Onderzoeksrapport Vertrouwen in de lokale democratie - Necker

Analysepunt 6. Raadsleden en inwoners zien verschillende kansen voor de toekomst De beelden van raadsleden en inwoners verschillen deels als het gaat om hun beeld van wat er gedaan kan worden om het vertrouwen van inwoners te vergroten. Raadsleden denken daarbij vooral in te moeten zetten op communicatie, zoals de toelichting op besluiten of acties en het vragen naar de mening en ideeën van inwoners. Ook geven raadsleden aan dat de gemeente moet zorgen dat inwoners zich beter vertegenwoordigd voelen. Inwoners vinden het belangrijk dat de gemeente meer in haar of zijn wijk komt om te leren wat daar speelt, wat verschilt van de antwoorden van raadsleden. Aan de andere kant hebben ook inwoners behoefte aan meer informatie over acties en besluiten, wat overeenkomt. Echter verschillen inwoners met verschillende maten van vertrouwen van elkaar. Zo hebben inwoners met weinig vertrouwen meer behoefte aan vertegenwoordiging en een betrouwbare gemeente, terwijl inwoners met een hogere mate van vertrouwen juist behoefte hebben aan een makkelijk te bereiken gemeente die met hen communiceert. Hierbij valt ook op dat vooral inwoners buiten Hoofddorp vaker aangeven dat de gemeente meer in hun wijk zou moeten komen om te leren wat er speelt. Ook tijdens de spiegelsessie is gesproken over deze verschillen tussen raadsleden en inwoners, en inwoners onderling.

Tijdens dat gesprek vroegen raadsleden door op de beweegredenen van inwoners. Raadsleden herkenden enerzijds deze redenen, maar stonden vooral stil bij de verschillen tussen de groepen. Aan het einde van dit gesprek is de aanwezige raadsleden gevraagd om nogmaals aan te geven wat volgens hen het vertrouwen van inwoners kan vergroten. De antwoorden die zij toen gaven kwamen meer overeen met wat de inwoners in de vragenlijst aangaven. Waar raadsleden eerst prioriteit gaven aan het uitleggen van wat ze doen en besluiten, werd het tijdens de spiegelsessie belangrijker gevonden om naar de wijken van inwoners toe te gaan.

27.

Analysepunt 7. Inwoners en raadsleden hebben andere samenwerkingsvoorkeuren Zoals hierboven beschreven, biedt samenwerken met inwoners kansen om het vertrouwen te vergroten. Zeker gezien de helft van alle inwoners van de gemeente aangeeft zelf een bijdrage te willen leveren, ongeacht hun woonplek of mate van vertrouwen. Bovendien herkennen raadsleden deze potentie. Inwoners willen het liefst samen met de gemeente werken aan plannen, of hun mening geven over plannen van de gemeente. Dit doen zij het liefst laag­ drempelig en online. Bijvoorbeeld via een inwonerpanel, een e-mail of brief of een online enquête. Raadsleden daarentegen zetten liever in op intensiever contact. Bijvoorbeeld via een bewonersbijeenkomst of persoonlijk contact. Raadsleden communiceren daarnaast graag met inwoners via sociale media, terwijl slechts één op de tien inwoners daar behoefte aan heeft. Tijdens de spiegelsessie is dit verschil tussen inwoners en raadsleden toegelicht. De raadsleden gaven aan het ingewikkeld te vinden om op een goede manier inwoners te bereiken. Verschillende initiatieven zijn door de fracties geprobeerd, maar ze leveren vaak niet het resultaat op dat ze voor ogen hadden. De raadsleden herkenden dat de manieren die door inwoners worden aangegeven waarop ze willen communiceren en samenwerken aanmerkelijk minder intensief van aard zijn.

Dat biedt de gemeenteraad kansen om hun communicatiemiddelen aan te passen en meer inwoners te bereiken. Wat betreft thematiek, denken alle groepen inwoners het liefst mee over wonen en bouwen. Dat is ook het onderwerp waar raadsleden graag inwoners bij betrekken. Verschillende groepen inwoners zien verder echter andere onder­ werpen waarop zij willen samenwerken met de gemeente. Zo denken inwoners met minder vertrouwen liever mee over verkeer en reizen, maar minder graag over sociale zaken en vrije tijd. Het beeld dat groepen inwoners die verschillen in hun vertrouwen in de gemeente graag over verschillende onderwerpen meedenken, komt overeen met resultaten van het onderzoek wat Vermeulen et al. uitvoerden in Amsterdam (2023) waaruit bleek dat inwoners die niet stemmen (die overwegend minder vertrouwen hebben) andere onderwerpen belangrijk vinden dan inwoners die wel stemmen. Zij adviseren hier rekening mee te houden bij het bepalen van de politieke agenda.

28.

Antwoorden op de deelvragen Algemeen 1. Hoe wordt ‘vertrouwen in de lokale democratie’ gedefinieerd in landelijke onderzoeken?

In lijn van (inter)nationale literatuur is vertrouwen in de lokale democratie in dit onderzoek gedefinieerd als: “Een weerspiegeling van een rationeel en emotioneel geloof in de goedbedoelde intentie van de lokale democratie én in het vermogen van de lokale democratie om te presteren.” Verder lezen: U leest hier meer over in hoofdstuk 2 en in bijlage 2.

2. Wat is er in Nederland bekend over de mate van vertrouwen van inwoners in hun lokale democratie (cijfers, factoren voor veel of juist weinig vertrouwen)?

Na een korte opleving tijdens de coronacrisis is het vertrouwen in de lokale democratie (vaak gedefinieerd als de gemeente) weer gedaald. In verschil­ lende landelijke onderzoeken komt naar voren dat een aanzienlijk deel van de Nederlanders weinig tot geen vertrouwen heeft in de lokale democratie. Voorbeelden hiervan zijn het onderzoek dat Kieskompas in opdracht van Trouw uitvoerde in 2022 waarin bijna 40% aangaf weinig tot geen vertrouwen in de gemeente te hebben, De Staat van Betrokkenheid en het opkomst­ onderzoek in Rotterdam van Citisens (respectievelijke 27% en 33%) en de meta analyse van de VNG (23%). Verder lezen: U leest hier meer over in de kaders van hoofdstuk 3 en in bijlage 2.

3. Welke lessen zijn er landelijk beschikbaar ten aanzien van het herstellen of versterken van het vertrouwen bij inwoners?

Uit landelijke onderzoeken zijn verschillende lessen te leren. Voorbeelden hiervan zijn te vinden in het onderzoek van Movisie (2023), de analyse van Vollaard et al. (2022), rapport ‘Vertrouwen in burgers’ van de WRR (2012) en adviezen van de ROB uit 2010. Bovendien zijn ook lessen te leren uit de opkomstonderzoeken die na de verkiezingen van 2022 zijn uitgevoerd in onder andere Amsterdam, Arnhem en Rotterdam. Verder lezen: U leest hier meer over in de kaders van hoofdstuk 3 en hoofdstuk 4 en in bijlage 2.

4. Welke informatie met betrekking tot feiten, lessen en cijfers over het vertrouwen in de lokale democratie is gedeeld met raadsleden van de gemeente Haarlemmermeer?

Naast de landelijke beschikbare onderzoeken zijn ook in Haarlemmermeer de nodige onderzoeken gedaan en documenten geschreven die (indirect) raken aan het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie. Voorbeelden hiervan zijn het onderzoek naar opkomstbevordering na de verkiezingen van 2022, het rekenkameronderzoek naar dorps- en wijkraden uit 2020 en het onderzoek naar participatie in 2018. Verder lezen: U leest hier meer over in de kaders van hoofdstuk 3 en hoofdstuk 4 en in bijlage 2.

Inwoners Haarlemmermeer 5. Hoe definiëren inwoners ‘vertrouwen in de lokale democratie’

Voor inwoners van de gemeente Haarlemmermeer betekent vertrouwen een transparante, betrouwbare en integere gemeente die goed bereikbaar is en dienstverlenend optreedt richting haar inwoners. Daarbij noemen inwoners ook dat vertrouwen in de lokale democratie voor hen betekent dat de gemeente gezamenlijk met inwoners optrekt en besluiten maakt. Verder lezen: U leest hier meer over in hoofdstuk 3 en hoofdstuk 4.

29.

6. Welke beelden en overtuigingen hebben zij t.a.v. lokale democratie?

De beelden en overtuigingen van inwoners ten aanzien van de lokale democratie zijn tweeledig. Ten eerste dat in een lokale democratie inwoners (kunnen) deelnemen aan besluitvorming. Zij willen meer doen dan hun stem laten horen bij de verkiezingen, hoewel zij ook dat belangrijk vinden. Ten tweede betekent de lokale democratie voor inwoners dat de gemeente transparant is over haar besluiten. Daarnaast valt echter op dat één op de zes inwoners van de gemeente niet het gevoel heeft dat er een lokale democratie is. Verder lezen: U leest hier meer over in hoofdstuk 3.

7. Wat is de mate van vertrouwen van Haarlemmermeerse inwoners in hun lokale democratie?

Bijna de helft van de inwoners (48%) heeft geen of weinig vertrouwen in de lokale democratie. Drie van iedere tien inwoners gaven aan wel vertrouwen te hebben. De groep die geen of weinig vertrouwen heeft, is daarmee groter dan in andere onderzoeken naar het vertrouwen in de lokale democratie. Verder lezen: U leest hier meer over in (de kaders van) hoofdstuk 3.

8. Welke ervaringen liggen hieraan ten grondslag?

Inwoners hebben verschillende ervaringen met de gemeente die hun vertrouwen beïnvloeden. De voornaamste hiervan blijken de ervaren mate van representatie (of vertegenwoordiging). Dit blijkt ook uit de ervaring van inwoners dat de gemeente niet weet wat er speelt in hun buurt en niet voor alle groepen inwoners zorgt. Daarnaast wordt de gemeente ook niet altijd als transparant of betrouwbaar ervaren. Ook blijkt dat inwoners die negatieve ervaringen hebben in contact met de gemeente, minder vertrouwen uitspreken in de gemeente. Verder lezen: U leest hier meer over in (de kaders van) de hoofdstukken 3 en 4.

9. Welke verwachtingen hebben inwoners specifiek van hun gemeenteraad?

Inwoners verwachten van hun gemeenteraad dat die weet wat er speelt in hun wijk, dat de gemeenteraad betrouwbaar is en transparant. Bovendien geeft de helft van alle inwoners aan zelf te willen bijdragen aan de gemeente. Inwoners doen dat het liefst laagdrempelig en online. Inwoners willen daarbij het liefst hun mening geven over plannen van de gemeente of samen met de gemeente aan deze plannen werken, bijvoorbeeld als het gaat onderwerpen wonen en bouwen, veiligheid, of milieu en duurzaamheid. Verder lezen: U leest hier meer over in (de kaders van) hoofdstuk 4.

Gemeenteraad 10. Hoe definiëren raadsleden ‘vertrouwen in de lokale demo­cratie’?

Raadsleden geven een deels andere invulling aan het begrippen lokale democratie dan inwoners. Raadsleden definieren democratie in Haarlemmermeer als de samenwerking tussen de gemeente, inwoners en andere partijen en dat inwoners iemand kunnen kiezen die voor hun mening opkomt. Raadsleden definiëren het vertrouwen in de lokale democratie grotendeels wel hetzelfde als inwoners. Ook raadsleden vinden dat vertrouwen betekent dat gemaakte afspraken worden nagekomen en er actief naar inwoners wordt geluisterd. Daarnaast geven raadsleden aan dat vertrouwen betekent dat inwoners bij de besluitvorming betrokken moeten worden en benadrukken het belang van transparante communicatie. Verder lezen: U leest hier meer over in de kaders van hoofdstuk 3.

30.

11. Wat weten raadsleden van Haarlemmermeer over het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie (beelden, overtuigingen)?

Raadsleden hebben deels zicht op (de beelden en overtuigingen onderliggend aan) het vertrouwen van inwoners. Ten eerste hadden raadsleden een negatievere verwachting van het vertrouwen van inwoners dan daadwerkelijk bleek. Volgens raadsleden wordt dit lage vertrouwen verklaard doordat inwoners zich niet vertegenwoordigd voelen, dat inwoners niet weten waar de gemeente mee bezig is en dat de gemeente onvoldoende transparant is waarom ze iets doet of besluit. Gevraagd wat de raad kan doen om het vertrouwen van de inwoners in de gemeente te verbeteren, verschillen de antwoorden van raadsleden deels van de antwoorden van de inwoners. De raadsleden geven aan dat de gemeente vooral beter moet toelichten waarom de gemeente iets doet of besluit. Dit sluit aan bij de wensen van inwoners die wel vertrouwen hebben in de gemeente. Raadsleden komen met hun antwoorden echter minder tegemoet aan de wensen van inwoners met minder vertrouwen, die meer representatie willen ervaren. Verder lezen: U leest hier meer over in (de kaders) van hoofdstuk 4.

12. Wat doet de gemeente(raad) al om bij te dragen aan het vertrouwen van inwoners ((benutting) instrumentarium)?

Raadsleden gaven in het onderzoek aan dat het vertrouwen van inwoners is waar je het als raadslid voor doet. Raadsleden zijn dan ook welwillend om zich hiervoor in te zetten. Dit doen zij bijvoorbeeld in direct contact met inwoners. Dit rekenkameronderzoek en (indirect) het rekenkameronderzoek naar dorps- en wijkraden uit 2018, zijn verdere voorbeelden van deze welwillendheid en de benutting van het instrumentarium. Echter uit dit onderzoek bleek ook dat een beperkt deel van de raadsleden actief deelnam aan het onderzoek. Tijdens de spiegelsessie is ook gebleken dat raadsleden nog zoekende zijn in wat zij hierin willen en kunnen doen, en hoe dit aansluit bij de wensen van inwoners. Verder lezen: U leest hier meer over in hoofdstuk 2, in (de kaders van) de hoofdstukken 3 en 4 en in hoofdstuk 5.

13. Wat zijn mogelijkheden voor individuele raadsleden en de raad als geheel om bij te dragen aan vertrouwen van inwoners in de lokale democratie en wat zijn randvoorwaarden om dit effectief te kunnen doen?

De helft van de inwoners van de gemeente geeft aan actief bij te willen dragen aan de gemeente. Dit biedt kansen voor raadsleden. Een randvoorwaarde hierbij is dat inwoners en raadsleden elkaar vinden in hun samenwerkingsvoorkeuren. Die lopen nu nog uiteen. Een andere kans voor een succesvolle samenwerking (en daarmee het vergroten van het vertrouwen) ligt in de thematiek: zowel raadsleden als inwoners willen met elkaar samenwerken als het gaat om het onderwerp wonen en bouwen. Tenslotte laat dit onderzoek zien dat voorkeuren van inwoners met verschillende kenmerken (zoals de mate van vertrouwen) en uit verschillende gebieden van de gemeente verschillende voorkeuren hebben. Door hier rekening mee te houden kan de gemeenteraad op een manier met inwoners communiceren en samenwerken die past bij de voorkeur van deze groepen inwoners. Daarmee laat de gemeenteraad duidelijk zien dat hij (ook) weet wat er speelt in die wijken en buurten. Verder lezen: U leest hier meer over in (de kaders van) de hoofdstukken 3 en 4 en in hoofdstuk 5.

31.

6. Onderzoeksverantwoording De resultaten uit dit onderzoek komen voort uit vijf verschillende databronnen. Ten eerste zijn documenten geanalyseerd die zijn verkregen via desk research en zoals aangeleverd door de gemeente Haarlemmermeer. Daarnaast interviewden twee onderzoekers op 9 mei 2023 de burgemeester en griffier van de gemeente Haarlemmermeer. Van dit gesprek is een verslag gemaakt dat ter goedkeuring is voorgelegd aan de geïnterviewden. De uitkomsten van twee vragenlijsten vormen de derde en vierde bron van informatie. Ook inwoners zijn gevraagd een vragenlijst over vertrouwen in de lokale democratie van Haarlemmermeer in te vullen. In de paragraaf hieronder staan we uitgebreider stil bij de vragenlijst voor inwoners. De vragenlijst voor raadsleden is gebaseerd op de vragenlijst voor inwoners, maar dan gespiegeld. Waar inwoners vragen invulden over hun vertrouwen in de gemeente Haarlemmermeer en hoe zij zelf een bijdrage aan de gemeente willen leveren, kregen raadsleden vragen over hoe zij het vertrouwen van inwoners inschatten en hoe zij inwoners het liefst betrekken bij de gemeente. Nadat de rekenkamer op maandag 3 juli 2023 een vooraankondiging had gestuurd aan de gemeenteraad, zijn raadsleden (en commissieleden) op dinsdag 4 juli via een e-mail uitgenodigd deel te nemen aan het onderzoek.

In totaal ontvingen 57 raadsleden en commissieleden de uitnodiging deel te nemen. Op donderdag 13 juli ontvingen degenen die de vragenlijst nog niet hadden ingevuld een reminder, waarna ook de rekenkamer een herinnering heeft gestuurd. In totaal vulden 21 raadsleden en commissieleden de vragenlijst in: een responspercentage van 28%. 12 van hen gaven aan lid te zijn van een oppositiepartij, terwijl de overige 9 lid zijn van een coalitiepartij. Tenslotte is op 14 september 2023 een spiegelsessie georganiseerd met raadsleden van de gemeente Haarlemmermeer. Daarbij is met raadsleden gesproken over hoe hun antwoorden en inzichten verschillen van die van inwoners. Dit deden de onderzoekers in een anderhalf uur durende sessie aan de hand van de thema’s democratie, vertrouwen en kansen richting de toekomst.

32.

Vragenlijst door inwoners Van donderdag 29 juni 2023 tot en met zondag 23 juli 2023 konden alle inwoners van de gemeente Haarlemmermeer deelnemen aan een online vragenlijst. De vragenlijst is opgesteld in samenwerking met de rekenkamer van de gemeente Haarlemmermeer. Daarbij vormden de theoretische inzichten die zijn opgedaan tijdens de deskresearch en documentenanalyse de uitgangsbasis. Daarnaast is voor de vragenlijst input opgehaald bij een brede groep medewerkers van de gemeente Haarlemmermeer, de griffie van Haarlemmermeer en is informatie uit het interview met de burgemeester en griffier gebruikt als input voor de vragenlijst. Inwoners zijn op verschillende manieren op de vragenlijst gewezen. Ten eerste zijn 500 leden van het Citisens-panel die in de gemeente Haarlemmermeer wonen via een e-mail (en een herinnering) uitgenodigd. Daarnaast is er gebruikgemaakt van online advertenties op sociale media als Facebook en Instagram en op kanalen van DPG, zoals NU.nl en AD.nl. Ook zetten de gemeente, griffie en rekenkamer van Haarlemmermeer de eigen middelen in om aandacht voor het onderzoek te vragen. Zo is (onder andere) aandacht gevraagd via een artikel in de InforMeer, is via de sociale media aandacht gevraagd voor het onderzoek en is aan gebiedsmanagers gevraagd om flyers te verspreiden.

Tenslotte was de ambtelijk secretaris van de rekenkamer gedurende het veldwerk van maandag tot en met donderdag telefonisch bereikbaar voor vragen van inwoners of om samen met inwoners de vragenlijst in te vullen. Uiteindelijk is de vragenlijst 588 (bruto respons) keer ingevuld. Invullers van buiten de gemeente en dubbele invullers zijn uit de dataset gehaald, waardoor de antwoorden van 582 (netto respons) inwoners hebben geleid tot de resultaten in deze rapportage. De resultaten van het online onderzoek zijn gewogen aan de hand van de betrokkenheidsprofielen van Citisens en vormen hiermee een representatieve afspiegeling van de mening van de inwoners van de gemeente Haarlemmermeer. Tabel 1 (hieronder) geeft de verdeling over de betrokkenheidsprofielen binnen de gemeente en onder de invullers weer. Voorafgaand aan de weging was sprake van kleine verschillen tussen de verdeling van de profielen in de gemeente en onder de invullers. De weging corrigeert deze verschillen: deze zorgt ervoor dat de mening van ondervertegenwoordigde groepen zwaarder wordt meegeteld. De Betrokkenheidsprofielen van Citisens zijn (onder andere) gebaseerd op informatie ten aanzien van levensfase (zoals leeftijd), betrokkenheid en vertrouwen. Door hierop te wegen, bieden de resultaten een representatieve afspiegeling als het gaat om deze, zeker voor dit onderzoek, belangrijke variabelen.

In bijlage 1 leest u meer over de betrokkenheidsprofielen. Invullers

Gemeente

(Re)actieve Emptynesters

14%

10%

Alerte Families

12%

16%

Bescheiden Grijzen

4%

5%

Eigenzinnige Lokalen

3%

3%

Gehaaste Gezinnen

39%

35%

Idealistische Globalisten

7%

5%

Ik-gerichte Starters

10%

14%

Stille Overlevers

8%

11%

Tabel 1 Percentages gebruikt voor weging a.d.h.v. Citisens betrokkenheidsprofielen (n = 582)

33.

Samenstelling invullers Tabellen 2 tot en met 5 bieden een overzicht van de samenstelling van de invullers van het onderzoek in vergelijking met de inwoners van de gemeente. Het biedt inzicht in de verdelingen in leeftijd, geslacht en de wijk waar inwoners wonen. Tabel 4 biedt alleen inzicht in het opleidingsniveau van de invullers. Vergelijkbare cijfers zijn niet beschikbaar voor alle inwoners van de gemeente. Uit deze verdeling valt op dat de invullers relatief oud waren. Vooral de groep inwoners in de leeftijd van 65 jaar of ouder was sterk vertegenwoordigd, terwijl jongeren zeer beperkt vertegenwoordigd zijn. Dit beeld sluit aan bij de respons op vragenlijsten in het algemeen: jongeren vullen deze minder vaak in. Daarnaast is de vragenlijst relatief vaak ingevuld door mannen en inwoners van Nieuw-Vennep, terwijl vrouwen en inwoners uit de kleinere kernen de vragenlijst juist minder invulden. Invullers

Gemeente

15 tot 25 jaar

1%

15%

25 tot 45 jaar

12%

29%

45 tot 65 jaar

38%

35%

65 of ouder

49%

21%

Tabel 2 Leeftijd respondenten (15 jaar en ouder) (ongewogen)

Invullers

Gemeente

Man

58%

50%

Vrouw

40%

50%

Overig

0%

N.v.t.

Zeg ik liever niet

2%

0%

Tabel 3 Geslacht respondenten (ongewogen)

Invullers

Gemeente12

Basisonderwijs

1%

VMBO, MBO1

8%

HAVO, VWO, MBO2-4

30%

43,7%

HBO of Universiteit

58%

27,8%

Anders

2%

N.v.t.

Zeg ik liever niet

1%

Onbekend

28,5% (basisonderwijs + VMBO en MBO1)

Tabel 4 Opleidingsniveau respondenten (ongewogen)

Invullers

Gemeente

Hoofddorp

46%

49%

Nieuw-Vennep

28%

19%

Badhoevedorp

6%

9%

Overige kernen

19%

23%

Tabel 3 Geslacht respondenten (ongewogen)

12

CBS, Opleidingsniveau naar gemeenten, wijken en buurten (2020).

34.

Bijlage 1. Toelichting betrokkenheidsprofielen13

13

Eigenzinnige Lokalen 13% Nederland 3% Haarlemmermeer Verdeeld over alle leeftijden. Opleidingsniveau lager dan gemiddeld. Inkomen modaal of onder modaal.

(Re)actieve Emptynesters 10% Nederland 10% Haarlemmermeer Leeftijd 45 jaar en ouder. Opleidingsniveau middelbaar of hoog. Inkomen hoger dan gemiddeld. (Pre)pensioen.

Bescheiden Grijzen 9% Nederland 5% Haarlemmermeer Leeftijd 65 jaar en ouder. Inkomen iets beneden modaal. Lager of middelbaar opgeleid. Gepensioneerd, wonen alleen of met hun partner.

Gehaaste Gezinnen 15% Nederland 35% Haarlemmermeer Leeftijd tussen de 30 en 65. Inkomen modaal of boven modaal. Opleidingsniveau hoger dan gemiddeld. Drukke gezinnen, wonen in dorpen of kleinere steden.

Alerte Families 19% Nederland 16% Haarlemmermeer Leeftijd 30 - 65 jaar. Inkomen beneden modaal of modaal. Opleidingsniveau laag of middelbaar. Gezinnen met kinderen, wonen vaker in dorpen.

Stille Overlevers 13% Nederland 11% Haarlemmermeer Leeftijd 30 tot 65 jaar. Laag of middelbaar opgeleid. Beneden modaal inkomen. Weinig vertrouwen in de overheid, niet geneigd om mee te denken.

Idealistische Globalisten 9% Nederland 5% Haarlemmermeer Leeftijd tussen de 18 en 40. Hoog opgeleid. Verdienen boven modaal óf gaan dit binnenkort doen. Interesse in grote maatschap­ pelijke thema's.

Ik-gerichte Starters 15% Nederland 14% Haarlemmermeer Leeftijd tot 45. Vaak middelbaar of hoog­ opgeleid. Gemiddeld inkomen. Alleenstaand of samenwonend, vaak voor het eerst in een koop­ woning.

Hier leest u meer over de Betrokkenheidsprofielen van Citisens: https://www.citisens.nl/tools/betrokkenheidsprofielen/

35.

Bijlage 2. Literatuuronderzoek

Vertrouwen in de lokale democratie is een breed begrip met veel verschillende facetten. De Dikke van Dale omschrijft de democratie als een: "staat(svorm) die aan het hele volk invloed op de regering toekent" waarin er extra onder­ scheid wordt gemaakt in een parlementaire democratie: "democratie waarin de regering verantwoording verschul­ digd is aan een parlement van door het volk gekozen vertegenwoordigers". In dit hoofdstuk bespreken we definities van vertrouwen in de lokale democratie uit andere onderzoeken, evenals de factoren die van belangrijke invloed zijn op dat vertrouwen. Daarnaast vullen we de informatie uit de landelijke context aan met informatie uit de specifieke Haarlemmermeerse context. Daarmee wordt er in dit hoofdstuk inzicht geboden in de aanwezige kennis rond vertrouwen in de lokale democratie. Deze kennis vormt de basis waarmee het vervolg van dit onderzoek naar vertrou­ wen in de democratie in Haarlemmermeer vorm is gegeven. Bovendien bieden deze inzichten antwoord op de deelvragen over de definitie van vertrouwen lokale democratie, te leren lessen en welke informatie met raadsleden van Haarlemmermeer is gedeeld.

Wat is vertrouwen in de lokale politiek? Het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie is een belangrijke basisvoorwaarde voor een gezonde en goed functionerende democratie die de samenleving als geheel draagt (WRR, 2012, p.12). Tegelijkertijd is ‘het vertrouwen van inwoners in de (lokale) democratie’ ook een ongrijpbaar begrip. Een hoge mate van vertrouwen wijst er namelijk op dat de gemeenschap de democratie en haar instituties een bepaalde legitimiteit toekent, wat van groot belang is voor de stabiliteit van de democratie (Onderzoek en Statistiek Gemeente Delft, 2021, p. 1). Maar wat is vertrouwen? En nog belangrijker, hoe wordt het vertrouwen van burgers in de lokale democratie ver­ sterkt? De mate van vertrouwen in een democratie wordt in de meeste onderzoeken gemeten op basis van politieke deelname (participatie) onder de bevolking: verkiezingsopkomsten, politieke steun, referenda en enquêtering onder de bevolking (Steenvoorden, 2023; Tyler, 1990). Vertrouwen kan zich echter ook uiten op andere manieren, die vaak minder grijpbaar zijn in kwantitatief onderzoek. Voorbeelden hiervan zijn de perceptie van inwoners dat ze gerepre­ senteerd worden in de lokale politiek en de mate waarin zij zich vrij voelen om hun ideeën bij de gemeente naar voren te brengen. Nederland kent geen uitvoerige literatuur over het politieke vertrouwen van burgers in de lokale democratie.

De literatuur rond het politieke vertrouwen richt zich primair op de opkomst bij verkiezingen. Vanuit dat perspectief staat de lokale democratie onder druk. De gemiddelde opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen is sinds de afschaffing van de opkomstplicht gedaald van 67 procent in 1970, naar 50,4 procent in 2022 (Vollaard, Ridder, & Blok, 2022, p. 13). Een onderzoek naar de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in Arnhem (Movisie, 2023) liet zien dat het gebrek aan vertrouwen van inwoners in de democratie een reden is om niet te gaan stemmen. Voor deze op het oog sombere cijfers, worden in de literatuur tal van verklaringen gegeven. In een recent gepubliceerd onderzoeksrapport van de Blok en Brummel van de Utrechtse School voor Bestuurs- en Organisatiewetenschap (USBO), ‘Gefundeerd politiek vertrouwen?’ (2022), wordt de mate van vertrouwen in de democratie gekoppeld aan de prestaties van de overheid. De hoofdgedachte is dat het voor een democratie wenselijk is als het politieke vertrou­ wen een reflectie is van die prestaties. Wanneer een overheid ondermaats presteert, zou dat leiden tot een laag vertrouwen in de politiek.

In het rapport wordt onderscheid gemaakt tussen drie typen prestaties voor vertrouwen: tevredenheid met de uitkomst van gevoerd beleid, tevredenheid met het besluitvormings- en uitvoeringsproces, en tevredenheid met het directe contact tussen gemeente en burger. Vertrouwen wordt in het onderzoek gezien als een vorm van politieke steun. Het gaat dan om een bepaalde verwachting over de relatie tussen de burger en een politieke actor. Zo kan men vertrouwen hebben in een individu (zoals een burgemeester/wethouder) of in de politieke instituties van een systeem (de gemeenteraad). Idealiter is dat vertrouwen niet blind, maar wordt het gedreven door de prestaties van het betreffende bestuursorgaan. Wie goed presteert, verdient meer vertrouwen en wie slecht presteert verdient minder vertrouwen.

36.

Hoewel vertrouwen samenhangt met de prestaties van de overheid, is een gebrek aan vertrouwen niet per definitie een probleem en het nastreven van blind vertrouwen van de burgers is niet per se waardevol (Blok & Brummel, 2022; SCP, 2022; WRR, 2012, p.22). Een laag vertrouwen kan ook nuttig zijn, bijvoorbeeld wanneer het een reactie is op negatieve ontwikkelingen binnen een gemeenschap die bijgestuurd moet worden. Wanneer het lage vertrouwen te maken heeft met het feit dat inwoners de lokale politiek kritisch volgen, dan is er weinig noodzaak om het vertrouwenscijfer te verbeteren. Het is vooral belangrijk om ervoor te zorgen dat kritische burgers niet wantrouwend worden tegenover de democratische instituties en zich daarom helemaal terugtrekken (Vollaard et al., 2022). Een lagere opkomst hoeft niet direct een grove vermindering in democratische legitimiteit van de gemeenteraad of het gemeentebestuur te betekenen. Het onderzoek naar wantrouwen van burgers in de overheid onderscheidt vier aspecten die het vertrouwen van inwoners in de overheid beïnvloeden (Movisie, 2023).

Een gebrek aan responsiviteit van de overheid op ideeën en zorgen van inwoners, beperkte invloed van burgers, gevoelens van onrechtvaardigheid over (participatie)processen, gevoelens van onrechtvaardigheid rond ongelijke verdeling van schaarse goederen in de samenleving en gebrekkige representatie van inwoners in de gemeenteraad worden als redenen aangevoerd die het vertrouwen van inwoners in de democratie beïnvloeden. Verschillende inwoners hebben echter ook verschillende beelden van politiek vertrouwen. Verschillen in achtergrond, opleidingsniveau en leefwereld brengen andere betekenissen ten aanzien van politiek vertrouwen met zich mee (Steenvoorden, 2023). Het antwoord op de vraag ‘Wat is vertrouwen?’ is voor ieder individu verschillend. Bij theoretisch opgeleide inwoners staat de goede positie van Nederland, de goede intenties van politici enerzijds en een veelvoud aan eenmansfracties en aandachttrekkers in het parlement centraal bij hun vertrouwen in de politiek. Bij praktisch opgeleide inwoners staat de traagheid en inefficiëntie van de politiek, de misleiding bij verkiezingen en de taaltrucjes waarmee politici de waarheid ontwijken centraal bij hun vertrouwen in de politiek. Politiek vertrouwen wordt in het onderzoek gedefinieerd als een perceptie van de burger over de relatie tussen hem/haar en een politieke actor/institutie.

Een duidelijke definitie van vertrouwen in de lokale democratie is niet direct voorhanden in de aanwezige literatuur. Het meten van vertrouwen in de democratie door middel van opkomstcijfers geeft een erg beperkt beeld van het vertrouwen en volstaat niet. Om die reden wordt het vertrouwen gedefinieerd in lijn met Van Zuydam (2018)15 aan de hand van twee componenten van vertrouwen. De eerste component is het vertrouwen van inwoners in het bestuur en de politiek, waarin vertrouwen het geloof is, rationeel of emotioneel, in de intentie van anderen. De tweede component is het emotionele of rationele geloof in het vermogen van anderen om te presteren. In het geval van dit onderzoek betreft de verwijzing naar ‘anderen’ de lokale democratie: Het bestuur van de gemeente Haarlemmermeer (de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders) en de ambtenaren van de gemeente. Vertrouwen in de lokale democratie in dit onderzoek Een weerspiegeling van een rationeel en emotioneel geloof in de goedbedoelde intentie van de lokale democratie én in het vermogen van de lokale democratie om te presteren.

Landelijke inzichten Vertrouwen in de lokale democratie in Nederland Het vertrouwen van inwoners in hun lokale overheid over heel Nederland is onderzocht door Kieskompas in opdracht van dagblad Trouw (Harmsen, 2022). Bijna 40 procent van de Nederlanders had zeer weinig vertrouwen in hun gemeente. Bovendien is dit gedaald in de laatste jaren. Na een korte opleving van het vertrouwen tijdens de coronapandemie, daalde het vertrouwen in het gemeentelijk bestuur tussen 2020 en 2022 met 10 procent. Dit effect bleek zelfs nog sterker in provincies die verder van de randstad liggen, zoals Groningen en Limburg. 15

Hierin volgt Van Zuydam de lijn van Norris (2011) in haar boek Democratic Deficit (zie pagina 4).

37.

Tegelijkertijd laten verschillende onderzoeken echter zien dat Nederlanders meer vertrouwen hebben in de lokale democratie dan in de nationale democratie (Blok & Brummel, 2022, pp. 24-25, Harmsen, 2022). Diezelfde onder­ zoeken laten ook zien dat de burgemeester in algemene zin meer wordt vertrouwd dan het college van B&W en de gemeenteraad. Betrokkenheid lokaal niveau In het lokaal kiezersonderzoek (Vollaard et al., 2022) komt naar voren dat inwoners zich meer verbonden en be­ trokken voelen bij het nationale niveau dan bij het lokale niveau. Desondanks voelt twee derde van de inwoners zich verbonden met de gemeente en houdt 80 procent van de inwoners zich op de hoogte van het lokale nieuws. Verklaringen In de literatuur worden verschillende factoren onderscheiden die (kunnen) bijdragen aan het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie. Uit het onderzoek van Blok en Brummel (2022) bleek dat de tevredenheid met de besluitvor­ mings- en uitvoeringsprocessen op het lokale niveau van redelijk niveau was. Een vijfde van de respondenten in het onderzoek geeft aan dat het gemeentebestuur inefficiënt is bij het oplossen van problemen en niet zorgvuldig werkt. De meerderheid was positief gestemd over het optreden van het gemeentebestuur. Een kanttekening daarbij is dat een groot deel van de inwoners aangeeft weinig kennis te hebben over het functioneren van het gemeentebestuur.

Een aantal factoren draagt bij aan het verklaren van het vertrouwen in de lokale democratie. Ten eerste is er een ster­ ke samenhang tussen het vertrouwen in de nationale politiek en de lokale politiek (Blok & Brummel, 2022). Inwoners met een laag vertrouwen in de nationale politiek uitten ook een laag vertrouwen in de lokale politiek. Er is sprake van eenzelfde sterk verband tussen het vertrouwen in de lokale politiek en de tevredenheid met het contact met de verzorgingsstaat, gemeten door het contact met scholen, zorginstellingen en het UWV. Specifiek voor het vertrouwen in de lokale overheid, is de tevredenheid in het democratische proces van grote invloed op het vertrouwen in de lokale politiek. De belangrijkste factoren in de mate van procestevredenheid zijn het volgen van regels, het nakomen van beloftes en het efficiënt werken. Onderzoek van Steenvoorden en Van der Meer (2021) laat echter zien dat ook de tevredenheid van politieke prestaties wel degelijk van grote invloed is op het vertrouwen in de lokale politiek. Peters en Van Stipdonk (2016) leggen een connectie tussen het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie en de rol van de lokale media. Op nationaal niveau is er veel aandacht voor politiek, maar op lokaal niveau is die aan­ dacht er minder. De betrokkenheid en kennis van burgers over wat er zich lokaal politiek afspeelt is daardoor lager.

Daarnaast wordt het onderscheid gemaakt dat transparantie en inzichtelijkheid belangrijke aspecten zijn die de geloofwaardigheid van het lokale bestuur kunnen versterken. De onderzoekers concluderen dat transparante com­ municatie van gemeenten nog voor verbetering vatbaar is. Steenvoorden (2023) onderscheidt daarnaast dat een dimensie van vertrouwen in de politiek de vertegenwoordi­ ging van inwoners in de politiek is. Vertegenwoordiging wordt gedefinieerd als het behartigen van de belangen van burgers en de mate waarin politici luisteren naar de wensen van burgers. Het onderzoek van Steenvoorden (2023) laat zien dat voornamelijk ontevreden inwoners zich ondervertegenwoordigd vinden in de politiek. Bepaalde groepe­ ringen, voornamelijk praktisch opgeleiden, voelen zich numeriek ondervertegenwoordigd in de politiek (ROB, 2010).

38.

In verschillende onderzoeken komt het kennisniveau van inwoners over het functioneren van de lokale democratie als beperkende factor in het onderzoek naar voren. Een groot deel van de inwoners kent niet het onderscheid tussen de verschillende (bestuurlijke) instanties binnen de gemeente, en koppelen die resultaten aan elkaar. Onderzoek van de gemeente Delft naar het vertrouwen van inwoners in de verschillende instanties liet zien dat inwoners dezelfde mate van vertrouwen hadden in de gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie. Inwonerskenmerken In tegenstelling tot het lage aantal onderzoeken naar het vertrouwen in de lokale democratie, is er een groot aantal onderzoeken gedaan naar het vertrouwen in de democratie op landelijk niveau. Op landelijk niveau zijn er een aantal verschillen gevonden tussen het vertrouwen in de democratie die verklaard worden door sociaaleconomische en demografische factoren. Er is geen aanwijsbaar verschil tussen het vertrouwen van mannen en vrouwen in de Tweede Kamer (CBS, 2015; SCP, 2022). Verschillen zijn er wel tussen leeftijdsgroepen; inwoners tot 34 jaar hebben meer vertrouwen dan oudere in­ woners (CBS, 2015). Een groot verschil is daarnaast te vinden tussen inwoners met een verschillend opleidingsniveau.

Universitair en HBO-geschoolden hebben een aanzienlijk groter vertrouwen in de landelijke overheid dan inwoners waarvan hun hoogst genoten opleiding het basisonderwijs en het lager beroepsonderwijs is. Een verklarende factor daarvan is dat inwoners met een lager opleidingsniveau zich minder vertegenwoordigd voelen door politici (Movisie, 2023). Daarnaast hebben autochtonen een lager vertrouwen in de Tweede Kamer dan westerse en niet-westerse allochtonen. Het vertrouwen van inwoners afgesplitst op huishoudensinkomen laat zien dat inwoners in de laagste en hoogste 25% van inkomens een hoger vertrouwen hebben dan de groeperingen daartussen. Versterken van de lokale democratie Onderzoeken binnen andere gemeentes in Nederland over handelswijzen die het vertrouwen van de lokale democra­ tie versterken, zijn niet of zeer weinig uitgevoerd. Een groot aantal factoren beïnvloeden het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie die buiten de invloedsfeer van lokale overheden ligt (Grueber & Mello, 2022). Er is echter een aantal lessen over het versterken van vertrouwen van inwoners vanuit andere onderzoeken. De Raad voor het openbaar bestuur (ROB) (2010) adviseert allereerst om burgers meer beïnvloedingsruimte te ge­ ven op het beleid en de besluitvorming die plaatsvinden.

Inwoners willen vaker betrokken worden bij beslissingen van de gemeente dan het uitbrengen van hun stem één keer in de vier jaar. Het ROB voegt daar als aanbeveling aan toe dat het vertrouwen van inwoners verbeterd kan worden doordat de politiek zich meer richt op waarden en beginselen in hun verkiezingsprogramma’s en plannen. Een waarde kan bijvoorbeeld zijn het bieden van gelijke kansen aan alle inwoners; die vervolgens een belangrijke waarde is in het opstellen en toetsen van plannen. Daarmee wordt ook voor­ komen dat er in de politiek beloftes worden gemaakt die niet kunnen worden nagekomen. Het rapport ‘Vertrouwen in burgers’ van de WRR (2012) biedt een aantal aanknopingspunten om het vertrouwen van inwoners te versterken. Hierbij worden twee uitgangspunten aangehouden, denk vanuit burgers en vergroot de kaders. Onder denk vanuit de burgers wordt verstaan dat er rekening moet worden gehouden met de uiteenlopende behoeften en kwaliteiten van inwoners waarbij aangesloten moet worden. Inwoners zijn te bereiken en te activeren als er aangesloten wordt op hun behoeften. Onder vergroot de kaders wordt verstaan dat inwoners betrokken kunnen worden bij de agendavorming, beleidsuitvoering en crisisbeheersing, in plaats van alleen in de planningsfase.

39.

1. Creëer Tegenspel - Het actief uitnodigen van tegengeluiden bij het ontwikkelen van beleid. Burgers moeten daarvoor goed geïnformeerd zijn om initiatieven te starten en begrepen worden door beleidsmakers. 2. Vergroot alledaagse invloed - Door meer verbindingen aan te gaan met burgers en maatschappelijke initiatieven in de alledaagse leefomgeving rechtstreeks te ondersteunen, worden dwarsverbindingen gemaakt die de democratie kunnen verstevigen. 3. Stimuleer maatschappelijk verkeer – Beleidsmakers moeten ontmoetingen tussen inwoners stimuleren en lastig bereikbare groepen bereiken door middel van personen die vertrouwd worden. 4. Bouw steunpilaren - De relaties tussen maatschappelijke instellingen en overheden moeten worden geïnstitutionaliseerd. De trend van afrekening binnen de domeinen van zorg, welzijn en politie staat in contrast met de stimulerende rol die essentieel is voor effectieve burgerbetrokkenheid. In het onderzoek van Vollaard et al. (2022) wordt een viertal aanbevelingen gedaan om het vertrouwen in de lokale politiek te verbeteren. Op basis van de bevindingen van hun kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeken komen ze tot de volgende aanbevelingen: 1. Laat als lokale politicus je gezicht vaker zien en luister écht naar bewoners - Inwoners willen zich gehoord en gezien voelen, maar missen vaak connecties met politici om het gesprek aan te gaan.

Niet alleen bij de verkiezingen, maar juist daartussen is het de taak van politici om naar de burger toe te stappen en het gesprek aan te gaan. 2. Maak als lokale politicus je beloftes concreet en kom ze na - Bewoners verwachten transparantie rond beloftes die worden gemaakt. Concrete doelen en zichtbare resultaten worden hierin belangrijk gevonden door inwoners. 3. Benut de rol van intermediairs - Lokale sleutelfiguren hebben veel connecties en worden vertrouwd door inwoners. Deze personen kunnen actief worden betrokken door politici in bijeenkomsten om aan te sluiten bij de leefwereld in de gemeente. 4. Investeer in het politieke bewustzijn en vertrouwen van de jeugd - Niet-stemmen gaat vaak van generatie op generatie. Door jongeren te betrekken bij de lokale politiek en met hen in gesprek te gaan, kunnen jongeren worden betrokken bij de lokale politiek. Een structurele manier van het benutten van kennis en ideeën van inwoners is een belangrijk ingrediënt voor het vertrouwen in de lokale democratie. Dat blijkt uit een onderzoek van Movisie (2023). Vormen om dat te doen, zijn Deep Democracy16 en spiegelgesprekken. Ook burgerberaden en het multi-optiereferendum noemt Movisie als mogelijke vormen om directere democratie te bevorderen.

Opkomst bij verkiezingen Uit het lokaal kiezersonderzoek over de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 (Vollaard et al.) bleek dat er geen bijzondere omstandigheden zijn die hebben bijgedragen aan de lage opkomst bij de verkiezingen. Een verklarende factor tussen de opkomst bij de landelijke verkiezingen en de lokale verkiezingen is dat bijna een derde van de stemmers bij landelijke verkiezingen zich niet interesseert in de gemeenteraad. Vollaard et al. (2022) concluderen dat de redenen waarom mensen niet stemmen bij gemeenteraadsverkiezingen voornamelijk te maken hebben met een bredere vorm van politieke desinteresse in de lokale democratie in gemeenten.

16

Deep Democracy is een manier van besluitvorming waarin alle deelnemers actief worden betrokken, met hun diverse perspectieven en belangen, om een unaniem besluit te bereiken dat het hoogst haalbare resultaat vertegenwoordigt voor de hele groep, met de nadruk op luisteren naar elkaars behoeften en het creëren van een eerlijk proces.

40.

Inzichten uit Haarlemmermeer De gemeente Haarlemmermeer heeft in de laatste jaren verschillende initiatieven in gang gezet om het vertrouwen in de lokale democratie in de gemeente te ondersteunen en te onderzoeken. In de komende paragraaf wordt de al aanwezige kennis rond vertrouwen in de lokale democratie in Haarlemmermeer kort behandeld. Hieronder valt het opkomstonderzoek, het rekenkameronderzoek naar participatie, het onderzoek naar dorps- en wijkraden en het onderzoek naar dienstverlening. Er is geen specifiek onderzoek gedaan naar de mate van vertrouwen van inwoners in de gemeente Haarlemmermeer. Onderzoek naar opkomstbevordering (2022) Doel onderzoek: Inzicht in de oorzaak en verklaringen voor de lage opkomst en aanbevelingen voor opkomst bevorderende maatregelen. Korte beschrijving: De gemeente Haarlemmermeer deed onderzoek naar de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022. De opkomst in Haarlemmermeer was 46.5%, wat onder het landelijk gemiddelde van 50.9% ligt. Tussen de dorpen en kernen is veel verschil in redenen om wel of niet te stemmen. Belangrijkste resultaten: De belangrijkste bevinding uit het onderzoek is dat er een groot verschil is in de opkomst tussen wijken. Landelijk gezien is de opkomst in groeikernen lager, waarvan er in de gemeente Haarlemmermeer een aantal liggen.

In de wijken en kernen Graan voor Visch, Getsewoud en Lijnden/Boesingheliede ging minder dan een derde van de stemgerechtigden naar de stembus, terwijl in de wijken Zwaanshoek, Haarlemmerliede en Abbenes meer dan 55% de stembus heeft opgezocht. Verklaringen voor de lagere opkomst in deze wijken en kernen zijn onder andere: - Nieuw-Vennep en Hoofddorp hebben een stedelijk karakter, en daardoor is er sprake van een ander stemgedrag dan in de kleinere kernen. Het grootste verschil zit tussen de kleine kernen en bepaalde wijken in Hoofddorp en Nieuw-Vennep. - Bewoners van kleinere dorpen en buurtschappen vinden dat de gemeente juist ver van hen af staat. Ook voelen zij zich misschien meer verbonden met de overkant van de Ringvaart/gemeentegrens. - Gemiddeld is de opkomst in Hoofddorp lager dan het gemiddelde. - Er is een groter dan gemiddeld tweede orde effect, het effect dat mensen bij de landelijke verkiezingen wel stemmen en bij de gemeenteraadsverkiezingen niet. In Nederland is dat gemiddeld 28%, in Haarlemmermeer 33% - Een aantal respondenten – vooral in Spaarndam, maar ook in Nieuw-Vennep en Rijsenhout – gaf aan niet te stemmen omdat zij hun woonplaatsen zien als ‘ondergeschoven kindjes’ in de lokale politiek. Adviezen en/of effect: In 2021 - in aanloop naar de verkiezingen - beschikte de gemeente al over opkomst bevorderende adviezen.

Maatregelen die de gemeente (deels) ook heeft genomen. In hoeverre dat heeft bijgedragen aan de opkomst, is echter onvoldoende duidelijk. Naar aanleiding van het onderzoek in 2022 zijn de adviezen herhaald en geactualiseerd. Voorbeelden hiervan zijn gebiedsgerichte en persoonlijke campagnes en het organiseren van een verkiezingsevenement. Aanvulling door de onderzoekers: In het opkomstonderzoek dat Citisens uitvoerde in Arnhem naar niet-stemmers, zijn ook grote verschillen tussen wijken en kernen gebleken. In wijken en kernen waar minder gestemd wordt, is de politiek minder aanwezig en is er een lagere mate van politiek vertrouwen onder de inwoners. Uit het onderzoek blijkt dat niet-stemmers een laag vertrouwen in de gemeenteraad hebben, denken dat hun stem geen invloed heeft en de politiek niet bezig is met wat zij belangrijk vinden (Citisens, 2023).

41.

Onderzoek Participatie (2018) Doel onderzoek: Leren van de ervaringen die zich hebben voorgedaan bij participatietrajecten en maatschappelijke initiatieven en inzicht krijgen in de effecten van het participatieprogramma op bestuur, samenleving én ambtelijke organisatie. Korte beschrijving: Een manier voor inwoners om invloed te kunnen hebben op de lokale omgeving is door middel van participatie. Bewoners en organisaties willen graag meepraten, meedenken en meebeslissen over veranderingen in hun leefomgeving. Door middel van een analyse van de participatietrajecten in de twee voorgaande jaren, worden de deelnemers en perspectieven op de trajecten in kaart gebracht. Belangrijkste resultaten: Een van de belangrijkste conclusies uit eerder participatieonderzoek (2018) in Haarlemmermeer luidt, dat hoewel veel partijen een rol spelen in participatie, alleen de gekozen volksvertegenwoordiging van de gemeente Haarlemmermeer de ruimte voor participatie bepaalt. Eén van de voornaamste conclusies was dat de rol van de Haarlemmermeerse gemeenteraad in de participatietrajecten in veel trajecten erg beperkt was. Aanvulling door de onderzoekers: In het coalitieakkoord 2022-2026 is een paragraaf gewijd aan participatie. Het college stelt hierin dat participatie de rode draad blijft in de aanpak en bestuursstijl, zowel in de voorbereiding als bij de uitvoering van beleid.

Verwachtingsmanagement en goede communicatie worden daarbij genoemd als essentiële elementen. Rekenkameronderzoek dorps- en wijkraden (2020) Doel onderzoek: De Rekenkamer Haarlemmermeer heeft in 2020 een onderzoek uitgevoerd naar de dorps- en wijkraden van de gemeente Haarlemmermeer. Er bestaan verschillen tussen de 29 dorps- en wijkraden wat betreft hun vorm, geschiedenis, visie op hun rol en communicatiemethoden met de inwoners. Korte beschrijving: De rollen die de dorps- en wijkraden voor zich zien zijn het verbinden van mensen in het dorp of de wijk. Ook willen zij lokale problemen signaleren en deze met inwoners en/of de gemeente bespreken. Tenslotte willen zij de belangen van de lokale gemeenschap behartigen bij de gemeente en de lokale gemeenschap zo vertegenwoordigen. Hierbij blijkt de samenstelling een uitdaging. De raden zien zichzelf niet altijd als een goede afspiegeling van de dorp of wijk. Belangrijkste resultaten: De samenwerking tussen de dorps- en wijkraden en de gemeente verloopt echter niet optimaal, waardoor de inzet, kennis en kunde van de dorps- en wijkraden niet voldoende wordt benut. Dit komt doordat een aantal noodzakelijke voorwaarden voor doeltreffende samenwerking tussen de gemeente en dorps- en wijkraden onvoldoende op orde zijn.

Dorps- en wijkraden hebben nu -ondanks grote inspanningen bij zowel dorps- en wijkraden als de gemeente- weinig democratische invloed. Aanbeveling: De aanbevelingen aan de gemeenteraad waren om een lange termijnvisie op de participatieve democratie in Haarlemmermeer te ontwikkelen, met daarin aandacht voor de positie van dorps- en wijkraden. Daarnaast was er de aanbeveling aan de raad om de voorwaarden voor goede samenwerking tussen gemeente en dorps- en wijkraden beter op orde te krijgen.

42.

Werkgroep Werkwijzen Raad Op basis van het rekenkameronderzoek heeft de werkgroep Werkwijzen Raad in het kader van de participatiedemocratie gekeken hoe als raad vaker in gesprek te gaan met zowel de gebiedsmanagers als de dorpsen wijkraden. Om de ontwikkeling van de participatiedemocratie in Haarlemmermeer verder vorm te geven kan de raad, samen met het gebiedsmanagement, per gebied en periodiek bijeenkomsten voor alle betrokkenen organiseren. De werkgroep concludeerde dat de gemeenteraad beter kan aansluiten bij het gebiedsgericht werken wat de gemeente doet. Enkele voorbeelden om dat meer praktisch vorm te geven zijn om bijeenkomsten in gebieden te laten plaatsvinden, om belangstellenden op het stadhuis uit te nodigen en om het contact met de dorps- en wijkraden jaarlijks in een ‘dag van de raden’ te laten plaatsvinden. Dienstverlening Op 12 mei 2022 heeft de gemeenteraad van Haarlemmermeer de visie op dienstverlening vastgesteld. Uit onderzoek van de universiteit van Utrecht (Blok & Brummel, 2022) is gebleken dat er een significant verband is tussen de ervaringen van inwoners met de overheid en hun vertrouwen in de overheid. In de nieuwe visie op dienstverlening staat dat inwoners voornamelijk contact hebben met de gemeente als het gaat om dienstverlening. Die dienstverlening moet makkelijk, betrouwbaar, menselijk en verbonden zijn.

Via tien verschillende klanttevredenheidsonderzoeken is er in 2022 onderzoek gedaan naar de dienstverlening. De belangrijkste elementen daaruit waren dat inwoners belang hechten aan minder overbodige regels en administratie, betrokkenheid, het krijgen van passende oplossingen en het aansluiten op hun lokale situatie.

Gebruik literatuur voor de vragenlijst De inzichten die in de voorgaande paragrafen zijn beschreven, zijn gebruikt voor het opstellen van de vragenlijsten die zijn uitgezet onder de raadsleden en inwoners en die inzicht moesten bieden in de bestaande beelden, overtuigingen en verwachtingen ten aanzien van het vertrouwen in de democratie17. Voorbeelden hiervan zijn vragen die gaan over het directe contact, de mate van ervaren representatie, en het belang van de verschillen in geografische spreiding in Haarlemmermeer. De specifieke context uit Haarlemmermeer bood de mogelijkheid om de vragenlijst te laten aansluiten op de leefwereld en contextuele situatie van inwoners van de gemeente. Zo vormt bovenstaand overzicht de uitgangsbasis voor de vragenlijsten die zijn voorgelegd aan inwoners en raadsleden van de gemeente Haarlemmermeer.

17

De respons op de vragenlijsten is benut voor het beantwoorden van deelvragen 5 t/m 12.

43.

Bijlage 3. Bronnenlijst

/ Blok, d. L., & Brummel, L. (2022). Gefundeerd politiek vertrouwen? / CBS (2015). Sociaal en institutioneel vertrouwen in Nederland. https://beroepseer.nl/wp-content/ uploads/2019/05/2015-sociaal-en-institutioneel-vertrouwen-in-nederland_cbs.pdf / Citisens (2023). Onderzoek opkomst gemeenteraadsverkiezingen 2022. Gemeente Arnhem. https://www.citisens.nl/assets/Rapportage-onderzoek-opkomst-Gemeente-Arnhem-Citisens.pdf / Citisens (2023). Onderzoek opkomst gemeenteraadsverkiezingen 2022. Gemeente Rotterdam. https://www.citisens.nl/assets/PDF/Rapportage-onderzoek-opkomst-Gemeente-Rotterdam-Citisens.pdf / Dikke van Dale (2023) https://www.vandale.nl/gratis-woordenboek/nederlands/betekenis/democratie / Grueber, L., & Mello, E. (2022). Collaborative Governance and community trust: municipal models for earning the trust of marginalized communities. / Harmsen, J. (2022, Februari 4). Vertrouwen in de lokale overheid het sterkst gedaald aan de randen van Nederland. Trouw. / Meer, van der, T. (2016). De lokale democratie en het probleem van participatieve ongelijkheid. Mens en maatschappij, 91(4), 357-380. / Movisie (2023). Naar vertrouwen in een betrouwbare overheid / Norris, P. (2011). Democratic deficit: Critical citizens revisited. Cambridge University Press. / Onderzoek en Statistiek Gemeente Delft. (2021). Vertrouwen in de politiek.

/ Raad voor het openbaar bestuur (2010). Vertrouwen op democratie. Den Haag: Rob. / Steenvoorden, E. (2023). Woorden zeggen meer dan cijfers: Uiteenlopende betekenissen van (gebrek aan) politiek vertrouwen onder sociale groepen in Nederland. / Steenvoorden, E. H., & van der Meer, T. W. (2021). National inspired or locally earned? The locus of local political support in a multilevel context. Frontiers in Political Science, 3, 642356. / Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). (2022, 28 oktober). Uitdaging komende politieke jaar: Houd kritische burgers aangehaakt. Nieuwsbericht | Sociaal en Cultureel Planbureau. https://www.scp.nl/actueel/ nieuws/2022/09/01/uitdaging-komende-politieke-jaar-houd-kritische-burgers-aangehaakt / Sociaal en Cultureel planbureau (SCP). (2022). Burgerperspectieven bericht 1. In Sociaal cul-tureel planbureau. https://www.scp.nl/binaries/scp/documenten/publicaties/2022/09/01/burgerperspectieven-bericht-1-2022/ SCP-Burgerperspectieven_2022_bericht_1.pdf / Peters, K., & Van Stipdonk, V. P. (2016). Hoe staat de lokale democratie in Nederland er voor? Bestuurswetenschappen, 70(4), 27-49.  Tyler, T.R. (1990). Why people obey the law. New Haven: Yale University Press / Universiteit Utrecht, Haagse Hogeschool, EMMA en Citisens (2023). Uitkomsten onderzoek naar de lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezing van 16 maart 2022.

https://gemeenteraad.rotterdam.nl/Reports/ Item/02f6ab11-58a7-4ff2-b140-f918c47752cc / Vermeulen, F., Kaulingfreks F., Redan, S. (2023). / Vollaard, H., de Blok, L., & den Ridder, J. (2022). De lokale niet-stemmer: Een analyse van de lage opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022. / Vollaard, H., Jansen, G., Binnema, H., Blok, L. d., Boogers, M., Dekker, P. & Den Ridder, J. (2022). Democratie in de gemeente, Lokaal Kiezersonderzoek 2022 / Wetenschappelijke raad voor het Regeringsbeleid (WRR) (2012). Vertrouwen in burgers. Amsterdam University Press. / Zuydam, S., (2018). Geloofwaardig als minister of fractievoorzitter: over de relevantie van politieke steun. Vertrouwen in besturen, 133-153.

44.