaging (concepten zoals blurring), maar ook doordat centra veranderen van een plek om iets te kopen naar een plek om te verblijven en ontmoeten. Recreatie en toerisme worden steeds belangrijker voor centra, maar ook omgekeerd is het hebben van een levendig centrum en vitale kernen een belangrijke vereiste voor bezoekers en de eigen inwoners. ​In deze evaluatie en bij de actualisatie ligt de focus op de functie van detailhandel in het centrum, maar het is belangrijk om te beseffen dat deze functie niet op zichzelf staat, maar slechts een onderdeel is in de totale bezoekerseconomie. Zeker voor het centrum van Hardenberg dat een belangrijke functie heeft voor recreatie en toerisme is het goed om vanuit de integrale bril van de bezoekerseconomie naar kansen te kijken voor versterking van het centrum. Immers delen de verschillende sectoren het gedeelde belang om bezoekers te trekken (naar het centrum).

Detailhandel & horeca

Recreatie & toerisme

31

4.2

Beleidsontwikkelingen

Gemeentelijke ontwikkelingen Omgevingsvisie Hardenberg Gemeente Hardenberg heeft flinke ambities als het gaat om de toekomst. In de Omgevingsvisie Landstad Hardenberg 2021 staat beschreven hoe Hardenberg de komende decennia gaat veranderen van plattelandsgemeente tot sterk streekcentrum. De omgevingsvisie raakt op diverse punten ook de centra en specifiek het detailhandelsaanbod: • We houden ons voorzieningenaanbod op peil (winkels, restaurants, cultuur, uitgaan, evenementen). • 2040: De bruisende en multifunctionele centra van stad Hardenberg en Dedemsvaart zijn ons visitekaartje voor (nieuwe) inwoners, bezoekers en bedrijven. Ze worden hooggewaardeerd. • De winkelfunctie van het centrumgebied van Hardenberg blijft meebewegen met de ontwikkelingen in de detailhandel. Dit biedt kansen voor nieuwe functies en voorzieningen. Zo blijft het centrum ook in de toekomst aantrekkelijk. • Ons voorzieningengebruik verandert. Het fysieke winkelaanbod verandert door schaalvergroting en online bezorgdiensten. Een demografische trend zoals vergrijzing zorgt voor verschuivende behoefte in het type voorzieningen. We ontwikkelen een goede strategie om het voorzieningenniveau mee te laten bewegen met veranderende behoeften. Vanwege ons groot aantal kernen en hun onderlinge hiërarchie is een alomvattende benadering van leefbaarheid, voorzieningen en wonen nodig.

• Door centrumvernieuwing in de afgelopen jaren zijn de centra van Hardenberg en Dedemsvaart aantrekkelijker geworden. Tegelijkertijd maakt de retailsector snelle veranderingen door, aangejaagd door de Covid-19 pandemie. We verwachten dat het nodig is om retail in kleinere gebieden bij elkaar te brengen. We houden onze winkelgebieden aantrekkelijk als we meebewegen met trends zoals blurring of tijdelijke pop-up voorzieningen.

Bron: Omgevingsvisie gemeente Hardenberg

32

Actieplan Centrum Hardenberg De gemeente, Stichting Centrummanagement Stad Hardenberg (SCSH) en vastgoedbelegger Kroonenberg Groep hebben in oktober 2021 hun handtekeningen gezet onder een nieuw actieplan voor centrum Hardenberg (het vorige actieplan dateerde van 2015). In dit actieplan werken de partijen de komende drie jaar gezamenlijk aan onder andere het vergroten van de levendigheid en beleving (o.a. door vergroening), het verminderen van de leegstand, het vergroten van de aantrekkingskracht op ondernemers en het versterken van het toerisme. Al deze doelen zijn vervolgens vertaald naar concrete actiepunten. Deze samenwerking is en blijft cruciaal voor een gezonde detailhandel(structuur). Een helder en passend detailhandelsbeleid is daarin ondersteunend, maar dit kan niet zonder gerichte acties van alle partijen actief in en rond een centrum om ook naar de toekomst toe aantrekkelijk te blijven.

33

Provinciale ontwikkelingen Omgevingsverordening Overijssel 2017 De provincie Overijssel zet in op concentratie van detailhandel in of bij bestaande kernwinkelgebieden. Onder kernwinkelgebieden worden die delen van binnensteden en dorpscentra verstaan waar de detailhandelsvoorzieningen van de betreffende kern geconcentreerd zijn en wijkwinkelcentra. Nieuwe vestigingen voor detailhandel kunnen uitsluitend bij uitzondering worden toegelaten buiten de bestaande kernwinkelgebieden. Uitzonderingen zijn volumineuze detailhandel met een regionale uitstraling in de streekcentra, waaronder Hardenberg, waarvoor geen ruimte gevonden kan worden in of aansluitend aan kernwinkelgebieden, mits de behoefte aan deze nieuwe detailhandelsvoorziening kan worden onderbouwd conform de Ladder voor duurzame verstedelijking. De andere uitzondering is grootschalige detailhandel met een regionale uitstraling, maar daarvoor is de mogelijkheid om een uitzondering te maken beperkt tot de stedelijke centra en daaronder valt Hardenberg niet. De provincie ziet voor zichzelf een regierol in de regionale afstemming en programmering van detailhandel met een regionale uitstraling. Het detailhandelsbeleid zien zij primair als een verantwoordelijkheid van gemeenten.

Tussentijdse Actualisatie Omgevingsverordening Overijssel 2020/2021 Momenteel wordt er gewerkt aan een actualisatie van de omgevingsverordening die per vanaf 1 februari 2022 gaat gelden. De hoofdpunten van dit beleid zijn grotendeels gelijk aan het beleid uit 2017. Een aantal begrippen en onderdelen zijn verder uitgewerkt op basis van de Dienstenrichtlijn of nader gespecificeerd. Zo staat expliciet benoemd dat in buurt- en wijkwinkelcentra ruimte is voor detailhandel die zich in hoofdzaak richt op het voorzien in dagelijkse behoeften. En wordt nadrukkelijker gestuurd op regionale afstemming met buurgemeenten en Gedeputeerde Staten bij nieuwe GDV of PDV ontwikkelingen buiten bestaande kernwinkelgebieden.

Provincie zet eveneens in op concentratie van detailhandel

34

Tot slot wordt voor kringloopwinkels de uitzondering gemaakt om zich te mogen vestigen op een bedrijventerrein indien geen ruimte kan worden gevonden of gemaakt kan worden binnen of direct aansluitend aan het kernwinkelgebied. Buiten de winkelgebieden moet de focus liggen op kringloopbedrijf (inname, opslag / reparatie, verwerking met een ondergeschikte winkel). Deze punten worden bij de actualisatie van de DSV verwerkt. De provinciale uitgangspunten sluiten aan op de leidende beleidskaders uit het DSV Hardenberg 2017. Dat geldt ook voor deze evaluatie als onderlegger voor de nieuwe visie, het toetsingskader, de uitvoeringsstrategie en het uitvoeringsprogramma. Het beleid wordt desgewenst aangescherpt of gewijzigd. Overijsselse Retailaanpak De Overijsselse Retailaanpak is een samenwerkingsverband tussen het Retail Platform Overijssel en de provincie Overijssel gericht op de centrumgebieden in Overijssel. De aanpak kent vijf pijlers: 1. Stringenter retailbeleid moet leiden tot compacte winkelgebieden en lokale transformatie van gebieden. 2. Centrumgebieden transformeren. Winkelgebieden veranderen versneld in verblijfsgebied en winkel-vierkante-meters moeten plaatsmaken voor andere functies. 3. Toekomstgericht ondernemerschap: nieuwe vormen van ondernemerschap stimuleren. 4. Toepassen van kennis en data om goede keuzes te kunnen maken.

5. Profilering en onderscheidend vermogen. Het eigen karakter van binnensteden ontwikkelen en neerzetten. Het gaat niet meer alleen om de goede retailmix, maar om een uitgekiende centrummix. Deze speerpunten zijn vertaald in een uitvoeringsprogramma. Hierin kan elk centrumgebied bijvoorbeeld een stadsarrangement afsluiten. Dit omvat activiteiten die bijdragen aan toekomstbestendige centrumgebieden. Het Actieplan Centrum Hardenberg maakt bijvoorbeeld onderdeel uit van het stadsarrangement tussen de gemeente Hardenberg en de Overijsselse Retailaanpak. Een ander mogelijk interessant onderdeel van het uitvoeringsprogramma van de provincie is de mogelijkheid voor cofinanciering om verborgen plancapaciteit inzichtelijk te maken. Daarna kunnen gemeenten gaan saneren. Dit is met name interessant om te voorkomen dat ongewenste ontwikkelingen plaatsvinden in leegstaande panden of beschikbare kavels buiten de centrumgebieden doordat daar nog een detailhandelsbestemming op zit. De inhoudelijke speerpunten in de Overijsselse Retailaanpak sluiten goed aan bij de inspanningen in de centrumgebieden van de gemeente Hardenberg en de DSV uit 2017. Naar de toekomst toe blijven pijler 2 en 5 prioriteit voor Hardenberg.

35

4.3

De Dienstenrichtlijn

Waarom actueel beleid? Op basis van jurisprudentie is actueel beleid noodzakelijk. De Europese Dienstenrichtlijn en uitspraken van de Raad van State hebben gevolgen voor het detailhandelsbeleid. Het moet ‘Raad van Stateproof’ zijn, met verantwoording van het beleid op welke locaties vormen van detailhandel worden toegestaan en waar niet. Het beleid moet rekening houden met de ruimtelijk-economische ontwikkelingen in Hardenberg, de trends in de markt om zo een kader te kunnen bieden met juridische houvast.

Wat is de Dienstenrichtlijn? Vanwege de Dienstenrichtlijn moet een gemeente goed beargumenteren waarom zij de vestiging van bepaalde soorten detailhandel wil organiseren, ofwel een (strakke) regie wil voeren. Geen beleid betekent dat je ook geen belemmering mag opleggen omdat detailhandel behoort tot de diensten die vallen onder de Europese Dienstenrichtlijn.

Wanneer wordt voldaan aan de Dienstenrichtlijn? In het gemeentelijke detailhandelsbeleid mogen uitsluitend brancheringsregels - in de vorm van territoriale beperkingen - worden opgelegd als ze voldoen aan de volgende drie voorwaarden:

•

•

•

Territoriale beperkingen mogen niet discriminatoir zijn: de eisen maken geen direct of indirect onderscheid naar nationaliteit of, voor vennootschappen, de plaats van hun statutaire zetel. Territoriale beperkingen moeten noodzakelijk zijn: er moet een dwingende reden van algemeen belang zijn die de territoriale beperking rechtvaardigt; Territoriale beperkingen moeten evenredig zijn: handelt de gemeente coherent en systematisch om het nagestreefde doel te bereiken, is het brede pakket aan maatregelen effectief om dit doel te bereiken, draagt de specifieke maatregel binnen het brede pakket aan maatregelen hieraan zinvol bij, en gaat de maatregel niet verder dan nodig om het nagestreefde doel te bereiken, zijn er (aantoonbaar) geen andere, minder beperkende maatregelen mogelijk?

De gemeente Hardenberg heeft in 2004 en 2017 nieuw beleid vastgesteld. Zo voert zij al lange tijd een weloverwogen detailhandelsbeleid om samen met de ondernemers de doelen te behalen met behulp van een uitvoeringsprogramma. Bij de actualisatie in 2022 wordt rekening gehouden met de Dienstenrichtlijn.

36

05 Distributieve berekeningen

37

5.1

Draagvlak

Draagvlak is gegroeid Op gemeenteniveau is het aantal inwoners gegroeid van 59.800 in 2016 naar 61.360 inwoners begin 2021. De grens van 60.000 inwoners is ruimschoots gepasseerd. De groei is ongelijkmatig verdeeld. In de kleine kernen is het aantal inwoners stabiel. De kernen Dedemsvaart en Hardenberg zijn beiden met 450 tot 500 inwoners gegroeid. In tegenstelling tot de meeste gemeenten in Oost-Nederland is Hardenberg geen krimpgemeente. Ze kent een jonge leeftijdsopbouw en een relatief grote gemiddelde gezinsomvang. Het inkomensverschil met Nederland is kleiner geworden en is -12%. 20.000 18.000 16.000 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0

Bevolkingsprognose positief Primos voorspelt dat het inwonertal groeit tot ruim 63.000 in 2035. 64.000 63.000 62.000 61.000 60.000 59.000 2020

2025

2030

2035

2040

2045

Figuur 5.2: Bevolkingsprognose Hardenberg (bron: Databank Overijssel 2021) In 2030 wordt uitgegaan van 62.800 inwoners. Ten opzichte van de periode 2016-2021 wordt het groeitempo iets verlaagd. Na een verdere groei naar 63.350 in 2035-2040 wordt een krimp verwacht.

Dag- en verblijfstoerisme is een groeisector

2016

2017

2018

2019

2020

Figuur 5.1: Inwonersgroei per kern 2016-2021 (bron: CBS)

2021

De regio heeft geprofiteerd van extra (dag)toerisme in 2020 en 2021. Door de pandemie is de vakantie in eigen land herontdekt. De regio was altijd al minder afhankelijk van buitenlands toerisme. Met name Hardenberg en sommige kleine kernen (Slagharen) profiteren hiervan in de zomermaanden. Hierbij is sprake van een geleidelijke seizoen-verlenging vanwege tweede huisjes, weekendjes weg e.d. In 2016 kende de gemeente 775.000 toeristische overnachtingen, in 2020 waren dat er bijna 1,1 miljoen. De werkgelegenheid in de Recreatie & toerisme-sector is stabiel rond de 1.700 banen (bron: Lisa).