Begroting 2023 Hardenberg versie 27 oktober 2022 (aanpassing n.a.v. vragenronde)

Begroting 2023 Hardenberg

1

2

Inhoudsopgave 1. Aan de Raad.................................................................................................................................................. 5 Samenstelling gemeentebestuur Hardenberg ......................................................................................... 10 2. Vaststellingsbesluit ......................................................................................................................................13 3. Financiële positie ........................................................................................................................................ 15 4. Programmaplan Zin in de Toekomst ........................................................................................................... 25 4.1 Vitaal Hardenberg................................................................................................................................. 27 4.2 Duurzaam Hardenberg ......................................................................................................................... 52 4.4 Ondernemend Hardenberg .................................................................................................................. 64 4.5 Zo doen we het in Hardenberg ..............................................................................................................

72 4.6 Algemene dekkingsmiddelen en overig ................................................................................................. 77 5. Overzicht van baten en lasten ..................................................................................................................... 81 6. Meerjaren perspectief ................................................................................................................................. 83 7. Verplichte paragrafen ................................................................................................................................. 87 7.1 Lokale heffingen ................................................................................................................................... 88 7.2 Weerstandsvermogen en risicobeheersing ............................................................................................ 99 7.3 Financiering ........................................................................................................................................ 104 7.4 Grondbeleid ........................................................................................................................................ 109 7.5 Onderhoud kapitaalgoederen ..............................................................................................................

111 7.6 Bedrijfsvoering ....................................................................................................................................118 7.7 Informatiebeveiliging & Privacy............................................................................................................ 121 7.8 Wet open overheid ..............................................................................................................................123 7.9 Verbonden partijen ............................................................................................................................. 126 8. Bijlagen .....................................................................................................................................................150 Lijst met afkortingen ................................................................................................................................. 151 8.1 Kerngegevens ......................................................................................................................................154 8.2 Emu saldo ............................................................................................................................................ 155 8.3 Incidentele baten en lasten .................................................................................................................

156 8.4 Reserves en voorzieningen ..................................................................................................................158 8.5 Bijlage A: Vervangingsinvesteringen ................................................................................................... 160 8.6 Overzicht taakvelden ........................................................................................................................... 167 8.7 Beleidsindicatoren ............................................................................................................................... 170 8.8 Geprognosticeerde balans ................................................................................................................... 176

3

4

1. Aan de Raad Een nieuwe raadsperiode is aangebroken Hierbij bieden wij u de begroting 2023 en de meerjarenbegroting 2024-2026 aan. De begroting 2023 is de eerste die wij in de nieuwe raadsperiode 2022-2026 aan uw raad ter vaststelling aanbieden. Een nieuwe raadsperiode brengt per definitie veranderingen met zich. Niet alleen is in maart 2022 een nieuwe gemeenteraad aangetreden, maar na het bereiken van een coalitieakkoord in mei 2022 is ook een nieuw college geïnstalleerd. Daarbij merken wij op dat de ambities uit het coalitieakkoord niet per definitie leiden tot nieuw beleid. In belangrijke mate bestaan de ambities van de nieuwe coalitie namelijk ook uit het voortzetten van reeds gemaakte beleidskeuzes. We hebben "Oog voor elkaar, blik op de toekomst" Het zijn onzekere tijden. Tijden waarin het belangrijk is dat we oog voor elkaar hebben en de blik op de toekomst durven te richten. Dit is ook de titel die we bewust aan ons coalitieakkoord hebben gegeven, “Oog voor elkaar, blik op de toekomst”. Het akkoord gaat uit van brede welvaart voor iedereen en stelt de samenleving centraal. Nog meer dan voorheen willen we aansluiten bij initiatieven vanuit de samenleving. Het coalitieakkoord is opgebouwd uit 4 thema’s. • Hardenberg in ontwikkeling • Knooppunt Hardenberg • Hardenberg voor elkaar • Energiek Hardenberg Het coalitieakkoord is een akkoord op hoofdlijnen.

Zoals aangekondigd in de kaderbrief 2023 vindt een eerste concretisering plaats via deze begroting (en het voorstel nieuw beleid). De komende maanden zullen wij verder gaan met de uitwerking van het coalitieakkoord en in het voorjaar 2023 voorstellen aan uw raad doen. Wij presenteren u een begroting bestaand beleid De begroting 2023 – zoals die nu voor u ligt – is een begroting bestaand beleid. Deze begroting bevat met andere woorden, geen voorstellen nieuw beleid. Hiervoor doen wij u een afzonderlijk voorstel, dat u gelijktijdig met deze begroting kunt behandelen. Overigens merken wij hierbij op dat deze begroting nog is ingericht naar de programma’s, zoals die de laatste jaren zijn gebruikt. Onze ambitie is om toe te werken naar een begroting die meer aansluit bij thema’s en ambities uit het nieuwe coalitieakkoord en waarbij tevens wordt ingezet op verdere optimalisering van de planning- en control cyclus. De begroting 2023 sluit met een voordelig begrotingssaldo van € 5 miljoen en ook voor de jaren daarna worden voordelige begrotingssaldi geraamd. Daardoor zal ook de algemene reserve de komende jaren in omvang toenemen. Dit betekent dat er financiële ruimte is om uitvoering te geven aan onze ambities. Voor 2026 begroten wij een forse afname van het begrotingssaldo. Er is nog steeds sprake van een voordelig saldo. Dit saldo is echter aanmerkelijk lager dan het saldo 2025.

Dit wordt vooral veroorzaakt door een lagere uitkering uit het Gemeentefonds. Zoals toegelicht in de kaderbrief 2023 wil het Kabinet met ingang van 2026 komen tot een andere wijze van financiering van de gemeentelijke financiën. Concreet onderzoekt zij de mogelijkheden tot verruiming van het gemeentelijk belastinggebied, onder gelijktijdige verlaging van de gemeentefondsuitkering.

5

In deze begroting is het bestaande investeringsprogramma geactualiseerd en voor zoveel mogelijk aangepast voor de verwachte prijsstijgingen. Voor voortzetting programma’s met incidentele middelen hebben wij – conform het coalitieakkoord - € 9,0 miljoen opgenomen in deze meerjarenbegroting. Uiterlijk in 2025 evalueren wij de inzet van deze middelen in relatie tot de behaalde resultaten. Deze evaluatie doen we met het oog op de besluiten over de mogelijke voortzetting van dit beleid vanaf 2026. In het coalitieakkoord is geschetst dat bij de ambities van de coalitie ook een ambitieus investeringsprogramma past. Daarbij werd ingeschat dat met de te verwachten ontwikkeling van de algemene reserve, een extra investeringsruimte van € 30 miljoen volstrekt verantwoord is. Uit deze begroting blijkt dat deze investeringsruimte binnen de algemene reserve daadwerkelijk aanwezig is. We streven naar een gelijkblijvende belastingdruk voor onze inwoners De gemeentelijke belastingen worden conform de uitgangspunten als vastgesteld bij de kaderbrief 2023 met 3% (inflatoir) verhoogd. Wij realiseren ons, dat dit percentage (aanmerkelijk) lager is, dan het huidige inflatiepercentage. Wij vinden het echter - gelet op onze financiële positie niet nodig en - niet verantwoord om de tarieven voor onze inwoners verder te verhogen.

In deze begroting geven wij uitvoering aan de motie van de raad van 21 juni 2022, dat wil zeggen dat Hardenberg met ingang van 2023 geen hondenbelasting meer heft. De uitgaven die ten laste van de opbrengst hondenbelasting werden gebracht, komen nu ten laste van de algemene middelen. Het zijn onzekere tijden De inflatie is hoog en aan de stijging van de energieprijzen lijkt maar geen einde te komen. We zien een prijsstijging op zowel materialen als uren, o.a. als gevolg van de corona crisis en de situatie in Oekraïne. De prijsstijging overstijgt op dit moment de reguliere indexatie. In 2022 zijn de effecten hiervan duidelijk geworden, veel aanbestedingen voor de uitvoering van groot onderhoud en renovatie laten – soms forse – overschrijdingen van budget zien. Welke effecten dit heeft voor 2023 is niet bekend. Het is de vraag of het prijspeil zich stabiliseert naar het oude niveau of juist verder aantrekt. Mogelijk effect hiervan kan zijn dat de begroting ontoereikend is en er gaandeweg het jaar bijgeraamd moet worden. De prijsstijging zien we ook op energietarieven. Op dit moment is er nog geen tarief vastgezet voor 2023. De uitvoering van sancties tegen Rusland en Russische bedrijven hebben ook gevolgen voor de inkoop van energie. Het inkoopcontract voor gas (Gazprom) moet als gevolg van het sanctiebeleid opgezegd worden per oktober 2022.

Verwacht wordt dat een nieuwe overeenkomst gepaard gaat met hogere kosten. Ook het tarief voor elektriciteit is nog niet vastgesteld voor 2023 en hier is eveneens de verwachting dat dit hoger ligt dan de huidige tarieven. Het is lastig om de impact van deze ontwikkelingen op onze begroting concreet in te schatten. En dan gaat het niet alleen om de gevolgen voor onze eigen uitgaven en inkomsten, maar ook om de gevolgen voor onze inwoners en het beroep op de gemeentelijke voorzieningen. Deze ontwikkelingen noodzaken tot enige terughoudendheid bij de invulling van de financiële ruimte en het goed monitoren van de (gevolgen van deze) ontwikkelingen. Op de geijkte momenten in de planning- en control cyclus zullen wij hierop bij uw raad terugkomen. Wij prijzen ons gelukkig dat onze gemeente over een robuuste financiële positie beschikt, waardoor we in staat zijn om de eerste financiële gevolgen op te kunnen vangen en daar waar nodig onze inwoners te kunnen ondersteunen.

6

Wij voldoen aan de voorwaarden voor repressief toezicht door de provincie De gemeente streeft naar een duurzaam financieel evenwicht. Structurele lasten moeten gedekt worden door structurele baten en het weerstandsvermogen moet voldoende zijn. Dit zijn ook de belangrijkste voorwaarden, die de provinciaal toezichthouder stelt om in aanmerking te komen voor repressief toezicht. Daarnaast is de tijdige vaststelling van de jaarstukken en van de begroting een voorwaarde. Naar onze mening voldoet de gemeente aan deze voorwaarden. Leeswijzer Na deze inleiding en het vaststellingsbesluit komt de financiële positie van de gemeente aan de orde. Daarbij gaan wij in op de geactualiseerde begrotingsuitkomsten 2023-2026. Ook wordt hier ingegaan op de ontwikkeling van de algemene reserve. Aansluitend op dit financiële hoofdstuk is het zogenaamde programmaplan opgenomen. Per programma geven we aan wat de ambities binnen het programma zijn en wat we daar in 2023 voor gaan doen. Aan het eind van het programmaplan geven we nog een korte toelichting op de zogenaamde algemene dekkingsmiddelen, de post onvoorzien en de toevoegingen en onttrekkingen aan reserves. Verder is een aantal verplichte paragrafen in deze begroting opgenomen.

In deze paragrafen wordt ingegaan op zaken als lokale heffingen, bedrijfsvoering, het grondbeleid, het onderhoud van kapitaalgoederen en de risico’s in relatie tot het beschikbare weerstandsvermogen. Nieuw is dit jaar de paragraaf Wet Open Overheid, waarin aandacht wordt besteed aan de stappen die wij willen zetten om te komen tot een meer transparant overheidshandelen. Ook nieuw is dat dit jaar – mede naar aanleiding van het verzoek van een aantal raadsleden – een lijst met afkortingen onder de bijlagen is opgenomen en op een aantal plekken in deze begroting zogenaamde “hyperlinks” zijn opgenomen, waardoor het raadplegen van bestanden vergemakkelijkt wordt. Verder hebben wij in het kader van het bevorderen van de transparante overheid in deze begroting een overzicht opgenomen van de samenstelling van ons college en de portefeuilleverdeling. Ten slotte merken wij op dat in deze begroting wordt gewerkt met bedragen die veelal zijn afgerond op een veelvoud van duizend euro. Hierdoor kunnen afrondingsverschillen ontstaan. Wij vragen uw begrip hiervoor.

Secretaris

Burgemeester

7

8

9

Samenstelling gemeentebestuur Hardenberg COLLEGE VAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS Het college van Burgemeester en Wethouders vormt het dagelijks bestuur van de gemeente. Elk collegelid is verantwoordelijk voor een eigen portefeuille. De gemeentesecretaris is adviseur van het college. Het college van de gemeente Hardenberg bestaat uit de onderstaande personen.

• • • • • •

Maarten Offinga Burgemeester

• • • • • • •

• • • • • • • •

Burgemeester Bestuurlijke coördinatie en bestuurlijke organisatie Algemeen bestuurlijke en juridische aangelegenheden Openbare orde en veiligheid Toezicht en handhaving Externe vertegenwoordiging gemeente/representatie/ambassadeurschap Intergemeentelijke en grensoverschrijdende aangelegenheden Communicatie en voorlichting Burgerzaken Mobiele Bereikbaarheid Bestuurlijke vernieuwing Personeel en organisatie (inclusief Ontvlechting BOH) Informatieveiligheid

1e locoburgemeester Ruimtelijke ontwikkeling (incl. Omgevingswet, verstedelijking en centrum-ontwikkeling) Volkshuisvesting, wonen en bouwzaken Landbouw Beheer openbare ruimte Sport Kernenbeleid (incl. Fonds Maatschappelijke Initiatieven) Financiën

Martijn Breukelman Wethouder (CDA)

• • • • • • •

2e locoburgemeester Wmo, zorg en welzijn (incl. coördinatie Samen Doen Hardenberg BV) Werk en inkomen Kunst, cultuur en monumentenbeleid Minimabeleid Inburgering (incl. AZC) Inclusiebeleid

Linda Verschuur Wethouder (OpKoers.nu)

10

• • • • • • •

3e locoburgemeester Economie (Boven)lokale bereikbaarheid en mobiliteit Verkeer en vervoer (incl. GVVP en fietsplan) Jeugdbeleid en jeugdzorg Gezondheid en preventie Klimaat, natuur en water

• • • • • • •

4e locoburgemeester Vrijetijds-economie (incl. evenementen-beleid) Onderwijs en educatie Energietransitie en energie-innovatie Milieu en grondstoffen Grondbeleid en grondbedrijf Gemeentelijke eigendommen

• •

secretaris van het bestuur algemeen directeur van de ambtelijke organisatie

Alwin te Rietstap Wethouder (ChristenUnie)

Werner ten Kater Wethouder (VVD)

Ida Oostmeijer Gemeentesecretaris

11

DE GEMEENTERAAD De gemeenteraad van Hardenberg heeft 33 leden uit 9 politieke partijen (fracties). Inwoners kiezen de leden van de gemeenteraad rechtstreeks. De burgemeester is de voorzitter van de gemeenteraad. In de raadsperiode 2022 - 2026 zijn de politieke partijen zo verdeeld:

aantal zetels

CDA

OpKoers.nu

ChristenUnie

VVD

D66

GroenLinks

50Plus

Doen 22

PvdA

CDA: 9 zetels OpKoers.nu: 7 zetels ChristenUnie: 7 zetels VVD: 3 zetels PvdA: 2 zetels D66: 1 zetel GroenLinks: 1 zetel 50Plus: 1 zetel Doen 22: 2 zetels

12

2. Vaststellingsbesluit Zaakkenmerk:

396297

Onderwerp: Vaststellen begroting 2023 en meerjarenbegroting 2024-2026

De raad van de gemeente Hardenberg; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 27 september 2022; gehoord de beraadslagingen; gelet op de artikelen 190 en 191 van de Gemeentewet; besluit: 1. 2.

3.

4.

de begroting 2023 vast te stellen; de kredieten beschikbaar te stellen voor de uitvoering van de volgende investeringen 2023 van het investeringsprogramma 2023-2026: - grondexploitatie 2023 € 805.000 - gefaseerde vervanging openbare verlichting € 500.000 - nieuwbouw De Bron € 3.317.000 - aanvulling kredieten diverse onderwijshuisvesting € 2.010.000 e - 1 inrichting Marsweide € 19.000 - verbeteren verkeersveiligheid (Twenteweg) € 700.000 - programma Mobiliteit € 500.000 - verduurzaming gemeentelijk vastgoed € 246.000 de kredieten ( totaal € 2.104.000) beschikbaar te stellen voor de uitvoering van de vervangingsinvesteringen 2023 als opgenomen in bijlage A "overzicht vervangingsinvesteringen" bij deze begroting. kennis te nemen van de meerjarenbegroting 2024 t/m 2026.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de raad van de gemeente Hardenberg van 8 november 2022.

De raad voornoemd, De griffier,

De voorzitter,

F.G.S. Droste

M.W. Offinga

13

14

3. Financiële positie Het financiële beleid De uitgangspunten voor het financieel beleid zijn: • de (meerjaren)begroting dient structureel sluitend te zijn • de algemene reserve dient op niveau te zijn • de schuldpositie van de gemeente dient een houdbare schuld te zijn. Hiervan is sprake zolang de netto schuldquote niet meer bedraagt dan 130% • de belastingen en leges worden alleen met de inflatiecorrectie verhoogd. Uitgangspunten voor de meerjarenbegroting 2023 - 2026 In aanvulling op de hiervoor genoemde kernpunten van het financieel beleid zijn bij het samenstellen van de begroting 2023-2026 de volgende uitgangspunten gehanteerd: a) de begroting wordt samengesteld op basis van bestaand beleid, inclusief de raadsbesluiten tot en met de 1e bestuursrapportage 2022 b) de (financiële) gevolgen van de ambities in het coalitieakkoord worden afzonderlijk in beeld gebracht en meegenomen in het proces van de begroting 2023.

c) de begroting geeft een reëel beeld van de te verwachten lasten en baten d) voor de berekening van de gemeentefondsuitkering wordt rekening gehouden met de uitkomsten van de meicirculaire 2022 e) de bijdragen aan gemeenschappelijke regelingen worden geraamd conform de begroting 2023 van deze verbonden partij f) de ramingen voor grondexploitaties (inclusief de raming voor plankosten) sluiten aan bij de nota grondexploitatie 2023 en verdere jaren g) de begroting 2023 wordt opgesteld tegen lopende prijzen, dat wil zeggen: a. voor ontwikkeling loonkosten 2023 wordt uitgegaan van de werkelijke loonkosten per 1 april 2022 te verhogen met 4,3% b. voor inhuur derden wordt gerekend met een prijsstijging van 3,3% c. voor overige prijsstijgingen 2023 wordt 2,3% gehanteerd h) er wordt een inflatoire verhoging tarieven 2023 met 3,0% toegepast i) de ramingen 2024 en volgende worden opgesteld tegen constante prijzen j) rente nieuw aan te trekken geldleningen 2,0% k) rente door te berekenen in de grondexploitaties 2,25% l) rente door te berekenen aan bestaande investeringen 1,5% (rente-omslag) m) rente nieuwe investeringen 2,0% Begrotingsuitkomsten 2023 - 2026 Hierna geven wij een overzicht van de geactualiseerde begrotingsuitkomsten c.q. de bijstellingen in deze begroting en een korte toelichting op deze bijstellingen.

Bedragen x € 1.000 structureel saldo na 1e bestuursrapportage 2022 structurele bijstelling nieuw structureel begrotingssaldo incidenteel saldo na 1e bestuursrapportage 2022 incidentele bijstelling nieuw incidenteel begrotingssaldo totaal saldo na 1e bestuursrapportage 2022 totaal bijstellingen nieuw totaal begrotingssaldo

2023 2024 2025 2026 5.097 5.087 5.711 5.723 6.631 9.949 11.959 4.534 11.728 15.036 17.670 10.257 -3.142 -1.051 -3.605 -3.368 -4.330 -372 -6.747 -4.419 -4.330 -372 1.955 4.036 5.711 5.723 3.026 6.581 7.629 4.162 4.981 10.617 13.340 9.885

15

Gevolgen voor de algemene reserve De begrotingsresultaten worden verrekend met de algemene reserve. Jaar

2022 resultaatbestemming 2020 onttrekking WMO energiefonds budgetoverheveling 2021 rekeningresultaat 2021 resultaatbestemming 2021 Sustainable goals begrotingssaldo 2022 2023 resultaatbestemming 2021 budgetoverheveling 2021 begrotingssaldo 2023 2024 resultaatbestemming 2021 begrotingssaldo 2024 2025 begrotingssaldo 2025 2026 begrotingssaldo 2026 2027

Stand algemene reserve per 1-1 59.446

Begroot resultaat

overige

-75 -502 -100 -1.369 15.796 -2.937 -50 1.634 71.843 -740 -507 4.981 75.577 -330 10.617 85.864 13.340 99.204 9.885 109.089

Bij een gezonde financiële huishouding hoort dat risico’s voldoende kunnen worden afgedekt met een adequaat weerstandsvermogen. Wij hanteren daarbij een factor tussen 1.0 en 1.4 om de som van de risico’s af te kunnen dekken. De niet-benutte belastingcapaciteit vormt een onderdeel van het weerstandsvermogen. De som van de risico's is € 21,5 miljoen, wat betekent dat voor de benodigde omvang van het weerstandsvermogen een ondergrens wordt gehanteerd van € 21,5 miljoen een bovengrens van € 30 miljoen. Het surplus hierboven kan in principe worden ingezet voor nieuwe investeringen/nieuw beleid. Voor de toelichting op deze risico’s verwijzen wij hier naar de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing verderop in deze begroting. Specificatie structurele bijstellingen Bedragen x € 1.000 a. correctie meerjarenbegroting 2022-2026 1. Kapitaallasten 2. Loonsom 3. Prijsstijging 4. Prijsstijging WMO Jeugd 5. Energiekosten 6. Opbrengst OZB woningen 7. Opbrengst OZB niet-woningen 8. Afschaffing hondenbelasting 9. Overige belastingen en leges

2023 -852 111 -1.363 -1.577 -752 -677 273 337 -186 73

2024 -997 4 -1.363 -1.577 -752 -677 273 337 -186 73

2025 -852 -102 -1.363 -1.577 -752 -677 273 337 -186 73

2026 -852 68 -1.363 -1.577 -752 -677 273 337 -186 73

16

10. Grondexploitatie 11. Riool 12. Algemene uitkering uit het gemeentefonds 13. Compensatie hogere kosten jeugdzorg 14. Stelpost investeringsprogramma 2022-2026 15. Bijdrage aan verbonden partijen 16. Overige stelposten 17. Verdeling taakvelden 18. ICT 19. Taakstelling Gegevensbeheer 20. overige plus afrondingen Totaal bijstelling begrotingsuitkomsten

207 233 173 173 118 118 118 118 11.778 14.476 16.803 10.016 926 852 576 75 10 -215 -786 -645 -645 -645 -645 -40 -39 -36 4 78 78 78 78 -195 -195 -195 -195 -75 -75 -75 -75 -57 -73 -73 -74 6.631 9.949 11.959 4.534

Toelichting a

1 2

3

4

5

6 7 8 9

Bij het samenstellen van de begroting 2023 bleek dat een dubbeltelling heeft plaatsgevonden voor wat betreft de doorberekening uren grondexploitatie. Hierdoor geeft de bestaande meerjarenbegroting een verkeerd (te gunstig) beeld van de begrotingssaldi. Deze fout wordt nu hersteld. De raming van de kapitaallasten is geactualiseerd aan de hand van de uitkomsten jaarrekening 2021 en de begrotingswijzigingen tot en met de 1e bestuursrapportage 2022. De salarisramingen zijn gebaseerd op de werkelijke loonsom en de vastgestelde omvang van de personele formatie per 30 april 2022. Verder is de loonsom aangepast conform de hiervoor genoemde uitgangspunten. De overige uitgavenramingen zijn conform de uitgangspunten verhoogd ter compensatie van de te verwachten prijsstijgingen. Uitgaven waar een specifieke dekking (bijvoorbeeld, grondexploitatie en riolering) zijn hierin niet betrokken, evenals uitgaven waar bijvoorbeeld een rijksbijdrage tegenover staat. Op grond van contractuele verplichtingen valt de prijsstijging voor WMO en Jeugdhulp hoger uit dan het hiervoor onder de uitgangspunten genoemde algemene percentage van 2,3%. WMO begeleiding/maatwerk/ZIN en Jeugd/ZIN 4,95% Hulpmiddelen WMO vervoer en materieel 8,6 %. De kosten voor inkoop van gas en elektriciteit blijven stijgen.

Daarbij komt dat als gevolg van het sanctiebeleid van het ministerie van EZK de gemeente verplicht is om de overeenkomst voor inkoop gas bij Gazprom te beëindigen. Op basis van de huidige inzichten verwachten we dat de tarieven en elektriciteit in ieder geval tot en met 2023 hoog zullen blijven en begroten wij een kostenstijging van € 1.354.000, waarvan de helft structureel en de helft incidenteel. Incidenteel wil zeggen dat wij er vanuit gaan dat de tarieven in 2024 lager zullen zijn. De meeropbrengst wordt vooral verklaard uit de inflatoire verhoging met 3% (€ 198.000). Daarnaast houden wij rekening met opbrengsten uit volumegroei (€ 75.000) De meeropbrengst wordt vooral verklaard uit de inflatoire verhoging met 3% (€ 247.000). Daarnaast houden wij rekening met opbrengsten uit volumegroei (€ 90.000). In deze begroting wordt uitvoering gegeven aan de motie van de raad van 21 juni 2022 tot afschaffing van de hondenbelasting met ingang van 1 januari 2023. De hogere opbrengst betreft vooral de opbrengst leges voor kabels en leidingen (€ 136.000). Lagere opbrengsten worden begroot voor o.a. leges burgerzaken (€ 26.000), vergunningen APV (€ 24.000) en WMO vervoer (€ 16.000).

17

Wij merken hierbij op dat wij verwachten dat op 1 januari 2023 de Omgevingswet en de Wet kwaliteitsborging (Wkb) in werking gaan treden. Half november 2022 wordt hier een definitief besluit over genomen. De Omgevingswet staat voor een goede balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving. De Wkb heeft als doel de bouwkwaliteit door privatisering van het bouwtoezicht te verbeteren. Ten opzichte van 2022 zullen de lasten omlaag gaan. De baten zullen minder hard dalen. Hierdoor is de kostendekkendheid hoger. Gegeven de onzekerheid omtrent de invoering hebben wij de meeropbrengsten voorshands gereserveerd op een stelpost c.q. de gevolgen van de invoering van genoemde wetten budgetneutraal in deze begroting verwerkt.

10

11 12

13

14

15

Voor een nadere toelichting op de belasting- en legesopbrengsten verwijzen wij hier naar de paragraaf 7.1 Lokale heffingen. De komende jaren verwachten wij meer uren/kosten te kunnen doorberekenen aan de grondexploitaties. Voor de toelichting op de verwachte ontwikkeling van de grondexploitatie verwijzen wij hier naar de nota grondexploitatie 2022. Deze wordt gelijk met de begroting door uw raad behandeld. Het voordeel betreft vooral een hogere doorberekening van kosten straatreiniging en de BTW (die in het tarief mag worden doorberekend). Deze raming is gebaseerd op de uitkomsten mei circulaire 2021. De mutaties zijn vooral te verklaren door de ontwikkeling van het accres/de groei van het gemeentefonds. Deze ontwikkeling hebben wij toegelicht in de raadsbrief van 14 juni 2022 (zaaknummer 340436). Afslag onderuitputting In genoemde raadsbrief hebben wij voorgesteld om rekening te houden met onderuitputting van de rijksbegroting en daarmee een (mogelijke) verlaging van de gemeentefondsuitkering. Concreet hebben wij voorgesteld om een correctie toe te passen van 20% van het volumeaccres. Inmiddels heeft het Kabinet besloten om de volumeaccressen gemeentefonds voor 2022-2025 te bevriezen. Dat betekent dat een mogelijke onderuitputting van de rijksbegroting niet zal leiden tot een verlaging van de gemeentefondsuitkering.

In de meerjarenbegroting zijn we er vanuit gegaan dat ook in 2024 en volgende jaren een compensatie wordt ontvangen voor de hogere kosten jeugdzorg. Hiervoor hebben we 75% genomen van de bedragen uit de uitspraak van de arbitragecommissie (van Wijzen) van vorig jaar. Zoals wij u onlangs bij de uitwerking van de meicirculaire meedeelden voegt het Kabinet in 2023 100% aan het Gemeentefonds toe. Wij rekenen er op dat dit ook voor de komende jaren het geval zal zijn. We hebben het bestaande investeringsprogramma geactualiseerd. Er is geschoven met het jaar van investeren, waar mogelijk is al rekening gehouden met prijsstijgingen en de jaarschijf 2026 is aan het investeringsprogramma toegevoegd. In dit financiële hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van het geactualiseerde investeringsprogramma. De gemeentelijke bijdragen aan de verbonden partijen GGD, Veiligheidsregio en Omgevingsdienst IJsselland zijn aangepast aan de begroting 2023 van de verbonden partij. De (relatief) forse verhoging van de gemeentelijke bijdragen is deels te verklaren uit loon- en prijsstijgingen. Daarnaast is voor wat betreft de bijdrage aan de Omgevingsdienst IJsselland sprake van een wijziging van de financiering, dat wil zeggen dat met ingang van 2023 wordt afgerekend op basis van werkelijk afgenomen uren.

De verhoging van de bijdrage aan de verbonden partijen hebben wij reeds gemeld en toegelicht in de Kaderbrief 2023.

18

16 17 18 19

Verder is de bijdrage aan de VNG met € 42.000 verhoogd in verband met extra werkzaamheden die de VNG voor de gezamenlijke gemeenten uitvoert. De stelpost voor onvoorziene uitgaven is conform het bestaande financieel beleid verhoogd naar € 200.000 structureel. Er worden in 2023 e.v. jaren meer bedrijfsvoeringskosten doorberekend aan riool en afval en investeringen. Voor hercontractering van software houden we rekening met een kostenstijging van € 75.000. Voor de aanbesteding van "PINK" wordt een geschat structureel bedrag opgenomen van € 120.000. Zie hierna "dienstverlening Ommen"

Specificatie incidentele bijstellingen Bedragen x € 1.000

2023

2024

1. Loonsom

-110

-70

2. Stelpost nieuw beleid

-80

3. Verbonden partijen (bijdrage aan ODIJ _ EED

-63

4. Energiekosten

-677

0

0

5. Aanvulling vanuit coalitieakkoord

-2.213

-2.863

-3.963

6. Fasering taakstelling publieksdienst

-467

-440

-372

5

5

5

-3.605 -3.368

-4.330

Overige totaal incidentele bijstellingen

2025

2026

-372 -372

Toelichting 1 2 3 4 5 6

Wachtgeld voormalig wethouders: 2023: € 60.000/ 2024: € 20.000 Incidentele compensatie taakstelling Openbaar Gebied (2 x € 50.000) Dag invulling doelgroep dementie. Bijdrage in project Energie en Duurzaamheid. Deze uitzetting is toegelicht in de Kaderbrief 2023. Zie toelichting hiervoor onder de structurele bijstellingen. Aanvulling vanuit coalitieakkoord (zie afzonderlijk overzicht) Zie hierna "dienstverlening Ommen"

19

Investeringen 2023 - 2026 Hierna hebben wij een overzicht opgenomen van de investeringen, waarvan wij de lasten reeds in deze begroting hebben verwerkt. De "nieuwe" investeringen, zijn overgenomen van het programma zoals dit eerder in de begroting 2022 is opgenomen. Onderaan dit overzicht zijn ook de lasten van de vervangingsinvesteringen 2023-2026 opgenomen. Voor zover van toepassing is hier al gerekend met een bijdrage van Ommen. Een specificatie van deze vervangingsinvesteringen is als bijlage bij deze begroting opgenomen. Investering

Jaarlasten

Bedragen x € 1.000

2023 2024 2025 2026 2023 2024 2025 2026 GREX (verlichting) 157 125 97 42 3 13 22 27 GREX (hoofdstructuur) 556 130 40 40 11 32 37 39 GREX (brandkranen) 15 15 15 0 1 2 3 GREX (riolering) 77 62 62 62 2 4 6 8 - rioolrechten -2 -4 -6 -8 Stationsomgeving (wegaanleg) 2.200 600 44 129 148 Stationsomgeving (tunnel) 3.900 78 Gefaseerde vervanging openbare verlichting 500 10 35 35 34 Nieuwbouw De Bron 3.317 67 152 147 146 Nieuwbouw Groen v. Pinsterer 3.445 69 155 aanvulling krediet Pro Hardenberg 580 12 26 26 26 aanvulling krediet obs De Kern en gbs Doekes 513 10 23 23 23 aanvulling krediet obs Regenboog en kbs Kwinkslag 477 10 21 21 21 aanvulling krediet obs Prinses Margriet en cbs Balkbrug 440 9 20 20 19 Doekes 1e inrichting 19 0 2 2 Marsweide 1e inrichting 19 19 0 4 4 Verbeteren verkeersveiligheid (Twenteweg) 700 14 37 37 36 Programma mobiliteit (fietsverbindingen) 2023-2031 500 500 500 500 10 37 63 89 GVVP 2023-2031 Verduurzaming gemeentelijk vastgoed 246 138 122 237 5 20 29 39 Vervangingsinvesteringen gebouwen 1.393 1.437 1.430 1.424 28 123 211 295 tractie 539 1.115 1.317 943 11 99 244 428 ICT 172 1.158 555 499 3 75 382 518 bijdragen Ommen in kosten tractie/ICT -3 -30 -131 -175 Totaal Beschikbaar verschil

10.201 6.918 8.183 7.647

200 275 75

728 1.372 1.955 738 1.157 1.169 10 -215 -786

Voortzetting programma's met incidentele middelen In het coalitieakkoord is gemeld dat ten aanzien van bestaande programma's met een aflopende incidentele financiering geldt, dat het voortzetten van deze programma's een bedrag van circa € 9 miljoen voor de komende 3 jaren (2023-2025) vraagt. In 2025 kan dan bekeken worden of opnieuw continueren vanaf 2026 gewenst, of noodzakelijk is.

20

Onderstaand hebben wij een specificatie van genoemde € 9 miljoen opgenomen. In een enkel geval stellen wij voor om het bestaande beleid tijdelijk te intensiveren, zoals voor het vitaal houden van winkelcentra, duurzaam en voor de strategische advisering. Het bedrag voor economisch beleid hebben wij verlaagd ten opzichte van voorgaande jaren. Dit om reden dat wij voorstellen om de personele formatie voor deze taak structureel uit te breiden. Het voorstel hiertoe maakt deel uit van het raadsvoorstel tot 2e wijziging van deze begroting. Deze begrotingswijziging bieden wij u gelijktijdig met deze begroting aan. Omschrijving maatregel Bedragen x € 1.000

2022

2023

2024

2025 Totaal

Detailhandel structuurvisie (vitaal houden winkelcentra) aanvulling Economisch actieplan/Positionering gemeente in de regio aanvulling Agro en Food aanvulling Landbouw: plattelandsvernieuwing aanvulling eikenprocessierups aanvulling fonds maatschappelijke initiatieven aanvulling preventieve collectieve voorzieningen aanvulling Inclusiebeleid aanvulling Complexe scheidingen aanvulling Meerjarenplan duurzaamheid aanvulling Uitvoering Erven met Kwaliteit aanvulling Uitvoering actieplan Hardenberg Centrum 2021-2023 aanvulling Wonen en werken in Hardenberg aanvulling programma sociale woningbouw aanvulling Strategische kwaliteit aanvulling strategische communicatie aanvulling Organisatieontwikkeling aanvulling Ruimtelijke opgaven aanvulling

250

250 250

250 250

500

1.000

483

483

483

1.449

75

75

75

225

75 250

75

75

225

250

250

500

330

330

990

200

200

400

70

70

70

210

50 250

50 250

50

150

350

350

Totaal aanvullingen

705 75 75 250 330 200

330 200

70 50 500 100 100

100

100

300

100 500

100 500

100

300

500

500

100 500 50 50

50

50

150

130 75

130

130

390

75

75

150

500

500

1.500

125

125

250

2.863

3.963

9.039

90 75 625 250

500 250 2.213

21

Dienstverlening aan Ommen Met ingang van 2023 beperkt de dienstverlening Ommen zich tot het Openbaar Gebied, het Maatschappelijk Domein en ICT. Deze dienstverleningsovereenkomsten eindigen per 31 december 2024. Bijdrage Ommen voor (bedragen x € 1.000)

2023

2024

Openbaar Gebied

2.925

2.925

842

842

ICT

2.024

2.024

Totaal

5.791

5.791

Maatschappelijk Domein

Verder betaalt Ommen gedurende de periode van de dienstverlening nog een jaarlijkse bijdrage in de overige personele kosten en facilitaire (o.a. huisvestings)kosten van ca. € 150.000 Taakstellingen Vanuit de overdracht van de dienstverlening aan de gemeente Ommen zijn er twee actuele taakstellingen. Eén bij het cluster Gegevensmanagement (in verband met de overdracht van WOZ-taken per 1 januari 2022). En een tweede bij het team Publieksdienst (die dienstverlening stopt per 1 januari 2023). De taakstellingen hebben een totale omvang van € 850.000 (€ 680.000 + 170.000). Het grootste deel van deze taakstelling kunnen wij invullen, zonder dat de huidige dienstverlening aan inwoners, bedrijven en instellingen achteruit gaat. Een klein deel (1 fte) kunnen we niet realiseren. Dat heeft te maken met toenemende werkzaamheden en eisen van de toezichthouder (de Waarderingskamer) op het gebied van de WOZ. Daarnaast speelt dat bij de Publieksdienst de komende periode personeel vertrekt als gevolg van natuurlijk verloop en dat er bij de Publieksdienst veel geïnvesteerd moet worden in opleidingen om te kunnen blijven voldoen aan de wettelijke eisen. Per saldo lukt het om een bedrag € 775.000 (€ 851.000 – € 75.000) structureel in te vullen.

Voor een soepel verloop van de personele taakstelling bij de Publieksdienst vragen wij tot en met 2026 incidenteel budget (€ 367.000 (2023), € 340.000 (2024) en € 272.000 (2025 en 2026) en voor de noodzakelijke opleidingen € 100.000 per jaar. Verdere verloop taakstelling Overigens komen wij in een later stadium met een nadere uitwerking van de tot 2025 lopende dienstverlening aan Ommen: de dienstverleningsovereenkomst (DVO) Openbaar Gebied, de DVO Backoffice MD en de DVO ICT. Op dit moment zijn we bezig met het in kaart brengen van de gevolgen hiervan. Het gaat dan om het realiseren van de opgelegde taakstellingen, de benodigde desintegratiekosten en noodzakelijke frictiekosten. Met name rond het stap voor stap ‘ontwarren’ van alle samengevoegde software- en datasystemen moeten wij kosten maken. Dit moet zeer minutieus gebeuren, omdat de dienstverlening in beide gemeenten door moet gaan en alle systemen en databestanden zorgvuldig overgedragen moeten worden. Bijkomende en complicerende factor is dat nog niet in alle gevallen bekend is aan welke softwareleverancier(s) we de gegevens moeten overdragen. Overige taakstellingen Hiervoor zijn we ingegaan op de taakstellingen/opgaves die voortvloeien uit de – beëindiging – dienstverlening Ommen. Een andere taakstelling/opgave betreft de uitgaven sociaal domein. In 2020 is het programma Samen Door vastgesteld.

Doel van dit programma is een houdbaar stelsel jeugdzorg, met minder middelen. Daarbij is rekening gehouden met een gefaseerde realisering. In 2022: € 650.000 oplopend naar € 2.650.000 met ingang van 2024. De jaarschijf 2022 is gerealiseerd. 22

Lokaal belastinggebied Ten aanzien van de gemeentelijke belastingen streven wij een gelijkblijvende belastingdruk na voor onze inwoners. Gemeentelijke belastingen worden dan ook met niet meer dan een inflatiecorrectie verhoogd. Met betrekking tot de hondenbelasting merken wij op dat wij in deze begroting uitvoering geven aan de motie van de raad tot afschaffing van de hondenbelasting. Met ingang van 2023 heffen wij dus geen hondenbelasting meer. Tarieven meest voorkomende heffingen In onderstaande tabel staan de belastingtarieven van de meest voorkomende heffingen van 2022 en de verwachte tarieven voor 2023. De tarieven voor 2023 worden in december 2022 door de gemeenteraad vastgesteld, zodat ze in overeenstemming kunnen worden gebracht met de vastgestelde begroting voor 2023. Meest voorkomende belastingtarieven Ozb-tarief eigenaar woning Ozb-tarief eigenaar niet-woning Ozb-tarief gebruiker niet-woning Vastrecht afvalstoffenheffing Vastrecht afvalstoffenheffing (hoogbouw en buitengebied t/m 2018) Lediging 240 liter container RST Lediging 240 liter container GFT Lediging 140 liter container RST Lediging 140 liter container GFT Rioolheffing woning Hondenbelasting (1e hond) Toeristenbelasting Forensenbelasting (tarief 30 - 40 m2)

2022

2023 0,1042 0,3108 0,2634 166 145

nnb nnb nnb 168 147

10,60 0 6,50 0 269 41,50 1,05 225

10,60 0 6,50 0 277 0 1,05 232

Voor een nadere toelichting op de gemeentelijke belastingen en heffingen verwijzen wij u naar de paragraaf 7.1 Lokale heffingen in deze begroting.

Kengetallen Depla Door de commissie DEPLA is een aantal indicatoren ontwikkeld, die de raad kunnen helpen in het verkrijgen van inzicht in de gemeentefinanciën, namelijk:

• • • • •

de netto schuldquote inclusief de quote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen solvabiliteitsratio kengetal grondexploitatie structurele exploitatieruimte belastingcapaciteit.

Voor een nadere toelichting op deze kengetallen verwijzen wij naar de paragraaf 7.2 Weerstandsvermogen en risicobeheersing in deze begroting. De schuldquote ligt ruim onder de afgesproken norm. De ratio's voor solvabiliteit en grondexploitatie liggen stabiel in de buurt van het landelijke gemiddelde. Dit zijn kengetallen die er op wijzen dat Hardenberg financieel gezond is.

23

Begroting 2023

Verslag Begroot Begroot Begroot Begroot Begroot 2021 2022 2023 2024 2025 2026

Netto schuldquote Netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen Solvabiliteitsratio Structurele exploitatieruimte Grondexploitatie

50%

72%

72%

65%

58%

53%

49% 42% 0% 5%

70% 29% 3% 8%

70% 40% 6% 3%

63% 45% 8% 2%

56% 50% 9% 2%

51% 55% 6% 2%

Belastingcapaciteit Weerstandsvermogen

93% 2,76

93% 2,24

94% 3,39

94% 3,56

94% 4,04

94% 4,66

24

4. Programmaplan Zin in de Toekomst In dit programmaplan leest u wat onze meerjarendoelstellingen zijn en wat we daarvoor in 2023 gaan doen. Voorafgaand aan de doelstellingen en acties, schetsen we per beleidsveld waar nodig eerst kort de context. Het programmaplan in deze begroting bestaand beleid is opgebouwd naar de vier thema’s van Zin in de Toekomst: Vitaal Hardenberg Duurzaam Hardenberg Landelijk Hardenberg Ondernemend Hardenberg. In het vijfde programma "Zo doen we dat in Hardenberg" is beschreven hoe wij in de samenleving staan en hoe wij met de samenleving willen samenwerken. Zin in de Toekomst is bedoeld om focus aan te brengen in het uitwerken van het coalitieprogramma en zichtbaar en herkenbaar naar buiten te zijn. Zoals in de inleiding reeds opgemerkt streven wij naar een naar een "upgrade" van de begroting die meer aansluiting heeft met (de ambities vanuit) het nieuwe coalitieakkoord, maar waarbij tevens wordt ingezet op verdere optimalisering van de planning- en control cyclus.

Toelichting op de lasten en baten Bij de overzichten van baten en lasten geven wij ook aan, wat de verschillen ten opzichte van de begroting 2022 zijn. Daarbij is een onderscheid gemaakt naar het verschil, dat wordt verklaard uit de jaarschijf van de meerjarenbegroting 2023-2026 en de bijstellingen zoals deze nu in de begroting 2023 worden doorgevoerd. De bijstellingen 2023 zijn in het (voorgaande) “financieel hoofdstuk” toegelicht. De jaarschijf meerjarenbegroting 2023-2026 lichten wij toe in het hoofdstuk 6. Meerjaren perspectief in deze begroting.

25

26

4.1 Vitaal Hardenberg In Hardenberg zorgen we voor een gezonde leefomgeving en passende voorzieningen, zowel in de twee stedelijke centra als in de kleinere kernen. Onze inwoners voelen zich veilig en vitaal. We komen in beweging voor een gezonde leefstijl. We hebben aandacht voor elkaar en zorgen voor elkaar. Als het niet lukt, bieden we een (tijdelijk) vangnet.

Ruimtelijke ontwikkeling Omgevingsvisie Landstad Hardenberg De omgevingsvisie Landstad Hardenberg (juli 2021) geeft de visie voor het beleid voor de fysieke leefomgeving tot 2040. In de omgevingsvisie wordt beschreven hoe we veranderden van een plattelandsgemeente naar een sterk streekcentrum. De status van streekfunctie in het provinciaal beleid is noodzakelijk omdat andere steden in noordoost-Overijssel op grotere afstand liggen. De nabijheid van stedelijke voorzieningen is essentieel voor het tegengaan van sociaaleconomische achteruitgang en het behoud van het brede welvaartsniveau in zowel onze gemeente als omliggende gemeenten in Twente en zuidoost-Twente. Dat maakt dat Hardenberg een bijzondere, regionale, positie inneemt. Anno 2023 hebben we een aantrekkelijk buitengebied met bijzondere natuurlijke, landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten en een sterke agrarische sector. De ontwikkeling van ons platteland is hand in hand gegaan met economische groei, vitale centra, een sterke maakindustrie, een omvangrijke vrijetijdssector en stedelijke voorzieningen met een regionaal verzorgingsgebied. De blik is gericht op het neerzetten van de as Zwolle-Hardenberg als een sterk en herkenbaar onderdeel van de Regio Zwolle en het verder ontwikkelen van Hardenberg als één van de economische en vervoersknooppunten voor noordoost Nederland.

Hardenberg verbindt verschillende regio’s met elkaar. We weten dat stimuleren, ontwikkelen en investeren ook in de toekomst hard nodig blijft. Vier uitgangspunten staan daarbij voorop. 1. De groei in bevolking en economie vasthouden en doortrekken. 2. Kwaliteiten toevoegen wordt nog belangrijker. 3. Ruimte als troefkaart. 4. Bereikbaarheid en samenwerking als randvoorwaarden. Groei, het verder uitbouwen van de streekfunctie en de regionale samenwerking en bereikbaarheid zijn geen doel op zich. Het moet bijdragen aan het verder versterken van het woon-, leef- en werkklimaat en de brede welvaart van de inwoners van Hardenberg en omgeving. Versnellen Woningbouw De gemeente staat voor de opgave om de woningbouwproductie te versnellen, woningzoekenden beter te bedienen (o.a. starters, doorstromers en senioren) en doorstroming op onze woningmarkt te verbeteren. Het doel is om onze woningbouwproductie op te tillen naar gemiddeld 400 woningen per jaar voor de periode 2022-2025. Tegelijkertijd zijn we ambitieus en wordt een groeiambitie uitgesproken van 1.000 woningen extra, bovenop de autonome groei. Met deze 1.000 woningen extra wordt een deel van regionale woonopgave Zwolle ingevuld. Om dit te bereiken is het programma Versnellen Woningbouw 2022- 2025 opgesteld, deze is door de raad op 8 februari jl. vastgesteld.

Het programma is gestoeld op drie pijlers die samenhangend leiden tot een woningbouwproductie van gemiddeld 400 woningen per jaar in de periode 2022-2025. Het programma gaat voor 2022 uit van een woningbouwproductie van 300 woningen en ligt op koers. Vanaf 2023 kent het programma een doorgroei naar 400 woningen per jaar.

27

Het realiseren van deze voorgenomen woningbouwproductie hangt nauw samen met het hebben van voldoende (harde) planvoorraad met de goede woonproducten en de marktomstandigheden (stijgende bouwkosten, oplopende rentes). Op het eerste aspect heeft de gemeente invloed en sturen wij ook op. Op het tweede aspect heeft de gemeente niet of nauwelijks invloed, maar monitoren we de ontwikkelingen nauwgezet voor de eventuele effecten op de woningbouwproductie. Invoering Omgevingswet De Omgevingswet treed in werking 0p 1 januari 2023 als de Eerste Kamer de wet heeft goedgekeurd. Goedkeuring is afhankelijk van de uitkomsten van een nieuw onderzoek naar de stabiliteit van de DSO (Digitaal Stelsel Omgevingswet). Het DSO is mogelijk niet bedrijfsklaar voor de geplande invoeringsdatum. De Eerste kamer vreest daarom dat de dienstverlening aan burgers en bedrijven in het geding komt en dat ruimtelijke ontwikkelingen flink vertragen. Voor een adequate invoering van de Omgevingswet richten wij ons vooral op informatievoorziening, communicatie en juridische besluitvorming. Als de Omgevingswet in werking is worden de noodzakelijke documenten digitaal tussen de verschillende betrokken partijen verstuurd. Gemeenten worden wettelijk verplicht op de landelijke voorziening DSO aan te sluiten.

Na de inwerkingtreding van de wet moet ook rekening worden gehouden met het opstellen van nieuwe planinstrumenten, waaronder een gebied dekkend omgevingsplan. De gemeente moet dit omgevingsplan in 2029 klaar hebben. Wet Kwaliteitsborging De Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) gaat naar verwachting vanaf 1 januari 2023 stapsgewijs in. De Wet kwaliteitsborging voor het bouwen regelt dat de bouwtechnische toets voor de minder complexe bouwaanvragen over gaat naar private partijen. De veranderingen uit de Wkb gelden (naar verwachting) tot en met 2025 alleen voor eenvoudige bouwwerken. Dit zijn bijvoorbeeld eengezinswoningen en kleinere bedrijfspanden. Vanaf 2026 volgen de andere bouwwerken. Hierdoor kunnen bouwbedrijven en gemeenten stap voor stap ervaring opdoen met het nieuwe toezicht in de bouw. Wat gaan we daar voor doen? We faciliteren ruimtelijke ontwikkelingen die een bijdrage leveren aan een vitale en dynamische samenleving en een aantrekkelijke woon en werkomgeving. Met deze ontwikkelingen worden de ruimtelijke kwaliteit en streekfunctie benut en versterkt. In 2023 en volgende jaren zetten we extra in op: • Het verhogen en versnellen van de woningbouwproductie. • Het tot stand brengen van een voldoende en adequaat aanbod van bedrijfskavels. • Het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit van het centrum Hardenberg en het centrum Dedemsvaart.

• Onze bijdrage aan de verstedelijkingsstrategie van de Regio Zwolle waarbij ook de investeringen in mobiliteit en locatieontwikkeling en het toevoegen van woon- en werklocaties worden geagendeerd. • Het uitdragen van de ambities in de Omgevingsvisie Landstad Hardenberg met het oog op de herziening van de provinciale omgevingsvisie- en verordening. In samenhang daarmee blijven wij onverminderd hard werken aan onder meer passende voorzieningen voor de andere 27 kernen, de transformatie van het buitengebied, de energietransitie, een klimaatbestendige leefomgeving, het centrum- en het stationsgebied van Hardenberg en onze positie als streekcentrum.

28

Wij zorgen voor de ontwikkeling van nieuwe woningbouwlocaties en bedrijventerreinen. We willen in onze autonome behoefte voorzien en in een deel van de groeiopgave voor de Regio Zwolle. En het is van groot belang voor het in stand houden van het voorzieningenniveau, en het aantrekken van nieuwe inwoners en (daarmee) de benodigde werknemers voor onze bedrijven. Om invulling te geven aan de opgaven voor wonen en werken (zoals beschreven in de Omgevingsvisie) gaan we: • Planologische procedures voorbereiden voor de ontwikkeling van gronden, die we in bezit hebben. • Gronden aankopen op basis van de Wet Voorkeursrecht Gemeenten. • In 2023 een nieuwe bedrijventerreinenvisie / strategie afronden waarin de ambities voor het behoud en de ontwikkeling van toekomstbestendige bedrijventerreinen is neergelegd en afgestemd met de provinciale bedrijventerreinenprogrammering. • De haalbaarheid van een versnelde ontwikkeling van bedrijfskavels op onze strategische grondvoorraad in Dedemsvaart onderzoeken. • Door met de verkoop van bedrijfskavels en Broeklanden en het verder ontwikkelen van Heemserpoort. • Onderzoeken of we de Boskamp in uitvoering kunnen nemen. • Door met het onderzoek naar een of meerdere nieuwe werklocaties in Hardenberg waarvoor het planproces in 2023 en 2024 kan worden opgestart.

We investeren in zowel onze twee stedelijke centra als in passende(centrum) voorzieningen in de andere kernen. Centrum Hardenberg Vergroening van het centrum. In het Coalitieakkoord is aangegeven dat het centrum van Hardenberg een verdere kwaliteitspuls krijgt. Sfeer, beleving en ontmoeting moeten centraal staan. Vergroening is een manier om daar een bijdrage in te leveren. En het levert ook een bijdrage aan klimaatadaptatie. We zijn gestart met een participatief proces met ondernemers en Centrummanagement. Centrum (dorpshart) Balkbrug In 2021 is de nieuwe kruising in Balkbrug in gebruik genomen. De noord-zuidverbinding is daarmee aanmerkelijk verbeterd. De kruising blijkt een katalysator voor een bredere “stedelijke” vernieuwing van het centrum. In 2020 heeft de Focusgroep Dorpshart Balkbrug een visie opgesteld die als toetsingsdocument geldt voor initiatieven op- rondom de kruising, met name voor de openbare ruimte en de grotendeels in particulier eigendom zijnde kwadranten. De gemeente investeert in het aantrekkelijker maken van de openbare ruimte. De particuliere eigenaren van de vier kwadranten zetten zich actief in om op hun kwadranten plannen te ontwikkelen die aansluiten op de woningbouwambities en voorzieningen. De ene kwadrant is daarbij verder gevorderd dan de andere.

Met name bij de zuidwestkwadrant ligt – mede door het versnipperd eigendom - een grote opgave om tot een integrale vernieuwing te komen. Eerder heeft de gemeente een budget beschikbaar gesteld voor centrumontwikkeling Balkbrug. Een belangrijk deel daarvan wordt ingezet voor de openbare ruimte. Om de stedelijke vernieuwing van het centrum succesvol uit te voeren, is mogelijk een extra (financiële) impuls vanuit de gemeente nodig. Een voorstel kan worden voorgelegd zodra de plannen nader geconcretiseerd zijn.

29

Centrumontwikkeling Slagharen De inwoners van Slagharen hebben op basis van de dorpsvisie zelf het initiatief genomen om ontwikkelingen rondom het centrum aan te jagen. De gemeente en de provincie zijn positief over dit inwonersinitiatief en over de ontwikkelingen in de kern van Slagharen in het algemeen. Om aan te sluiten bij lopende ontwikkelingen zijn de komende jaren investeringen nodig, enerzijds om de ontwikkelingen te helpen faciliteren en anderzijds om daadwerkelijk aan te sluiten bij noodzakelijk infrastructurele aanpassingen aan de openbare ruimte. Het college gaat ervan uit dat middels cofinanciering diverse ambities aan elkaar zijn te koppelen en waar nodig willen we door werk met werk te maken ook overige ambities een plek in het plan geven, w.o. verkeersveiligheid, klimadaptatie en vergroening. De eerste geplande werkzaamheden worden met ingang van 2023 uitgevoerd en deze sluiten aan bij de ontwikkeling om 16 appartementen te realiseren op de hoek Dr. Willemslaan / Herenstraat.

We gaan structurele leegstand in de centra van de grote kernen gezamenlijk met andere partijen aanpakken. De detailhandelsstructuurvisie speelt daar een belangrijke rol in. We kunnen de leegstand bijvoorbeeld aanpakken door het gebruik van leegstaande panden voor andere functies mogelijk te maken. Verbetering moet blijken uit afname van de leegstand. Daarvoor voeren we het uitvoeringsprogramma van de detailhandelsstructuurvisie uit. Hierin is specifiek aandacht voor Hardenberg, Dedemsvaart en de grotere kernen.

We faciliteren ruimtelijke ontwikkelingen waarmee de ruimtelijke kwaliteit van het buitengebied wordt benut en versterkt. En een bijdrage wordt geleverd aan een vitale, dynamische en leefbare samenleving met een aantrekkelijke landelijk gebied. Het landelijk gebied maakt vanwege diverse ontwikkelingen een transformatie door. Het aantal boerenbedrijven neemt af, waardoor er voor veel agrarische bedrijfsgebouwen een nieuwe bestemming worden gezocht. De erfcoach ondersteunt eigenaren als onafhankelijk adviseur. In onze gemeente zijn twee erfcoaches actief. Het beleid Erven met kwaliteit vormt het ruimtelijke kader. Dit beleid is bedoeld om leegstand en verpaupering te voorkomen en de ruimtelijke kwaliteit van het buitengebied te verbeteren. De website www.mijnlandschapid.nl biedt inspiratie en is bedoeld om erf eigenaren op een laagdrempelige manier met de gemeente in contact te brengen. Voor de komende jaren wordt een toename van het aantal vrijkomende bedrijfslocaties voorzien, onder andere door de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijen (Lbv).

Hierdoor nemen het aantal overleggen met de erfcoaches, het aantal initiatieven via de website www.mijnlandschapid.nl en het aantal verzoeken om planologische medewerking aan nieuwe initiatieven (toepassing rood-voor-rood, nieuwe vervolgfuncties voor bestaande stallen, verbrede landbouw, verduurzaming van bedrijven, meer behoefte aan zorg) toe. Ook moeten we voortdurend monitoren of het huidige beleid nog voldoet of aanpassing behoeft.

30

Volkshuisvesting en woningbouw We hebben ons woonbeleid vastgelegd in het Programma Wonen 2019-2025. Dit beleid is voor de jaren tot en met 2023 uitgewerkt in de Uitvoeringsagenda Wonen. Hierin worden de concrete acties en doelen benoemd. In de Omgevingsvisie ‘Landstad Hardenberg’ is een groeiambitie uitgesproken van zeker een extra 1.000 woningen tot 2030. Met de autonome behoefte komt daarmee de opgave op ruim 3.000 woningen tot 2030. Hiervoor is een jaarlijkse toevoeging van gemiddeld 400 woningen per jaar noodzakelijk. De tweejaarlijkse uitvoeringsagenda (2021-2023) van het programma Wonen is hierop op aangepast. Met de realisatie van gemiddeld 400 woningen per jaar geeft Hardenberg de eigen bevolking, spijtoptanten en nieuwkomers zonder directe binding met Hardenberg de gelegenheid om zich in Hardenberg te vestigen en leveren wij een bijdrage aan de opvang van de grote groei waarvoor de regio Zwolle staat. Het is voor de gemeente een uitgelezen kans om de huishoudens groei vast te houden om draagvlak te houden voor voorzieningen in de kernen van Hardenberg. Het accent van de verhoging van het aantal woningen ligt in de periode 2023-2026. Per kern verschilt de woonbehoefte. Hardenberg en Dedemsvaart zijn in trek als woonlocatie, ook voor huishoudens van buiten onze gemeente. De dorpen en buurtschappen zijn vooral gewild bij de lokale bevolking en rustzoekers van buitenaf.

In 2022 is een woningbehoefte onderzoek uitgevoerd naar de verwachte vraagontwikkeling voor de verschillende doelgroepen in de gemeente. De resultaten daarvan vertalen we naar de woningbouwprogramma’s per kern. Wat gaan we daar voor doen? Onze inwoners wonen in een voor hen passende woning, in een omgeving met rust en ruimte, met oog voor elkaar, ook in de toekomst. • • • •

• • •

Uitvoeren van de acties uit de Uitvoeringsagenda Wonen 2021-2023. We bereiden ons voor op een hogere productie door meer harde plancapaciteit toe te voegen en lopende projecten te versnellen. Met de woningbouwcorporatie maken we jaarlijkse afspraken voor de bouw en verduurzaming van de voorraad sociale huurwoningen. Bij het bouwen van nieuwe woningen hebben we bij de woningbouwprogrammering in 2023 nadrukkelijk aandacht voor starters, senioren en huishoudens die zijn aangewezen op sociale huur. Daarbij maken we gebruik van het in 2022 uitgevoerde woningbehoefteonderzoek. We ontwikkelen instrumentarium (juridisch, financieel, procesmatig) om de gewenste ontwikkeling van de doelgroepenaanpak en het vergoten van de betaalbare woningvoorraad te bevorderen. Met de Plaatselijke Belangen verenigingen hebben we periodiek overleg over de woningbouwplanning in de kernen. Bij nieuwe woningbouwontwikkelingen (zie hieronder de plannen per kern) zetten wij in op een hoogwaardige ruimtelijke kwaliteit en een inclusieve woonkwaliteit passend bij de behoefte en houden daarbij rekening met belangrijke thema’s als klimaatadaptatie, mobiliteit, energietransitie en circulariteit.

Wonen Hardenberg Marslanden blijft de komende jaren de bouwlocatie voor Hardenberg en dat gaat met name op voor de deelgebieden Marshoogte, Havezate Es, Ydenhoogte, Leehoogte en De Velden. Daarnaast werken we aan binnenstedelijke woningbouwlocaties die bij moeten dragen aan de vitaliteit van het centrum, zoals De

31

Spinde, Slotgraven en de Vechtzone en onderzoeken extra woningbouw mogelijkheden in de stationsomgeving. Wonen Dedemsvaart Als Bransveen II fase 2 is uitverkocht, wordt het laatste plandeel van dit omvangrijk woongebied ontwikkeld (Bransveen II, fase 3). Voor twee nieuwe locaties in Dedemsvaart en een nieuwe locatie in Balkbrug hebben wij het voorkeursrecht voor aankoop gevestigd (Wet voorkeursrecht gemeenten). Voor deze locaties worden vanaf het 3e kwartaal 2022 structuurvisies opgesteld als start van het planproces. Daarnaast wordt er onder meer gewerkt aan de binnenstedelijke woningbouwlocatie Gentiaanstraat Noord die bijdraagt aan een vitaal centrum. Wonen overige kernen Er wordt ook veel buiten Hardenberg en Dedemsvaart gebouwd. We werken aan plannen voor onder andere Garstlanden Gramsbergen, Mollincksvaart Bergentheim, Slagharen Onder de Eiken en ’t Refter Sibculo en verschillende plannen in de kleine kernen waar woningbouw voor eigen behoefte wordt gerealiseerd. Daarnaast voeren we locatieonderzoeken uit naar mogelijke nieuwe woningbouwlocaties.

Infrastructuur, bereikbaarheid en verkeersveiligheid Wij willen een bereikbare, verkeersveilige en leefbare gemeente zijn. Dat staat in onze omgevingsvisie Landstad Hardenberg. Voor het realiseren van die visie is het Programma mobiliteit en het Gemeentelijke verkeers- en vervoerplan (GVVP) vastgesteld. In het programma Mobiliteit staan onze ambities op het gebied van bereikbaarheid, leefbaarheid en veiligheid. We kijken daarbij verder dan de gemeentegrenzen: hoe houden we samen met onze partners de regio Hardenberg bereikbaar? Het programma geeft richting voor de uitvoering van het verkeers- en vervoersbeleid voor de komende jaren. We zetten in op het gebruik van de fiets en het openbaar vervoer (spoor en bus). Daarnaast streven we er naar om mobiliteit meer te verduurzamen. In het GVVP ligt de focus vooral op verkeersveiligheid en leefbaarheid. Met beide plannen ligt er een ambitie om de komende jaren te investeren in de fietsinfrastructuur en het verbeteren van de verkeersveiligheid. Wij doen dit met infrastructurele aanpassingen en door middel van het aanmoedigen van gedragsverandering door educatie en handhaving. Wat gaan we daar voor doen? We streven naar een goede bereikbaarheid, het optimaliseren van de regionale stroomwegen en de fietsverbindingen tussen kernen, woonwijken en voorzieningen.