Economische foto Hardenberg 2024

Economische foto 2024

juni 2024

1. Inleiding Deze analyse schetst een algemeen beeld van de economie van de gemeente Hardenberg. Er wordt hierbij gekeken naar demografische ontwikkelingen, de arbeidsmarkt, economische structuur en de ervaren brede welvaart. Waar mogelijk is er gekeken naar de ontwikkelingen van de afgelopen vijf of tien jaar. Een jaarlijkse herijking van de cijfers in dit rapport, zoals we de afgelopen 5 jaren hebben gedaan, dient als monitor voor de Hardenbergse economie en het gemeentelijk economisch beleid.

Samenvatting Hardenberg, een gemeente met ongeveer 63.000 inwoners, 6.320 (bedrijfs)vestigingen en 28.741 arbeidsplaatsen, is gelegen op het snijvlak van drie regio’s: Regio Zwolle, DTZ en de regio Twente. De gemeente Hardenberg is de op één na grootste gemeente in zowel de Regio Zwolle als de DTZ, waar zij deelneemt in de regionale samenwerkingsverbanden. Brede welvaart Inwoners van Hardenberg ervaren een hoge mate van subjectief welzijn: in 2022 was 88,9% van de bevolking tevreden met het leven. Zowel op tevredenheid met het leven als tevredenheid met de hoeveelheid vrije tijd scoort de gemeente hoger dan het Nederlands gemiddelde. De gemeente scoort lager wat betreft enkele aspecten van leefbaarheid, zoals afstand tot voorzieningen. In de categorie gezondheid zien we wederom dat de gemeente Hardenberg relatief hoog scoort op de subjectieve indicator van ervaren gezondheid, de waarden voor overgewicht (hoger dan landelijk) en aandeel langdurig zieke personen (lager dan landelijk) een gemengd beeld geven. Op het gebied van het thema samenleving scoort Hardenberg hoog. Zowel op de categorie sociale contacten als het vertrouwen in elkaar en in instanties. Wanneer we naar de brede welvaartspositie en langdurige ontwikkeling kijken van de COROP-regio NoordOverijssel, waar Hardenberg onderdeel van uitmaakt, dan zien we dat deze regio het in Nederlands perspectief goed doet.

Van de veertig COROP-regio’s staat de regio Noord-Overijssel op de vijfde positie en groeit de brede welvaart bovendien bovengemiddeld (Rabobank 2023). Demografie Het inwonertal van Hardenberg zal relatief hard blijven stijgen tot 2040. In deze periode zal de samenstelling van de bevolking drastisch veranderen. Een groei van 64% wordt verwacht van de groep 75 plussers in COROP-gebied Noord-Overijssel, deze groep zal groeien van 9% van de totale bevolking in 2023 naar 13% in 2040. In dezelfde periode is de verwachting dat de potentiële beroepsbevolking licht zal stijgen met 2%, maar in aandeel zal afnemen, deze groep neemt nu 74% van de bevolking in, dit zal 70% van de bevolking zijn in 2040. Het aantal jongeren zal in deze periode wel groeien, zowel in absolute als relatieve zin. In 2040 is er een grotere groep mensen die verzorgd moet worden door de (krimpende) beroepsbevolking, er moeten in 2040 dus relatief meer mensen verzorgd worden door minder mensen. De grijze druk neemt toe. Arbeidsmarkt De beroepsbevolking in Hardenberg bestaat uit ongeveer 35.000 personen en wordt onder meer gekarakteriseerd door haar relatief lage opleidingsniveau. De laag- en middelopgeleiden in Hardenberg omvatten 74% van de beroepsbevolking ten opzichte van 64% in Overijssel en 59% in Nederland. Het verschil in opleidingsniveau met Nederland is het afgelopen decennium toegenomen.

Desalniettemin heeft Hardenberg in

2 Economische foto 2024

het verleden laten zien dat de werkloosheid structureel lager ligt dan het landelijk gemiddelde. In 2023 was de werkloosheid laag, namelijk 2,9%. De arbeidsethos van de Hardenbergers lijkt dus goed, dit komt ook naar voren in het lage aandeel mensen met een uitkering in de beroepsbevolking en de netto participatiegraad van 74,9%, wat historisch gezien steevast boven het nationaal gemiddelde heeft gelegen. Het lagere opleidingsniveau van de beroepsbevolking in Hardenberg is echter ook vatbaar voor opkomende trends als digitalisering en robotisering. Met name de banen op beroepsniveau 2 en 3 (66% van de beroepsbevolking) zullen de aankomende jaren onder druk komen te staan. Hardenberg heeft meer een woonfunctie dan een werkfunctie in de regio. Dit wordt zichtbaar door het lagere aantal arbeidsplaatsen per persoon in de beroepsbevolking (Hardenberg: 0,89, Nederland: 0,93). Uit de pendelgegevens blijkt dat iets meer dan de helft van de werkende inwoners in Hardenberg elders werkt en de uitgaande pendel groter is dan de inkomende pendel, een kleine 40% van de arbeidskrachten werkzaam in Hardenberg woont elders. Hardenbergers zijn dus relatief afhankelijk van omringende gemeenten voor hun werkgelegenheid. De regio Zwolle is hierin het belangrijkst voor Hardenberg, 41% van de inkomende pendel komt uit dit gebied en 56% van de uitgaande pendel gaat hierheen.

In mindere mate zijn ook de DTZ regio en de regio Twente belangrijk voor Hardenberg. Hoewel de werkgelegenheid in Hardenberg al jaren achtereen groeit, blijft het aantal banen per inwoner van de beroepsbevolking naar verhouding laag. Dit valt te verklaren door een sterke stijging in de beroepsbevolking als gevolg van de bevolkingsgroei en een toenemende arbeidsparticipatie. Economische ontwikkeling Na enkele jaren van nulgroei groeit het aantal arbeidsplaatsen in Hardenberg structureel sinds 2018. Na een recordjaar in 2022 (+990 banen) kwamen er in 2023 wederom banen bij (+250). De groei in Hardenberg over de afgelopen 10 jaar was ruim 12%, dit blijft iets achter vergeleken met de groei in Nederland (14%) en Overijssel (17%). Hardenberg heeft een economische structuur die gekenmerkt wordt door een oververtegenwoordiging van de stuwende sectoren landbouw (7% Hardenberg, 2% Nederland, 3% Overijssel) en industrie (15% Hardenberg, 9% Nederland, 12% Overijssel). De sectoren landbouw en industrie (in mindere mate) groeien ook nog eens relatief sterk, zeker vergeleken met Nederland en Overijssel. De meeste andere sectoren zijn ondervertegenwoordigd. Verder kent Hardenberg een oververtegenwoordiging van sectoren met een relatief lage toegevoegde waarde per arbeidsjaar en is de bruto toegevoegde waarde per arbeidsjaar voor Hardenberg waarschijnlijk lager dan het Nederlands gemiddelde.

De bedrijvendynamiek in Hardenberg is vrij beperkt en de groei van het aantal vestigingen loopt achter bij Overijssel en Nederland. Centrumeconomie Het centrum van de stad Hardenberg huisvest 5,4% van de werkgelegenheid van de gemeente (circa 1.550 banen) en daarmee is het één van de belangrijkste werklocaties binnen de gemeente. Ondanks een lichte groei in de absolute werkgelegenheid in 2023, neemt het relatieve belang van het centrum en de werkgelegenheid de laatste jaren af. De handel is nog steeds veruit de grootste sector in het centrum maar heeft in de laatste tien jaar plaats gemaakt voor meer banen in de zorg en horeca. Ook de industrie en financiële instellingen zijn in het centrum sterk gedaald in werkgelegenheid over de laatste tien jaar. Ondanks een daling in werkgelegenheid in de laatste jaren is het aantal vestigingen ieder jaar gegroeid. Dit heeft te maken met schaalverkleining. Er zijn met name veel zzp’ers bijgekomen.

3 Economische foto 2024

Plattelandseconomie Het platteland (het grondgebied van de gemeente exclusief de kernen Hardenberg en Dedemsvaart) is goed voor ongeveer een derde van de werkgelegenheid in de gemeente. Deze werkgelegenheid heeft de laatste tien jaar een soortgelijke stijging gezien als in de twee grote kernen. Het platteland kent naar verhouding veel werkgelegenheid in de landbouw, horeca en zakelijke dienstverlening. Alle sectoren met uitzondering van de nutsbedrijven en overige diensten zagen een stijging in de laatste tien jaar. De plattelandseconomie in Hardenberg groeit dus. Onderwijs De leerlingen- en studentenaantallen nemen de laatste jaren af op alle niveaus. Volgens de prognoses zal dit de komende decennia weer toenemen. Deze toename begint op het basisonderwijs en zal later ook merkbaar zijn voor het voortgezet-, beroeps- en wetenschappelijk onderwijs. Het gemiddelde opleidingsniveau in de gemeente Hardenberg ligt onder het provinciale en landelijke gemiddelde. Dit is ook te zien in de verhoudingen van leerrichtingen in het voortgezet onderwijs. Dit komt deels doordat groep-8 leerlingen in de gemeente vaker een lager advies krijgen dan op basis van hun toetsscore verwacht mag worden. Het opleidingsniveau stijgt wel. Het aantal en aandeel studenten woonachtig in Hardenberg dat een hbo- of wo-opleiding volgt is de laatste tien jaar toegenomen.

4 Economische foto 2024

2. Brede welvaart Sinds enkele decennia constateren we in Nederland dat (nog) meer economische productie nauwelijks heeft geresulteerd in meer duurzame welvaart voor inwoners. Steeds meer beleidsbepalers zijn dan ook van mening dat de traditionele economische focus op groei van toegevoegde waarde moeten worden verbreed naar een focus op een inclusieve economie waar iedereen in de samenleving beter van wordt. Economische ontwikkeling ten dienste van de brede welvaart en niet langer als doel op zich. Daarom vormt het vertrekpunt voor onze economische foto een inzicht in de brede welvaart van Hardenberg. We maken daarbij gebruik van gegevens uit de regionale brede welvaartsmonitor van het CBS. We gebruiken ook dezelfde indicatoren voor de brede welvaart als in die monitor. Er zijn meerdere andere meetmethoden voor brede welvaart die gebruikt kunnen worden, zoals de brede welvaartsindicator van RaboResearch en de Universiteit Utrecht. Van deze indicator is echter geen nieuwere versie beschikbaar sinds de vorige economische foto1. Daarbovenop presenteren zij de scores per COROP-regio of provincie, waar de data van het CBS op gemeenteniveau beschikbaar is. Andere relevante indicatoren kunnen worden ontleend aan de kansenkaart2, echter is daar sinds de economische foto uit 2021 geen nieuwe data beschikbaar gekomen.

We kiezen voor dezelfde terminologie als gehanteerd in de regionale welvaartsmonitor, omdat indicatoren anders wellicht verkeerd geïnterpreteerd kunnen worden. Tabel 1 laat een overzicht zien van verschillende indicatoren die effect hebben op de brede welvaart en hoe de gemeente Hardenberg scoort ten opzichte van Nederland en Overijssel. In de rechter kolom staat aangegeven of de hogere of lagere score op een indicator, ten opzichte van Nederland, een verhogend of verlagend effect heeft op de brede welvaart van Hardenberg. De tabel laat zien dat inwoners van Hardenberg een hoge mate van subjectief welzijn ervaren: in 2022 (meest recente data) was 88,9% van de bevolking tevreden met het leven. Zowel op tevredenheid met het leven als tevredenheid met de hoeveelheid vrije tijd scoort de gemeente hoger dan het Overijsselse en Nederlands gemiddelde. Van alle gemeenten staat Hardenberg op deze indicatoren, respectievelijk op plaats 11 en 2. De gemeente scoort lager op enkele aspecten van leefbaarheid. De afstand tot een basisschool of café is groter in Hardenberg dan in Nederland, hetgeen samenhangt om de bevolkingsdichtheid en verstedelijkingsgraad. Qua inkomen scoort Hardenberg beter dan Overijssel en Nederland, maar op de schulden per huishouden scoort de gemeente Hardenberg wel slechter dan de provincie en Nederland.

Dat de gemiddelde schuld per huishouden hoger ligt, komt ook doordat Hardenberg een relatief groot aandeel huizenbezitters heeft. Ook hypotheken tellen mee in de schuldenomvang. De omvang van de schulden zegt niet veel over de mate waarin er sprake is van schuldenproblematiek. In de categorie gezondheid zien we wederom dat de gemeente Hardenberg relatief hoog scoort op de indicator van ervaren gezondheid. Veel inwoners van Hardenberg van 18 jaar en ouder beschouwen hun eigen gezondheidstoestand als 'goed' tot 'zeer goed'. De waarde voor overgewicht ligt wel een paar procentpunten hoger dan landelijk en provinciaal, het aandeel langdurig zieke personen ligt daarentegen weer lager dan landelijk en provinciaal. Opvallend is dat de gemeente Hardenberg in de categorie sociale contacten lager scoort dan Overijssel, wat betekent dat minder mensen van 15 jaar en ouder gemiddeld minstens één maal per week contact hebben met 1 https://www.uu.nl/onderzoek/instituties-voor-open-samenlevingen/brede-welvaartsindicator/projecten/publicatie-brede-

welvaartsindicator 2 https://kansenkaart.nl/

5 Economische foto 2024

familie, vrienden of buren. Het aantal sociale contacten ligt in Hardenberg wel hoger dan in Nederland. Verder zien we dat het vertrouwen in instanties en in elkaar in Hardenberg groter is dan landelijk, maar dat het vertrouwen in instituties in Hardenberg onder het provinciale gemiddelde ligt. Op het gebied van veiligheid scoort Hardenberg goed. Het aantal geregistreerde misdrijven ligt in Hardenberg een stuk lager dan provinciaal en landelijk. Wat als laatste opvalt is dat, hoewel er meer natuurgebied per inwoner in Hardenberg is dan in Nederland, de afstand tot openbaar groen gemiddeld wel hoger is in Hardenberg.

Indicator*

Vergelijking NL

Vergelijking OV

Effect brede welvaart t.o.v. NL

Ontwikkeling brede welvaart**

Welzijn Tevredenheid met het leven

Hoger

Hoger

Verhogend

Positief

Tevredenheid met vrije tijd

Hoger

Hoger

Verhogend

Negatief

Bruto arbeidsparticipatie

Hoger

Hoger

Verhogend

Positief

Mediaan besteedbaar inkomen

Hoger

Hoger

Verhogend

Positief

Gemiddelde huishouden Wonen

Hoger

Hoger

Verlagend

Negatief

Afstand tot basisschool

Hoger

Hoger

Verlagend

Gelijk

Afstand tot café

Hoger

Lager

Verlagend

Gelijk

Ervaren gezondheid

Hoger

Hoger

Verhogend

Negatief

Overgewicht

Hoger

Hoger

Verlagend

Positief

Lager

Lager

Verhogend

Positief

Sociale contacten

Hoger

Lager

Verhogend

Positief

Vrijwilligerswerk

Hoger

Hoger

Verhogend

Positief

Vertrouwen in anderen

Hoger

Hoger

Verhogend

Negatief

Vertrouwen in instituties

Hoger

Lager

Verhogend

Negatief

Lager

Lager

Verhogend

Negatief

Natuurgebied per inwoner

Hoger

Lager

Verhogend

Negatief

Afstand tot openbaar groen

Hoger

Hoger

Verlagend

Gelijk

Groen-blauwe ruimte, exclusief reguliere landbouw

-

Hoger

-

Positief

Werk & inkomen

schuld

per

Gezondheid

Aandeel langdurig personen Samenleving

zieke

Veiligheid Geregistreerde misdrijven Milieu

Tabel 1: Regionale welvaartsmonitor (CBS, 2023) * De indicator laat de meest recente data zien, het peiljaar verschilt per indicator maar varieert van 2017 tot en met 2022 / ** Dit onderdeel laat de ontwikkeling zien ten opzichte van de data uit het meest recente vorige peiljaar

6 Economische foto 2024

Wanneer we naar de ontwikkeling kijken van de brede welvaart in Hardenberg, dan zien we dat acht indicatoren positief zijn ontwikkeld sinds het één na laatste meetpunt, zeven negatief en drie zijn ongewijzigd. Hoewel zeven indicatoren zich negatief hebben ontwikkeld, laat de achterliggende data zien dat deze negatieve ontwikkelingen zich ook in de rest van Nederland hebben voorgedaan en dus niet gemeente specifiek lijken. De ontwikkelingen in Hardenberg waren in dit geval meestal gelijk of minder negatief dan in Nederland en ook de absolute scores liggen meestal boven gemiddeld. Dit positieve beeld wordt bevestigd door onderzoek van de Rabobank en Universiteit Utrecht3 naar de regionale brede welvaart. Van alle veertig COROP-regio’s staat Noord-Overijssel, waarvan Hardenberg onderdeel uitmaakt, op plaats vijf van regio’s met de hoogste brede welvaart (zie figuur 1). De indicatoren die het meeste effect hebben op regionale verschillen zijn huisvesting, inkomen en privé-werk balans. Wanneer er naar de langjarige brede welvaartsontwikkeling wordt gekeken (2013-2021), dan valt op dat Noord-Overijssel een van regio’s is geweest die zich positief heeft ontwikkeld, zowel absoluut als relatief.

Figuur 1: Overzicht brede welvaartsniveau COROP-regio’s 2021 (RaboResearch en Universiteit Utrecht, 2023)

3

https://www.rabobank.nl/kennis/d011371636-brede-welvaart-afgelopen-drie-jaar-nagenoeg-stabiel 7 Economische foto 2024

3. Demografische ontwikkelingen Gemeente Hardenberg groeit jaarlijks door natuurlijke aanwas en een positief migratiesaldo In 2023 is het inwonertal van de gemeente Hardenberg met 426 personen gegroeid. De gemeente Hardenberg telde op 1 januari 2024 62.935 inwoners. In figuur 2 is per saldo de ontwikkeling van het inwonertal in Hardenberg over de afgelopen vijf jaar weergegeven. In de gemeente Hardenberg is sprake van een constante positieve natuurlijke aanwas. Het migratiesaldo is de laatste jaren overwegend positief. Van de afgelopen vijf jaar is 2019 het enige jaar met een (klein) negatief binnenlands migratiesaldo. Opvallend is dat het buitenlandse migratiesaldo in 2023 negatief is, wat hier de verklaring voor is, is onduidelijk.

Bevolkingsontwikkeling, gemeente Hardenberg (Bron: CBS, 2024) 800 700 600 500 400 300 200 100 0 -100 -200

2019

2020

Binnenlands migratiesaldo

2021

Buitenlands migratiesaldo

2022

2023*

Natuurlijke aanwas

Figuur 2: Bevolkingsontwikkeling Hardenberg 2019-2023, naar saldo

Het overgrote deel van de verhuizingen vanuit Hardenberg vinden plaats naar de omliggende gemeenten, met name Zwolle, Ommen en Coevorden. Wanneer er gekeken wordt naar de periode 2018-2022 (2023 nog niet beschikbaar), dan zien we dat inwoners uit Hardenberg met name vertrekken naar de stedelijke regio’s en dat nieuwe inwoners met name afkomstig zijn uit de meer landelijke gemeenten in de buurt. De laatste jaren is er een groot gedeelte (ruim 20%) van de vestigingen in Hardenberg afkomstig uit de gemeenten Westerwolde en Cranendonck. Het betreft hier groepen asielzoekers die vanuit Ter Apel en Budel naar het AZC in Hardenberg zijn gekomen. Sinds 2018 zijn er ongeveer 1.330 personen uit deze gemeenten gevestigd in Hardenberg. Tabel 2 laat het migratiesaldo voor de gemeente Hardenberg over de afgelopen vijf jaar per leeftijdsgroep zien. Het beeld van vertrekkende jongeren (15 tot 25 jaar) is het afgelopen jaar weer versterkt. In 2023 trokken per saldo evenveel ouderen weg als in 2022 (-10). Het positieve migratiesaldo van 25-35 is in 2023 toegenomen en het positieve migratiesaldo van 35-65 jarigen is iets gedaald.

8 Economische foto 2024

Leeftijdsgroep

Migratiesaldo 2019-2023

0-15 jaar

+520

15-25 jaar

-380

25-35 jaar

+605

35-65 jaar

+725

65+

-75

Tabel 2: migratiesaldo per leeftijdsgroep Hardenberg 2019-2023 (CBS, 2024)

De bevolking van Hardenberg zal op de langere termijn groeien en vergrijzen Figuur 3 is een samengestelde figuur waarin de daadwerkelijke bevolkingsontwikkeling in de periode 2001-2024 en de bevolkingsprognose tot 2040 is opgenomen voor de gemeente Hardenberg, provincie Overijssel en Nederland. De Primos prognose voor de ontwikkeling van de bevolking in Hardenberg is dat deze tot en met 2040 harder groeit dan gemiddeld in de provincie Overijssel en Nederland. De verwachting vanuit de Primos prognose is dat tot 2040 de bevolking in Hardenberg (en Overijssel als geheel) in omvang zal toenemen met bijna 5.200 inwoners.

Bevolkingsontwikkeling 2001-2023 en prognose 2022-2040 (index: 2024=100) Bron: CBS en Primos (2023) 110 105 100 95

Hardenberg

Overijssel (PV)

2040

2035

2030

2025

2024

2023

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

90

Nederland

Figuur 3: Bevolkingsontwikkeling en -prognose tussen 2001 en 2040

In figuur 4 wordt de bevolkingssamenstelling van de gemeente CORORP-gebied Noord-Overijssel (prognose niet op gemeente niveau beschikbaar), Overijssel en Nederland in 2023 weergegeven. De leeftijdsopbouw van het COROP-gebied, en daarmee waarschijnlijk de Hardenbergse bevolking, is grotendeels vergelijkbaar met die van Nederland. Binnen de COROP beslaat de leeftijdsgroep 0-14 jarigen echter een iets groter deel, en het aandeel 15-74 jarigen een iets kleiner deel dan in de referentieregio’s.

9 Economische foto 2024

Bevolkingssamenstelling, 2023 Bron: Primos (2023) 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

COROP-gebied Noord-Overijssel

66.730 17%

285.970 74%

32.890 9%

Provincie Overijssel

187.620 16%

886.580 75%

110.440 9%

Nederland

2.733.480 15%

13.440.370 75%

1.643.380 9%

14 jaar en jonger

15-74 jaar

75 jaar en ouder

Figuur 4: Bevolkingssamenstelling 2023

In de prognose van de bevolkingssamenstelling voor 2040 (figuur 5) is te zien dat de bevolking van Hardenberg in de komende decennia waarschijnlijk verder zal vergrijzen, terwijl de groep 0 tot 14 jarigen wel licht zal stijgen. De vergrijzing in COROP-gebied Noord-Overijssel is gelijk aan de rest van Nederland, terwijl het aandeel van 0 tot 14 jarigen iets hoger blijft dan het landelijk gemiddelde. Hierdoor blijft het verschil in het aandeel van 14 tot 74 jarigen tussen de regio en Nederland gelijk, maar heeft Nederland een relatief grotere groep die tot de beroepsbevolking behoort. De potentiële beroepsbevolking in Overijssel zal in aandeel sterker afnemen. Voor zowel Noord-Overijssel als Nederland geldt dat aan de ene kant dat de potentiële beroepsbevolking als aandeel van de totale bevolking zal afnemen en er een grotere zorgtaak voor de toekomstige beroepsbevolking ontstaat. Aan de andere kant is te zien dat de omvang van de absolute potentiële beroepsbevolking in Noord-Overijssel met circa 5.100 personen zal stijgen. In Overijssel wordt in deze categorie juist een absolute daling verwacht van 36.000 personen.

10 Economische foto 2024

Prognose bevolkingssamenstelling, 2040 Bron: Primos (2023) 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

COROP-gebied Noord-Overijssel

73.670 18%

291.040 70%

53.980 13%

Provincie Overijssel

196.530 16%

830.570 69%

172.380 14%

Nederland

3.112.200 16%

13.759.210 71%

2.610.230 13%

14 jaar en jonger

15-74 jaar

75 jaar en ouder

Figuur 5: Prognose bevolkingssamenstelling 2040

11 Economische foto 2024

4. Arbeidsmarkt Het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in Hardenberg ligt lager dan het provinciaal en landelijk gemiddelde De beroepsbevolking van de gemeente Hardenberg is gemiddeld lager opgeleid dan in Overijssel en Nederland. Zo is het aandeel laag- (dat wil zeggen, zonder startkwalificatie) en middelbaar opgeleiden in Hardenberg aanzienlijk groter dan in de andere regio’s, en het aandeel hoogopgeleiden een stuk kleiner. Het aandeel laagopgeleiden is de laatste tien jaar sneller afgenomen in Hardenberg dan provinciaal en landelijk, maar nog altijd ligt het gemiddelde opleidingsniveau behoorlijk lager in de gemeente.

Hardenberg

Overijssel

Nederland

Opleidingsniveau

2013

2023

Laag

38%

26%

Middel

44%

49%

Hoog

19%

26%

Laag

26%

21%

Middel

45%

43%

Hoog

29%

36%

Laag

24%

21%

Middel

43%

38%

Hoog

33%

41%

Tabel 3: opleidingsniveau totale beroepsbevolking 2013 en 2023 (CBS, 2024)

Ook wanneer er gekeken wordt naar gediplomeerden (figuur 6) is er een groot verschil in opleidingsniveau te zien tussen Hardenberg en Nederland. Bijna 75% van de gediplomeerden die in een bepaald jaar afstuderen in Hardenberg rondt een MBO opleiding af. Het aandeel studenten dat een WO diploma behaalt ligt rond de 4% in Hardenberg, vergeleken met bijna 30% in Nederland. Het negatieve migratiesaldo voor 15-25 jarigen in combinatie met de afwezigheid van instellingen voor hoger onderwijs in gemeente Hardenberg vormen een verklaring voor dit verschil. Waarbij op basis van de cijfers opgemerkt dient te worden dat dit effect onder studenten in het wetenschappelijk onderwijs groter is dan in het hoger beroepsonderwijs.

Opleidingsniveau gediplomeerden Bron: CBS (2023)

2017/'18

2018/'19

2019/'20 MBO

HBO

2020/'21

Nederland

Overijssel

Hardenberg

Nederland

Overijssel

Hardenberg

Nederland

Overijssel

Hardenberg

Nederland

Overijssel

Hardenberg

Nederland

Overijssel

Hardenberg

100% 80% 60% 40% 20% 0%

2021/'22*

WO

Figuur 6: Opleidingsniveau gediplomeerden vervolgonderwijs, jaar ‘17/’18-‘21/’22. MBO betreft hier zowel BOL als BBL, VAVO is niet meegenomen.

12 Economische foto 2024

Een andere verklaring zien we terug in figuur 7, waar het opleidingsniveau van leerlingen in de bovenbouw van het voorgezet onderwijs in Hardenberg is afgezet tegen dat van Nederland. Er is te zien dat al in het voortgezet onderwijs een verschil in opleidingsniveau bestaat: het percentage leerlingen op het VMBO is aanzienlijk hoger in Hardenberg dan in de rest van Nederland, het percentage leerlingen op het VWO aanzienlijk lager. Dit verschil is in de afgelopen jaren enigszins toegenomen en het laatste jaar constant. De samenstelling van de gediplomeerden en bovenbouwleerlingen doet vermoeden dat het opleidingsniveau van de beroepsbevolking in Hardenberg verder achter gaat lopen op het gemiddelde in Nederland.

Leerlingen bovenbouw voortgezet onderwijs, naar onderwijssoort Bron: CBS (2023) 120% 100% 80% 60% 40% 20%

2018/'19

2019/'20

2020/'21 VMBO

HAVO

2021/'22*

Nederland

Overijssel

Hardenberg

Nederland

Overijssel

Hardenberg

Nederland

Overijssel

Hardenberg

Nederland

Overijssel

Hardenberg

Nederland

Overijssel

Hardenberg

0%

2022/'23*

VWO

Figuur 7: Opleidingsniveau leerlingen voortgezet onderwijs, jaar ‘18/’19-‘22/’23

Het opleidingsniveau is terug te zien in de beroepsniveaus van de werkzame beroepsbevolking In vergelijking met Overijssel en Nederland kent Hardenberg naar verhouding meer personen met een beroep in beroepsniveaus 2 (weinig tot middelmatig complexe taken), en minder met een beroep in beroepsniveau 4 (zeer complexe taken, figuur 8). In vergelijking met Nederland kent zowel Hardenberg als Overijssel meer personen met een beroep in beroepsniveau 1 (eenvoudige routinematige taken). Het aandeel mensen dat complex werk doet in Hardenberg is de laatste tien jaar wel harder gestegen dan provinciaal en landelijk, maar ligt nog steeds aanzienlijk lager. Daarentegen is vakmanschap ook belangrijk voor een goed functionerende economie en vakmanschap wordt in toenemende mate een regionale asset.

13 Economische foto 2024

Beroepsniveaus Bron: CBS, 2024

Nederland

Overijssel Hardenberg

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

2013

13%

2023

9%

48%

18%

24%

2013

12%

46%

16%

26%

2023

9%

2013

10%

2023

8%

55%

16%

42%

18%

45%

Niveau 1

29%

18% Niveau 2

16%

31%

17%

38%

100%

36%

Niveau 3

Niveau 4

Figuur 8: Beroepsniveaus van de werkzame beroepsbevolking, 2013 & 2023

Wanneer we kijken naar de verdeling van beroepsklassen waarin de beroepsbevolking werkzaam is (figuur 9), dan valt op dat Hardenberg in vergelijking met Overijssel en Nederland relatief veel pedagogische, commerciële, dienstverlenende en transport en logistieke banen heeft. Daar staat tegenover dat Hardenberg veel minder bedrijfseconomische en administratieve banen kent, evenals managers en in mindere mate openbaar bestuur, veiligheid en juridische beroepen. Een vijfde deel van de bevolking heeft en technisch of ICT beroep in Hardenberg.

Beroepsklassen werkzame beroepsbevolking Bron: CBS, 2023 0%

5%

10%

15%

20%

25%

Pedagogische beroepen

Commerciële beroepen Bedrijfseconomisch en administratief Managers Openbaar bestuur, veiligheid, juridisch Technische en ICT beroepen Zorg en welzijn beroepen Dienstverlenende beroepen Transport en logistiek beroepen Overig (incl. creatief en agrarisch) Hardenberg

Overijssel

Nederland

Figuur 9: Beroepsklassen werkzame beroepsbevolking, 2022

14 Economische foto 2024

De participatie in Hardenberg ligt structureel hoger dan het landelijk gemiddelde In figuur 8 is te zien dat het werkloosheidspercentage in de gemeente Hardenberg structureel lager ligt dan het landelijk en provinciaal gemiddelde. Na het bereiken van een toen historisch laag werkloosheidspercentage van 3,7% in 2019, is de werkloosheid in Hardenberg ten gevolge van de coronamaatregelen weer iets gestegen in 2020. In 2021 is te zien dat dit van een tijdelijke aard was, met weer een afname van de werkloosheid in zowel Hardenberg, Overijssel als Nederland tot een niveau dat lager lag dan in 2019. Tussen 2021 en 2022 daalde de werkloosheid opnieuw (tot 2,8%), zij het in Hardenberg minder hard dan in Overijssel en Nederland. In 2023 is als gevolg van afnemende conjunctuur, het werkloosheidspercentage ligt toegenomen (+0,1% in Hardenberg, Overijssel en Nederland).

Werkloosheidspercentage Bron: CBS, 2024 6,0% 5,0% 4,0% 3,0% 2,0% 1,0% 0,0% 2018

2019 Hardenberg

2020

2021 Overijssel (PV)

2022

2023

Nederland

Figuur 10: Werkloosheidspercentage, 2018-2023

Figuur 9 toont aan dat de netto arbeidsparticipatiegraad in Hardenberg structureel boven het landelijke en provinciale gemiddelde ligt. Na een daling van de participatiegraad in 2020 ten gevolge van de coronacrisis, was de arbeidsparticipatie in 2021 en 2022 weer sterk toegenomen tot meer dan 75% van de potentiële beroepsbevolking in 2022. Voor Overijssel en de rest van Nederland is dit effect in mindere mate aanwezig. Een verdiepende analyse wijst uit dat de arbeidsparticipatie in Hardenberg hoger is onder alle leeftijdscategorieën (15-25 jaar, 25-45 jaar en 45-75 jaar) dan in Overijssel en Nederland. Ook de arbeidsparticipatie onder mensen met een laag en middelbaar onderwijsniveau ligt beduidend hoger. Voor hoogopgeleiden geldt daarentegen een lagere arbeidsparticipatie. In 2023 is de arbeidsparticipatie van Hardenberg met een half procentpunt afgenomen, terwijl Overijssel en Nederland juist een stijging noteerden.

15 Economische foto 2024

Netto arbeidsparticipatiegraad Bron: CBS, 2023 76% 75% 74% 73% 72% 71% 70% 69% 68% 67% 66% 65% 2018

2019

2020

Hardenberg

2021 Overijssel (PV)

2022

2023

Nederland

Figuur 11: Netto arbeidsparticipatiegraad, 2018-2023

Het aandeel van de beroepsbevolking dat een uitkering ontvangt, is laag vergeleken met de benchmark gemeenten Het deel van de beroepsbevolking dat een uitkering ontvangt, is relatief laag in de gemeente Hardenberg. Het percentage met een werkloosheids-, arbeidsongeschiktheids- of bijstandsuitkering (opgeteld 11,2%) lag in juni 2023 lager dan in omliggende gemeenten en het landelijk gemiddelde (opgeteld 13,5%). Met name het percentage met een bijstandsuitkering (2,6%) is laag in de gemeente Hardenberg. Dit past bij het beeld van de hoge arbeidsparticipatie en lage werkloosheid.

Beroepsbevolking, percentage met een uitkering, juni 2023 bron: CBS, 2024 25,0% 20,0%

15,0% 10,0% 5,0% 0,0% Nederland

Coevorden WW

Emmen

Hardenberg

Bijstandsgerelateerd

Hoogeveen

Ommen

Zwolle

Arbeidsongeschiktheid

Figuur 12: Aandeel van de beroepsbevolking met een uitkering, juni 2023

In figuur 11 en 12 worden het aantal personen met een uitkering in Hardenberg en de geïndexeerde ontwikkeling van het aantal personen met een uitkering per maand voor een deel van 2022-2023 weergegeven. Voor de werkloosheidsuitkeringen valt op dat het aantal uitkeringen gedurende deze periode harder is gedaald dan in Nederland. In de wintermaanden liepen de uitkeringen op, gevolgd door een daling in de lente maanden. In de periode september 2022 tot en met juni 2023 daalde het aantal werkloosheidsuitkeringen in Hardenberg met 15% ten opzichte van 5,5% in Nederland en 3,0% in Overijssel.

16 Economische foto 2024

Ontwikkeling werkloosheidsuitkeringen, 2022/2023 Bron: CBS, 2024 500

120 115 110 105 100 95 90 85 80

400 300 200 100 0

Aantal personen met een werkloosheidsuitkering Hardenberg Geïndexeerde ontwikkeling Hardenberg Geïndexeerde ontwikkeling Overijssel Geïndexeerde ontwikkeling Nederland Figuur 13: Aantal personen met een werkloosheidsuitkering, inclusief geïndexeerde ontwikkeling, 2022/2023

Het aantal personen met een bijstandsuitkering bleef in Hardenberg in dezelfde periode gelijk. Dit geldt nagenoeg ook voor Overijssel en Nederland.

Ontwikkeling bijstandsuitkeringen, 2022/2023 Bron: CBS, 2024 1.000 900 800 700 600 500 400 300 200 100 0

120 100 80 60 40 20 0

Aantal personen met een bijstandsuitkering Hardenberg Geïndexeerde ontwikkeling Hardenberg Geïndexeerde ontwikkeling Overijssel Geïndexeerde ontwikkeling Nederland Figuur 14: Aantal personen met een bijstandsuitkering, inclusief geïndexeerde ontwikkeling, 2022/2023

In Hardenberg bestaat een kwalitatieve mismatch tussen werkzoekenden en openstaande vacatures Het aantal geregistreerd werkzoekenden zonder dienstverband bij het UWV, als indicator voor het aandeel van de beroepsbevolking zonder baan maar beschikbaar voor werk, lag in oktober 2023 51% lager dan in november 2022. Er is sprake van een sterk seizoenseffect in Hardenberg. In de lente en zomer maanden zijn er meer banen

17 Economische foto 2024

beschikbaar in bijvoorbeeld de landbouw en recreatie en toerisme sector. Het aantal geregistreerde werkzoekenden was in 2023 over het algemeen lager dan in 2023, dit komt overeen met het beeld van de steeds krapper wordende arbeidsmarkt.

Geregistreerd werkzoekenden zonder dienstverband, Hardenberg 2022/2023 Bron: UWV, 2024 1.850

1.800 1.750 1.700 1.650 1.600 nov

dec

jan

feb

mrt

apr

mei

jun

jul

aug

sep

okt

2022

2022

2023

2023

2023

2023

2023

2023

2023

2023

2023

2023

Figuur 15: Geregistreerd werkzoekenden zonder dienstverband, 2022/23

Uit figuur 14 wordt duidelijk dat van het aantal geregistreerd werkzoekenden zonder dienstverband in Hardenberg in oktober 2023 meer dan de helft geen startkwalificatie had. Deze groep heeft overwegend een grote afstand tot de arbeidsmarkt.

Geregistreerd werkzoekenden zonder dienstverband, naar startkwalificatie, Hadenberg okt. 2023 Bron: UWV, 2024 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Geen startkwalificatie(incl. Havo/VWO)

MBO 2-4

Hbo/WO

Onbekend

Figuur 16: Geregistreerd werkzoekenden zonder dienstverband naar startkwalificatie, oktober 2023

Tabel 4 laat zien in welke beroepsklasse de werkzoekenden in Hardenberg zich bevinden. De meeste werkzoekenden in Hardenberg hebben een technische achtergrond. Opvallend is wel dat het UWV aangeeft dat de arbeidsmarkt voor technische beroepen zeer krap is, wat betekent dat er wel veel vraag is naar arbeidskrachten in deze beroepsklasse. Dit wijst op een kwalitatieve mismatch in Hardenberg voor technische beroepen, wat volgens tabel 4 in mindere mate ook geldt voor beroepen binnen de dienstverlening en bedrijfseconomische en administratieve beroepen. Een kwalitatieve mismatch betekent dat de personen die beschikbaar zijn voor werk, niet de juiste vaardigheden bezitten die werkgevers op dat moment nodig hebben voor de te verrichten werkzaamheden. In combinatie met 18 Economische foto 2024

het hoge percentage werkzoekenden zonder startkwalificatie, lijkt er een op-/bijscholingsopgave voor Hardenberg te bestaan om in de vraag naar arbeid binnen de gemeente te kunnen voorzien en zo het werkloosheidspercentage verder terug te dringen. Duidelijk wordt ook dat bedrijven in de regio hier direct van kunnen profiteren, aangezien alle beroepsklassen een krappe tot zeer krappe arbeidsmarkt kennen. De krapte op de arbeidsmarkt is sinds het derde kwartaal van 2022 weinig verandert. Beroepsklasse

% van

Arbeidsmarkt-

werkzoekenden

spanning

3% 9% 7% 1% 10% 1% 2% 27% 1% 3% 22% 8% 5%

zeer krap zeer krap zeer krap krap zeer krap zeer krap zeer krap

Agrarische beroepen Bedrijfseconomische en administratieve beroepen Commerciële beroepen Creatieve en taalkundige beroepen Dienstverlenende beroepen ICT beroepen Managers Onbekend Openbaar bestuur, veiligheid en juridische beroepen Pedagogische beroepen Technische beroepen Transport en logistiek beroepen Zorg en welzijn beroepen

Spanning 2022

zeer krap zeer krap zeer krap krap zeer krap zeer krap zeer krap

-

zeer krap krap zeer krap zeer krap zeer krap

zeer krap krap zeer krap zeer krap zeer krap

Tabel 4: Geregistreerd werkzoekenden zonder dienstverband per beroepsklasse (oktober 2023) en arbeidsmarktspanning, derde kwartaal 2023 en 2022 (UWV, 2024)

Hardenberg heeft een belangrijke woon- en werkgelegenheidsfunctie voor de regio Inkomende pendel 9.200

Figuur 17: Pendelcijfers gemeente Hardenberg, dec 2022 (CBS, 2024)

Uit figuur 15 blijkt dat iets meer dan de helft van de werkzame beroepsbevolking van Hardenberg werkzaam is buiten de eigen woongemeente. Daarnaast wordt een kleine 40% van de banen in Hardenberg ingevuld door arbeidskrachten die woonachtig zijn buiten de gemeente. Tabel 5 laat zien dat de omvang van de inkomende pendel in 2022 is afgenomen, na een stijging in 2021. Voor de uitgaande pendel zien we dat het niveau in 2022 hoger ligt dan in 2021, dit breekt met de daling van de jaren daarvoor. Doordat het aandeel dat werkt en woont in Hardenberg gegroeid is, kan wel gesteld worden dat er relatief meer werkende inwoners van Hardenberg binnen de gemeentegrens zijn gaan werken. Andersom kan wellicht aan de orde zijn dat meer mensen die werken in Hardenberg, binnen de gemeentegrens zijn gaan wonen. 19 Economische foto 2024

Inkomende

% werknemers

Woont en werkt

Uitgaande

% Hardenbergers

pendel

van elders

in Hardenberg

pendel

werkt elders

2017

9.400

41%

13.700

15.300

53%

2018

9.900

41%

14.000

15.900

53%

2019

9.900

42%

13.900

16.500

54%

2020

9.200

39%

14.200

16.200

53%

2021

9.400

38%

15.400

15.900

51%

2022

9.300

36%

16.000

16.300

50%

Tabel 5: Totale pendelcijfers Hardenberg 2017-2022 (CBS, 2024)

Uit tabel 6 blijkt dat gemeente Zwolle, Ommen en Hoogeveen een belangrijke werkgelegenheidsfunctie vervullen voor de inwoners van Hardenberg. Inkomende pendelaars zijn voornamelijk afkomstig uit direct omliggende gemeenten. Opvallend is dat ook relatief veel banen worden ingevuld door inwoners uit gemeente Emmen. Gemeente

Inkomende pendel

Gemeente

Uitgaande pendel

Coevorden

1.300

Zwolle

2.900

Hoogeveen

1.100

Ommen

1.700

Ommen

1.000

Hoogeveen

1.600

Twenterand

1.000

Dalfsen

900

Emmen

800

Twenterand

900

De Wolden

500

Coevorden

800

Zwolle

400

Almelo

700

Tabel 6: Pendelcijfers per gemeente, Hardenberg dec 2022 (CBS, 2024)

In tabel 7 zijn de pendelstromen opgenomen van en naar de verschillende regio’s waar de gemeente Hardenberg deel van uitmaakt. Hieruit blijkt dat Hardenberg de grootste regionale verwevenheid kent met de Regio Zwolle. De Regio Zwolle is de belangrijkste werkgever: er werken meer Hardenbergers in de Regio Zwolle dan in de Dutch Techzone en Regio Twente samen. De inkomende pendel is evenrediger verdeeld over de drie verschillende regio’s. Alleen de Dutch Techzone zorgt per saldo voor even veel inkomende als uitgaande arbeidskrachten, voor de andere regio’s geldt dat er meer werknemers vanuit Hardenberg naar de regio pendelen dan andersom. Ten opzichte van 2017 valt op dat de uitgaande pendel naar de Regio Zwolle met 2.000 is toegenomen, terwijl de inkomende pendel juist met 200 is afgenomen. Voor de Dutch Techzone geldt dat sinds 2017 de inkomende pendel vanuit de Dutch Techzone sneller is gegroeid dan de uitgaande pendel vanuit Hardenberg. De pendelstromen van en naar Regio Twente zijn sinds 2016 vrij constant gebleven. Regio

Inkomende pendel

Uitgaande pendel

Inkomende

Uitgaande pendel

2022

2022

pendel 2017

2017

Regio Zwolle

3.900

8.900

4.100

6.900

Dutch Techzone

3.300

3.000

2.400

2.200

Regio Twente

2.000

3.400

2.000

3.500

Tabel 7: Regionale pendelcijfers gemeente Hardenberg, dec 2022 en 2017 ((eigen berekeningen o.b.v. CBS, 2023)

20 Economische foto 2024

Het inkomen in Hardenberg ligt boven het provinciale gemiddelde Het gemiddelde gestandaardiseerde inkomen in Hardenberg bedroeg in 2022 ongeveer €34.800 per huishouden. In Nederland ligt dit gemiddeld 2% hoger en in Overijssel 3% lager, oftewel 35.400 euro en 34.300, respectievelijk. De afgelopen jaren is het inkomen zowel landelijk als in de DTZ gestegen. Tussen 2011 en 2022 nam het inkomen in Hardenberg, net als provinciaal en landelijk, jaarlijks toe. In 2022 lag het inkomen in Hardenberg 43% hoger dan in 2011, dit is een hogere stijging dan provinciaal (38%) en landelijk (39%). Hardenberg is het verschil met Nederland de laatste jaren aan het inlopen.

Gemiddeld gestandaardiseerd inkomen particuliere huishoudens (x€1.000) Bron: CBS, 2023 38 36 34 32 30 28 26 24 22 20 2011

2012

2013

2014

2015

Hardenberg

2016

2017

2018

Overijssel

2019

2020

2021

2022*

Nederland

Figuur 18: Gemiddeld gestandaardiseerd inkomen particuliere huishoudens (CBS, 2023)

In vergelijking met Overijssel en Nederland kent Hardenberg een oververtegenwoordiging van de middeninkomens en een ondervertegenwoordiging van de lage en hoge inkomens.

Verdeling gestandaardiseerd inkomen 2022 Bron: CBS, 2023 14 12 10 8 6 4 2 0 1e 10%groep

2e 10%groep

3e 10%groep

4e 10%groep Hardenberg

5e 10%groep

6e 10%groep

Overijssel (PV)

7e 10%groep

8e 10%groep

9e 10%groep

10e 10%groep

Nederland

Figuur 19: Gemiddeld gestandaardiseerd inkomen particuliere huishoudens (CBS, 2023)

21 Economische foto 2024

5. Economische ontwikkeling Recordgroei aan banen in 2022, nog steeds relatief weinig banen ten opzichte van beroepsbevolking Figuur 20 laat zien hoe de absolute werkgelegenheid in gemeente Hardenberg zich in de afgelopen 10 jaar heeft ontwikkeld. In de gemeente Hardenberg waren in 2023 28.741 banen, dit is het totaal van het aantal fulltime- en parttimebanen, evenals banen van uitzendkrachten. Het aantal banen neemt in Hardenberg sinds 2017 toe. Ook tijdens de coronacrisis steeg het aantal banen in de gemeente. In 2022 – na afloop van de coronajaren – nam het aantal banen snel toe met ruim 1.000 nieuwe banen. In 2023 bleef de groei beperkt tot zo'n 250 nieuwe banen. Figuur 21 toont dat het aantal banen sinds 2013 met iets meer dan 12% is gegroeid. Daarmee blijft de ontwikkeling over de gehele periode bezien iets achter op het landelijke niveau (+14%). Dat komt vooral doordat de groei in Hardenberg na de financiële crisis tot 2017 minder snel op gang kwam. De laatste jaren worden de verschillen weer iets kleiner en loopt Hardenberg licht in op het landelijke gemiddelde.

Aantal banen, Hardenberg Bron: BIRO, 2024 29.000

28.495

28.000 26.892

27.000 26.000

27.193

28.741

27.461

26.315

25.650

25.468

25.582

25.570

2014

2015

2016

2017

25.000 24.000 23.000 2018

2019

2020

2021

2022

2023

Figuur 20: Banen per 1.000 personen in de beroepsbevolking, 2013-2022 (berekening KplusV o.b.v., CBS ,2023, LISA/BIRO, 2023).

Geïndexeerde werkgelegenheidsontwikkeling (2014 = 100) bron: BIRO, LISA, 2024 120 115 110 105 100 95 90 2014

2015

2016

2017 Nederland

2018

2019

Overijssel

2020

2021

2022

2023

Hardenberg

Figuur 21: Geïndexeerde werkgelegenheidsontwikkeling (2014 = 100), (berekening KplusV o.b.v., CBS, 2024, LISA/BIRO, 2024).

In figuur 22 wordt het aantal banen ten opzichte van de beroepsbevolking in Hardenberg afgezet tegen dat van Nederland. Het aantal banen per 1.000 personen in de beroepsbevolking ligt in Hardenberg structureel lager dan het Nederlands gemiddelde. Dit beeld sluit aan bij de beschreven pendelbewegingen. In 2023 steeg het aantal 22 Economische foto 2024

banen per 1.000 personen in de beroepsbevolking in Hardenberg licht, ondanks de sterke groei in het aantal banen. Dit komt met name door een relatief sterke stijging van de beroepsbevolking. Sinds 2014 is de werkgelegenheid in Hardenberg met 3.090 banen gegroeid (+12%). In dezelfde periode groeide de werkzame beroepsbevolking, ten gevolge van de bevolkingsgroei en groeiende arbeidsparticipatie, met ongeveer 4.000 personen (+13%). De groei in werkgelegenheid lag dus gemiddeld lager dan de groei in werkzame beroepsbevolking.

Banen per 1.000 personen in de beroepsbevolking - bron: BIRO; LISA; CBS, 2024 1.200 1.000 800 600 400 200 2014

2015

2016

2017

Nederland

2018 Overijssel

2019

2020

2021

2022

2023

Hardenberg

Figuur 22: Banen per 1.000 personen in de beroepsbevolking, 2014-2023 (berekening KplusV o.b.v. LISA/BIRO, 2024 en CBS, 2023).

Groei in werkgelegenheid wordt voornamelijk veroorzaakt door groei bij bestaande bedrijven, nieuwe vestigingen betreffen voornamelijk ZZP’ers De gemeente Hardenberg telde in 2023 6.320 vestigingen van bedrijven en instellingen. Figuur 23 laat zien dat het aantal vestigingen sinds 2014 jaarlijks toeneemt, sinds 2014 kwamen er in totaal per saldo ruim 1.500 vestigingen bij. De laatste jaren is de groei van het aantal vestigingen in een stroomversnelling gekomen. Ter illustratie: in 2023 kwamen er net zoveel nieuwe vestigingen bij als in de gehele periode 2014-2017. Tussen 2022 en 2023 kwamen er zo'n 250 vestigingen bij. Dit komt overeen met de toename van het aantal banen (á 250) die we eerder zagen. De stijging in het aantal vestigingen is vooral een toename van het aantal zzp’ers. Hierover meer in de volgende paragraaf.

Aantal vestigingen, Hardenberg Bron: BIRO, 2024 7.000 4.971

5.050

5.216

5.550

4.785

4.874

5.316

5.754

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

6.000 5.000

6.064

6.320

2022

2023

4.000 3.000 2.000 1.000

-

23 Economische foto 2024

Figuur 23: Aantal bedrijfsvestigingen Hardenberg 2014-2023 (LISA/BIRO, 2024)

Het aandeel zelfstandigen in Hardenberg is groot en groeit In tabel 8 wordt de verdeling van bedrijven in Hardenberg naar grootteklasse weergegeven. Er is te zien dat in 2023 63% van de ‘vestigingen’ in Hardenberg ZZP’ers betrof. Ook is te zien dat over een periode van 10 jaar, het aandeel ZZP’ers in het totale aantal vestigingen is toegenomen. De groei van ruim 1.300 vestigingen tussen 2013 en 2022 bestond dan ook voornamelijk uit ZZP’ers. Het aantal ZZP’ers groeide in Hardenberg het laatste jaar met 275 (+7,4%). Het MKB (tot 250 medewerkers) groeide ook sinds 2014 met per saldo 100 vestingen. Tussen 2022 en 2023 nam het aantal microbedrijven af met ongeveer 27. Bedrijfsgrootte

Aantal vestigingen

% van

Aantal vestigingen

% van totaal

2014

totaal

2023

ZZP (1 arbeidsplaats)

2.534

53%

3.992

63%

Micro (2-10 arbeidsplaatsen)

1.850

39%

1.895

30%

Klein (11-50 arbeidsplaatsen)

311

7%

354

6%

Middel (51-250

53

1%

60

1%

8

<1%

7

<1%

4.756

100%

6.314

100%

arbeidsplaatsen) Groot (>250 arbeidsplaatsen) Totaal

Tabel 8: Vestigingen naar bedrijfsgrootte Hardenberg (BIRO, 2024) * Vanwege afrondingen kan het totaal afwijken van de som der delen.

In Hardenberg is relatief veel werkgelegenheid in de industrie en landbouw, maar weinig binnen de zakelijke dienstverlening Een vergelijking met de Nederlandse en Overijsselse sectorstructuur laat zien welke activiteiten over- of juist ondervertegenwoordigd zijn. In 2023 werd al geconstateerd dat de bouw, industrie en landbouw relatief grote sectoren zijn in Hardenberg (o.b.v. data uit 2022). Een groter deel van de Hardenbergse werkgelegenheid bevindt zich in deze sectoren dan het gemiddelde in Nederland en Overijssel. Data uit 2023 lijkt aan te tonen dat de afwijkingen van het Nederlands gemiddeld alleen maar groter zijn geworden. In 2023 is de sector industrie goed voor 15% van de werkgelegenheid. In Nederland ligt dit rond de 9% en in Overijssel rond 12%. 4 Een jaar eerder was de Hardenbergse industrie nog goed voor 14% van de lokale werkgelegenheid.

4 De data over de Nederlandse sectorstructuur was ten tijde van het schrijven van dit rapport enkel beschikbaar voor 2022.

24 Economische foto 2024

Sectorstructuur 2023 Bron: BIRO, LISA, 2024 20% 18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0%

Hardenberg

Overijssel

Nederland

Figuur 24: Sectorstructuur o.b.v. totaal aantal banen in 2023 (BIRO, 2024 & LISA, 2024)

Net als landelijk zijn de sectoren handel en zorg in Hardenberg de grootste werkgevers. De zorg is vooral omvangrijk door de aanwezigheid van één grote werkgever: het Saxenburgh Medisch Centrum. De sector handel wordt gedomineerd door de supermarkten, de groothandel in bouwmaterialen en de detailhandel via internet. In 2022 was detailhandel via internet goed voor 344 banen. In 2023 was dit aantal toegenomen tot 420. Dit is een toename van 22% in een jaar tijd. Grote afwijkingen in de Hardenbergse economische structuur betreffen de industrie en de landbouw. Hardenberg heeft een naar verhouding grote reële economie, een economie waarin iets wordt gemaakt. Met 15% van de totale werkgelegenheid is de industrie een stuk groter dan gemiddeld in Nederland (9%) en Overijssel (12%). Ook groeide de sector met 161 banen (3,9%). De landbouw is met 7% nog sterker oververtegenwoordigd (Nederland = 2%, Overijssel = 3,5%). En ook de bouw is naar verhouding groter dan elders in Overijssel en Nederland. Met name in de zakelijke dienstverlening is er minder werkgelegenheid in Hardenberg dan gemiddeld in Nederland en Overijssel. Deze trend is kenmerkend voor gemeenten zonder grootstedelijke kern en gemeenten buiten de Randstad.

Langjarige ontwikkeling sectoren In absolute aantallen noteerde de zakelijke diensten (555) en de industrie (397) noteerden in de periode 20142023 de grootste absolute groei. Binnen de zakelijke diensten kwamen er 148 (+72% groei) nieuwe banen bij bij bedrijven die adviseren over management en bedrijfsvoering. Ook kwamen er 72 (+57% groei) banen bij in de subsector ingenieurs en technisch ontwerp, wat duidt op een toename in de technische beroepen. In dezelfde periode gingen er 60 banen verloren in de accountancy, belastingadvies en administratie-tak (-19%). Dit komt waarschijnlijk door de automatisering in 10 jaar tijd. De sector Industrie is de tweede grote groeier, met een toename van 397 banen tussen 2014 en 2023. Met name bedrijvigheid in de verpakkingsindustrie (+200; +55%) en de industrie voor regel- en meetapparatuur (+124; +160%) heeft forse banengroei opgeleverd. In figuur 25 is de werkgelegenheidsontwikkeling tussen 2014 en 2023 per sector in Hardenberg afgezet tegen die van Nederland en Overijssel. Wat opvalt is de negatieve groei van de werkgelegenheid bij financiële instellingen. Deze trend is terug te brengen naar de centralisatie die heeft plaatsgevonden bij regiokantoren van grote banken. 25 Economische foto 2024

Daarnaast valt op dat de met name de Informatie en Communicatie-sector in Hardenberg harder groeit dan in de rest van Nederland. Overigens dient hierbij wel aangemerkt te worden dat de groei van één bedrijf binnen een bedrijvenpopulatie een groter effect heeft in Hardenberg dan in het Nederlands gemiddelde. Ook het zakelijke- en overige dienstverlening groeide harder in Hardenberg. Op het gebied van zakelijke dienstverlening verkleint Hardenberg daarmee de achterstand in die sector ten opzichte van Nederland (Figuur 20). De afgelopen 10 jaar groeide in Hardenberg ook de landbouwsector nog (6%). Dit staat haaks op de ontwikkeling in Nederland en Overijssel. Tot slot valt het verschil tussen de groeisnelheid van de sector Zorg op. Die groei ligt in Hardenberg met zo'n 4% een stuk lager dan in Nederland (12%) en Overijssel (16%). Langjarige ontwikkeling werkgelegenheid per sector 2014-2023 Bron: BIRO, LISA, 2024 -40%

-20%

0%

20%

40%

60%

80%

100%

Landbouw Industrie

Nutsbedrijven Bouw Handel

128

Vervoer en Opslag

243

Horeca

224

Informatie en Communicatie Financiële instellingen

197 -78

Zakelijke diensten

555

Overheid

67

Onderwijs

382

Zorg

167

Overige diensten

369

Totaal Nederland

3091 Overijssel Hardenberg

Figuur 25: Langjarige ontwikkeling werkgelegenheid per sector tussen 2014 en 2023

Het aantal banen in Hardenberg is tussen 2022 en 2023 toegenomen Tussen 2022 en 2023 is de absolute werkgelegenheid in Hardenberg met 245 banen (+0,86%) gegroeid. Een jaar eerder kwamen er nog bijna 1.000 nieuwe banen bij. De afgenomen groei valt waarschijnlijk te wijten aan de verminderde economische omstandigheden en het wegvallen van het ‘corona-inhaaleffect’ waar 2022 mee te maken had. In tabel 9 is te zien dat de groei voornamelijk veroorzaakt is door een toename van de werkgelegenheid in de industrie, verhuur van onroerend goed en overige zakelijke dienstverlening, de horeca en de handel. In sectoren als de landbouw, zorg, overige dienstverlening en onderwijs is het aantal werkenden omlaag gegaan. In de landbouw gaat het voornamelijk om melkveebedrijven die krimpen. Het aantal banen in de zorgsector kromp met name op het gebied van zorg voor verstandelijk gehandicapten. In het onderwijs verdwenen er vooral banen bij het primair onderwijs (-60). Bij het primair onderwijs en ROC groeide juist de werkgelegenheid (+10).

26 Economische foto 2024

Sector

Ontwikkeling aantal 2022

2023

banen

Landbouw

2.040

1.960

-80

Industrie

4.085

4.245

160

80

75

-5

Bouw

2.215

2.250

35

Handel

5.060

5.120

60

Vervoer en opslag

1.230

1.250

20

Horeca

1.340

1.400

60

Informatie

400

410

10

Financiële Instellingen

400

370

-30

Zakelijke dienstverlening

2.330

2.410

80

Overheid

1.165

1.190

25

Onderwijs

1.855

1.820

-35

Zorg

4.595

4.545

-50

Overige diensten

1.700

1.690

-10

Eindtotaal

28.495

28.740

245

Nutsbedrijven

Tabel 9: Ontwikkeling absolute werkgelegenheid Hardenberg 2022-2023, afgerond op 10 tallen (BIRO, 2024) * Vanwege afrondingen kan de ontwikkeling afwijken van het verschil tussen 2022 en 2024.

Met name de rubber- en kunststofindustrie is groot in Hardenberg, gevolgd door de metaal- en voedingsmiddelenindustrie De industriesector in Hardenberg telde in 2023 4.244 banen, oftewel 15% van het totaal aantal banen in de gemeente. Ten opzichte van 2022 is het aantal banen in de industrie in 2023 gestegen met ongeveer 160 arbeidsplaatsen. De afgelopen tien jaar is de werkgelegenheid in deze sector met ongeveer 400 banen gestegen. Het aandeel van de industrie in de werkgelegenheid is in Hardenberg redelijk constant gebleven (±15%), landelijk neemt het aandeel licht af (van 10% naar 9%). Werkgelegenheid

Ontwikkeling

Aandeel in

2023

werkgelegenheid

Industriesector

Houtindustrie

220

10

5%

Elektrotechnische industrie

355

25

8%

Elektrische apparatuurindustrie

90

10

2%

Basismetaalindustrie

190

5

5%

Machine-industrie

260

5

6%

Metaalproductenindustrie

675

90

16%

Rubber- en kunststofindustrie

1.430

100

34%

Voedingsmiddelenindustrie

575

-40

13%

Overige industrie

445

-35

11%

Totaal industrie

4.245

160

100%

Tabel 10: Werkgelegenheid sector Industrie Hardenberg 2023, naar afdeling (BIRO, 2024)

Tabel 10 laat zien dat in de industrie van Hardenberg vooral rubber- en kunststofproductie sterk vertegenwoordigd is. Gezamenlijk zijn de bedrijven in de rubber- en kunststofindustrie goed voor ongeveer een derde van het totaal aantal banen in de industrie in Hardenberg. De rubber- en kunststofindustrie bestaat 27 Economische foto 2024

voornamelijk uit een paar grote werkgevers (zoals Wavin Nederland, CF Kunststofprofielen en BPI Indupac). Na een krimp in de werkgelegenheid van 3% in 2022, groeide de rubber- en kunststofindustrie in 2023 weer met bijna 100 banen. De industriesector in Hardenberg bestaat verder voornamelijk uit voedings- en genotmiddelenindustrie en metaalproducten industrie. Ten opzichte van 2022 groeide de metaalindustrie met 87 banen, de voedingsmiddelenindustrie kromp juist met 42 banen. Landbouw in Hardenberg bestaat grotendeels uit activiteiten rondom het fokken en houden van vee De sector landbouw is anno 2023 goed voor 1.957 banen in de gemeente Hardenberg, dit is 7% van de totale werkgelegenheid. In de afgelopen 10 jaar is de werkgelegenheid in de sector met 120 banen (6,5%) toegenomen. Het aantal bedrijven is daarentegen juist afgenomen van 841 in 2014 naar 825 in 2023 (-1,9%). De sector heeft zich dus in Hardenberg relatief goed weten te handhaven, landelijk is er al langer sprake van een afname van de werkgelegenheid en het aantal bedrijven. Werkgelegenheid

Ontwikkeling

Aandeel in

2023

werkgelegenheid

Landbouw-sector

112

-3

6%

2

0

0%

292

-9

15%

Akker- en/of tuinbouw in combinatie met het fokken en houden van dieren Dienstverlening voor de bosbouw Dienstverlening voor de landbouw; behandeling van gewassen en zaden na de oogst Exploitatie van bossen

1

0

0%

Fokken en houden van dieren

1.189

-46

61%

Teelt van eenjarige gewassen

280

-25

14%

Teelt van meerjarige gewassen

12

0

1%

Teelt van sierplanten

69

-1

4%

1.957

-84

100%

Totaal landbouw

Tabel 11: Werkgelegenheid sector Landbouw Hardenberg 2023, naar activiteiten (BIRO, 2024)

Handelssector in Hardenberg licht gegroeid, grote groei in aantal internetwinkels De handelssector in Hardenberg telt in 2023 ongeveer 5.120 arbeidsplaatsen. Hiermee heeft het een aandeel van 18% in de totale werkgelegenheid en is het de grootste werkgever in de gemeente. Het aandeel van de handelssector ligt iets hoger dan het landelijk gemiddelde (17%). Tabel 12 toont de verdeling en ontwikkeling van de werkgelegenheid per subsector in Hardenberg. 2023

Ontwikkeling

Procentuele

werkgelegenheid

verandering

Detailhandel (niet in auto's)

3.080

84

3%

Groothandel en handelsbemiddeling (niet in

1.341

-30

-2%

699

6

1%

5.120

60

1%

auto's en motorfietsen) Handel in en reparatie van auto’s, motorfietsen en aanhangers Totaal Tabel 12: Verdeling en ontwikkeling banen per subsector handel (BIRO,2024)

28 Economische foto 2024

Uit de tabel blijkt dat de detailhandel veruit de grootste subsector is. Het afgelopen jaar nam de werkgelegenheid toe met 60 banen. Met name in de groothandel en de handelsbemiddeling nam het aantal banen toe. Binnen de detailhandel is de verdere groei van de e-commerce duidelijk zichtbaar. Het aantal internetwinkels is in de periode 2014 t/m 2023 ruim verdrievoudigd van 88 naar 277. Echter, de werkgelegenheid bij internetwinkels nam juist af met 174 arbeidsplaatsen. Dit is veroorzaakt door het verdwijnen van het distributiecentrum van Wehkamp. Het aantal fysieke winkels in Hardenberg nam het afgelopen decennium af met ongeveer 93 vestigingen, maar met ongeveer 289 vestigingen zijn er nog altijd meer fysieke winkels dan webwinkels. De afname van het aantal fysieke winkels heeft gevolgen voor het (gepercipieerde) voorzieningenniveau in de gemeente. Zorgsector is over het afgelopen decennium gegroeid, met name het aantal zzp’ers De zorgsector in de gemeente Hardenberg is goed voor ca. 4.500 arbeidsplaatsen in 2023 en is daarmee goed voor bijna 16% van de totale werkgelegenheid in Hardenberg. Dit komt overeen met het aandeel van de sector in de landelijke sectorstructuur. Veruit de grootste werkgever is het Saxenburg Medisch Centrum. Andere grote werkgevers in de zorgsector zijn: Van Dedem Marke Baalderborg Groep, Zorgcentrum Clara Feyoena Heem en Zorgcentrum Oostloorn.

Samen zijn deze 4 grootste werkgevers goed voor ruim 1.400 banen, bijna een derde van de totale Hardenbergse werkgelegenheid in deze sector. De zorgsector in Hardenberg is in de afgelopen 10 jaar met 3,8% (+177 banen) gegroeid. Met name de toename van het aantal zzp’ers in de sector (+195) heeft bijgedragen aan de werkgelegenheidsgroei. In dezelfde periode nam de bevolking in Hardenberg met 5,6% toe. De groei van de bevolking overstijgt de groei van de zorgsector. Daar bovenop komt ook nog de vergrijzing. Hierdoor neemt binnen de Hardenbergse bevolking het aantal niet-werkenden toe, en neemt het aantal werkenden juist af. Werkgelegenheid in de bouwsector blijft groeien, net als het aandeel ZZP’ers In de gemeente Hardenberg is de bouwnijverheid in 2022 met bijna 2.252 banen goed voor 7,8% van de totale werkgelegenheid. In figuur 22 is te zien dat in de afgelopen tien jaar de werkgelegenheid in deze sector met 315 banen (16,2%) is toegenomen. Het betrof hoofdzakelijk ZZP’ers. In 2014 bestond 65% van de bedrijven in de bouw uit één werknemer, in 2023 was dat aandeel gegroeid naar 76%. In 2022 is ook de werkgelegenheid bij het kleinbedrijf weer toegenomen voor het eerst na twee jaren van daling. In 2023 nam de totale werkgelegenheid met 36 banen toe (+1,6%).

Ontwikkeling werkgelegenheid en aandeel ZZP'ers in de sector Bouw 2014-2023 Bron: BIRO (2024) 2500

0,8

2000

0,75

1500

0,7

1000

0,65

500

0,6

0

0,55 2014

2015

2016

2017

2018

2019

Werkgelegenheid

2020

2021

2022

2023

Aandeel ZZP'ers

Figuur 22: Meerjarige ontwikkeling werkgelegenheid en percentage eenmansbedrijven bouwsector tussen 2014 en 2023

29 Economische foto 2024

Recreatie en toerisme weer gegroeid na afname tijdens coronapandemie De sector recreatie en toerisme in Hardenberg telde in 2023 2.034 banen, dit betrof 7,1% van de totale werkgelegenheid. De afgelopen tien jaar is de werkgelegenheid in deze sector toegenomen met 190 banen (+10,3%). Tabel 13 toont de ontwikkeling per subsector, waaruit blijkt dat de meeste subsectoren groeiden, of licht krompen. Alleen de detailhandel/groothandel is hierop een uitzondering, met een krimp van 28 banen (23%). De horeca en logiesverstrekking zijn sinds 2013 aanzienlijk in omvang gegroeid. Ook in vergelijking met 2019, het jaar voorafgaand aan de coronapandemie, zijn er in de subsectoren horeca (932 vs. 973) en logiesverstrekking (333 vs. 355) meer banen. Sector

Werkgelegenheid

Aandeel

Ontwikkeling

Procentuele

2023

in sector

2014-2023

verandering

Cultuur, recreatie en amusement

261

13%

5

2%

Detailhandel/groothandel

95

5%

-28

-23%

Horeca

973

48%

123

14%

Logiesverstrekking

355

17%

69

24%

Overig

34

2%

-2

-6%

Sport

230

11%

24

12%

Vervoer

86

4%

-1

-1%

Eindtotaal

2.034

100%

190

10%

Tabel 13: Werkgelegenheid sector Recreatie & Toerisme Hardenberg 2022, naar activiteiten (BIRO, 2023) * Vanwege afrondingen kan het totaal afwijken van de som der delen.

Hardenberg kent een oververtegenwoordiging van sectoren met een relatief lage toegevoegde waarde per arbeidsjaar De regionale sectorstructuur is sterk van invloed op het verdienvermogen van een regio. In tabel 14 wordt de sectorstructuur van Hardenberg en Nederland tegen elkaar afgezet. Ook wordt de bruto toegevoegde waarde per arbeidsjaar voor iedere sector vermeld. Hierdoor ontstaat er een beeld van de productiefste sectoren en of daar eventueel een oververtegenwoordiging van is in Hardenberg. De sectoren Industrie, Handel, Informatie en Communicatie, Financiële instellingen, Verhuur van- en handel in onroerend goed hebben een toegevoegde waarde per arbeidsjaar van meer dan €100.000. Van deze hoogproductieve sectoren komen Handel en Industrie relatief meer voor in Hardenberg dan in Nederland.

30 Economische foto 2024

Sector

Sectorstructuur Hardenberg

Sectorstructuur