RV Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022-2026 (2022.0001926).pdf

gemeente Haarlemmermeer

raadsvoorstel Onderwerp

Portefeuillehouder Steller Collegevergadering

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026 Charif El IdriSSi

Rob Kouwenhoven 27 september 2022

Raadsvergadering Raadsvoorstelnummer

2022.0001926 1. Voorstel Collegebesluit(en) Het college heeft besloten om: 1. uitvoering te geven aan het beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026, waaronder de producten schuldhulpverlening, schuldbemiddeling saneringskrediet, vroegsignalering, moratorium, crisisinterventie, nazorg en verschillende vormen van budgetbeheer, onder voorbehoud van instemming door de raad met dit beleidsplan; 2. de extra kosten voor het project 'Eropaf' van € 150.000 per jaar voor de jaren 2023 tot en met 2025 mee te nemen in de integrale afweging bij de Voorjaarsrapportage 2023 als incidenteel budget. Het college besluit de raad voor te stellen om: 1. het beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026 vast te stellen, onder voorbehoud van het beschikbaar stellen van incidenteel budget voor de jaren 2023 tot en met 2025 bij de Voorjaarsrapportage 2023. 2. Samenvatting Op 1 juli 2012 is de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) in werking getreden. Deze wet legt expliciet de zorgplicht van gemeenten met betrekking tot schuldhulpverlening vast. In de Wgs is de verplichting voor het college opgenomen om een beleidsplan op te stellen dat door de gemeenteraad eens in de vier jaar wordt vastgesteld. In het beleidsplan zijn de beleidsuitgangspunten en eisen om in aanmerking te komen voor schuldhulpverlening binnen de gemeente Haarlemmermeer vastgelegd.

Het vorige beleidsplan bestreek de periode 2017 2021. Het beleidsplan dat nu wordt vastgesteld is geactualiseerd en geldt voor de periode 2022 - 2026. Het beleidsplan is als bijlage bij dit raadsvoorstel gevoegd en bevat een volledig overzicht van alle activiteiten om schulden te voorkomen en de hulp die we bieden aan inwoners indien er problematische schulden zijn ontstaan. Dit raadsvoorstel beschrijft met name de nieuwe activiteiten zoals vroegsignalering die gericht zijn op preventie. De belangrijkste wijziging in het beleidsplan 2022 - 2026 is het feit dat onze gemeente met ingang van 1 januari 2021 signalen kan ontvangen van betalingsachterstanden van vaste lastenpartners. Onze gemeente kan door ontvangst van deze signalen uit eigen beweging hulp aanbieden aan haar inwoners. Problematische schulden kunnen hierdoor worden voorkomen

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026

pagina 2

omdat wij inwoners met betalingsachterstanden veel eerder in beeld hebben dan in het verleden. Gemiddeld wachten mensen vijfjaar voordat ze hulp zoeken. In die periode is een kleine betalingsachterstand vaak uitgegroeid tot een grote schuld. Ondanks deze vroegsignalering kan het voorkomen dat er achterstanden ontstaan bij de betaling van de huur en er een aanzegging tot woningontruiming wordt gedaan. Wij zijn daarom op 1 september 2021 het project 'Eropaf Haarlemmermeer' gestart. Het project 'Eropaf Haarlemmermeer' wil bij een vonnis tot uithuiszetting de inwoner de kans bieden om te werken aan herstel van zijn financiële situatie met als doel huisuitzetting te voorkomen. 3. Uitwerking 3.1

Wat willen we bereiken?

Als gemeente ondersteunen wij onze inwoners in het voeren van een gezonde financiële huishouding. Wanneer inwoners toch te maken krijgen met schuldenproblematiek bieden wij onze inwoners hierin ondersteuning aan. We willen problematische schulden en huisuitzetting te allen tijde voorkomen door de inzet van vroegsignalering. In het verleden lag het accent bij schuldhulpverlening op het financieel ondersteunen van mensen met schulden en het inzetten van instrumenten om schulden op te lossen en/of saneren. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van budgetbeheer, het afsluiten van een minnelijke regeling, schuldsanering etcetera. In de loop der jaren is het accent echter gewijzigd en is er veel meer aandacht voor preventie en vroegsignalering gekomen. De Wgs is daarom per 1 januari 2021 gewijzigd. Vanaf deze datum ontvangen wij meldingen van betalingsachterstanden van inwoners in onze gemeente van vaste lasten partners zoals zorgverzekeraars en nutsbedrijven. Deze inwoners benaderen wij vervolgens met een hulpaanbod. Daarnaast willen wij huisuitzetting voorkomen met het project 'Eropaf Haarlemmermeer'. In september 2017 is het nu geldende beleidsplan schuldhulpverlening vastgesteld. De belangrijkste uitgangspunten voor het beleid met betrekking tot schuldhulpverlening zijn ook nu nog actueel en blijven ongewijzigd.

Gemeentelijke schuldhulpverlening is beschik- en bereikbaar voor alle inwoners van onze gemeente. De Wgs geeft echter in uitzonderlijke gevallen de mogelijkheid om de toegang tot schuldhulpverlening te ontzeggen. Hiervan is sprake wanneer: • er sprake is van verwijtbare recidive, een ontzegging voor een periode van vijfjaar; • de inwoner onvoldoende meewerkt aan het traject en/of tijdens traject nieuwe schulden maakt; • de inwoner fraude heeft gepleegd en daar een bestuurlijke sanctie voor heeft gekregen, behalve als de fraude geen deel uitmaakt van schuldenproblematiek. Bij inwoners die aantoonbaar een verstandelijke of psychiatrische beperking hebben, wordt een herhaald schuldhulpverleningsverzoek niet als verwijtbare recidive beschouwd. We gaan zeer zorgvuldig en terughoudend om met de mogelijkheid om inwoners de toegang tot schuldhulpverlening te ontzeggen. Hier ligt altijd een individuele beoordeling aan ten grondslag. Zelfstandigen In het verleden was schuldhulpverlening voor zelfstandigen nog uitgesloten en werd deze groep inwoners gewezen op hulp op grond van het Besluit bijstandverlening zelfstandigen (Bbz). De per 1 januari 2021 gewijzigde Wgs schrijft expliciet voor dat gemeenten schuldhulpverlening moeten bieden aan inwoners met problematische schulden waar ze niet zelfstandig uitkomen.

De gewijzigde Wgs benoemt (ex-)ondernemers als een specifieke doelgroep die op schuldhulp moet kunnen rekenen. Wij hebben daarom een overeenkomst afgesloten met adviesbureau Menzing & Partners die schuldhulpverlening biedt aan deze specifieke doelgroep.

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026

3.2

pagina 3

Wat gaan we daarvoor doen?

Uitvoering schuldhulpverlening De uitvoering van schuldhulpverlening is gemandateerd aan een externe schuldhulpverleningsorganisatie, PLANgroep. Dit contract loopt af op 1 januari 2023. Door het toenemend aantal klachten over de werkwijze van PLANgroep hebben wij onderzocht of wij als gemeente schuldhulpverlening zelf kunnen gaan uitvoeren. Uit dit onderzoek is gebleken dat gezien de klachten en de ervaren knelpunten in het proces, een nieuwe aanbesteding het beste is om deze op te lossen. Met een aanbesteding garanderen we voor onze inwoners kwalitatief goede schuldhulpverlening door samen te werken met een professionele marktpartij. Dit scenario past bij Haarlemmermeer als regiegemeente en de uitgangspunten van het Haarlemmermeers model. De gemeente heeft op dit moment geen ervaring met het uitvoeren van schuldhulpverlening en zou flink moeten investeren wanneer ze dit zelf zou willen doen. Bovendien is het in de huidige arbeidsmarkt moeilijk om de juiste expertise aan te trekken en om zelf schuldhulpverlening uit te voeren. Op korte termijn zal onze gemeente niet de kwaliteit van dienstverlening kunnen bieden aan onze inwoners die externe partijen leveren.

Wij gaan daarom een contract aan voor een kortere periode van drie jaar, met een mogelijkheid het contract te verlengen, waarbij er vanuit onze gemeente geïnvesteerd wordt in contractmanagement, een betere samenwerking en sturing op de uitvoering. In het eerste kwartaal van het derde jaar kan geëvalueerd worden of met deze investering het proces naar tevredenheid wordt uitgevoerd of dat er toch de voorkeur is voor een andere vorm van uitvoering. Wij zijn daarom een nieuwe aanbestedingsprocedure gestart om een aanbieder van schuldhulpverlening te kunnen contracteren. Wij informeren u welke aanbieder na het doorlopen van de aanbestedingsprocedure is gecontracteerd. Producten schuldhulpverlening De gemeente verzorgt de beleidsregie en sturing. De aanbieder van schuldhulpverlening is verantwoordelijk voor de uitvoering en biedt in ieder geval de volgende producten aan: • schuldbemiddeling middels een minnelijke schikking; • schuldbemiddeling op grond van de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp); • aanbieden van een saneringskrediet; • vroegsignalering ('Vroeg eropaf en 'Eropaf Haarlemmermeer'); • moratorium; • crisisinterventie; • nazorg; • verschillende vormen van budgetbeheer. Toelichting bij een aantal producten die uitgevoerd worden door een externe schuldhulpverleningsorganisatie: Moratorium Het moratorium is een adempauze voor mensen die diep in de schulden zitten.

De schuldeisers mogen zes maanden niet incasseren en de schuldhulpverlener kan gedurende deze periode de zaken van de schuldenaar op orde brengen. Een verzoek voor een moratorium moet worden ingediend bij de rechtbank. Saneringskredieten In 2019 zijn we gestart met het aanbieden van saneringskredieten. Met saneringskredieten worden alle schuldeisers in één keer aan het begin van het traject afgelost. Het incassotraject

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026

pagina 4

valt daarna definitief stil. Vergeleken met schuldbemiddeling heeft een saneringskrediet de volgende voordelen: • het biedt rust en overzicht voor mensen met schulden zodat ze weer kunnen meedoen in de maatschappij (bijvoorbeeld een opleiding volgen of werken); • voor schuldhulpverleners verkort het saneringskrediet het minnelijke traject met 30 maanden en vermindert het de administratieve belasting; • het is aantrekkelijk voor schuldeisers omdat ze het dossier snel kunnen sluiten. Ze krijgen binnen enkele weken het afgesproken bedrag in plaats van een driejarig administratief bewerkelijk schuldbemiddelingstraject. Het voorkomt ook incassokosten en kosten van (loon)beslagen. Om de schulden te betalen sluiten inwoners via een kredietbank een krediet af dat in drie jaar moet worden afgelost. De gemeente staat borg voor het door een kredietbank verstrekte krediet. In 2021 zijn er 54 saneringskredieten ingezet. Omdat het inzetten van een saneringskrediet veel voordelen biedt voor de inwoners, willen wij dit aantal verhogen naar 70 op jaarbasis. Waar nodig zal voor deze inwoners nazorg worden ingezet. Dit kan bijvoorbeeld budgetbeheer zijn. Het risico voor onze gemeente is in de praktijk verwaarloosbaar, 97% van de klanten lost het saneringskrediet volledig af.

Inmiddels is er een landelijk waarborgfonds in het leven geroepen waarmee het financiële risico voor de gemeente volledig wordt afgedekt. Vroegsignalering Vroegsignalering is een gerichte actie om in contact te komen met burgers met (dreigende) problematische schulden en ze uit eigen beweging hulp aan te bieden. Bij vroegsignalering gaat het om personen die niet in beeld zijn bij de gemeente en die mogelijk ook niet weten dat ze hulp kunnen krijgen. Slechts een klein deel van de huishoudens met betalingsproblemen weet de weg naar hulpverlening te vinden. Daarom is vroegsignalering van groot belang, zodat we inwoners veel eerder in beeld hebben en problematische schulden kunnen voorkomen. De afgelopen jaren is in veel gemeenten ervaring opgedaan met verschillende vormen van vroegsignalering. Wij zijn in 2018 al gestart met vroegsignalering met het project 'vroeg eropaf. Bij de start van dit project ontvingen we signalen van betalingsachterstanden van woningcorporatie Ymere. Met de wijziging van de Wgs is expliciet in de wet opgenomen dat het noodzakelijk is dat gemeenten vanaf 1 januari 2021 persoonsgegevens uitwisselen voor vroegsignalering. Hierdoor werken wij conform de Wgs en de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). In samenwerking met PLANgroep is in januari 2021 een pilot gestart om het aantal signalen dat we maandelijks ontvangen in beeld te brengen.

Bij de start van de pilot was nog volstrekt onduidelijk hoeveel signalen van betalingsachterstanden we zouden gaan ontvangen. In maart 2021 zijn er 228 signalen ontvangen en in mei 2021 was dit aantal opgelopen tot 451. Vanaf oktober 2021 ligt het aantal meldingen tussen de 400 en 500 per maand. Dit zullen mogelijk meer signalen worden, omdat (nog) niet alle vaste lasten partners achterstanden melden bij de gemeente. Op dit moment melden 56 (stand per maart 2022) vaste lasten partners betalingsachterstanden bij de gemeente. In de toekomst zal dit aantal nog gaan toenemen en zullen er ook meer plaatselijke partijen aansluiten. Hoeveel partijen uiteindelijk achterstanden gaan melden is niet bekend. Verplichting gemeente om hulp aan te bieden Het aanbieden van hulp na ontvangst van signalen door de gemeente is niet vrijblijvend. In de Wgs is opgenomen dat de gemeente verplicht is om een hulpaanbod te doen. De wijze waarop

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026

pagina 5

dit wordt gedaan is aan de gemeente. Wij gaan de volgende acties ondernemen bij de ontvangst van signalen: • het versturen van een kaartje; • versturen van sms'je; • telefonisch contact; • een huisbezoek. Het versturen van een kaartje en een sms'je met een hulpaanbod van de gemeente zal plaatsvinden bij enkelvoudige signalen. Er zal telefonisch contact worden opgenomen met de inwoner als er meerdere signalen van betalingsachterstanden zijn. Een huisbezoek vindt plaats indien er sprake is van hoge schulden. Vaak is er dan ook een achterstand in de betaling van de huur. Het afleggen van een huisbezoek is een te zwaar middel om bij alle meldingen van betalingsachterstanden in te zetten. Op dit moment vinden er maandelijks maximaal 25 huisbezoeken plaats. De huisbezoeken worden afgelegd door een medewerker van de schuldhulporganisatie en een sociaal werker van stichting Meerwaarde. In december 2022 zullen wij aan de hand van de Divosa monitor 'vroegsignalering' en onze ervaringen met vroegsignalering bepalen of we de werkwijze en acties moeten aanpassen om inwoners nog beter te ondersteunen en helpen om problematische schulden te voorkomen. Wij gaan samen met de vrijwilligersorganisaties in onze gemeente die inwoners ondersteunen bij geldzaken bespreken of zij hierin een rol kunnen krijgen indien dit op grond van de AVG toegestaan en mogelijk is.

Mogelijk kunnen we in de toekomst ook gebruik gaan maken van andere signalen, zoals van de belastingdienst, banken en het bestand kwijtschelding gemeentelijke belastingen. Op dit moment lopen er landelijk experimenten om te beoordelen of de signalen van deze partijen een zinvolle aanvulling vormen bij vroegsignalering. Project 'Eropaf Haarlemmermeer' Met vroegsignalering willen we zoveel mogelijk problematische schulden en huisuitzettingen voorkomen. Toch kan hiervan nog wel sprake zijn. Inwoners zijn immers niet verplicht om mee te werken aan vroegsignalering. Wij zijn daarom samen met stichting Meerwaarde op 1 september 2021 het project 'Eropaf Haarlemmermeer' gestart. Dit project loopt tot 1 januari 2023. De ambitie van 'Eropaf Haarlemmermeer' is het voorkomen van huisuitzettingen bij crisis en het creëren van financiële stabiliteit. Het project wil bij een vonnis tot uithuiszetting de inwoner de kans bieden om te werken aan herstel van de financiële situatie met als belangrijkste doel huiszetting voorkomen. De inwoner heeft voorafgaand aan dit vonnis op meerdere aanzeggingen van de verhuurder niet adequaat gereageerd of niet adequaat kunnen handelen.

In dit project worden deze vaak zeer kwetsbare inwoners (waarbij over het algemeen multi-problematiek speelt) en waarbij eerdere interventies niet hebben geleid tot een oplossing in de financiële situatie intensief en proactief benaderd om uithuiszetting te voorkomen. In afstemming met de schuldhulpverleningsorganisatie wordt het eerste kennismakingsgesprek gepland en wordt het vertrouwen van de inwoner gewonnen. Om samen met de inwoner de financiële situatie onder controle te krijgen motiveert de sociaal werker de inwoner om deel te nemen aan het project. De sociaal werker is hierbij ondersteunend en gaat uit van wat de inwoner op dat moment aan kan. De sociaal werker zal als casusregisseur het overzicht houden op alle zorg en ondersteuning die ingezet moet worden en daadwerkelijk ingezet wordt. De partners in het project 'Eropaf Haarlemmermeer' waarmee wordt samengewerkt na totstandkoming van contact met de inwoner in dit project zijn onder andere de Gemeentelijke of Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst (GGD) en MEE. In de praktijk zijn er op

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026

pagina 6

uitvoeringsniveau nog vele partijen te bedenken die betrokken worden, dit is echter maatwerk per inwoner. De pilot 'Eropaf Haarlemmermeer' liep in eerste instantie tot 1 maart 2022. Inmiddels is gebleken dat deze werkwijze zeer succesvol is. Van de 44 aanzeggingen tot huisuitzetting welke wij tot juli 2022 hebben ontvangen zijn er 40 voorkomen. We gaan daarom door met de werkwijze van 'Eropaf Haarlemmermeer'. Terugdringen van het 'niet gebruik' van inkomensondersteunende voorzieningen Om schulden te voorkomen is het belangrijk dat inwoners gebruik maken van alle inkomensondersteunende voorzieningen van zowel de gemeente als de rijksoverheid. Daarom gebruiken wij als gemeente sinds 1 maart 2020 bij het indienen van een aanvraag het programma 'bereken uw recht' (BUR). Het programma BUR is ontwikkeld om met één digitaal loket de minimaregelingen toegankelijker te maken en daarmee het gebruik van deze regelingen te vergroten. Tijdens het aanvraagproces worden inwoners gewezen op andere inkomensondersteunende voorzieningen waar mogelijk recht op bestaat. Uit het rapport 'niet-gebruik van de algemene bijstand' uit april 2021 van de inspectie van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid blijkt dat 35% van de mensen die recht hebben op bijstand daar geen gebruik van maken. Dit is een landelijk beeld.

Ook in onze gemeente maakt niet iedere inwoner die daar recht op heeft gebruik van alle inkomensondersteunende voorzieningen. Op dit moment maakt 23,7% van de inwoners gebruik van de bijzondere bijstand. Dit percentage willen wij verhogen naar 40% in 2026. Het gebruik van de regelingen uit het 'kindpakket' willen wij verhogen van 39,5% in 2020 naar 50% in 2026. Het bereik tegemoetkoming schoolkosten willen wij laten stijgen naar 50%. Dit was in 2020 41%. Ook het gebruik van de overige inkomensondersteunende voorzieningen zoals 'Haarlemmermeer doet mee' voor volwassenen, individuele inkomenstoeslag en de computerregeling willen wij laten stijgen naar 50%. Om inwoners te kunnen bereiken gaan we de mogelijkheden van bestandskoppelingen onderzoeken en de voorlichting intensiveren. Dit gaan we samendoen met de ketenpartners en de gemandateerde professionals binnen het sociaal domein. Tot slot gaan wij inwoners aanschrijven dat zij recht hebben op bepaalde voorzieningen. Als voorbeeld noemen wij de individuele inkomenstoeslag. Wij wachten nu af tot een inwoner zich meldt voor een aanvraag. In plaats hiervan gaan we inwoners gericht benaderen. Jongeren en schulden In het kader van preventie is het van groot belang om kinderen in de opvoeding en scholing financiële voorlichting te geven.

Om armoede die van generatie op generatie gaat te doorbreken en om jongeren voor te bereiden op hun financiële toekomst. Kinderen moeten leren omgaan met geld. Primair is dit de verantwoordelijkheid van de ouders. Dit wil echter niet zeggen dat de gemeente hierbij niet kan ondersteunen. Sinds 2018 worden er op initiatief van onze gemeente gastlessen verzorgd op middelbare scholen door Diversion. De gastlessen hebben in 2020 en 2021 deels stilgelegen door de coronacrisis. Het onderwijsprogramma MoneyWays, ontwikkeld door Diversion en het Nibud, maakt geldzaken en financiële problematiek bespreekbaar in schoolklassen door heel Nederland. In MoneyWays gaan jonge rolmodellen (tussen de 18-27 jaar), zogeheten peer educators, het gesprek over geld aan met de klas. Uit de evaluatie die is uitgevoerd door het Verwey-Jonker Instituut blijkt dat MoneyWays een succesvolle methode is. Aangetoond is dat de peer education methode, zoals toegepast binnen MoneyWays, een sterke methode is om bij jongeren het financieel bewustzijn te versterken en financiële problemen bespreekbaar te maken. Hiermee kunnen in de toekomst financiële problemen worden voorkomen. Wij gaan

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026

pagina 7

daarom door met het aanbieden van deze gastlessen. Jongeren die 18 jaar worden krijgen te maken met tal van wijzigingen. Wij feliciteren daarom deze groep met hun verjaardag door middel van het sturen van een kaart waarop tevens is vermeld wat het gevolg is van het bereiken van deze leeftijdsgrens. Zo worden maandelijks circa 160 jongeren bereikt. Schuldhulpverlening aan gezinnen met inwonende minderjarige kinderen Een aanzienlijk aantal gezinnen met kinderen leeft in armoede en in die situatie kunnen snel schulden ontstaan. Kinderen groeien op in een schuldensituatie en het risico bestaat dat zij daardoor zelf ook eerder schulden gaan maken. Deze specifieke groep verdient daarom extra aandacht. Bij deze doelgroep gaan we zeer terughoudend om met het opleggen van maatregelen zoals de bestuurlijke boete en verlaging van de uitkering als gevolg van het niet nakomen van de inlichtingenverplichting. Indien wel wordt besloten tot het opleggen van een maatregel worden gezinnen met inwonende minderjarige kinderen wel ondersteund bij het betalen van vaste lasten, om te voorkomen dat kinderen geen stabiele woonsituatie hebben en niet verzekerd zijn voor ziektekosten. Er is altijd sprake van maatwerk. Kinderen hebben recht op specifieke regelingen zoals 'het kindpakket', zodat zij kunnen blijven deelnemen aan sociaal-, culturele- en sportactiviteiten.

Daarnaast hebben we voor minderjarige kinderen de computerregeling, een tegemoetkoming voor schoolkosten en bijles. Wij zijn als gemeente aangesloten bij de Alliantie Kinderarmoede. In dit netwerk worden organisaties uit alle hoeken van de samenleving bij elkaar gebracht om samen nieuwe, creatieve en slimme ideeën en oplossingen te bedenken voor de aanpak van kinderarmoede op landelijk en lokaal niveau. De doelstelling is om er in 2030 voor te zorgen dat geen enkel kind meer de dupe is van armoede. In september 2022 hebben wij samen met stichting Leergeld de 'bijeenkomst Kinderarmoede' georganiseerd. Tijdens deze bijeenkomst stond de bestrijding van armoede onder kinderen centraal. Het doel van deze bijeenkomst is om de samenwerking met de ketenpartners te versterken en zo een positief effect te bereiken op het terugdringen en/of voorkomen van schulden en armoede bij inwoners. Veel verschillende organisaties zijn dagelijks bezig met schuldenproblematiek van mensen. Iedereen heeft zijn eigen expertise. De bijeenkomsten zijn mede bedoeld om onderling kennis te maken, gezamenlijke kennis te delen en effectiever te kunnen schakelen tussen personen binnen de verschillende organisaties.

Chronisch zieken, gehandicapten en ouderen De groep chronisch zieken en gehandicapten is er de afgelopen jaren door tal van maatregelen, zoals afschaffen Wet tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten (Wtcg), Compensatie eigen risico (CER) en afschaffing aftrek buitengewone lasten, in netto-inkomen op achteruitgegaan (8 tot 10%). Deze groep heeft daardoor relatief vaak te maken met schulden. Het aantal ouderen met problematische schulden is ook toegenomen. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek komt dit deels door de vergrijzing, maar ook door een toename van het aantal echtscheidingen, een terugval van de inkomsten doordat pensioenen niet of beperkt geïndexeerd zijn of soms zelfs worden gekort en hoge zorgkosten. Daarnaast hebben ouderen te maken met een toegenomen complexiteit van financiële diensten, de oprukkende digitalisering van dienstverlening en het ontbreken van voldoende computervaardigheden. Door vroegsignalering hebben we ook deze inwoners eerder in beeld en kunnen wij tijdig contact opnemen om problematische schulden te voorkomen en hen te wijzen op de inkomensondersteunende voorzieningen. Voor deze groep inwoners is met name de gemeentelijke bijdrage voor de collectieve zorgverzekering van belang.

Deze collectieve zorgverzekering voor inwoners met een inkomen op of rond het wettelijk sociaal minimum biedt ook de mogelijkheid om het 'eigen risico' van €

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026

pagina 8

385 mee te verzekeren. Deze groep inwoners is vaak niet in staat dit eigen risico te betalen, waardoor schulden ontstaan. We kunnen het ontstaan van deze schulden (deels) voorkomen door mensen te wijzen op het feit dat er mogelijk ook recht bestaat op bijzondere bijstand. Middels de bijzondere bijstand kunnen we maatwerk leveren en de extra kosten als gevolg een chronische ziekte en/of handicap en ouderdom vergoeden. Laaggeletterdheid, armoede en schulden Rondkomen van een minimuminkomen en/of het hebben van schulden hangt samen met scholing en taalvaardigheid. Mensen die grote moeite hebben met lezen, schrijven en/of rekenen zijn veel vaker langdurig arm dan niet-laaggeletterden. Vaak hebben zij ook moeite met het omgaan met de computer. Laaggeletterdheid komt voor onder alle lagen van de bevolking. In Haarlemmermeer is 12% laaggeletterd. Vaak is laaggeletterdheid een belemmering om zelfredzaam te zijn en andersom vergoot armoede de kans op laaggeletterdheid. Voor veel ketenpartners en vrijwilligers is dit een bekend beeld. Voor laaggeletterden is het een extra grote uitdaging om rekeningen te begrijpen, toeslagen aan te vragen en de administratie bij te houden. Voldoende kunnen lezen, schrijven en rekenen zijn essentiële basisvaardigheden om een stabiele financiële situatie te creëren en te houden.

Een integrale aanpak van laaggeletterdheid bij mensen met financiële problemen is nodig. Dit betekent dat zowel schuldeisers als schuldhulpverleners, maar ook bijvoorbeeld het Meer-team en de vrijwilligers van de Formulierenbrigade en Thuisadministratie, aandacht hebben voor taai­ en rekenvaardigheden van hun cliënten. Dit kan bereikt worden middels trainingen in het herkennen van en omgaan met laaggeletterdheid. Het is van belang om zo vroeg mogelijk in een (schuldhulpverlenings-)traject laaggeletterdheid te herkennen. Wanneer blijkt dat iemand moeite heeft met lezen, schrijven en/of rekenen, wordt diegene doorverwezen naar het Taalhuis in de bibliotheek. Het Taalhuis is een plek waar volwassenen beter leren lezen, schrijven, rekenen en omgaan met de computer. Inwoners kunnen er cursussen volgen en/of worden doorverwezen naar andere instellingen. Wij brengen de mogelijkheden van het Taalhuis in onze nieuwsbrief onder de aandacht van al onze ketenpartners. Laaggeletterdheid kan ook een reden zijn om budgetbeheer in te zetten. De bankrekening wordt dan beheerd door een instantie die vervolgens de rekeningen en vaste lasten betaalt. Het overgebleven geld wordt aan de inwoner uitgekeerd voor bijvoorbeeld boodschappen, vervoerskosten en andere levenskosten. Door de inzet van budgetbeheer kunnen problematische schulden worden voorkomen. 3.3

Wat mag het kosten?

De kosten voor de uitvoering van de schuldverlening worden geraamd op € 691.700 per jaar. Deze kosten worden gedekt uit het in de programmabegroting beschikbare budget van programma Zorg en Werk, beleidsdoel D "Het garanderen van een bestaansminimum voor inwoners", taakveld 6.7. De kosten voor de uitvoering van het project Eropaf worden geraamd op € 150.000. Dit bedrag is als volgt gespecificeerd: Inzet stichting Meerwaarde voor 32 uur per week ad € 127.944 per jaar. Het bedrag van € 127.944 is gebaseerd op het prijspeil van 2022. De verwachting is dat door een stijging van het aantal trajecten 'Eropaf Haarlemmermeer' en verhoging van de kosten van de inzet van Meerwaarde de kosten 2023 € 150.000 bedragen. Bij de berekening van de kosten is er rekening mee gehouden dat de inkoop-btw compensabel is. Met deze kosten is geen rekening gehouden in de programmabegroting. Voor de dekking van de geraamde kosten wordt een voorstel gedaan bij de integrale afweging in de Voorjaarsrapportage 2023. Deze pilot levert ook besparingen op. Deze zijn echter niet direct zichtbaar binnen het programma "Zorg en Werk". Het betreft onder andere de kosten van

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026

pagina 9

noodopvang, uitkering doordat inwoners niet in staat zijn te werken, opslag van inboedel, kosten van herhuisvesting etc. Wat zijn de financiële risico's?

Mogelijk neemt het aantal verzoeken voor schuldhulpverlening toe door de na-ijleffecten van de coronacrisis, de stijgende energieprijzen en het duurder worden van alle boodschappen. Dit vormt een financieel risico voor onze gemeente. Op dit moment is niet in te schatten hoe groot de toename zal zijn van het aantal hulpvragen. Het contract met PLANgroep loopt per 1 januari 2023 af. Er is een aanbestedingsprocedure gestart maar op dit moment is nog niet bekend wie de nieuwe aanbieder van schuldhulpverlening wordt. Op dit moment kan daarom geen inschatting worden gemaakt van de exacte kosten van schuldhulpverlening in 2023. 3.4

Wie is daarvoor verantwoordelijk?

De gemeenteraad is verantwoordelijk voor het vaststellen van het beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026. Het college voert het beleidsplan uit. Binnen het college is de portefeuillehouder Werk & Inkomen eerste aanspreekpunt. De uitvoering van schuldhulpverlening is gemandateerd aan een externe schuldhulpverleningsorganisatie PLANgroep. Het contract dat is afgesloten met PLANgroep loopt tot 1 januari 2023. Wij zijn daarom een aanbestedingsprocedure gestart om een nieuw contract met een aanbieder van schuldhulpverlening te kunnen afsluiten. 3.5

Welke overige relevante informatie is beschikbaar?

De Participatieraad heeft op 23 maart 2022 advies uitgebracht. De reactie van ons college is als bijlage bij dit voorstel gevoegd. Communicatie Het is belangrijk dat inwoners op de hoogte zijn van alle regelingen op het gebied van inkomensondersteuning, armoedebestrijding en schuldhulpverlening. In de praktijk blijkt dat inwoners moeilijk te bereiken zijn en informatie op dit gebied niet lezen. Inwoners melden zich niet bij de gemeente omdat ze zich schamen en het hebben van schulden voor hen gelijk staat aan falen. Daarover willen mensen niet praten, dus men verbergt het probleem. Door vroegsignalering zijn wij als gemeente eerder in staat inwoners hulp aan te bieden. Toch kan het nog voorkomen dat inwoners geen hulp aanvaarden en zelf hun problemen willen oplossen. Via de website van de gemeente blijven wij daarom inwoners van Haarlemmermeer en intermediaire organisaties in de toekomst informeren over de regelingen binnen het armoedebeleid en schuldhulpverlening. De inwoners die een uitkering ontvangen worden regelmatig geïnformeerd over de mogelijkheid om bijzondere bijstand aan te vragen middels een nieuwsbrief. De ketenpartners en gemandateerde professionals ontvangen vier keer per jaar een nieuwsbrief van de gemeente waarin informatie is opgenomen over ondersteuning van de inwoners vanuit het sociaal domein.

Wij maken gebruik van BUR, waarmee de ketenpartners en inwoners nauwkeurig kunnen bepalen welke Haarlemmermeerse sociale regelingen op hen van toepassing is. Daarnaast bestaat de sociale kaart. De sociale kaart bevat een overzicht van alle organisaties in Haarlemmermeer op het gebied van welzijn, gezondheid, zorg, sport en cultuur. Op de website van onze gemeente zijn links geplaatst naar een aantal digitale hulpprogramma's. De ervaring leert echter dat inwoners deze programma's vaak te uitgebreid en ingewikkeld vinden. Vaak haken inwoners daarom tijdens het gebruik van deze hulpprogramma's vroegtijdig af. Deze inwoners kunnen we daardoor niet bereiken. Wij blijven

Vaststelling beleidsplan schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022 - 2026

pagina 10

werken aan het toegankelijker maken van de website voor de doelgroep. 3.6

Wanneer en hoe zal de raad/het college over de voortgang worden geïnformeerd?

De raad zal jaarlijks worden geïnformeerd over de schuldhulpverlening. 4. Ondertekening Burgemeester en wethouders van de gemeente,Haarlemmefrneer, de secretaris, / de burg^m^qster,

Michiel Ruis

P uo-r-i d<r

/

Maria^ne Sjchuurmans-Wijdeven

Bijlage(n): • Beleidsplan schuldhulpverlening gemeente HaarlerVimermeer 2022 -2026; • Reactie college op advies van de Participatieraad gè'meente Haarlemmermeer.

Beleidsplan Wet gemeentelijke schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer 2022- 2026

1

Inhoudsopgave Pagina Inleiding Uitgangspunten beleidsplan schuldhulpverlening 2022 – 2026 Wijziging Wet gemeentelijke schuldhulpverlening Waardoor komen inwoners in financiële problemen Uitvoering schuldhulpverlening hulp bij administratie Overzicht van aanmeldingen voor schuldhulpverlening Problematische schulden Vroegsignalering Uitvoering vroegsignalering Pilot vroegsignalering door wijziging Wgs Uitbreiding signalen Project ‘Eropaf Haarlemmermeer’ Terugdringen van het niet gebruik van inkomensondersteunende voorzieningen Dashboard minima gemeente Haarlemmermeer Jongeren en schulden Schuldhulpverlening aan gezinnen met inwonende minderjarige kinderen Chronisch zieken en gehandicapten Ouderen Vluchtelingen Laaggeletterdheid, armoede en schulden Vroegsignalering en preventie door de teams Werk en Inkomen, Wijziging van uitkeringssituatie en noodzakelijke dienstverlening Energiearmoede Bijeenkomst ketenpartners Onafhankelijke cliëntondersteuning Communicatie Samen op maat Vereenvoudiging beslagvrije voet

3 3 4 4 5 6 7 7 8 9 10 10 11 12 14 14 15 15 16 16 16 17 17 18 18 19 19

Bijlage 1. Kwaliteitsborging en organisatie Bijlage 2. Meetbare doelen Bijlage 3. Huidige gemeentelijke beleidskaders

20 21 22

2

Inleiding Op 1 juli 2012 is de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) in werking getreden. Deze wet legt expliciet de zorgplicht van gemeenten met betrekking tot schuldhulpverlening vast. Op grond van de Wgs is het college verplicht om een beleidsplan op te stellen dat door de gemeenteraad eens in de vier jaar wordt vastgesteld. Het vorige beleidsplan bestreek de periode 2017 – 2021. In het beleidsplan zijn de beleidsuitgangspunten en eisen om in aanmerking te komen voor schuldhulpverlening binnen de gemeente Haarlemmermeer vastgelegd. Het beleidsplan is geactualiseerd en wordt nu vastgesteld voor de periode 2022 – 2026. Het beleidsplan is tot stand gekomen aan de hand van casuïstiek en vraaggesprekken die met een aantal medewerkers en vrijwilligers van de ketenpartners en de Participatieraad zijn gehouden. Uitgangspunten beleidsplan schuldhulpverlening 2022 – 2026 In september 2017 is het laatste beleidsplan schuldhulpverlening vastgesteld. De belangrijkste uitgangspunten voor het beleid met betrekking tot schuldhulpverlening zijn ook nu nog actueel en blijven van kracht. We willen problematische schulden en huisuitzetting ten alle tijden voorkomen door de inzet van vroegsignalering. In het verleden lag het accent bij schuldhulpverlening op het financieel ondersteunen van mensen met schulden en het inzetten van instrumenten om schulden op te lossen en/of saneren.

Daarvoor wordt gebruik gemaakt van budgetbeheer, het afsluiten van een minnelijke regeling, schuldsanering etc. In de loop der jaren is het accent echter gewijzigd en is er veel meer aandacht voor preventie en vroegsignalering gekomen. De Wgs is daarom per 1 januari 2021 gewijzigd. Vanaf deze datum ontvangt de gemeente meldingen van betalingsachterstanden van vaste lasten partners zoals Het doel van de uitvoering van de Wgs is het voorkomen van problematische schulden door de toepassing van preventie en vroegsignalering. Wij ontvangen signalen betalingsachterstanden van onze inwoners van onder andere zorgverzekeraars en nutsbedrijven. Deze inwoners benaderen wij met een hulpaanbod. Daarnaast willen wij huisuitzetting voorkomen met het project ‘Eropaf’. Gemeentelijke schuldhulpverlening is beschik- en bereikbaar voor alle inwoners van onze gemeente. De Wgs geeft echter in uitzonderlijke gevallen de mogelijkheid om de toegang tot schuldhulpverlening te ontzeggen. Hiervan is sprake wanneer: • er sprake is van verwijtbare recidive, een ontzegging voor een periode van vijf jaar; • de inwoner onvoldoende meewerkt aan het traject en/of tijdens traject nieuwe schulden maakt; en • de inwoner fraude heeft gepleegd en daar een bestuurlijke sanctie voor heeft gekregen, behalve als de fraude geen deel uitmaakt van schuldenproblematiek.

Bij inwoners die aantoonbaar een verstandelijke of psychiatrische beperking hebben, wordt een herhaald schuldhulpverlening verzoek niet als verwijtbare recidive beschouwd. Zelfstandigen In het verleden was schuldhulpverlening voor zelfstandigen nog uitgesloten en werd deze groep inwoners gewezen op hulp op grond van het Besluit bijstandverlening zelfstandigen (Bbz). De per 1 januari 2021 gewijzigde Wgs schrijft expliciet voor dat gemeenten schuldhulpverlening moeten bieden aan inwoners met problematische schulden waar ze niet zelfstandig uitkomen. De gewijzigde Wgs benoemt (ex-)ondernemers als een specifieke doelgroep die op schuldhulp moet kunnen rekenen. Wij hebben daarom een overeenkomst afgesloten met adviesbureau Menzing & Partners die schuldhulpverlening biedt aan deze specifieke doelgroep. Eigen verantwoordelijkheid van de inwoner Mensen kunnen slechts tot op zekere hoogte zelf verantwoordelijk worden gehouden voor hun financiële positie. De inrichting van ons systeem (subsidies, uitkeringen etc.) heeft namelijk grote invloed op de financiële positie van Nederlanders. Een meer integrale benadering vanuit de rijksoverheid kan voor gemeenten het verschil maken. Met name op landelijk niveau hapert het systeem van toeslagen en subsidies regelmatig en kan een breder perspectief op de financiële positie van inwoners veel bijdragen.

Werk Werk kan de beste weg uit armoede en het voorkomen van schulden zijn. De gemeente blijft daarop inzetten. Maar niet voor iedereen is (meer) werken een optie. Bovendien is werk nog geen garantie dat je een substantieel hoger inkomen vergaart. Ook de armoedeval en de stress van verrekening van wisselende inkomsten op de bijstand vormen belemmeringen om te gaan werken. Bij bijstandsverlening houden we hiermee, zover dit is toegestaan binnen de kaders van de Participatiewet rekening. Hierbij wordt zoveel mogelijk maatwerk toegepast.

3

Wijziging Wet gemeentelijke schuldhulpverlening In het verleden lag het accent bij schuldhulpverlening op het financieel ondersteunen van mensen met schulden en het inzetten van instrumenten om schulden op te lossen en/of saneren. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van budgetbeheer, het afsluiten van een minnelijke regeling, schuldsanering etc. In de loop der jaren is het accent echter gewijzigd en is er veel meer aandacht gekomen voor preventie en vroegsignalering. De Wgs is daarom per 1 januari 2021 gewijzigd. Waardoor komen inwoners in financiële problemen Schulden ontstaan zelden als gevolg van één gebeurtenis. Vaak is er sprake van een aaneenschakeling van gebeurtenissen waardoor inwoners in financiële problemen komen. Het gaat om een combinatie van gebeurtenissen zoals financieel gedrag en onverwachte gebeurtenissen bijvoorbeeld werkloosheid, scheiding, overlijden van een partner, ziekte of faillissement van een eigen bedrijf. Daarnaast hebben huishoudens vaker dan gemiddeld te maken met bijkomende problematiek zoals verslaving, psychische en lichamelijke problemen. Ook zijn er inzichten dat de zelfredzaamheid zelf negatief beïnvloed wordt door het voortdurend besef van de schuldenlast en de zorgen daarover. Het is daarom belangrijk dat deze problemen ook worden aangepakt, anders heeft het weinig zin om een oplossing te zoeken voor de schulden.

Reden om niet meer te kunnen voldoen aan de betalingsverplichtingen Uit landelijk onderzoek in 2019 van het NIBUD (Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting) ‘”geldzaken in de praktijk 2018 – 2019” geeft 38% van de huishoudens aan moeilijk rond te kunnen komen. Dit is een daling ten opzichte van 2012 en 2015. Toen kwam 45% van de huishoudens moeilijk rond. Wij zien dat meerdere bevolkingsgroepen niet rond kunnen komen van het besteedbaar inkomen. Dit probleem kan slechts voor een klein deel door de gemeente met inkomensondersteuning en armoedebestrijding worden opgelost. De belangrijkste oorzaken zijn: • stijgende vaste lasten en achterblijvende inkomens, het netto inkomen komt steeds meer onder druk te staan; • sterke flexibilisering van de arbeidsmarkt (0-uren contracten, gedwongen of schijnzelfstandigheid, opknippen van voltijdbanen in laagbetaalde deeltijdbanen en toegenomen marktwerking); • de groei van de cao-lonen bleef achter bij de inflatie, waardoor middeninkomens in de verdrukking komen, In 2012 was de belangrijkste reden voor betalingsachterstand nog nalatigheid. Het komt echter steeds vaker voor dat inwoners in problematisch schulden terecht komen, omdat zij de (stijgende) kosten van het normale levensonderhoud niet meer kunnen betalen. Net als in 2015 heeft een of de vijf huishoudens betalingsproblemen.

Bij 11,5% gaat het om lichte betalingsproblemen en 8% heeft ernstige betalingsproblemen. Van de inwoners die lichte betalingsproblemen hebben ontvangt 72% geen hulp. Hetzelfde geldt voor 34% van de mensen met ernstige betalingsproblemen. 11 procent van de mensen met ernstige betalingsproblemen weet de hulpverlenende organisaties niet te vinden. Het betalingsprobleem dat het meeste voorkomt is een rekening die te laat wordt betaald (32%). Dit is een toename ten opzichte van 2015. Toen ging het om 26%. De rekening van de zorgverzekering blijft vaak het langst liggen, gevolgd door die van het energiebedrijf en de huur of hypotheek. Blijkens een rapport van de nationale ombudsman hebben inwoners vaak te maken met terugvorderingen van de belastingdienst, de wanbetalerspremie voor het niet betalen van de zorgverzekering en schulden op het gebied van de vaste lasten, bijvoorbeeld betalingsachterstanden voor gas, licht en huur. Het grootste probleem wordt veroorzaakt door een complex stelsel van toeslagen en inkomensvoorzieningen, het incassogedrag van schuldeisers en meer en meer tijdelijke arbeidscontracten. Ook de Rijksoverheid en de gemeente heeft een groot aandeel in het ontstaan en voortbestaan van problemen.

Uitvoering schuldhulpverlening, hulp bij administratie en aanmelding voor schuldhulp In Haarlemmermeer kunnen onder andere vrijwilligers van Humanitas of MeerWaarde helpen met geldzaken en het op orde brengen van de financiële administratie. Zij hebben kennis van en ervaring met financiële en administratieve zaken en zij kunnen doorverwijzen naar de schuldhulpverleningsorganisatie indien er sprake is van problematische schulden. Humanitas is ook verantwoordelijk voor de financiële cafés in Hoofdorp en Nieuw Vennep. Op een aantal plaatsen binnen de gemeente heeft MeerWaarde PlusPunten. Daar kunnen

4

inwoners terecht voor ‘hulp bij administratie’ of de ‘formulierenbrigade’. Bij de ‘formulierenbrigade’ kunnen inwoners hulp en ondersteuning krijgen van vrijwilligers bij het invullen van formulieren zoals het aanvragen van kwijtschelding gemeentelijke belastingen of het aanvragen van schuldhulpverlening en budgetbeheer. De gemeente Haarlemmermeer heeft de uitvoering van schuldhulpverlening volledig uitbesteed aan een schuldhulpverleningsorganisatie. Inwoners kunnen zich, zonder tussenkomst van de gemeente melden bij de schuldhulpverleningsorganisatie voor hulp. Inwoners komen in beeld via onder meer Humanitas of Meerwaarde, maar ook steeds vaker door de signalen van betalingsachterstanden die de gemeente ontvangt van vaste lastenpartners, zoals zorgverzekeraars en nutsbedrijven. Inwoners die zich bij de schuldhulpverleningsorganisatie hebben gemeld worden eerst naar het aanmeldteam van MeerWaarde verwezen voor inventarisatie van alle schulden en op orde brengen van de administratie. Stagairs en vrijwilligers helpen de inwoners. Vervolgens gaan deze inwoners naar schuldhulpverleningsorganisatie voor de start van het schuldhulptraject. Binnen vier weken nadat een inwoner zich meldt, voert schuldhulpverleningsorganisatie een gesprek met de inwoner waarin de hulpvraag wordt vastgesteld. Deze termijn willen we terugbrengen naar twee weken.

Indien er sprake is van een bedreigende situatie neemt schuldhulpverleningsorganisatie binnen 24 uur contact op met de inwoner. Onder bedreigende situatie wordt verstaan gedwongen woningontruiming, beëindiging van de levering van gas, elektriciteit of water of opzegging dan wel ontbinding van de zorgverzekering. Overzicht van aanmeldingen voor schuldhulpverlening Hieronder een overzicht van het aantal aanmeldingen dat is ingediend vanaf 2018. Daarnaast zijn de landelijke cijfers vermeld. aanmeldingen schuldhulpverlening gemeente Haarlemmermeer

aanmeldingen schuldhulpverlening landelijk 90000

500 450 400 350 300 250 200 150 100 50 0

88000 86000 84000 82000 80000 78000 76000 74000 72000 2018

2019

2020

2021

2018

2019

2020

2021

De landelijke cijfers over 2021 zijn (nog) niet beschikbaar

Gevolgen corona Door uitbreken van de coronacrisis was de verwachting dat we een toename van het aantal schuldhulpvragen zouden zien. Tot op heden is er nog een stijging te zien van het aantal aanvragen. Het aantal aanmeldingen is gestabiliseerd. Ook in 2021 waren er meermaals periodes waarin de coronacrisis voor sociale beperkingen zorgde. Dit komt overeen met het beeld dat naar voren komt uit de Monitor schuldhulpverlening gemeenten tijdens de coronacrisis (Divosa/NVVK). Toch wordt er een toename verwacht van hulpvragen in 2022. De Nederlands Vereniging voor Volkskrediet (NVVK) houdt rekening met een toename van 30%. Een harde prognose is echter moeilijk te maken. Daarnaast is de populatie die door de coronacrisis in de problemen komt een andere dan die gewoonlijk een beroep doet op schuldhulpverlening. Er zijn veel ondernemers en werknemers die te maken hebben met een plotselinge daling van het gezinsinkomen. Het is een groep die grotendeels geen ervaring heeft met schuldhulpverlening. Mogelijk is deze groep wel zelfredzamer dan gemiddeld, en vindt ze snel de weg naar hulp. Lichtere vormen van hulp volstaan dan. We hebben daarnaast ook te maken met een groep mensen die al financiële problemen had. Zij hebben zich tijdens deze periode niet gemeld omdat de daarvoor beschikbare loketten dicht waren, of alleen telefonisch en digitaal te benaderen.

Veel van deze hulpvragers hebben hier moeite mee omdat ze niet digitaal vaardig zijn.

5

Dat zien we terug in de daling van de instroom tijdens de crisis. Niet alle NVVK-leden zien dit effect, maar gemiddeld genomen is dit wel de trend. Ook voor hen geldt het stuwmeer-effect. Problematische schulden De uitvoering van schuldhulpverlening is gemandateerd aan een externe schuldhulpverleningsorganisatie. Per 1 juni 2016 is, na een aanbestedingsprocedure, PLANgroep gecontracteerd. De gemeente verzorgt de beleidsregie en sturing. De aanbieder biedt onder andere de volgende producten aan in het kader van schuldhulpverlening: • schuldregeling middels een minnelijke schikking; • schuldregeling op grond van de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp); • aanbieden van een saneringskrediet; • vroegsignalering (‘vroeg eropaf’ en ‘eropaf Haarlemmermeer’); • moratorium; • crisisinterventie; • nazorg; • verschillende vormen van budgetbeheer. Schuldregeling middels een minnelijke schikking Schuldregeling is het belangrijkste onderdeel van de curatieve schuldhulpverlening. Hierbij worden de schulden opgelost. De schuldenaar spaart maandelijks geld voor de schuldeisers. Periodiek wordt het gespaarde geld overgemaakt naar de schuldeisers. Na drie jaar wordt het restant van de schulden kwijtgescholden. Bij wisselende inkomsten is van tevoren niet duidelijk hoeveel schuldeisers uiteindelijk betaald krijgen.

Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen (Wsnp) Als een schuldregeling niet mogelijk blijkt, wordt verwezen naar de Wsnp. De rechter beoordeelt onder andere of de schuldenaar ‘te goeder trouw’ is geweest. De schulden worden gesaneerd, wat betekent dat de schuldeisers in één keer een gedeelte van hun vordering krijgen en de rest moeten kwijtschelden. Onder toezicht van een Wsnp-bewindvoerder betaalt de schuldenaar in drie jaar de resterende schuld terug. De schuldenaar heeft daarna een ‘schone lei’. Saneringskrediet In het beleidsplan 2017 – 2021 was de mogelijkheid om een saneringskrediet te verstrekken nog niet opgenomen. Wij zijn daar in 2019 echter wel mee gestart. Met saneringskredieten worden alle schuldeisers in één keer aan het begin van het traject afgelost. Het incassotraject valt daarna definitief stil. Vergeleken met schuldbemiddeling heeft een saneringskrediet de volgende voordelen: • het biedt rust en overzicht voor mensen met schulden zodat ze weer kunnen meedoen in de maatschappij (bijvoorbeeld een opleiding volgen of werken); • voor schuldhulpverleners verkort het saneringskrediet het minnelijke traject met 30 maanden en vermindert het de administratieve belasting; • het is aantrekkelijk voor schuldeisers omdat ze het dossier snel kunnen sluiten.

Ze krijgen binnen enkele weken het afgesproken bedrag in plaats van een driejarig administratief bewerkelijk schuldbemiddelingstraject. Het voorkomt ook incassokosten en kosten van (loon)beslagen. Om de schulden te betalen sluiten inwoners via een kredietbank een krediet af dat in drie jaar moet worden afgelost. De gemeente staat borg voor het door een kredietbank verstrekte krediet. In 2021 zijn er 54 saneringskredieten ingezet. Omdat het inzetten van een saneringskrediet veel voordelen biedt voor de inwoners, willen wij dit aantal verhogen naar 70 op jaarbasis. Waar nodig zal nazorg worden ingezet. Dit kan bijvoorbeeld budgetbeheer zijn. Het risico voor de gemeente is in de praktijk verwaarloosbaar, 97% van de klanten lost het saneringskrediet volledig af. Inmiddels is er een landelijk waarborgfonds in het leven geroepen waarmee het financiële risico voor de gemeente volledig wordt afgedekt. Anders dan bij schuldbemiddeling hoeft de hulpvrager een eventuele inkomensverhoging niet te delen met de schuldeisers. Het biedt rust en overzicht voor mensen met schulden, zodat ze weer kunnen meedoen in de maatschappij (bijvoorbeeld een opleiding volgen of werken). Bovengenoemde producten vormen een onmisbaar onderdeel van schuldhulpverlening. Door vroegsignalering en preventie wordt het gebruik van deze producten naar verwachting sterk teruggedrongen.

6

Moratorium Het moratorium is een adempauze voor mensen die diep in de schulden zitten. De schuldeisers mogen zes maanden niet incasseren en de schuldhulpverlener kan gedurende deze periode de zaken van de schuldenaar op orde brengen. Een verzoek voor een moratorium moet worden ingediend bij de rechtbank. Crisisinterventie Indien er sprake is van een bedreigende/crisis situatie neemt PLANgroep binnen 24 uur contact op met de inwoner. Onder bedreigende/crisis situatie wordt verstaan gedwongen woningontruiming, beëindiging van de levering van gas, elektriciteit of water of opzegging dan wel ontbinding van de zorgverzekering. Nazorg We willen niet dat er opnieuw schulden ontstaan als de financiële problemen zijn opgelost. Daarom houden we nadat de schuldhulpverlening is afgerond de vinger aan de pols. De schuldhulpverleningsorganisatie beoordeelt bij elke klant die uitstroomt of bijvoorbeeld een (schuld)hulpverlener of vrijwilliger de klant nog enige tijd moet ondersteunen. Daarnaast wordt met elke klant een jaar na uitstroom contact opgenomen. Nazorg is niet vrijblijvend en is onderdeel van ons traject schuldhulpverlening. Verschillende vormen van budgetbeheer Het inkomen gaat naar een speciale bankrekening die wordt beheerd door een budgetbeheerder. Veelal zal dit de schuldhulpverleningsorganisatie zijn.

De budgetbeheerder ziet erop toe dat bijvoorbeeld de vaste lasten worden betaald en dat de schulden worden afgelost. Een andere vorm van budgetbeheer is de doorbetaling van de vaste lasten vanuit de bijstandsuitkering. Vroegsignalering De meeste beleidsmaatregelen in dit beleidsplan zijn voor onze inwoners direct merkbaar. Maar echte, grote en structurele veranderingen vragen tijd en een meer omvattende aanpak waarbij aandacht is voor werk, een toereikend inkomen, onderwijs, opvoedondersteuning, gezondheid, leefbaarheid en meer. In de kadernota sociaal domein 2023-2026 willen we expliciet focus leggen op onze meest kwetsbare inwoners. Deze inwoners dienen te beschikken over minimale basisvoorwaarden om te kunnen deelnemen aan de samenleving (zoals inkomen, huisvesting, gezondheid en veiligheid). Vroegsignalering is een werkwijze die direct merkbaar is voor inwoners. Vroegsignalering is een gerichte actie om in contact te komen met burgers met (dreigende) problematische schulden en ze uit eigen beweging hulp aan te bieden. Bij vroegsignalering gaat het om personen die niet in beeld zijn bij de gemeente en die mogelijk ook niet weten dat ze hulp kunnen krijgen. Gemiddeld wachten mensen vijf jaar voordat ze hulp zoeken. In die periode is een kleine betalingsachterstand vaak uitgegroeid tot een grote schuld.

Slechts een klein deel van de huishoudens met betalingsproblemen weet de weg naar hulpverlening te vinden. Daarom is vroegsignalering van groot belang, omdat we inwoners veel eerder in beeld hebben en problematische schulden kunnen voorkomen. De afgelopen jaren is in veel gemeenten ervaring opgedaan met vormen van vroegsignalering. De gemeente Haarlemmermeer is in 2018 al gestart met vroegsignalering met het project “vroeg eropaf”. Bij de start van dit project kregen we signalen van betalingsachterstanden van woningcorporatie Ymere. In eerste instantie is Ymere zelf verantwoordelijk om een incassoprocedure te starten. Indien dit traject niet slaagt wordt de betrokken inwoner aangemeld voor “vroeg eropaf”. Met de wijziging van de Wgs is expliciet in de wet opgenomen dat het noodzakelijk is dat gemeenten vanaf 1 januari 2021 persoonsgegevens uitwisselen voor vroegsignalering. Hierdoor werken wij conform de Wgs en de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG). De signalen dienen echter wel aan de volgende eisen te voldoen: • het gaat om signalen van (een vermoeden) van schulden die problematisch zijn of dreigen te worden. Dus niet een kleine betalingsachterstand; • de vaste lasten partner heeft al een sociale incasso ingezet, maar dat heeft niet tot betaling geleid; • het signaal is noodzakelijk (proportioneel) voor vroegsignalering.

Dat is bijvoorbeeld niet zo als er een betalingsregeling getroffen is die nagekomen wordt. Zowel de gemeente als de vaste lasten partner moeten die noodzaak kunnen aantonen.

7

Uitvoering vroegsignalering Bij algemene maatregel van bestuur (AMvB) zijn signalen opgenomen die voor het college aanleiding zijn om uit eigen beweging schuldhulpverlening aan te bieden. Het gaat om signalen: 1. waarmee redelijkerwijs is te voorzien dat een natuurlijke persoon niet zal kunnen voortgaan met het betalen van zijn schulden of dat hij in de toestand verkeert dat hij heeft opgehouden te betalen; of 2. die een bedreigende situatie voorspellen, zoals woningontruiming, beëindiging van de levering van gas, elektriciteit, stadsverwarming of water of opzegging dan wel ontbinding van de zorgverzekering. Dit betreft de zogenaamde ‘vaste lastenpartners’. Het aanbieden van hulp door de gemeente is niet vrijblijvend. In de Wgs is opgenomen dat de gemeente verplicht is om een hulpaanbod te doen. De wijze waarop dit wordt gedaan is aan de gemeente. Er is niet geregeld dat de gemeente bij alle signalen een huisbezoek moet afleggen. Vaak is dit ook een te zwaar middel. Burgers vergeten gewoonweg wel eens een rekening te betalen. In een aantal gevallen zal kunnen worden volstaan met het sturen van een kaartje met daarin de mogelijkheid om hulp te krijgen. Bij een samenloop van signalen wordt telefonisch contact opgenomen met de burger. Bij hoge schulden en schulden bij een woningcorporatie wordt een huisbezoek afgelegd zoals dat nu ook de praktijk is bij ‘Vroeg eropaf’.

Pilot vroegsignalering door wijziging Wgs Vanaf de start van ‘Vroeg eropaf’ in 2018 worden er maximaal 25 signalen op maandbasis (waar een huisbezoek plaatsvindt) in behandeling genomen. Dit betreft signalen van woningcorporatie Ymere. Bij een signaal van een betalingsachterstand gaat een medewerker van de schuldhulpverleningsorganisatie samen met een maatschappelijk werker van MeerWaarde op huisbezoek. Het aantal van 25 is tot nu toe toereikend gebleken. Met de schuldhulpverleningsorganisatie zijn we in januari 2021 een pilot gestart om het aantal signalen in beeld te brengen. Bij de start van de pilot was nog helemaal niet bekend hoeveel signalen van betalingsachterstanden we als gevolg van de wijziging van de Wgs per 1 januari 2021 maandelijks zouden gaan ontvangen. In maart 2021 zijn er 228 signalen ontvangen en in mei was dit aantal opgelopen tot 451. Vanaf oktober 2021 ligt het aantal meldingen tussen de 400 en 500 per maand. Dit zullen mogelijk meer signalen gaan worden, omdat (nog) niet alle vaste lasten partners achterstanden melden bij de gemeente. Op dit moment melden 56 (stand per maart 2022) vaste lasten partners betalingsachterstanden bij de gemeente. In de toekomst zal dit aantal gaan toenemen en zullen ook meer plaatselijke leveranciers gaan aansluiten. Hoeveel partijen uiteindelijk achterstanden gaan melden is niet bekend.

Landelijk beeld vroegsignalering Over 2021 heeft DIVOSA voor het eerst de monitor ‘vroegsignalering schulden’ opgesteld. Onze gemeente levert informatie voor het opstellen van deze monitor. Sinds 2021 zijn er 364.587 signalen van betalingsachterstanden van 121 gemeenten gemeld. Iets meer dan de helft (52%) van deze signalen komt van de zorgverzekeraars. Dit is een bekend beeld. Mensen betalen als eerste de zorgverzekering niet meer omdat dit geen directe gevolgen heeft. In 2021 zien we dat het grootste deel (74%) van de signalen leidt tot een enkelvoudige melding. Dit betekent dat er één signaal van een betalingsachterstand is gekomen van één vaste lasten partner over één maand bij een huishouden. 4% van de meldingen bevatten signalen van meerdere vaste lasten partners over één maand. Over 2021 zien we gemiddeld per maand 3,1 signalen per 1000 inwoners. Opgeteld gaat het om 37 signalen per 1000 inwoners in 2021. In 2021 hebben gemeenten het vaakst geprobeerd om telefonisch een hulpaanbod te doen aan een inwoner (50% van de contactpogingen). 11% van de contactpogingen betrof een huisbezoek. Een groot deel van de gemeenten heeft in 2021 gedurende een bepaalde periode geen huisbezoeken uitgevoerd vanwege coronamaatregelen. Wel wordt door 95% van de ondervraagde gemeenten deze manier van contact zoeken ingezet.

Van alle meldingen waarbij gemeenten een contactpoging hebben geregistreerd, is in 25% van de gevallen ook daadwerkelijk contact gelegd. Kijken we naar het totaal meldingen, dus ook meldingen zonder contactpoging, dan ligt het percentage iets lager met 17,2%. 'Contact gelegd' betekent dat een inwoner heeft gereageerd op een brief of e-mail, of bijvoorbeeld de deur heeft opengedaan als er werd aangebeld. In bijna 60% van de gevallen waarbij hulp is geaccepteerd, ging dit om een quick fix. Dit betekent dat de gemeente snel met de inwoner een oplossing heeft kunnen vinden, zonder dat een verder hulptraject

8

noodzakelijk is. In ongeveer 40% van de gevallen heeft een verwijzing plaatsgevonden. Het meest voorkomend is daarbij een verwijzing die niet financieel van aard is. Bijvoorbeeld een verwijzing naar maatschappelijk werk of lokale minimavoorzieningen. In 5% van de gevallen is verwezen naar schuldhulpverlening en in 6% van de gevallen naar andere financiële hulpverlening. Percentages rondom het type hulp kunnen per gemeente verschillen, afhankelijk van hoe het proces is ingericht. Om goed zicht te krijgen op de methodes die het meest succesvol zijn om contact te leggen en hoe zich dit verhoudt tot het type signalen, is verdiepend onderzoek belangrijk. Vanuit de Divosa Monitor Vroegsignalering Schulden wordt dit jaar een eerste analyse gemaakt van de verzamelde data om hierover in december 2022 een publicatie naar buiten te brengen. Beeld binnen de gemeente Op grond van de pilot in onze gemeente en de landelijke monitor ‘vroegsignalering’ hebben we nu als gemeente een globaal beeld van het aantal signalen dat we maandelijks naar verwachting zullen ontvangen. Vooralsnog blijven we 25 huisbezoeken per maand uitvoeren. De huisbezoeken worden afgelegd door een medewerker van de schuldhulpverleningsorganisatie en een sociaal werker van stichting MeerWaarde. Zoals eerder aangegeven gaan we niet in alle gevallen op huisbezoek. Dit is vaak een te zwaar middel.