Toegankelijke Huisartsenzorg in Haarlemmermeer Rapport_versie 260526
Tekst van het document
Een huisarts geeft aan daarom bewust kleinschalig te willen blijven: “Grootschaligere – en daarmee meer versnipperde – zorg levert risico’s op, vooral voor kwetsbare groepen.” Toename van psychosociale zorgvragen en druk op de huisarts Zorgverleners signaleren een toename van psychosociale zorgvragen, vooral bij jongeren, gezinnen en mensen met complexe sociale problematiek. Veel van deze vragen horen volgens huisartsen eerder thuis in het sociaal domein, zoals bij huisvestings-, schulden- en gezinsproblemen. Een huisarts beschrijft dit als volgt: 32 “Een derde van mijn afspraken vandaag ging over sociaal maatschappelijke zaken, als huisvesting, spanning binnenshuis, financiën, drugsverslaving tieners, problematiek tieners(gezinsdynamiek)… Er zijn veel jongeren die psychologische hulp willen.” Een huisarts wijst op een maatschappelijke tendens waarbij mensen met uiteenlopende vragen steeds vaker bij de huisarts aankloppen: “Er is een ontwikkeling in de samenleving. We weten het allemaal niet meer, en als we het niet meer weten gaan we naar de dokter. Veel problematiek die nu wordt neergelegd bij huisartsen en POH GGZ zou opgepakt kunnen worden door Meerwaarde, door maatschappelijk werkers.
Dat zou verschil maken voor de druk op de huisartsen, dat is een deel van de oplossing.” Bereikbaarheid en vervoer: vooral knelpunten in kleine kernen Voor patiënten die in de buurt van de praktijk wonen, ervaren zorgverleners de bereikbaarheid doorgaans als voldoende. In kleine kernen wordt vervoer echter als een belangrijk knelpunt genoemd, met name voor ouderen en minder mobiele inwoners. In Rijsenhout is de busverbinding beperkt tot enkele ritten per dag. Overdag kan soms gebruik worden gemaakt van vrijwilligersvervoer, maar in de avonduren en in het weekend zijn patiënten vaak aangewezen op familie, buren of een taxi, bijvoorbeeld voor een bezoek aan de huisartsenpost. Ook bij uitbreiding van bestaande huisartsenpraktijken speelt bereikbaarheid een rol, onder meer door parkeerdruk en parkeernormen. In Vijfhuizen is een geplande uitbreiding van een huisartsenpraktijk uiteindelijk niet doorgegaan omdat niet kon worden voldaan aan de geldende parkeereisen. Na jarenlange inspanning heeft de huisarts daarop besloten te stoppen. Samenwerking met zorg en welzijn Zorgverleners geven aan behoefte te hebben aan een beter georganiseerde samenwerking tussen zorg en welzijn. Volgens hen kan dit worden ondersteund door een overzichtelijke sociale kaart, minder versnippering in het welzijnsaanbod en het organiseren van spreekuren dicht bij inwoners.
Een huisartsenpraktijk nam deel als pilotpraktijk voor Welzijn op Recept. Volgens de huisarts was de opbrengst beperkt door gebrek aan continuïteit en personele wisselingen bij de welzijnsorganisatie. De respondent benadrukt het belang van persoonlijk contact: 33 “Het gaat om ‘zorg dichtbij’, we weten (uit onderzoek) wat werkt, en dat je daarvoor een persoon met een naam en voornaam; een vast gezicht wil. Vertrouwen in een mens zorgt ervoor dat iemand zich beter/makkelijker laat helpen of bijsturen. Vertrouwen in (grotere) organisaties is zeer moeilijk te bewerkstelligen.” Tot slot signaleren zorgverleners knelpunten in de keten en bij doorverwijzing. Lange wachttijden in de GGZ zorgen ervoor dat complexe problematiek langer in de eerstelijnszorg blijft liggen. Daarnaast wordt het Wmo-loket als moeilijk bereikbaar ervaren, zowel voor kwetsbare inwoners als voor professionals, onder meer door de DigiD-drempel. Een directe contactlijn voor huisartsen ontbreekt. Samenvattend beeld Zorgverleners ervaren dat de huisartsenzorg in Haarlemmermeer op dit moment in de basis toegankelijk is, met goed functionerende spoedzorg en beperkte wachttijden. Tegelijkertijd achten zij deze toegankelijkheid kwetsbaar. Structurele knelpunten, met name ruimtegebrek, personeelstekorten en toenemende psychosociale zorgvragen, zetten de toegankelijkheid onder druk.
Zonder tijdige oplossingen dreigt de balans tussen zorgvraag en beschikbare capaciteit te verschuiven. 4.4 Hoe ervaren keten- en stelselpartners de toegankelijkheid? Deze paragraaf beschrijft de ervaringen van keten- en stelselpartners: partijen die zelf geen huisartsenzorg verlenen, maar wel invloed hebben op de organisatie en randvoorwaarden ervan. In dit onderzoek gaat het om de Zorggroep Haarlemmermeer, zorgverzekeraar Zorg & Zekerheid4, welzijnsorganisatie Meerwaarde, woningcorporatie Ymere en de gemeentelijke gebiedsmanagers. Laatstgenoemden zijn meegenomen vanwege hun signalerende en verbindende rol op wijk- en kernniveau. Keten- en stelselpartners geven aan dat de toegankelijkheid van de huisartsenzorg in Haarlemmermeer op dit moment over het algemeen als redelijk wordt ervaren en dat de situatie is verbeterd ten opzichte van eerdere jaren. Eerdere tekorten (in met 4 Zorg & Zekerheid is benaderd omdat deze zorgverzekeraar regionaal verantwoordelijk is voor de inkoop en organisatie van huisartsenzorg in Haarlemmermeer. 34 name Hoofddorp) zijn deels ingelopen met de komst van nieuwe huisartsenpraktijken. Tegelijkertijd geven gesprekspartners aan dat deze situatie snel kan veranderen.
Met name nieuwbouw en bevolkingsgroei kunnen de druk op de huisartsenzorg vergroten, terwijl volgens hen niet altijd tijdig of in voldoende mate rekening wordt gehouden met de benodigde ruimte voor huisartsenzorg. Daarnaast kunnen tijdelijke capaciteitsproblemen, bijvoorbeeld door het vertrek van een huisarts, ertoe leiden dat praktijken tijdelijk geen nieuwe patiënten aannemen. Inwoners melden zich in zulke gevallen niet altijd bij de zorgverzekeraar voor bemiddeling. Hierdoor zijn tijdelijke knelpunten niet altijd zichtbaar in de beschikbare registraties, terwijl inwoners deze wel kunnen ervaren. Huisvesting: structureel aandachtspunt Vrijwel alle keten- en stelselpartners noemen de beschikbaarheid van betaalbare en geschikte praktijkruimte als een belangrijk aandachtspunt voor de toekomstige toegankelijkheid van huisartsenzorg. In verschillende gesprekken wordt gewezen op situaties waarin huisartsvoorzieningen zijn verdwenen door herontwikkeling of verkoop van vastgoed, zonder dat tijdig vervangende ruimte beschikbaar was. Meerdere keten- en stelselpartners geven aan dat bij gebiedsontwikkeling in het verleden het realiseren van huisartsenzorg vaak geen prioriteit had. In plannen en afspraken met projectontwikkelaars werd doorgaans wel benoemd dat ruimte voor zorg nodig was, maar dit bleef veelal beperkt tot een inspanningsverplichting.
Hierdoor ontbrak in de praktijk regelmatig de zekerheid dat huisartsenzorg daadwerkelijk werd gerealiseerd en kregen woningbouw en commerciële functies bij belangenafwegingen vaak voorrang. Tegelijkertijd geven betrokkenen aan dat zij nog moeten ervaren in hoeverre recente beleidsmatige aanscherpingen in de praktijk daadwerkelijk tot andere uitkomsten leiden. Een van de respondenten verwoordt dit als volgt: “De focus lag vooral op het doorgaan van nieuwbouwprojecten; maatschappelijke functies legden het daarbij vaak af tegen financiële belangen.” Andere ketenpartners wijzen erop dat hoge grondprijzen en een sterke nadruk op marktwerking het moeilijk maken om zorgvoorzieningen in te passen. Maatschappelijke functies leveren financieel minder op dan woningen, waardoor zij zonder duidelijke keuzes en sturing lastig te realiseren zijn. Dit speelt vooral in 35 nieuwbouwwijken en bij grootschalige herstructurering. Daarnaast geven gesprekspartners aan dat huisartsen hun huisvesting moeten bekostigen uit landelijke tarieven, die geen rekening houden met regionale kostenverschillen. In gebieden met hoge vastgoedprijzen, waaronder Haarlemmermeer, vormt dit een extra drempel voor het starten of uitbreiden van een praktijk. Bereikbaarheid en kleine kernen Keten- en stelselpartners benoemen de bereikbaarheid van huisartsenzorg in kleine kernen en buitengebieden als een kwetsbaar punt.
In deze gebieden ontbreekt vaak een volwaardige lokale huisartsvoorziening en zijn inwoners aangewezen op zorg in andere kernen of aangrenzende gemeenten (aan de overkant van de ringvaart). Gebiedsmanagers signaleren dat de bereikbaarheid voor een deel van de inwoners, mede door verdere vergrijzing in kleine kernen, steeds problematischer wordt. Beperkt openbaar vervoer en grotere afstanden vormen daarbij met name voor ouderen en minder mobiele inwoners een drempel. Informele oplossingen, zoals vervoer via buren, familie of vrijwilligers, kunnen dit deels opvangen, maar bieden geen structurele zekerheid. Samenwerking met het sociaal domein Tot slot wijzen keten- en stelselpartners op de toenemende druk op huisartsen door niet-medische en psychosociale hulpvragen, zoals eenzaamheid, schulden en opvoedproblemen. Deze vragen komen vaak bij de huisarts terecht, terwijl ondersteuning via het sociaal domein passender is. Gesprekspartners geven aan dat de samenwerking tussen huisartsen en welzijnsvoorzieningen verbeterd is, maar nog kwetsbaar is. Huisartsen en welzijnsprofessionals kennen elkaar niet altijd goed en de beschikbare capaciteit aan sociaal werkers (van Meerwaarde) wordt als onvoldoende ervaren om de groeiende vraag op te vangen. Daarnaast zijn samenwerkingsafspraken niet altijd helder of structureel geborgd.
Een respondent verwoordt dit als volgt: “De samenwerking zorg en welzijn is voorheen een beetje vooruitgeschoven. Anderhalf jaar geleden was er nog maar één huisarts enthousiast. Nu pas begint het te verspreiden. Het is ook niet gestart vanuit intrinsieke motivatie maar meer vanuit, we hebben te veel zorgvragers [waarvan een deel niet- medisch van aard is].” 36 Volgens keten- en stelselpartners is verdere versterking en borging van de samenwerking tussen zorg en sociaal domein nodig om de huisartsenzorg ook op langere termijn toegankelijk te houden. Daarbij is het van belang minder afhankelijk te zijn van individuele contacten en te werken aan meer structurele afstemming. Samenvattend beeld Keten- en stelselpartners ervaren de huisartsenzorg in Haarlemmermeer als redelijk toegankelijk, maar kwetsbaar richting de toekomst. Huisvesting van praktijken, bereikbaarheid in kleine kernen en de samenwerking met het sociaal domein gelden daarbij als cruciale randvoorwaarden. Zonder blijvende aandacht voor deze punten bestaat het risico dat de toegankelijkheid in de komende jaren opnieuw onder druk komt te staan. 4.5 Afsluiting: knelpunten in de toegankelijkheid van huisartsenzorg De huisartsenzorg in Haarlemmermeer wordt door de meeste betrokkenen op dit moment niet als problematisch ervaren.
Op gemeentelijk niveau zijn er geen structurele wachtlijsten voor inschrijving, spoedzorg is beschikbaar en in grote delen van de gemeente kunnen inwoners terecht bij een huisarts of gezondheidscentrum. Tegelijkertijd laten cijfers en ervaringen zien dat de toegankelijkheid niet overal gelijk is en op onderdelen onder druk kan staan. De bewonersraden, zorgprofessionals en ketenpartners benoemen in grote lijnen dezelfde knelpunten. Deze knelpunten sluiten deels aan bij landelijke knelpunten, maar krijgen in Haarlemmermeer een eigen, lokale uitwerking. Hieronder zijn de belangrijkste punten gebundeld weergegeven. Landelijk knelpunt: toename van niet-medische hulpvragen bij de huisarts Een landelijk knelpunt dat ook in Haarlemmermeer zichtbaar is, betreft de toename van psychosociale en niet-medische hulpvragen die bij huisartsen terechtkomen, terwijl passende ondersteuning vaak binnen het sociaal domein ligt. Wanneer samenwerking en doorverwijzing onvoldoende soepel verlopen, komt de beschikbare tijd en aandacht voor medische zorg onder druk te staan. Respondenten werkzaam in de zorg geven aan dat het welzijnsaanbod in Haarlemmermeer de afgelopen jaren is afgenomen. Zij wijzen erop dat de gemeente, vanuit haar verantwoordelijkheid voor het sociaal domein, invloed heeft op zowel de beschikbaarheid van welzijnsvoorzieningen als op de samenwerking 37 tussen zorg en welzijn.
Volgens meerdere respondenten kan de gemeente hieraan bijdragen door het welzijnsaanbod structureel te financieren, fysieke nabijheid van zorg en welzijn te organiseren en te zorgen voor vaste en bestendige samenwerkingsafspraken. Specifieke knelpunten in Haarlemmermeer Naast deze algemene punten komen in Haarlemmermeer enkele meer plaatsgebonden aandachtspunten naar voren: ● Verschillen tussen kernen en wijken. De toegankelijkheid van huisartsenzorg verschilt binnen de gemeente per kern en wijk. In wijken en kernen met een eigen huisartsenpraktijk wordt de situatie overwegend als goed ervaren. In kleinere kernen en buitengebieden zijn inwoners vaak aangewezen op huisartsenzorg buiten de eigen kern of buiten de gemeente. Dit vormt met name voor ouderen en minder mobiele inwoners een drempel. ● Bereikbaarheid en vervoer. Met name in kernen zonder eigen huisarts kan vervoer een knelpunt vormen, vooral voor spoedbezoek in de avond en in het weekend. Beperkt openbaar vervoer en beperkingen in de inzetbaarheid van vrijwilligersinitiatieven spelen daarbij een rol. Het Wmo- vervoer (RegioRijder) biedt mogelijkheden, maar is niet ingericht op spoedritten en blijkt niet altijd bekend bij inwoners die er gebruik van kunnen maken. Bewonersraden waarschuwen dat deze beperkte vervoersmogelijkheden kunnen leiden tot zorgmijding, oplopende zorgvragen en hogere zorgkosten op termijn.
● Huisvesting van huisartsenpraktijken. De beschikbaarheid van passende en betaalbare praktijkruimte is een structureel aandachtspunt voor de toegankelijkheid van huisartsenzorg. Bij nieuwbouw en verdichting zijn al knelpunten ontstaan rond de inpassing van huisartsenzorg. Hoewel binnen de gemeente meer aandacht is gekomen voor dit thema, blijft het onzeker of dit voldoende is. Ruimtelijke keuzes, hoge kosten en langdurige procedures bemoeilijken het vestigen en uitbreiden van praktijken. ● Kwetsbaarheid bij personele wisselingen. De toegankelijkheid van huisartsenzorg kan lokaal tijdelijk onder druk komen te staan wanneer een huisarts of doktersassistent vertrekt of stopt. Dit kan leiden tot patiëntenstops of langere wachttijden, ook wanneer er op gemeentelijk niveau geen sprake is van een structureel tekort. 38 ● Specifieke groepen inwoners. In gesprekken zijn enkele groepen genoemd voor wie de toegang tot de huisarts minder vanzelfsprekend is, zoals mensen met beperkte mobiliteit en inwoners die minder bekend zijn met het Nederlandse zorgsysteem. Tegelijkertijd geven respondenten aan dat hun zicht op de aard en omvang van eventuele toegankelijkheidsproblemen bij bijvoorbeeld expats en arbeidsmigranten beperkt is.
Samenvattend beeld De huisartsenzorg in Haarlemmermeer is op dit moment in algemene zin toegankelijk, maar deze toegankelijkheid vraagt actieve aandacht en is niet overal gelijk verdeeld. Met name verschillen tussen kernen, de bereikbaarheid voor specifieke groepen en de beschikbaarheid van praktijkruimte in nieuwbouw- en verdichtingsgebieden vragen aandacht. Deze bevindingen maken duidelijk dat het behoud van toegankelijke huisartsenzorg tijdige en expliciete keuzes van de gemeente vraagt, vooral in het licht van toekomstige groei, ruimtelijke ontwikkelingen en vergrijzing. 39 5. Ervaringen met inzet van gemeente en mogelijkheden voor verbetering In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe betrokkenen de gemeentelijke inzet rond de toegankelijkheid van de huisartsenzorg in de dagelijkse praktijk ervaren. Paragraaf 5.1 gaat in op de ervaringen met de huidige gemeentelijke inzet en op de verbeteringen die volgens respondenten daarin mogelijk zijn. In paragraaf 5.2 worden aanvullende maatregelen beschreven die door respondenten zijn genoemd. 5.1 Hoe wordt gemeentelijke inzet ervaren en welke verbeteringen zijn mogelijk? Geïnterviewden geven aan dat de gemeente de afgelopen jaren actiever is geworden op het terrein van de toegang tot huisartsenzorg. Veel betrokkenen ervaren tegelijkertijd dat deze inzet in de praktijk nog niet voldoende is om knelpunten structureel weg te nemen.
In deze paragraaf worden de ervaringen van respondenten met de inzet van de gemeente beschreven, inclusief de mogelijke verbeteringen die zij daarbij zelf benoemen. Deze ervaringen clusteren zich rond een aantal terugkerende thema’s. Huisvesting en ruimtelijke keuzes Inwoners ervaren dat de gemeente de afgelopen jaren meer aandacht heeft voor de huisvesting van huisartsen. Tegelijkertijd vragen zij de gemeente nadrukkelijker te sturen op de beschikbaarheid van betaalbare praktijkruimte. Met het oog op geplande nieuwbouw maken inwoners zich zorgen of de groei van het aantal woningen voldoende wordt gevolgd door de realisatie van zorgvoorzieningen. Zij pleiten daarom voor een actievere rol van de gemeente bij het tijdig reserveren van ruimte voor gezondheidscentra in nieuwe wijken. Ook huisartsen geven aan dat de beschikbaarheid en betaalbaarheid van huisvesting een blijvende drempel vormen. Zij uiten zorgen over de mate waarin in ruimtelijke plannen daadwerkelijk voldoende ruimte wordt gereserveerd voor huisartsenzorg, in verhouding tot de verwachte bevolkingsgroei. Keten- en stelselpartners herkennen dat de gemeente de afgelopen jaren meer aandacht heeft gekregen voor huisartsenzorg in ruimtelijke plannen.
Tegelijkertijd signaleren zij dat huisartsenpraktijken in het verleden zijn verdwenen zonder dat 40 tijdig duidelijk was waar vervangende huisvesting gerealiseerd zou worden. Volgens hen vraagt dit om scherpere sturing door de gemeente en om het explicieter vastleggen dat maatschappelijke functies – waaronder huisartsenpraktijken – niet mogen wegvallen bij afwegingen tussen verschillende ruimtelijke en financiële belangen. Vergunningen en procedures Inwoners benoemen dit thema minder expliciet, maar ervaren wel de gevolgen ervan, zoals het uitblijven van uitbreiding van praktijken of vertraging bij voorzieningen. Voor zorgverleners vormt dit thema juist een belangrijk knelpunt. Meerdere huisartsen beschrijven vergunningprocedures als complex en moeilijk te doorgronden. Een huisarts noemt het voorbeeld van Vijfhuizen, waar een uitbreiding niet doorging omdat niet kon worden voldaan aan parkeereisen. Dit voorbeeld staat voor veel zorgverleners symbool voor de wijze waarop regels en procedures in de praktijk een blokkade kunnen vormen. Ook keten- en stelselpartners signaleren dat procedures veel tijd kosten en dat er in de toepassing daarvan door de gemeente weinig ruimte is voor flexibiliteit. Volgens hen komt huisartsenzorg daardoor vaak te laat in beeld om nog adequaat mee te bewegen met veranderende omstandigheden.
Met name bij grootschalige gebiedsontwikkelingen, die vaak al jarenlang lopen, worden knelpunten bij het realiseren van huisartsen- en andere eerstelijnszorg pas zichtbaar op het moment dat bijsturen nauwelijks nog mogelijk is. Bereikbaarheid en vervoer Bewoners uit Abbenes, Rijsenhout en andere kleine kernen langs de Ringvaart benoemen beperkte busverbindingen en het ontbreken van structurele vervoersalternatieven als knelpunten. De gemeente wijst erop dat inwoners met een Wmo-indicatie gebruik kunnen maken van de RegioRijder, maar dat dit vervoer niet is ingericht voor spoedbezoek in avond- en weekenduren. Betrokkenen noemen het vergroten van de bekendheid van beschikbare vervoersvoorzieningen als verbetermaatregel, en hopen dat de gemeente een actievere rol neemt bij het faciliteren van aanvullend vervoer, mede met het oog op de vergrijzing in deze kernen. Ook zorgverleners signaleren dat ouderen, met name in kleinere kernen, regelmatig afhankelijk zijn van buren of familie om zorg te kunnen bereiken. Dit maakt de toegang tot zorg minder vanzelfsprekend, vooral in de avonduren en in het weekend, 41 wanneer de huisartsenpost vaak alleen per auto of tegen hoge taxikosten bereikbaar is. Volgens keten- en stelselpartners vormt bereikbaarheid een randvoorwaarde voor toegang tot huisartsenzorg.
Zij pleiten ervoor dat de gemeente meer investeert in toegankelijkheid en nadrukkelijker kijkt naar de samenhang tussen openbaar vervoer, Wmo-vervoer en lokale initiatieven, zodat inwoners van kleine kernen niet structureel worden benadeeld. Samenwerking tussen zorg en sociaal domein Inwoners geven aan dat met name ouderen en anderstaligen de weg naar het welzijns- en sportaanbod niet altijd goed weten te vinden. Zij missen duidelijke en toegankelijke informatie over het beschikbare welzijnsaanbod en over initiatieven zoals Welzijn op Recept. Zorgverleners signaleren dat inwoners met maatschappelijke en psychosociale hulpvragen, bijvoorbeeld rond schulden, relatieproblemen of eenzaamheid, nog vaak bij de huisarts terechtkomen, terwijl ondersteuning vanuit het sociaal domein vaak passender is. Volgens hen kan versterking van de continuïteit en beschikbaarheid van het welzijnsaanbod en van welzijnspersoneel bijdragen aan het verminderen van de druk op huisartsen. Keten- en stelselpartners geven aan dat de basis voor samenwerking tussen huisartsenzorg en welzijn aanwezig is, maar dat deze samenwerking nog kwetsbaar is. Zij wijzen daarbij op de vaak incidentele en tijdelijke financiering van voorzieningen in het sociaal domein, waardoor structurele samenwerking moeilijk te borgen is.
Informatie voor inwoners In veel gesprekken wordt het belang van goede informatievoorziening voor inwoners benadrukt. Bewonersraden signaleren dat nieuwkomers, met name expats en arbeidsmigranten, vaak andere verwachtingen hebben van de zorg en onvoldoende bekend zijn met het Nederlandse zorgsysteem. Het informeren en wegwijs maken van deze groepen vraagt volgens zorgverleners relatief veel tijd. Zowel inwoners als zorgverleners zien hierin een rol voor de gemeente, met name in het bieden van duidelijke, goed vindbare en waar nodig meertalige informatie over de rol van de huisarts en de wijze waarop inwoners toegang krijgen tot huisartsenzorg. 42 5.2 Welke aanvullende maatregelen worden genoemd? In deze paragraaf worden aanvullende maatregelen en samenwerkingsvormen beschreven die door respondenten zijn genoemd en die, naast het bestaande gemeentelijke beleid en mogelijke aanscherping daarvan, volgens hen kunnen bijdragen aan de toegankelijkheid van de huisartsenzorg. 1. Actievere ondersteuning bij vestiging en behoud van huisartsenpraktijken Respondenten verwijzen naar voorbeelden waarbij gemeenten en zorgverzekeraars gezamenlijk optrekken om huisartsen te behouden of aan te trekken. Daarbij gaat het onder meer om het delen van financiële risico’s in de opstartfase en het bieden van tijdelijke ondersteuning bij vestiging.
De zorgverzekeraar Zorg & Zekerheid geeft aan dat zij in Haarlemmermeer al incidenteel werkt met een lumpsum-bijdrage voor startende huisartsenpraktijken, om de periode te overbruggen waarin een praktijk nog niet volledig operationeel is. Dit illustreert welke aanvullende ondersteuningsvormen buiten de gemeentelijke instrumenten kunnen worden ingezet. Zulke vormen van ondersteuning kunnen helpen om vestiging of uitbreiding van praktijken mogelijk te maken in situaties waarin de capaciteit van huisartsenzorg in een wijk onder druk dreigt te komen. Volgens zorgverleners sluit de landelijk vastgestelde bekostiging van huisartsenzorg onvoldoende aan bij de lokale kosten voor huisvesting. De tarieven die huisartsen ontvangen voor hun zorg worden landelijk vastgesteld door de NZa en houden geen rekening met regionale verschillen in vastgoedprijzen. In Haarlemmermeer zijn de grond- en huurprijzen hoog, wat een een belemmering vormt voor het starten of uitbreiden van een huisartsenpraktijk. Gemeenten gaan niet over deze landelijke bekostiging. Wel kunnen zij dit knelpunt in landelijk verband, bijvoorbeeld via de VNG, onder de aandacht brengen van het Rijk en de NZa, in overleg met zorgverzekeraars.5 De gemeente Haarlemmermeer geeft aan dit al te doen.
Verschillende respondenten, waaronder de Zorggroep, geven daarnaast aan dat bij grootschalige gebiedsontwikkeling het opnemen van huisartsenzorg als 5 De praktijknorm van 2.095 patiënten per fte huisarts wordt landelijk gehanteerd als rekeneenheid voor tariefvaststelling en capaciteitsramingen. Het College van Beroep voor het bedrijfsleven heeft in 2025 geoordeeld dat de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) haar tariefbesluiten voor huisartsenzorg beter moet onderbouwen en expliciet moet motiveren dat deze kostendekkend zijn (ECLI:NL:CBB:2025:606). De normpraktijk fungeert vooralsnog als rekeneenheid, maar staat in beleidsmatig en juridisch opzicht ter discussie. 43 inspanningsverplichting onvoldoende houvast biedt. Zij wijzen erop dat bij andere maatschappelijke functies, zoals scholen of sportvoorzieningen, vaak wel concretere afspraken worden vastgelegd in planvorming en grondverkoop. Volgens hen kan het expliciet en vroegtijdig vastleggen van ruimte voor een gezondheidscentrum (of huisartsenpraktijk) bijdragen aan een betere aansluiting tussen woningbouw en zorgvoorzieningen in gebieden met sterke bevolkingsgroei. Respondenten verwijzen daarbij naar landelijke beleidslijnen, zoals het IZA, waarin wordt ingezet op het bevorderen van gezondheidscentra, waarin meerdere eerstelijnszorgverleners samenwerken.
Dat vraagt om tijdige reservering van voldoende ruimte in gebiedsontwikkeling om zo een centrum mogelijk te maken. Ook zijn voorbeelden gegeven van gemeenten die ervoor hebben gekozen om verder te gaan dan het faciliteren van zorgvastgoed en tijdelijk zelf te investeren in de ontwikkeling ervan, met het oog op het oplossen van bestaande achterstanden in de beschikbaarheid van huisartsenzorg. Amstelveen werd hierbij als voorbeeld genoemd. Dit laat zien dat gemeenten, wanneer zij daar expliciet voor kiezen, een actievere en financieel risicodragende rol kunnen vervullen bij het mogelijk maken van huisartsenzorg. Tegelijkertijd wijkt deze aanpak af van het huidige beleid van Haarlemmermeer, dat uitgaat van het niet zelf ontwikkelen van zorgvastgoed. 2. Versterking van de samenhang tussen zorg en welzijn in de wijk Respondenten zien in een verdere versterking van de samenwerking tussen zorg en welzijn een mogelijkheid om de toegankelijkheid van de huisartsenzorg te ondersteunen. Programma’s zoals Welzijn op Recept en het regionale programma NORAH6 lopen al of zijn in ontwikkeling in Haarlemmermeer en worden door betrokkenen genoemd als initiatieven die kunnen bijdragen aan een betere aansluiting tussen zorg en sociaal domein. Volgens respondenten bieden deze initiatieven kansen om huisartsen te ontlasten bij psychosociale hulpvragen, mits zij voldoende structureel worden ingebed.
Tegelijkertijd geven respondenten aan dat tijdelijke financiering, personele wisselingen en beperkte capaciteit binnen het welzijnswerk de samenwerking kwetsbaar maken. Enkele zorgverleners geven aan dat zij bij welzijnsorganisaties regelmatig te maken hebben met wisselende contactpersonen, wat het opbouwen van vaste werkafspraken en duurzame samenwerkingsrelaties bemoeilijkt. In dit 6 NORAH is een regionaal samenwerkingsprogramma gericht op (verdere) versterking van de samenwerking tussen zorg en het sociaal domein, onder meer via wijkgerichte aanpak en betere doorgeleiding van niet-medische hulpvragen. Zie hiervoor: zorggroephaarlemmermeer.nl 44 verband benadrukken zorgverleners het belang van continuïteit en een vaste, persoonlijke aanspreekpersoon binnen het sociaal domein. Als mogelijke aanvulling wordt genoemd om via de Zorggroep een POH maatschappelijk werk in te zetten en een platform te ontwikkelen waarin zorgvragen kunnen worden verdeeld en besproken. 3. Ondersteuning van gemeenschaps- en buurtnetwerken Meerdere respondenten wijzen op het belang van sterke sociale netwerken in wijken en kernen. Initiatieven gericht op ontmoeting, onderlinge ondersteuning en gemeenschapsvorming kunnen bijdragen aan het langer zelfstandig wonen van inwoners en aan het vroegtijdig signaleren van ondersteuningsvragen.
Voorbeelden die worden genoemd zijn buurtinitiatieven, bewonerscommissies en projecten zoals Lief & Leed-straten.7 Deze initiatieven liggen buiten de huisartsenzorg zelf, maar kunnen volgens respondenten indirect bijdragen aan het verminderen van de druk op huisartsenzorg. Zorgverleners en keten- en stelselpartners zien tevens de meerwaarde van het investeren in buurtinitiatieven, zoals de Lang Leve Thuis-flats, die ook in Haarlemmermeer zijn gerealiseerd. Dergelijke initiatieven kunnen bijdragen aan zelfredzaamheid, sociale cohesie en het verminderen van de druk op de huisartsenzorg. Daarnaast kan een betere afstemming tussen zorg en sociaal domein de toegankelijkheid van huisartsenzorg ondersteunen, bijvoorbeeld via de wijksamenwerkingsverbanden die momenteel in ontwikkeling zijn. Zorgverleners verwachten dat de gemeente hierin een belangrijke rol krijgt, omdat onderdelen als jeugdzorg, sociaal werk en andere vormen van ondersteuning binnen het sociaal domein onder de gemeentelijke verantwoordelijkheid vallen en daarmee een structurele inbedding vragen. 4. Aanvullende bereikbaarheid en vervoersoplossingen in kleine kernen Voor kleine kernen en buitengebieden noemen respondenten aanvullende maatregelen op het gebied van bereikbaarheid en nabijheid van zorg. Zo is er in Haarlemmermeer al een ambulant spreekuur in het dorpshuis van Abbenes.
Dit type voorzieningen kan een waardevolle aanvulling zijn voor minder mobiele inwoners. 7 Lief & Leed-straten zijn buurtinitiatieven waarbij bewoners met een klein budget informele steun bieden aan buren bij ziekte, verlies of andere ingrijpende gebeurtenissen. Zie: https://www.liefenleedstraat.nl/ 45 Daarnaast worden het flexibeler inzetten van vervoersdiensten, met name in de avond en weekenden, en het uitbreiden en ondersteunen van vrijwilligersinitiatieven genoemd. Deze maatregelen worden gezien als aanvullend, niet als vervanging van een volwaardige huisartsvoorziening. De gemeente kan hierbij vooral een ondersteunende en verbindende rol vervullen. 5. Informatievoorziening voor nieuwe inwoners en over de gemeentepolis Tot slot wijzen respondenten op het belang van duidelijke informatie voor nieuwe inwoners, met name voor expats en arbeidsmigranten. Respondenten noemen gemeentelijke informatiepunten of gerichte voorlichting over inschrijving en toegang tot huisartsenzorg als mogelijke ondersteunende maatregelen. Daarnaast werd aangegeven dat de informatieverstrekking over de gemeentepolis verbeterd kan worden. Het betreft een collectieve verzekering voor inwoners met lage inkomens, maar er bestaat soms onduidelijkheid over de aanvraag ervan. De gemeente kan dit vereenvoudigen en gerichter communiceren richting de beoogde doelgroepen.
Ter illustratie van de in deze paragraaf genoemde aanvullende maatregelen is in Bijlage 2 een overzicht opgenomen met inspirerende voorbeelden. 5.3 Ter afsluiting De gemeente Haarlemmermeer is de afgelopen jaren zichtbaarder en actiever geworden in haar onderteunende en verbindende rol rond de toegankelijkheid van de huisartsenzorg. Met name op het terrein van huisvesting, gebiedsontwikkeling en de samenwerking tussen zorg en sociaal domein zijn beleidsmatige stappen gezet en zijn overlegstructuren versterkt. Deze inzet wordt door betrokkenen herkend en over het algemeen als positief ervaren. Tegelijkertijd laten de ervaringen van inwoners, zorgverleners en keten- en stelselpartners zien dat deze inzet in de dagelijkse praktijk (nog) niet altijd voldoende doorwerkt om knelpunten tijdig te voorkomen of structureel op te lossen. De gesignaleerde aandachtspunten en mogelijke aanvullende maatregelen hebben daarbij niet alleen betrekking op nieuw beleid of nieuwe instrumenten, maar ook op het effectiever en consequenter benutten van bestaande instrumenten en werkwijzen. Respondenten wijzen onder meer op het belang van vroegtijdige sturing bij gebiedsontwikkeling, meer continuïteit in de samenwerking tussen zorg en welzijn en scherpere keuzes binnen het huidige ruimtelijke en vastgoedbeleid.
46 Respondenten zien al met al meerdere kansen voor de gemeente om de toegang tot de huisarts te ondersteunen en te verbeteren. Tegelijkertijd is duidelijk dat niet alle maatregelen op korte termijn realiseerbaar zijn. Sommige voorstellen raken aan bredere ruimtelijke en financiële keuzes, bijvoorbeeld over grondbeleid of de mate waarin de gemeente een actievere rol wil spelen bij het mogelijk maken van zorgvastgoed. Dergelijke keuzes vragen politieke besluitvorming en afstemming met andere partijen. Betrokkenen verwachten echter dat de gemeente binnen haar eigen invloedssfeer wél op korte termijn verschil kan maken. Daarbij noemen zij onder andere de versterking van het sociaal domein en de samenwerking tussen sociaal domein en huisartsenzorg, heldere informatievoorziening voor nieuwe bewoners en verbeterd vervoer naar de huisarts voor inwoners van kleine kernen. De algemene verwachting is dat de gemeente binnen deze invloedssfeer voortvarend stappen kan zetten. 47 6. Conclusies In dit hoofdstuk worden de hoofdvraag en deelvragen van het onderzoek beantwoord. De conclusies laten zien in hoeverre de gemeentelijke inzet aansluit bij de ervaren praktijk rond de toegankelijkheid van de huisartsenzorg in Haarlemmermeer, en waar daarbij spanningen of lacunes zichtbaar zijn.
6.1 Toegankelijkheid van de huisartsenzorg en de gemeentelijke rol Hieronder beantwoorden we de hoofdvraag: in hoeverre is de huisartsenzorg in Haarlemmermeer toegankelijk voor inwoners, hoe geeft de gemeente invulling aan haar rol om deze toegankelijkheid te bevorderen, en welke aanvullende mogelijkheden heeft zij daarbij? De huisartsenzorg in Haarlemmermeer is in algemene zin toegankelijk, maar niet overal gelijk verdeeld en op termijn kwetsbaar door bevolkingsgroei, nieuwbouw en knelpunten in capaciteit en huisvesting. Hoewel er op gemeentelijk niveau geen structurele wachtlijsten zijn en spoedzorg beschikbaar is, staat de toegankelijkheid lokaal onder druk, met name in kleinere kernen, bij nieuwbouwontwikkelingen en voor specifieke groepen inwoners. De gemeente speelt een belangrijke rol bij de randvoorwaarden voor toegankelijke huisartsenzorg. Deze rol is de afgelopen jaren explicieter ingevuld, vooral rond huisvesting, gebiedsontwikblblijktkeling en samenwerking met zorg en welzijn. Deze inzet wordt herkend en gewaardeerd, maar blijkt in de praktijk niet altijd voldoende om knelpunten tijdig of structureel op te lossen. Versterking van de huidige inzet, aangevuld met gerichte maatregelen, blijft volgens betrokkenen daarom nodig.
6.2 Organisatie van de huisartsenzorg en gemeentelijke handelingsruimte De eerste deelvraag is beantwoord in hoofdstuk 2: hoe is de huisartsenzorg in Haarlemmermeer georganiseerd, en welke rol en handelingsruimte heeft de gemeente hierbij? De huisartsenzorg in Haarlemmermeer functioneert binnen het landelijke zorgstelsel, waarin huisartsen zelfstandig zijn georganiseerd en zorgverzekeraars 48 verantwoordelijk zijn voor voldoende zorgaanbod. Regionaal spelen de Zorggroep Haarlemmermeer en zorgverzekeraar Zorg & Zekerheid een centrale rol in de afstemming over capaciteit en huisvesting. De gemeente maakt hier formeel geen deel van uit, maar is wel een belangrijke samenwerkingspartner. De handelingsruimte van de gemeente is beperkt, maar zij kan invloed uitoefenen op de randvoorwaarden voor toegankelijke huisartsenzorg, met name via ruimtelijke ordening, gebiedsontwikkeling, grond- en vastgoedbeleid en de verbinding tussen zorg en sociaal domein. De gemeentelijke rol is daarbij te typeren als kaderstellend, faciliterend en verbindend. De afgelopen jaren is deze rol explicieter ingevuld, onder meer naar aanleiding van de motie Borg Eerstelijnszorg, door het aanstellen van een vast aanspreekpunt voor huisvesting en het structurele overleg met de Zorggroep en zorgverzekeraar.
Daarmee beschikt de gemeente over meer inzicht en een duidelijkere rol in de afstemming dan voorheen, terwijl zij afhankelijk blijft van keuzes en investeringen van andere partijen. 6.3 Toegankelijkheid van huisartsenzorg en ervaren knelpunten De beantwoording van deelvraag 2 – in welke mate is de huisartsenzorg in Haarlemmermeer toegankelijk voor inwoners en welke knelpunten en drempels doen zich daarbij voor? – is uitgewerkt in hoofdstuk 4. De huisartsenzorg in Haarlemmermeer wordt door betrokkenen overwegend als toegankelijk ervaren, maar dit beeld is niet uniform en kent duidelijke lokale verschillen. Op gemeentelijk niveau zijn er geen structurele wachtlijsten voor inschrijving, maar de beschikbare capaciteit is krap en de toegankelijkheid verschilt in de praktijk per kern en wijk. De belangrijkste knelpunten die in het onderzoek naar voren komen, betreffen verschillen tussen kernen en wijken, de druk van bevolkingsgroei en nieuwbouw, en de bereikbaarheid van zorg. In kleinere kernen en buitengebieden zijn inwoners vaker aangewezen op huisartsenzorg buiten de eigen kern, wat de afhankelijkheid van vervoer vergroot en met name voor ouderen en minder mobiele inwoners een drempel vormt. Beperkt openbaar vervoer, de inzetbaarheid van Wmo-vervoer en het ontbreken van structurele alternatieven versterken dit probleem.
49 Daarnaast vormt de beschikbaarheid van betaalbare en geschikte praktijkruimte een structureel knelpunt. Hoge vastgoedprijzen, ruimtelijke beperkingen en langdurige procedures bemoeilijken uitbreiding en vestiging van praktijken, terwijl de zorgvraag door bevolkingsgroei en vergrijzing toeneemt. Ook de samenwerking tussen huisartsenzorg en het sociaal en welzijnsdomein is nog onvoldoende structureel en overzichtelijk, waardoor niet-medische hulpvragen langer bij huisartsen blijven liggen. Tot slot worden specifieke groepen genoemd voor wie de toegang tot de huisarts minder vanzelfsprekend is, zoals inwoners met beperkte mobiliteit, nieuwkomers die minder bekend zijn met het Nederlandse zorgsysteem en inwoners met beperkte financiële middelen of een klein sociaal netwerk. Deze knelpunten maken duidelijk dat de toegankelijkheid van huisartsenzorg in Haarlemmermeer niet alleen samenhangt met het aantal beschikbare huisartsen en de beschikbare praktijkruimte, maar in sterke mate wordt beïnvloed door ruimtelijke ontwikkeling, bereikbaarheid en de samenhang tussen zorg en sociaal domein.
6.4 Gemeentelijke instrumenten en ervaringen met de werking De beantwoording van deelvraag 3 – welke instrumenten en interventies zet de gemeente in om de toegankelijkheid van huisartsenzorg te bevorderen, en welke ervaringen zijn er met de werking daarvan? – is uitgewerkt in hoofdstuk 3 en paragraaf 5.1. De gemeente Haarlemmermeer zet sinds enkele jaren, mede naar aanleiding van de motie Borg Eerstelijnszorg, gerichter en samenhangender instrumenten in om de randvoorwaarden voor toegankelijke huisartsenzorg te ondersteunen. De meest concrete inzet betreft huisvesting en gebiedsontwikkeling, waarbij via beleidskaders, het omgevingsplan en afstemming met projectontwikkelaars wordt beoogd huisartsenzorg eerder te betrekken bij planvorming en ruimte voor praktijken mogelijk te maken. Daarnaast maakt de gemeente gebruik van structureel overleg met de Zorggroep Haarlemmermeer en zorgverzekeraar Zorg & Zekerheid, monitoring van ontwikkelingen in capaciteit en spreiding, en het faciliteren van de aansluiting tussen zorg en sociaal domein. Betrokkenen geven aan dat deze inzet recentelijk zichtbaarder is geworden, met name door het vaste aanspreekpunt en het structurele overleg.
Tegelijkertijd wijzen inwoners, zorgverleners en keten- en stelselpartners erop dat bij gebiedsontwikkelingen in het verleden bij afwegingen tussen functies woningbouw 50 en commerciële functies vaak voorrang kregen boven maatschappelijke functies zoals huisartsenzorg. Deze zorgen bestaan nog steeds. De respondenten signaleren dat de gemeentelijke inzet niet altijd doorwerkt in concrete besluiten en de uitvoeringspraktijk, onder meer door langdurige procedures, beperkte flexibiliteit in de toepassing van regels en het ontbreken van tijdige sturing, waardoor plannen voor uitbreiding of vestiging van huisartsenzorg kunnen vastlopen. 6.5 Doeltreffender inzet van instrumenten en aanvullende maatregelen De beantwoording van deelvraag 4 – in hoeverre kan de gemeente bestaande instrumenten doeltreffender inzetten, en welke aanvullende maatregelen kan zij benutten om de toegankelijkheid van de huisartsenzorg te versterken? – is uitgewerkt in hoofdstuk 5. Uit het onderzoek blijkt dat verbetering van de toegankelijkheid van de huisartsenzorg niet primair wordt gezocht in nieuwe instrumenten, maar vooral in een versterkte en consequente inzet van bestaande instrumenten, aangevuld met gerichte aanvullende maatregelen.
Respondenten benadrukken daarbij het belang van vroegtijdigere en stevigere sturing op voorzieningen bij gebiedsontwikkeling, duidelijkere keuzes binnen het bestaande ruimtelijke ordenings- en vastgoedbeleid ten gunste van maatschappelijke functies, meer continuïteit in de samenwerking tussen zorg en sociaal domein, en een betere aansluiting op de situatie in kleine kernen en voor specifieke groepen inwoners. Aanvullende maatregelen, zoals ondersteuning bij de vestiging van huisartsen, ambulante spreekuren of gerichte informatievoorziening voor nieuwe inwoners, worden gezien als waardevolle aanvullingen, maar niet als vervanging van structurele randvoorwaarden. Volgens respondenten liggen de mogelijkheden van de gemeente vooral in het tijdig maken van duidelijke keuzes, het structureel voeren van overleg met betrokken partijen en het verbeteren van de bereikbaarheid van huisartsenzorg, met name in kleine kernen. Afsluitende duiding van gemeentelijke handelingsruimte Respondenten zien meerdere mogelijkheden voor de gemeente om de toegankelijkheid van de huisartsenzorg te ondersteunen en te versterken. Daarbij maken zij onderscheid tussen maatregelen die binnen de bestaande invloedssfeer 51 van de gemeente op relatief korte termijn uitvoerbaar zijn en maatregelen die bredere ruimtelijke of financiële keuzes vergen.
Maatregelen als versterking van het sociaal domein, verbetering van de samenwerking tussen huisartsenzorg en welzijn, gerichte informatievoorziening voor nieuwe inwoners en aandacht voor vervoer in kleine kernen worden door betrokkenen genoemd als stappen waarop de gemeente binnen haar huidige rol en instrumentarium voortgang kan boeken. Andere voorstellen, zoals het differentiëren in grondprijzen of het explicieter borgen van ruimte voor zorg in gebiedsontwikkeling, raken aan bredere beleidskeuzes en vragen politieke besluitvorming en afstemming met marktpartijen. Deze bevindingen maken duidelijk dat er binnen de gemeentelijke rol zowel korte- als langetermijnopties bestaan om de toegankelijkheid van huisartsenzorg te ondersteunen. 52 Literatuur Belangengroep Gehandicapten Haarlemmermeer (BGH) (2021). Toegankelijkheid is méér dan kennis alleen. Eindrapportage m.b.t. de (rolstoel)toegankelijkheid bij de eerstelijnsgezondheidszorg. Belangengroep Gehandicapten Haarlemmermeer. College van B&W Haarlemmermeer (2024). Brief aan de gemeenteraad betreffende beantwoording motie huisvestingskwestie. Gemeente Haarlemmermeer, 22 juli 2024. College van B&W Haarlemmermeer (2025). Brief aan de gemeenteraad over verdiepende inzichten in de huisvesting eerstelijnszorg. Gemeente Haarlemmermeer, 3 juni 2025. Gemeente Haarlemmermeer (2025a).
Huisvesting eerstelijnszorg: inzicht, uitvoeringskader en oplossingen. Gemeente Haarlemmermeer, mei 2025. Gemeente Haarlemmermeer (2025b). Transformatieplan Welzijn op Recept: doorontwikkeling van de samenwerking tussen medisch en sociaal domein. Gemeente Haarlemmermeer, 27 juni 2025. Gemeente Haarlemmermeer, Zorg en Zekerheid, GGD Kennemerland & Sigra (2023). Regioplan Haarlemmermeer – Samen Sterk. Gemeenteraad Haarlemmermeer (2024). Motie borging huisvesting eerstelijnszorg. Gemeente Haarlemmermeer, 1 februari 2024. LHV (z.d.). Kader kwaliteit en toegankelijkheid van de huisartsenzorg. LHV, InEen & NHG (2025). Visie huisartsenzorg 2035: gezamenlijk vernieuwen met de kracht van de kernwaarden. Ministerie van VWS (2022). Integraal Zorgakkoord. Ministerie van VWS (2023). Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Ministerie van VWS (2024). Visie eerstelijnszorg 2030. Ministerie van VWS (2025). Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA). NZa (2024). Monitor Toegankelijkheid van Zorg. 53 Bijlage 1: Betrokken partijen en hun rol bij toegankelijkheid huisartsenzorg De toegankelijkheid van huisartsenzorg en de beschikbaarheid van praktijkruimte komen tot stand door het samenspel van verschillende partijen die ieder vanuit hun eigen rol en verantwoordelijkheid handelen. Huisartsen (praktijkhouders) Huisartsen zijn zelfstandige zorgverleners.
Praktijkhouders maken eigen keuzes over vestiging, omvang en organisatie van hun praktijk. Deze keuzes worden in belangrijke mate beïnvloed door de beschikbaarheid en betaalbaarheid van praktijkruimte en door de landelijke bekostiging van huisartsenzorg (LHV, z.d.; LHV, InEen & NHG, 2025). Huisartsenvereniging Haarlemmermeer De meeste huisartsen in Haarlemmermeer zijn aangesloten bij de Huisartsenvereniging Haarlemmermeer (HvH). De vereniging behartigt hun belangen en treedt op als gesprekspartner voor gemeente, zorgverzekeraar en andere betrokken partijen. De HvH heeft geen formele verantwoordelijkheid voor de organisatie of financiering van huisartsenzorg, maar agendeert knelpunten rond toegankelijkheid, capaciteit en huisvesting. Zorgverzekeraar Zorgverzekeraars hebben op grond van de Zorgverzekeringswet een zorgplicht en zijn verantwoordelijk voor het inkopen van voldoende huisartsenzorg voor hun verzekerden. Zij hebben invloed op de totale capaciteit, maar geen directe zeggenschap over de vestigingsplaats van huisartsen. De bekostiging van huisartsenzorg is landelijk uniform vastgesteld en houdt geen rekening met lokale verschillen in vastgoedprijzen (NZa, 2024). Zorggroep De Zorggroep Haarlemmermeer ondersteunt huisartsen bij praktijkvoering en samenwerking en faciliteert de afstemming over capaciteit en spreiding van huisartsenzorg binnen de zorgregio Haarlemmermeer.
De Zorggroep heeft geen formele beslissingsbevoegdheid over vestiging of financiering van huisartsenpraktijken. 54 Gemeente De gemeente heeft geen verantwoordelijkheid voor de uitvoering of financiering van huisartsenzorg, maar beïnvloedt wel de randvoorwaarden voor toegankelijkheid. De gemeentelijke rol kan worden onderscheiden in drie samenhangende onderdelen: ● kaderstellend via ruimtelijke ordening, omgevingsplan, voorzieningenprogrammering en bereikbaarheid; ● ondersteunend: door mee te denken bij huisvestingsvraagstukken, processen toe te lichten en partijen te verbinden; ● verbindend: door samenwerking tussen zorg en sociaal domein te stimuleren en regionale afstemming te faciliteren. Marktpartijen Projectontwikkelaars en vastgoedeigenaren bepalen in belangrijke mate of, waar en tegen welke prijs en voorwaarden praktijkruimte voor huisartsenzorg beschikbaar komt. Maatschappelijke functies, zoals huisartsenzorg, concurreren daarbij met woningbouw en commerciële functies, met name in gebieden met hoge grond- en vastgoedprijzen. 55 Bijlage 2: Inspirerende voorbeelden aanvullende inzet gemeente Deze bijlage bevat in aanvulling op paragraaf 5.2 enkele inspirerende voorbeelden die aansluiten bij de in dit onderzoek gesignaleerde knelpunten rond de toegankelijkheid van de huisartsenzorg.
Het gaat om aanvullende, ondersteunende maatregelen die kunnen bijdragen aan de toegankelijkheid van huisartsenzorg en waarbij een rol voor de gemeente en samenwerking met andere partijen aan de orde kan zijn. De voorbeelden zijn bedoeld ter inspiratie, vormen geen volledig overzicht en zijn niet gebaseerd op systematisch onderzoek of effectiviteitsmeting. 1. Gemeentelijke ondersteuning bij vestiging en behoud huisartsen Maatregelen gericht op ruimtelijke inpassing, beschikbaarheid en betaalbaarheid van zorgvastgoed en vroegtijdige betrokkenheid van zorgpartijen bij gebiedsontwikkeling. Maatschappelijke grondprijzen voor zorgvoorzieningen (Utrecht) Knelpunt Bij gebiedsontwikkeling concurreren maatschappelijke functies zoals huisartsenzorg met commerciële functies op grondwaarde. Dit maakt vestiging of behoud van zorgvoorzieningen financieel onaantrekkelijk, vooral op dure locaties. Aanpak/voorbeeld Gemeente Utrecht (maar bijv. ook Rotterdam) hanteert voor maatschappelijke voorzieningen vaste of normatieve grondprijzen, in plaats van opbrengstmaximalisatie. Dit maakt het mogelijk om zorgvoorzieningen structureel in te passen in (her)ontwikkelingsgebieden, zonder dat zij worden verdrongen door functies met hogere financiële opbrengsten. Relevantie voor Haarlemmermeer Dit voorbeeld laat zien dat de gemeente via het grondbeleid actief kan sturen op het behoud van huisartsenzorg.
Haarlemmermeer kan overwegen om huisartsenzorg 56 expliciet op te nemen als maatschappelijke functie waarvoor de grondprijs niet wordt bepaald op basis van opbrengstmaximalisatie, zodat vestiging in nieuwe of herontwikkelde gebieden haalbaar blijft. Bronnen/nadere informatie Gemeente Utrecht – Beleidsnota Grondbeleid 2024 en Grondprijzenbrief 2025 Regionale samenwerking rond huisartsentekorten (Zeeland) Knelpunt In Zeeland is deze regionale samenwerking mede ontstaan als reactie op bevolkingskrimp en vergrijzing, die het behoud van voldoende huisartsencapaciteit onder druk zetten. Maar ook in een groeigemeente kan het voor huisartsen lastig zijn om zich te vestigen vanwege hoge huurprijzen en in kleinere kernen. Voor inwoners in kernen langs de Ringvaart komt daarbij dat zij in de praktijk vaak afhankelijk zijn van huisartsen en spoedeisende zorg in aangrenzende gemeenten. Aanpak/voorbeeld In Zeeland werken gemeenten, zorgverzekeraars en zorgorganisaties regionaal samen in de Zeeuwse Zorg Coalitie om drempels voor vestiging en continuïteit van huisartsenzorg weg te nemen. Huisartsenzorg wordt daarbij benaderd als een gezamenlijke maatschappelijke opgave, met afspraken over huisvesting, spreiding en – waar nodig – financiële of organisatorische ondersteuning.
Relevantie voor Haarlemmermeer Dit voorbeeld laat zien dat regionale samenwerking kan bijdragen aan het aantrekkelijker maken van vestiging en aan betere afstemming van huisartsenzorg over gemeentegrenzen heen. Voor Haarlemmermeer is dit vooral relevant voor kernen langs de Ringvaart, waar inwoners vaak zijn aangewezen op zorgvoorzieningen in aangrenzende gemeenten. Regionale samenwerking en afspraken met omliggende gemeenten en zorgverzekeraars kan helpen om deze bovenlokale afhankelijkheid beter te organiseren. Bronnen/nadere informatie Zeeuwse Zorg Coalitie – regionale samenwerking en zorgagenda https://www.zorgcoalitiezeeland.nl Zeeuwse Zorg Coalitei (2025). Impactverslag 2020-2025, 5 jaar Zeeuwse Zorg Coalitie. 57 Gemeentelijke bemiddeling bij gebiedsontwikkeling (Utrecht) Knelpunt Bij herontwikkeling van een winkelcentrum in de Utrechtse wijk Kanaleneiland dreigde een groot gezondheidscentrum te verdwijnen, terwijl de wijk een relatief hoge zorgvraag kent. Aanpak/voorbeeld De gemeente Utrecht heeft intensief bemiddeld tussen ontwikkelaar en gezondheidscentrum en het centrum opgenomen in het integrale herontwikkelingsplan. Hiervoor is afgeweken van het gemeentelijk woonbeleid, waarbij zowel gemeente als ontwikkelaar lagere opbrengsten accepteerden om het gezondheidscentrum te behouden.
Relevantie voor Haarlemmermeer Dit voorbeeld laat zien dat gemeenten bij gebiedsontwikkeling expliciet kunnen kiezen voor het behoud van eerstelijnszorg, ook wanneer dit financiële consequenties heeft. De gemeente Utrecht beschouwt deze aanpak als uitzonderlijk en niet zonder meer toepasbaar. Bron/nadere informatie VNG (2025). Handreiking huisvesting huisartsen en gezondheidscentra. 2. Samenhang tussen zorg en welzijn in de wijk Versterking van samenwerking tussen huisartsen, welzijnsorganisaties en andere eerstelijnsvoorzieningen om zorgvragen eerder en passender op te vangen. POH-Sociaal als brugfunctie tussen huisartsenzorg en sociaal domein Knelpunt Huisartsen krijgen veel patiënten met sociale en psychosociale problematiek (zoals schulden, huisvesting, stress of eenzaamheid), terwijl zij beperkte tijd en expertise hebben om deze vragen goed te begeleiden. Verwijzingen naar het sociaal domein zijn vaak versnipperd en leiden regelmatig tot uitval of terugverwijzing. Aanpak/voorbeeld Volgens Pharos fungeert de POH-Sociaal (ook wel POH-Welzijn genoemd) als een structurele brugfunctie tussen huisartsenzorg en sociaal domein.
De POH-Sociaal is gekoppeld aan de huisartsenpraktijk, verzorgt vraagverheldering, biedt zo nodig kortdurende ondersteuning en zorgt voor warme toeleiding naar welzijn, Wmo- 58 ondersteuning en andere sociale voorzieningen, waarbij Welzijn op Recept één van de mogelijke routes is. Een POH-Sociaal ontlast huisartsen door sociale problematiek vroegtijdig en passend op te pakken, voorkomt medicalisering van niet-medische problemen en versterkt de samenwerking tussen zorg en sociaal domein, mits deze functie structureel is ingebed. In diverse gemeenten wordt deze functie duurzaam ingezet; een praktijkvoorbeeld is Gezondheidscentrum Venserpolder in Amsterdam, waar de POH-Sociaal meerdere dagdelen per week onderdeel is van het praktijkteam. Relevantie voor Haarlemmermeer In een gemeente waar al wordt gewerkt met Welzijn op Recept kan de POH-Sociaal worden gezien als een verbreding en verdieping van de bestaande samenwerking, met name voor complexere sociale problematiek. Daarbij is een actieve rol van de gemeente nodig bij financiering, samenhang en borging. Bron/nadere informatie Pharos (2025). Brugfuncties tussen huisartsenzorg en sociaal domein. Pharos, expertisecentrum Gezondheidsverschillen.
Waar is Wally – vaste sociale verbinder bij de huisartsenpraktijk Knelpunt Huisartsen ervaren het sociaal domein als complex en versnipperd, waardoor verwijzen naar passende ondersteuning tijdrovend en onzeker is. Aanpak/voorbeeld Het initiatief Waar is Wally is opgezet door Huisartsen Coöperatie Deventer en Omstreken, Stichting De Kern maatschappelijke dienstverlening en de gemeente Deventer. Een Wally is een sociaal werker die vast is gekoppeld aan één of meerdere huisartsenpraktijken en fungeert als wegwijzer en verbinder binnen het sociaal domein. Huisartsen hebben een vaste contactpersoon, kunnen laagdrempelig verwijzen en ontvangen structurele terugkoppeling. Dit initiatief maakt het sociaal domein overzichtelijk voor huisartsen, versterkt de samenwerking tussen zorg en gemeentelijke ondersteuning en verlaagt de drempel voor inwoners met complexe sociale problematiek. Verschil met POH-Welzijn / POH-Sociaal In tegenstelling tot een POH-Welzijn is Waar is Wally niet ingebed in het huisartsenteam, maar een externe, praktijkoverstijgende verbindingsfunctie. De 59 focus ligt minder op begeleiding en meer op oriëntatie, doorverwijzing en overzicht. Daarmee is dit een lichter, flexibeler model dan een POH-Sociaal.
Relevantie voor Haarlemmermeer Dit voorbeeld laat zien dat de gemeente via regie en financiering een directe rol kan spelen in het verbinden van huisartsen en het sociaal domein. Voor Haarlemmermeer kan dit een laagdrempelige aanvulling zijn op bestaande initiatieven zoals Welzijn op Recept, zonder dat functies structureel in huisartsenpraktijken hoeven te worden ingebed. Bron/nadere informatie HCDO – Waar is Wally: https://www.hcdo.nl/initiatieven/waar-is-wally/ NHG, Good Practices (bij Samenwerken in de wijk). 3. Ondersteuning van gemeenschaps- en buurtnetwerken Stimuleren van informele netwerken en bewonersinitiatieven die bijdragen aan signalering, ondersteuning en het beperken van formele zorgvraag. Lief & Leedstraten – informele zorg en omzien naar elkaar Knelpunt Huisartsen krijgen regelmatig zorgvragen die samenhangen met eenzaamheid, verlies of lichte psychosociale problemen, waarvoor medische zorg niet altijd het meest passende antwoord is. Bewonersraden in Haarlemmermeer hebben daar enkele voorbeelden van genoemd. Hieronder staan ter inspiratie voorbeelden uit andere gemeenten. Aanpak/voorbeeld In verschillende gemeenten wordt gewerkt met Lief & Leedstraten: een laagdrempelig initiatief waarbij buurtbewoners een klein budget krijgen om aandacht en steun te bieden aan buren bij ziekte, verlies of een moeilijke periode.
Door vroegtijdige, informele ondersteuning kan worden voorkomen dat sociale problemen uitmonden in zwaardere zorgvragen. Relevantie voor Haarlemmermeer Door informele steun en vroegsignalering te versterken, kan dit initiatief bijdragen aan het ontlasten van de huisartsenzorg, met name bij niet-medische hulpvragen. Op de website is te zien dat Haarlemmermeer niet deelneemt, terwijl omliggende gemeenten zoals Aalsmeer wel zijn aangesloten. Dit biedt aanknopingspunten om 60 dit type laagdrempelige ondersteuning ook in Haarlemmermeer te verkennen, aanvullend op formele zorg en welzijn. Bron/nadere informatie Overzicht deelnemende gemeenten: https://www.liefenleedstraat.nl/gemeenten/ Movisie (2023). Zorgzame straten. Wat leren praktijkvoorbeelden over burenhulp. 4. Aanvullende bereikbaarheid en vervoersoplossingen Faciliteren van (maatwerk)vervoer voor inwoners van kleine kernen en minder mobiele groepen, aanvullend op regulier openbaar vervoer. ANWB AutoMaatje – flexibel vrijwilligersvervoer naar zorgvoorzieningen Knelpunt In kleine kernen is het openbaar vervoer beperkt, vooral in de avond en weekenden. Voor inwoners zonder eigen vervoer of met beperkte mobiliteit vormt dit een drempel om de huisarts of huisartsenpost te bereiken, wat kan leiden tot uitstel van zorg of extra druk op huisartsen.
Ook Haarlemmermeer heeft voorbeelden van vrijwilligersvervoer, zoals Meer voor Elkaar. Om het vrijwilligersvervoer in te bedden in het sociaal domein kiezen gemeenten ook wel voor de koppeling met welzijnswerk. Hieronder staat een toelichting op een veel gebruikte aanpak. Aanpak/voorbeeld In veel gemeenten wordt ANWB AutoMaatje ingezet: een vrijwilligersvervoersdienst waarbij inwoners tegen een geringe vergoeding worden vervoerd door lokale vrijwilligers in hun eigen auto. Het vervoer is vraaggestuurd, flexibel inzetbaar en beschikbaar buiten reguliere OV-tijden. De uitvoering vindt lokaal plaats, vaak in samenwerking met welzijnsorganisaties. ANWB AutoMaatje is al actief in aangrenzende gemeenten, maar nog niet in Haarlemmermeer. AutoMaatje vergroot de feitelijke bereikbaarheid van eerstelijnszorg in kleine kernen, sluit goed aan bij lokale omstandigheden en combineert flexibiliteit met lage kosten en sociale betrokkenheid. Relevantie voor Haarlemmermeer Dit voorbeeld laat zien dat de gemeente via regie en (co)financiering de bereikbaarheid van huisartsenzorg kan verbeteren, met name waar regulier OV tekortschiet. Voor Haarlemmermeer is dit een praktisch en schaalbaar aanvullend instrument, dat nadrukkelijk geen vervanging vormt van een volwaardige 61 huisartsvoorziening, maar wel bijdraagt aan toegankelijkheid voor kwetsbare inwoners.
Bron/nadere informatie ANWB – AutoMaatje; Kenniscentrum Vrijwilligersvervoer (2022), Ontwikkelen van een vervoersdienst met vrijwilligers. 5. Informatievoorziening voor (nieuwe) inwoners Verbeteren van toegankelijke, begrijpelijke (en meertalige) informatie over huisartsenzorg, het zorgstelsel en de gemeentepolis, met speciale aandacht voor nieuwe en kwetsbare inwoners. Toegankelijke uitleg van het Nederlandse zorgsysteem Knelpunt Nieuwe inwoners, zoals expats en arbeidsmigranten, zijn vaak onvoldoende bekend met het Nederlandse zorgsysteem en de rol van de huisarts. Dit kan leiden tot misverstanden en extra druk op huisartsenpraktijken. Aanpak/voorbeeld Rezisto ontwikkelde de visuele publieksinformatie Who is the huisarts?, waarin in eenvoudige taal en beeld wordt uitgelegd wat de huisarts doet en hoe de zorg is georganiseerd. Het materiaal is bedoeld voor mensen die het zorgstelsel nog niet kennen en is geschikt voor brede verspreiding, bijvoorbeeld via gemeentelijke kanalen, welzijn- en migrantenorganisaties en/of werkgevers. Een ander voorbeeld komt uit de regio Eindhoven, waar men veel ervaring heeft met kennismigranten. Network Healthcare for Internationals (h4i.nl) biedt online informatie over de Nederlandse zorg en uitleg over de rol van de huisarts.