Onderzoeksrapport Vertrouwen in de lokale democratie - Necker

Vertrouwen in de lokale democratie Rekenkamer Haarlemmermeer

1.

Colofon Datum: 9 november 2023 Opdrachtgever: Rekenkamer Haarlemmermeer Onderzoekers: Drs. Lauryan Bakker Jochem Hoogenboom MSc Gideon van der Hulst MSc Hielke Visser MSc

2.

Inhoudsopgave 1. Inleiding en opzet

4

Aanleiding Onderzoeksopzet Leeswijzer

4 5 6

Nota van Bevindingen

7

2. Vertrouwen in de lokale democratie

8

Wat is vertrouwen in de lokale democratie?

8

3. Door de ogen van inwoners

9

Het perspectief van inwoners als basis voor dit onderzoek Wat betekent democratie in Haarlemmermeer? Het vertrouwen van Haarlemmermeerders in de lokale democratie

9 10 11

4. Beelden en bouwstenen voor vertrouwen

15

Ervaringen met de gemeente Beelden over de leefbaarheid in Haarlemmermeer Welke directe kansen zien inwoners voor het verbeteren van het vertrouwen? Bijdrage van inwoners aan hun gemeente Gewenste betrokkenheid van inwoners

5. Analyse: wat valt op in Haarlemmermeer?

16 17 18 19 20

24

Vooraf: Een uniek onderzoek Analysepunt 1. Inwoners en raadsleden kijken verschillend naar de lokale democratie Analysepunt 2. De helft van de inwoners heeft geen vertrouwen in de gemeente Analysepunt 3. Niet alle inwoners voelen zich gerepresenteerd Analysepunt 4. Ervaren contact met de gemeente hangt samen met vertrouwen Analysepunt 5. Inwoners uit verschillende kernen hebben hun eigen behoeften Analysepunt 6. Raadsleden en inwoners zien verschillende kansen voor de toekomst Analysepunt 7. Inwoners en raadsleden hebben andere samenwerkingsvoorkeuren Antwoorden op de deelvragen

6. Onderzoeksverantwoording

24 24 25 26 26 27 27 28 29

32

Vragenlijst door inwoners Samenstelling invullers

33 34

Bijlage 1. Toelichting betrokkenheidsprofielen

35

Bijlage 2. Literatuuronderzoek

36

Wat is vertrouwen in de lokale politiek? Landelijke inzichten Inzichten uit Haarlemmermeer Gebruik literatuur voor de vragenlijst

36 37 41 43

Bijlage 3. Bronnenlijst

44

3.

1. Inleiding en opzet Aanleiding “Burgers verliezen in rap tempo het vertrouwen in hun lokale overheid. Bijna 40 procent van de Nederlanders zegt weinig tot zeer weinig vertrouwen te hebben in hun gemeente” opende dagblad Trouw op 4 februari (Harmsen, 2022). Voor volksvertegenwoordigers, zoals raadsleden in Haarlemmermeer, was dit bericht waarschijnlijk geen verrassing. Het beschrijft een sentiment dat al langer voelbaar is in en rond de (lokale) democratie. De lokale democratie staat in Nederland onder druk door afnemend vertrouwen van inwoners. Een van de momenten waarop de betrokkenheid – of het gebrek eraan – van inwoners bij de lokale democratie duidelijk wordt, is bij de gemeente­ raadsverkiezingen. In Haarlemmermeer was het opkomstpercentage bij de gemeenteraadsverkiezing 46,68%, waarmee de opkomst onder het landelijke gemiddelde lag. Vertrouwen in de lokale democratie beperkt zich echter niet tot dit meetmoment. Het is een breed begrip met veel verschillende facetten. Dat maakt het abstract, en lastig om te bepalen wat er moet gebeuren om het vertrouwen te versterken. Desondanks staat de gemeente Haarlemmermeer voor de uitdaging om het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie te versterken. 70% 65% 60% 55% 50% 45% 40% 35% 30%

1994

9998

2002

2006 Haarlemmermeer

2010

2014

2018

2022

Nederland

Figuur 1. Opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen in Haarlemmermeer (%)

Doelstelling Om meer zicht te krijgen op dit vraagstuk, heeft de rekenkamer van de gemeente Haarlemmermeer besloten een onderzoek uit te voeren naar het vertrouwen in de lokale democratie in Haarlemmermeer. Het doel van de rekenkamer is om de gemeenteraad te voorzien van praktische aanbevelingen over hoe de raad en de raadsleden kunnen bijdragen aan het verbeteren van het vertrouwen van de inwoners in de lokale democratie. Er leven binnen de gemeenteraad verschillende ideeën over welke factoren impact hebben op het vertrouwen van de inwoners in de lokale democratie, maar het is niet bekend in welke mate deze factoren ook daadwerkelijk belangrijk zijn in de perceptie van de burger. Om het onderzoeksdoel te bereiken zijn er daarom drie subdoelen geformuleerd: • • •

Raadsleden hebben inzicht in de redenen en overtuigingen van inwoners die weinig vertrouwen hebben in de lokale democratie van Haarlemmermeer. Raadsleden weten welke van hun veronderstellingen over vertrouwen in de lokale overheid kloppen en welke niet. Raadsleden weten wat zij zelf kunnen doen om het vertrouwen te vergroten.

4.

Vraagstelling De vraag die centraal staat in het onderzoek is hoe de gemeenteraad en de raadsleden kunnen bijdragen aan het versterken van het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie, met een focus op het inwonerperspectief. De centrale onderzoeksvraag is uiteindelijk tweeledig: 1) Welke factoren dragen mede volgens inwoners van de gemeente Haarlemmermeer bij aan het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie en 2) hoe kunnen individuele raadsleden en de gemeenteraad daarop inspelen om bij te dragen aan het vertrouwen van de inwoners in de lokale democratie? Deze hoofdvraag beantwoorden we door in het onderzoek de onderstaande deelvragen te beantwoorden en de belangrijkste resultaten samen te vatten in hoofdstuk 5: Algemeen 1. Hoe wordt ‘vertrouwen in de lokale democratie’ gedefinieerd in landelijke onderzoeken? 2. Wat is er in Nederland bekend over de mate van vertrouwen van inwoners in hun lokale democratie (cijfers, factoren voor veel of juist weinig vertrouwen)? 3. Welke lessen zijn er landelijk beschikbaar ten aanzien van het herstellen of versterken van het vertrouwen bij inwoners? 4. Welke informatie met betrekking tot feiten, lessen en cijfers over het vertrouwen in de lokale democratie is gedeeld met raadsleden van de gemeente Haarlemmermeer? Inwoners Haarlemmermeer 5. Hoe definiëren inwoners ‘vertrouwen in de lokale democratie’? 6.

Welke beelden en overtuigingen hebben zij ten aanzien van de lokale democratie? 7. Wat is de mate van vertrouwen van Haarlemmermeerse inwoners in hun lokale democratie? 8. Welke ervaringen liggen hieraan ten grondslag? 9. Welke verwachtingen hebben inwoners specifiek van hun gemeenteraad? Gemeenteraad 10. Hoe definiëren raadsleden ‘vertrouwen in de lokale democratie’? 11. Wat weten raadsleden van Haarlemmermeer over het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie (beelden, overtuigingen)? 12. Wat doet de gemeente(raad) al om bij te dragen aan het vertrouwen van inwoners ((benutting) instrumentarium)? 13. Wat zijn mogelijkheden voor individuele raadsleden en de raad als geheel om bij te dragen aan vertrouwen van inwoners in de lokale democratie en wat zijn randvoorwaarden om dit effectief te kunnen doen?

Onderzoeksopzet Om deze onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn verschillende onderzoeksmethoden gebruikt. Deze mix-methods aanpak omvatte vijf primaire momenten van dataverzameling. Hieronder leest u een samenvatting van deze opzet. In de onderzoeksverantwoording in hoofdstuk 6 leest u hier meer over. Ten eerste zijn kwalitatieve gegevens verzameld via een documentenanalyse. Ook interviewden twee onderzoekers op 9 mei 2023 de burgemeester en griffier van de gemeente Haarlemmermeer.1 Er is gesproken over het vertrouwen van inwoners, het veronderstelde kennisniveau van inwoners over de lokale democratie, het participatiebeleid en de specifieke contextfactoren van Haarlemmermeer.

1

Namens de rekenkamer waren de ambtelijk secretaris en de voorzitter van de werkgroep aanwezig.

5.

Het interview en de documentenanalyse droegen bij aan het opstellen van de vragenlijst voor inwoners en raadsleden en zijn ook in de resultaten verwerkt. Daarnaast zijn kwantitatieve gegevens verzameld via twee vragenlijsten. De eerste vragenlijst richtte zich op de inwo­ ners van de gemeente Haarlemmermeer. Antwoorden van een representatieve2 groep van 582 inwoners zijn geanaly­ seerd om te komen tot de resultaten die u leest in dit onderzoeksrapport. Daarnaast vulden 21 raadsleden en commis­ sieleden een vragenlijst in om inzicht te bieden in de houding en mening van de gemeenteraad. Beide vragenlijsten zijn ingevuld in de periode tussen 29 juni 2023 en zondag 23 juli 2023. Tenslotte organiseerde de rekenkamer op 14 september een spiegelsessie. In de spiegelsessie zijn de verschillen in de resultaten van de vragenlijst onder inwoners en de vragenlijst onder raadsleden, met de raadsleden besproken. Daarbij lag de focus op verschillen en overeenkom­ sten tussen beide. Bij de spiegelsessie waren 18 raadsleden en commissieleden aanwezig. Ook waren leden van de griffie, de burgemeester en de rekenkamer aanwezig.

Leeswijzer Deze rapportage bevat in totaal zes hoofdstukken en drie ingevoegde bijlagen. In het eerste hoofdstuk las u de aanleiding voor dit onderzoek, hoe het is opgezet en vindt u deze leeswijzer. Hierna leest u in hoofdstuk 2 een beknopt overzicht van de theoretische inzichten en de definitie van vertrouwen die in dit onderzoek wordt aangehouden. In de hoofdstukken 3 en 4 zijn de belangrijkste inzichten weergegeven. Hoofdstuk 3 biedt de lezer inzicht in het perspectief van inwoners op de democratie in Haarlemmermeer, hun mate van vertrou­ wen in de lokale democratie en wat zowel dit vertrouwen als de lokale democratie voor hen betekent. Hoofdstuk 3 sluit af met enkele directe verklaringen die inwoners zien voor de mate van hun vertrouwen. Hoofdstuk 4 zoomt verder in op de beelden en bouwstenen van vertrouwen. Hoofdstuk 5 bevat de overkoepelende analyse. Deze biedt inzicht in de status van dit onderzoek en de belangrijkste zaken die opvallen in Haarlemmermeer. Tenslotte leest u de onderzoeksverantwoording in hoofdstuk 6. Deze biedt inzicht in wanneer en hoe het onderzoek is uitgevoerd. Achteraan dit onderzoek vindt u twee bijlagen die extra inzicht bieden in de onderzoeksverantwoording en gebruikte bronnen (bijlagen 1 en 3).

Daarnaast biedt bijlage 2 een uitgebreider overzicht van theoretische inzichten over vertrouwen, zowel op basis van landelijk als Haarlemmermeers onderzoek. Los bijgeleverd zijn bijlagen met de afgenomen vragenlijsten, een tabellenbestand met alle uitkomsten van deze vragenlijsten per vraag en een integraal overzicht van de gegeven open antwoorden door inwoners en raadsleden.

2

U leest hier meer over in de onderzoeksverantwoording, hoofdstuk 6.

6.

Nota van Bevindingen

7.

2. Vertrouwen in de lokale democratie Vertrouwen in de democratie is een moeilijk onderwerp. Iedereen heeft verschillende beelden, ervaringen en kennis van begrippen als 'vertrouwen' en 'democratie'. Juist die beelden en ervaringen heeft de rekenkamer willen onderzoeken. Maar om vragen te kunnen stellen aan inwoners en raadsleden over deze begrippen, was het nodig om van een definitie uit te gaan. In dit hoofdstuk wordt daarom kort ingegaan op wat de theorie zegt over vertrouwen in de democratie en welke definitie daaruit voorvloeit voor de rekenkamer.

Wat is vertrouwen in de lokale democratie? Het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie is een belangrijke basisvoorwaarde voor een gezonde en goed functionerende democratie die de samenleving als geheel draagt (WRR, 2012, p.12). Tegelijkertijd is ‘het vertrouwen van inwoners in de (lokale) democratie’ een ongrijpbaar begrip. De mate van vertrouwen in een democratie wordt in de meeste onderzoeken gemeten op basis van politieke deelname (participatie) onder de bevolking, bijvoorbeeld verkiezingsopkomsten. De gemiddelde opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen is sinds de afschaffing van de opkomstplicht gedaald van 67 procent in 1970, naar krap 50 procent in 2022 (Vollaard, Ridder, & Blok, 2022, p. 13). In Haarlemmermeer ligt dit percentage bij alle gemeenteraadsverkiezingen onder het landelijke gemiddelde. In 2022 was er een verkiezingsopkomst van 46,5 procent. Dat de verkiezingsopkomst de mate van vertrouwen van inwoners in de lokale democratie weerspiegelt, blijkt uit meerdere onderzoeken die gemeenten lieten uitvoeren na de verkiezingen van 2022. Zo laten onderzoeken in Arnhem (Citisens, 2023), Rotterdam (Universiteit Utrecht, 2023) en Amsterdam (Vermeulen, Kaulingfreks & Redan, 2023) zien dat het gebrek aan vertrouwen van inwoners in de democratie een reden is om niet te gaan stemmen.

Hoewel er dus sprake is van samenhang tussen vertrouwen en opkomst, is de mate van vertrouwen niet enkel terug te brengen tot dit meetmoment.3 Eerder onderzoek toont aan dat ook het gevoel van vertegenwoordiging, het behoren tot verschillende sociologische groepen, de mate van tevredenheid, het ervaren contact en het vertrouwen4 in de landelijke politiek van invloed zijn op het vertrouwen. In Nederland is betrekkelijk weinig onderzoek gedaan dat zich direct focust op het vertrouwen in de lokale democratie. Ook in Haarlemmermeer is dit nog niet eerder onderzocht. Een duidelijke definitie van vertrouwen in de lokale democratie is daarom niet direct voorhanden. Voor het onderzoek is het van belang om met één heldere definitie te werken. Om die reden wordt het vertrouwen gedefinieerd in lijn met Van Zuydam (2018)5 aan de hand van twee componenten van vertrouwen. De eerste component is het vertrouwen van inwoners in het bestuur en de politiek, waarin vertrouwen het geloof is, rationeel of emotioneel, in de intentie van anderen. De tweede component is het emotionele of rationele geloof in het vermogen van anderen om te presteren. In het geval van dit onderzoek betreft de verwijzing naar ‘anderen’ de lokale democratie: Het bestuur van de gemeente Haarlemmermeer (de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders) en de ambtenaren van de gemeente.

Vertrouwen in de lokale democratie in dit onderzoek Een weerspiegeling van een rationeel en emotioneel geloof in de goedbedoelde intentie van de lokale democratie én in het vermogen van de lokale democratie om te presteren. Dit hoofdstuk betreft een samenvatting van het literatuuronderzoek in het kader van dit onderzoek. Bent u geïnteres­ seerd in meer landelijke en wetenschappelijke onderzoeken naar het onderwerp vertrouwen en de verhouding tussen inwoner en overheid? Wij verwijzen u graag naar bijlage 2 voor een uitgebreider overzicht van het literatuuronderzoek en extra inzichten. Bijlage 3 bevat daarnaast de lijst met de gebruikte literatuur voor het onderzoek. Zo blijkt uit de onderzoeken in Arnhem en Rotterdam dat ook veel stemmers een lage mate van vertrouwen hebben. U leest hier meer over in de uitgebreidere literatuurstudie in bijlage 2. 5 Hierin volgt Van Zuydam de lijn van Norris (2011) in haar boek Democratic Deficit (zie pagina 4). 3

4

8.

3. Door de ogen van inwoners 582 inwoners van de gemeente Haarlemmermeer hebben voor dit onderzoek in een online vragenlijst hun mening gegeven over hun vertrouwen in de lokale democratie. De antwoorden van deze inwoners vormen de primaire bron voor dit onderzoek. Dat betekent dat het inwonersperspectief centraal staat voor de rekenkamer. In hoofdstuk 6 ‘de onderzoeksverantwoording’, leest u meer over de werving van invullers, de representativiteit van de invullers en de verwerking van de data.

Het perspectief van inwoners als basis voor dit onderzoek De antwoorden van inwoners in deze consultatie bieden zicht in de mate van vertrouwen in de lokale democratie, wat dit voor hen betekent en hoe zij de democratie in Haarlemmermeer zien. Bovendien bieden de antwoorden van inwoners ook inzicht in de onderliggende waarden van het vertrouwen van inwoners in de lokale democratie; wel­ ke factoren of ervaringen zijn bepalend voor de mate van hun vertrouwen. In de komende hoofdstukken leest u de uitkomsten van deze inwonersconsultatie. Om te verdiepen op de antwoorden van inwoners wordt, waar relevant, genoemd welke verschillen er zijn tussen groepen inwoners, hoe hun antwoorden zich verhouden tot bestaande theo­ retische inzichten én hoe de antwoorden van inwoners zich verhouden tot de beelden en inzichten van raadsleden uit Haarlemmermeer. Ook onder raadsleden is een online vragenlijst uitgezet. In totaal zijn 58 raads- en commissieleden (vanaf nu: raadsleden) uitgenodigd waarvan 21 de vragenlijst invulden. In dit hoofdstuk wordt daarmee antwoord ge­ geven op de deelvragen over het perspectief van inwoners en raadsleden ten aanzien van de lokale democratie en het vertrouwen van inwoners.

Bovendien zijn zowel dit hoofdstuk als hoofdstuk 4 voorzien van verschillende kaderteksten die inzicht bieden in de antwoorden op de deelvragen ten aanzien van lessen die beschikbaar zijn en informatie die is gedeeld met de gemeenteraad van Haarlemmermeer.6 De antwoorden van inwoners zijn gewogen aan de hand van de Betrokkenheidsprofielen van Citisens, en daarmee representatief voor dit kenmerk. De Betrokkenheidsprofielen komen voort uit een segmentatiemodel gebaseerd op voor dit onderzoek belangrijke kenmerken: vertrouwen en betrokkenheid. In de onderzoeksver­ antwoording en bijlage 1 leest u hier meer over. In dit rapport leest u ook over uitsplitsingen tussen verschillende groepen inwoners uit de gemeente. Deze verschillen zijn alleen benoemd wanneer er sprake was van statistisch afwijkende antwoorden van groepen invullers, bijvoorbeeld van inwoners uit Badhoevedorp. Op basis van de aantallen invullers uit de deelgroepen is niet te benoemen wat de exacte mening is van die deelgroep, maar wel dat deze afwijkt van het gemiddelde. In de onderzoeksverantwoording leest u ook meer over de respons onder raadsleden. Bij het lezen van de resul­ taten is het belangrijk in gedachten te houden dat dit geen representatief aantal betreft, maar de reacties van een vertegenwoordiging van de gemeenteraad.

6

Hierover leest u ook meer in bijlage 2.

9.

Wat betekent democratie in Haarlemmermeer? Het eerste deel van de deelvragen gaat in op de beelden en overtuigingen van inwoners omtrent de lokale democratie. In de vragenlijst is inwoners daarom gevraagd wat democratie voor hen betekent.7 In de respons komen drie belangrijke thema’s naar voren. Deelnemen in besluitvorming Het eerste thema is dat inwoners het belangrijk vinden om deel uit te maken van het nemen van beslissingen in de gemeente. Inwoners willen hun stem laten horen en willen dat er naar alle inwoners wordt geluisterd. Democratie bestaat voor een groot deel van de Haarlemmermeerders uit meer dan alleen het laten horen van hun stem één keer in de vier jaar. Dat neemt niet weg dat stemmen tijdens de verkiezingen één van de fundamenten is van een democratie. Inwoners van Haarlemmermeer is dan ook gevraagd hoe belangrijk zij dat vinden. 90% van de inwoners geeft aan het belangrijk te vinden dat zij mogen stemmen bij gemeenteraadsverkiezingen, terwijl 3% van de inwoners aangeeft dit niet te vinden. %

% 6%

(Helemaal) oneens Neutraal (Helemaal) eens Weet ik niet / geen mening

%

Figuur 2. Ik vind het belangrijk dat ik mag stemmen voor de gemeenteraad van Haarlemmermeer (inwoners, n=582)

Verdiepende analyses tonen aan dat inwoners die aangeven weinig of geen vertrouwen te hebben in de gemeente, stemmen voor de gemeenteraad minder vaak belangrijk vinden (85%) dan inwoners die wel vertrouwen hebben (96%). Op pagina 12 leest u meer over het onderscheid tussen deze groepen. Transparantie over besluitvorming Een tweede thema is transparantie vanuit de gemeente over haar besluiten. De communicatie van de gemeente over welke besluiten er worden genomen en welke afwegingen een rol spelen bij de besluiten zijn belangrijke elementen in de beelden die inwoners hebben bij lokale democratie.

7

 eze vraag is – net als andere vragen – ook gesteld aan raadsleden. In bijgeplaatste kaderteksten zijn deze antwoorden weergegeven, D en vergeleken met de reacties van inwoners.

10.

Geen democratie in Haarlemmermeer Het derde thema is dat 17% van de inwoners vindt dat er helemaal geen democratie in Haarlemmermeer is. Redenen die deze inwoners hiervoor geven zijn het gebrek aan de mogelijkheid en gelegenheid om inspraak te leveren, dat er onvoldoende naar inwoners wordt geluisterd door de gemeente en dat sommige politieke partijen worden uitgesloten van samenwerking. Invullers die weinig of geen vertrouwen hebben in de lokale democratie vinden vaker dat er geen democratie is in Haarlemmermeer (31%). Invullers uit Badhoevedorp kiezen deze antwoordoptie vaker dan invullers uit de overige kernen van Haarlemmermeer.

Dat ik kan meebeslissen over mijn eigen leefomgeving

33%

Dat de gemeente uitlegt waarom zij iets doet of besluit

32%

Dat de gemeente, inwoners en andere partijen samenwerken

32%

Dat ik iemand kan kiezen die voor mijn mening opkomt

24%

Dat naar alle inwoners wordt geluisterd

24%

Dat ik mijn mening kan laten horen

19%

Dat ik word betrokken bij plannen en besluiten

18%

Dat de meerderheid van de inwoners beslist

18%

Dat ik weet wat de gemeente doet en besluit

18%

Anders, namelijk:

4%

Ik vind dat er geen democratie is in Haarlemmermeer, omdat: Weet ik niet / geen mening

17% 2%

Figuur 3 . Wat betekent democratie in Haarlemmermeer voor jou? (Inwoners, n=582)

De 21 raadsleden die de vragenlijst invulden geven een andere invulling aan het begrip democratie. Raads­ leden definiëren democratie in Haarlemmermeer als de samenwerking tussen de gemeente, inwoners en andere partijen en dat inwoners iemand kunnen kiezen die voor hun mening opkomt. Een derde van deze raadsleden ziet democratie als een systeem waarin de gemeente uitlegt waarom zij iets doet of besluit en dat inwoners worden betrokken bij plannen en besluiten. Dit komt overeen met de beelden van inwoners. Eén raadslid geeft aan dat er geen democratie is in Haarlemmermeer omdat inwoners naast hun stem uitbrengen, verder geen inbreng kunnen leveren. Deze mening is in overeenstemming met de 17% van de inwoners die ook vindt dat er geen democratie in Haarlemmermeer is.

Het vertrouwen van Haarlemmermeerders in de lokale democratie Het vervolg van de vragenlijst ging in op de mate waarin inwoners vertrouwen hebben in de lokale democratie, en wat het begrip vertrouwen voor hen betekent. Om het invullen van de vragenlijst zo gemakkelijk mogelijk te maken, is gevraagd naar het vertrouwen in de gemeente. Hierbij is de gemeente in de vragenlijst gedefinieerd als het bestuur van de gemeente Haarlemmermeer (de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders) en de ambtenaren van de gemeente.

7

 eze vraag is – net als andere vragen – ook gesteld aan raadsleden. In bijgeplaatste kaderteksten zijn deze antwoorden weergegeven, D en vergeleken met de reacties van inwoners.

11.

De staat van het vertrouwen in de gemeente Haarlemmermeer De helft van de inwoners van de gemeente Haarlemmermeer heeft weinig tot geen vertrouwen in de gemeente (48%). Daarnaast reageerde 19% neutraal op deze stelling en geeft 29% aan wel een zekere mate van vertrouwen in de gemeente te hebben. 3%

29% 48%

Geen vertrouwen Neutraal (Alle) vertrouwen Weet ik niet / geen mening

19%

Figuur 4. Hoeveel vertrouwen heb jij in de gemeente Haarlemmermeer? (inwoners, n=582)

De raadsleden hadden een negatievere verwachting over het vertrouwen van inwoners. 17 van de 21 raads­ leden gaven aan te verwachten dat inwoners geen of weinig vertrouwen zouden hebben, terwijl 3 raadsleden verwachtten dat inwoners (alle) vertrouwen zouden hebben. Het deel Haarlemmermeerders dat aangeeft weinig of geen vertrouwen te hebben, is groter dan in andere onderzoeken zoals De Staat van Betrokkenheid van Citisens waarin 27% van ruim 23.000 Nederlanders aangaf weinig of geen vertrouwen te hebben, het opkomstonderzoek van Citisens in Rotterdam (33%), het onderzoek wat Kieskompas uitvoerde in 2022 (bijna 40%) en de meta analyse van de VNG (23%). Inwoners zijn vervolgens via een open vraag gevraagd wat vertrouwen in de gemeente voor hen betekent. Inwoners geven aan dat het hebben van vertrouwen in de gemeente betekent dat de gemeente transparant is, betrouwbaar, integer, goed bereikbaar is en dienstverlenend optreedt richting de inwoners. Daarnaast geven inwoners aan dat een belangrijk element is dat de gemeente gezamenlijk met inwoners optrekt en besluiten maakt. Het luisteren naar inwoners en wijkraden wordt meermaals aangedragen als belangrijke factor voor het vertrouwen van inwoners. Deze antwoorden zijn in lijn met de thema’s die inwoners aandragen bij de vraag wat een democratie voor hen betekent.

Raadsleden definiëren vertrouwen in de lokale democratie grotendeels hetzelfde als inwoners. Ze delen de opvatting dat vertrouwen betekent dat gemaakte afspraken worden nagekomen en er actief naar inwoners wordt geluisterd. Raadsleden geven aan dat inwoners bij de besluitvorming betrokken moeten worden. Bovendien benadrukken inwo­ ners het belang van transparante communicatie als onderdeel van hun vertrouwen in de democratie.

"Het vertrouwen van inwoners is waar je het voor doet als raadslid." "Vertrouwen betekent dat de "Dat er met burgers gepraat Gemeenteraadslid gemeente zegt wat ze doet, en wordt, en niet over burgers" doet wat ze zegt." Inwoner Haarlemmermeer Inwoner Haarlemmermeer

12.

Redenen voor inwoners om de gemeente te vertrouwen Om de resultaten ten aanzien van het gevoelde vertrouwen te duiden, is het van belang om de beelden daarachter bij inwoners uit te vragen. Nadat inwoners aangaven in welke mate zij de gemeente vertrouwen, en wat dit voor hen betekent, zijn zij daarom gevraagd waarom zij wel of geen vertrouwen hebben. Het beeld dat inwoners met vertrouwen vaker het idee hebben dat de gemeente zich bezighoudt met dingen die zij belangrijk vinden, weerspiegelt de bevinding uit de opkomstonderzoeken in Rotterdam en Arnhem (2023). Daaruit bleek dat inwoners die stemmen meer vertrouwen hebben en vaker het idee hebben dat de gemeente bezig is met dingen die zij belangrijk vinden. Bepalende factoren voor vertrouwen Inwoners met vertrouwen, geven vooral aan dat dit is omdat zij de gemeente makkelijk kunnen bereiken. Ook vinden zij dat de gemeente transparant communiceert, dat de gemeente zich bezighoudt met zaken die voor hen belangrijk zijn, dat zij weten wat de gemeente doet, dat zij zich vertegenwoordigd voelen en het gevoel hebben dat dit voor alle groepen inwoners geldt. 31%

Ik kan de gemeente makkelijk bereiken

27%

De gemeente legt uit waarom ze iets doet of besluit

24%

De gemeente praat over dingen die ik belangrijk vind

23%

Ik weet waar de gemeente mee bezig is

22%

Ik voel mij vertegenwoordigd door de gemeente

21%

De gemeente zorgt voor alle groepen inwoners

14%

De gemeente is benieuwd naar mijn mening en ideeën

12%

De gemeente weet wat belangrijk is de buurt waar ik woon De gemeente doet moeite voor mensen zoals ik

7%

De gemeente doet wat ze belooft

7%

Anders, namelijk:

10%

Weet ik niet / geen mening

11%

Figuur 5. Waarom heb jij veel of alle vertrouwen in de gemeente Haarlemmermeer? (Inwoners met vertrouwen, n=172)

Bepalende factoren voor het gebrek aan vertrouwen Bijna de helft van de inwoners die geen of weinig vertrouwen in de gemeente hebben, geeft aan dat de gemeente niet weet wat er belangrijk is in de buurt waar de inwoners wonen. Een andere belangrijke reden die wordt gegeven is dat inwoners zich niet vertegenwoordigd voelen door de gemeente en de gemeente niet zorgt voor alle groepen inwoners. Een laatste onderwerp is dat de gemeente niet transparant communiceert, niet doet wat ze belooft en dat inwoners niet weten wat de gemeente doet.

13.

Invullers die buiten Hoofddorp wonen geven vaker dan invullers binnen Hoofddorp aan dat zij geen vertrouwen hebben omdat de gemeente niet weet wat er speelt in de buurt waar zij wonen. Daarnaast voelen invullers uit Badhoevedorp zich vaker niet vertegenwoordigd door de gemeente dan andere invullers.

De gemeente weet niet wat belangrijk is de buurt waar ik woon

45%

Ik voel mij niet vertegenwoordigd door de gemeente

40%

De gemeente zorgt niet voor alle groepen inwoners

36%

De gemeente doet niet wat ze belooft

28%

De gemeente legt niet uit waarom ze iets doet of besluit

24%

Ik weet niet waar de gemeente mee bezig is

20%

De gemeente is niet benieuwd naar mijn mening en ideeën

17%

De gemeente doet geen moeite voor mensen zoals ik

14%

De gemeente praat niet over dingen die ik belangrijk vind

11%

Ik kan de gemeente moeilijk bereiken

9%

Anders, namelijk: Weet ik niet / geen mening

19% 0%

Figuur 6. Waarom heb jij geen of weinig vertrouwen in de gemeente Haarlemmermeer? (Inwoners zonder vertrouwen, n=277)

Raadsleden verwachten dat het vertrouwen van inwoners bepaalt wordt doordat de gemeente goed te bereiken is, open staat voor meningen van inwoners, doet wat ze belooft en uitlegt waarom ze iets besluit. De meeste raadsleden geven aan dat ze verwachten dat inwoners geen vertrouwen hebben in de gemeente omdat ze zich niet vertegenwoordigd voelen door de gemeente, dat inwoners niet weten waar de gemeente mee bezig is en dat de gemeente onvoldoende transparant is over waarom ze iets doet of besluit. Daarnaast wordt genoemd dat de gemeente moeilijk bereikbaar is, ze niet doet wat ze belooft en de gemeente niet benieuwd is naar de mening en ideeën van inwoners.

14.

4. Beelden en bouwstenen voor vertrouwen Op basis van het literatuuronderzoek en de analyse van de Haarlemmermeerse context zijn een aantal elementen onderscheiden die het vertrouwen van inwoners in de gemeente Haarlemmermeer kunnen verklaren. Om zich een beter beeld te kunnen vormen van de factoren die dit vertrouwen beïnvloeden, zijn enkele vragen hieronder zichtbaar uitgesplitst naar de groep inwoners met weinig of geen vertrouwen ten opzichte van inwoners met meer vertrouwen. Daarmee wordt in dit hoofdstuk antwoord gegeven op de deelvragen over de ervaringen en verwachtingen van inwoners, en de kansen welke zij zien richting de toekomst en op het gebied van samenwerking. De mate waarin Haarlemmermeerders zich vertegenwoordigd voelen Het eerst bekeken element is representatie; de mate waarin inwoners van Haarlemmermeer zich vertegenwoordigd voelen. Waar inwoners dit in de vorige paragraaf noemden als verklaring voor de mate van hun vertrouwen, is deze factor ook los uitgevraagd in de vragenlijst. Daaruit blijkt dat bijna de helft van de inwoners aangeeft dat ze zich niet gerepresenteerd voelt door de gemeenteraad. Een kwart van de inwoners voelt zich wel gerepresenteerd, de rest van de invullers is neutraal of heeft geen mening. Een dimensie van vertrouwen in de politiek is de vertegenwoordiging van inwoners in de politiek (Steenvoorden, 2023).

Vertegenwoordiging wordt gedefinieerd als het behartigen van de belangen van burgers en de mate waarin politici luisteren naar de wensen van burgers. Voornamelijk ontevreden inwoners voelen zich ondervertegenwoordigd in de politiek. Bepaalde groeperingen, voornamelijk praktisch opgeleiden, voelen zich numeriek ondervertegenwoordigd in de politiek (ROB, 2010; Movisie, 2023). Een derde van de raadsleden geeft aan dat ze verwachten dat inwoners weinig vertrouwen hebben in de gemeente omdat ze zich niet gerepresenteerd voelen. Raadsleden verwachten dat een betere vertegen­ woordiging van inwoners in de gemeenteraad kan bijdragen aan het vertrouwen van de inwoners. Figuur 7 toont de verschillen in ervaren representatie tussen inwoners die wel en geen vertrouwen hebben. Hieruit blijkt dat inwoners met weinig vertrouwen in de gemeente zich vaker niet gerepresenteerd voelen in de gemeenteraad. 82% van de inwoners met weinig vertrouwen in de gemeente voelt zich niet gerepresenteerd in de gemeenteraad. Deze inwoners noemen goede vertegenwoordiging dan ook als factor die hun vertrouwen in de gemeenteraad kan verbeteren. 82% Geen vertrouwen

Neutraal/Vertrouwen

45% 35% 20% 13% 5% (Helemaal) oneens

Neutraal

(Helemaal) eens

Figuur 7. Ik voel mij vertegenwoordigd door de gemeenteraad van Haarlemmermeer (uitgesplitst naar vertrouwen)

15.

In het lokaal kiezersonderzoek (Vollaard, 2022) komt naar voren dat gemeenteraadsleden over het algemeen onbekend zijn onder inwoners. Ook op het vlak van het democratisch functioneren van de gemeente is weinig kennis onder inwoners. In het onderzoek wordt ook geconcludeerd dat de interesse in de lokale politiek in de afgelopen 40 jaar wel fluctueert, maar niet wezenlijk is gedaald.

Ervaringen met de gemeente Het tweede onderzochte element is ‘de negatieve ervaring met het functioneren van de gemeente kan een inbreuk maken op het vertrouwen in de gemeente’. In de vragenlijst is uitgevraagd hoe vaak inwoners contact hadden met de gemeente en hoe ze zich daarover voelden. Zeventig procent van de inwoners geeft aan contact te hebben gehad met de gemeente in de afgelopen 12 maanden. 2%

40%

38%

(Heel) ontevreden Neutraal (Heel) tevreden Weet ik niet / geen mening

20%

Figuur 8. Hoe tevreden was je over jouw contact met de gemeente in de afgelopen 12 maanden? (Inwoners, n=412)

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat voorgaande ervaringen met de gemeente een relevante factor kan zijn in de mate van vertrouwen in de gemeente (Blok & Brummel, 2022). Inwoners hebben via de diverse instrumenten van de gemeente contact met de gemeente. Negatieve of positieve ervaringen spelen mee in de ervaren mate van het vertrouwen in de gemeente. De mate van tevredenheid over het contact met de gemeente is redelijk gelijk verdeeld. Veertig procent van de invullers is ontevreden over het contact met de gemeente, twintig procent is neutraal en de resterende veertig procent is tevreden over het contact met de gemeente. Uit de resultaten blijkt ook dat inwoners die weinig vertrouwen hebben in de gemeente vaker ontevreden zijn over het contact met de gemeente dan inwoners die aangeven wel vertrouwen te hebben. Daarmee bestaat een samenhang tussen het ervaren contact en de mate van vertrouwen. Inwoners vonden het contact voornamelijk positief wanneer er adequaat werd omgegaan met de vragen waarvoor contact werd opgenomen. Ontevredenheid werd met name veroorzaakt door lange reactietijden, het niet komen met oplossingen en het niet doordringen tot de kern van het probleem. Invullers uit Hoofddorp blijken vaker tevreden over hun contact met de gemeente dan invullers uit de rest van de gemeente.

16.

Beelden over de leefbaarheid in Haarlemmermeer Een derde aspect in de vragenlijst in relatie tot het vertrouwen van inwoners is het beeld dat zij hebben van de gemeente Haarlemmermeer. Bijvoorbeeld de mate waarin inwoners het fijn vinden om in de gemeente te wonen en zich Haarlemmer­meerder voelen. Vanwege de omvang van de gemeente en de verschillende kernen, is een deel van de inwoners georiënteerd op de buurgemeenten. Zo werd in het onderzoek als voorbeeld genoemd dat er kranten worden gelezen van buurgemeenten, waardoor deze inwoners minder lezen over hun eigen gemeente en de gemeente Haarlemmermeer hen moeilijker via lokale kranten kan bereiken. De inwoners van de gemeente zijn over het algemeen positief gestemd over het wonen in de gemeente Haarlemmermeer. Zestig procent van de inwoners geeft aan graag in de gemeente te wonen, één vijfde van de inwoners geeft aan dat de gemeente geen fijne plaats is om te wonen. Bovendien blijkt hier een samenhang met de mate van vertrouwen: inwoners die minder vertrouwen hebben in de gemeente vinden de gemeente Haarlemmermeer minder vaak een fijne gemeente om in te wonen. 85%

41%

37% 21%

Geen vertrouwen Neutraal/Vertrouwen

10% 5% (Helemaal) oneens

Neutraal

(Helemaal) eens

Figuur 9. Ik vind Haarlemmermeer een fijne gemeente om in te wonen (Inwoners, n=582)

Invullers uit Badhoevedorp voelen zich minder vaak Haarlemmermeerder dan invullers van de rest van de gemeente zoals uit Hoofddorp en Nieuw-Vennep. Bijna de helft van de inwoners voelt zich niet een echte Haarlemmermeerder. Daarbij valt op dat inwoners die geen vertrouwen in de gemeente hebben zich minder Haarlemmermeerder voelen dan inwoners die wel vertrouwen hebben in de gemeente. 63%

46% 35% 24% 19% 12%

(Helemaal) oneens

Neutraal/Vertrouwen Geen vertrouwen

Neutraal

(Helemaal) eens

Figuur 10. Ik voel mij een echte Haarlemmermeerder (Inwoners, n=582)

17.

Inwoners zijn gevraagd hoe zij de gemeente nu zouden beschrijven in drie woorden. De meest genoemde antwoorden waren: een gemeente die te groot is, een groene gemeente waar je fijn woont en een gemeente die gericht is op Hoofddorp en Schiphol. Ook is gevraagd naar wat er goed gaat en wat er beter kan in de gemeente

Welke directe kansen zien inwoners voor het verbeteren van het vertrouwen? In de vragenlijst is ook specifiek aandacht gevraagd voor de kansen om de huidige situatie rondom het vertrouwen van inwoners in de democratie te kunnen versterken. Haarlemmermeerders zien verschillende kansen om hun vertrouwen in de democratie te verbeteren. Meer in mijn buurt komen om te leren wat daar belangrijk is

40%

Meer uitleggen waarom ze iets doet of besluit

37%

Doen wat ze belooft

35%

Beter haar best doen voor alle groepen inwoners

31%

Meer vertellen over wat ze doet

21%

Zorgen dat ik mij vertegenwoordigd voel

19%

Meer vragen naar mijn mening en ideeën

16%

Zorgen dat ze makkelijker bereikbaar is

16%

Meer bezig zijn met de dingen die ik belangrijk vind

10%

Meer moeite doen voor mensen zoals ik

7%

Iets anders, namelijk: Weet ik niet / geen mening

15% 3%

Figuur 11. Wat kan de gemeente volgens jou doen om jouw vertrouwen te vergroten? (Inwoners, n=582)

Daarbij valt op dat de antwoorden van inwoners met geen of weinig vertrouwen in de gemeente verschillen van inwoners die wel vertrouwen hebben. Zo noemen inwoners met geen of weinig vertrouwen vaker dat de gemeente: • moet zorgen dat zij zich vertegenwoordigd voelen • meer bezig moet zijn met de dingen die zij belangrijk vinden • meer in hun buurt moet komen • moet doen wat ze belooft • meer moeite moet doen voor mensen zoals zij beter haar best moet doen voor alle groepen inwoners

18.

Daarnaast geven invullers die niet in Hoofddorp wonen vaker aan dat de oplossing voor hen ligt in het vaker bezoeken van hun buurt, zodat de gemeente kan leren wat daar belangrijk is. Daarentegen hebben inwoners die wel vertrouwen hebben, meer behoefte aan een makkelijker te bereiken gemeente, dat er meer gevraagd wordt naar hun mening en behoefte aan informatie (meer vertellen over wat ze doet; meer uitleggen waarom ze iets doet of besluit). Over het algemeen geven alle groepen inwoners (ongeacht hun vertrouwen) echter het vaakst aan dat hun vertrouwen zou toenemen als de gemeente meer in de buurt van de inwoners komt en beter uitlegt waarom ze een besluit neemt. Daarnaast noemen inwoners dat de gemeente moet doen wat ze belooft en beter haar best moet doen voor alle groepen inwoners. De antwoorden van raadsleden op de vraag wat het vertrouwen van de inwoners in de gemeente kan verbeteren verschillen voor een deel van de antwoorden van de inwoners. De raadsleden geven aan dat de gemeente vooral beter moet toelichten waarom ze iets doet of besluit. Dit sluit aan bij de wensen van inwoners die wel vertrouwen hebben in de gemeente. Raadsleden komen echter minder tegemoet aan de wensen van inwoners met een lager vertrouwen. Deze inwoners willen vooral meer representatie ervaren.

Meer uitleggen waarom ze iets doet of besluit

9

Zorgen dat inwoners zich vertegenwoordigd voelen

8

Meer vragen naar de mening en ideeën van inwoners

8

Vaker de buurten van de gemeente bezoeken

7

Zorgen dat de gemeente makkelijker bereikbaar is

6

Doen wat ze belooft

6

Meer bezig zijn met de dingen die inwoners belangrijk vinden

5

Meer moeite doen voor de gemiddelde inwoner

5

Meer vertellen over wat ze doet

4

Beter haar best doen voor alle groepen inwoners

1

Iets anders, namelijk: Weet ik niet / geen mening

3 0

Figuur 12. Wat kan de gemeente volgens u doen om het vertrouwen van inwoners te vergroten? (Raadsleden, n=21)

Bijdrage van inwoners aan hun gemeente Inwoners zijn over het algemeen welwillend om zelf ook bij te dragen aan de gemeente Haarlemmermeer. De helft van alle inwoners geeft aan zelf een bijdrage te willen leveren. Dit geldt voor zowel inwoners die wel vertrouwen hebben in de gemeente als inwoners die geen vertrouwen hebben in de gemeente, en is ongeacht de kern waar zij wonen. Gevraagd welke onderwerpen er volgens hen boven aan de agenda van de gemeente zouden moeten staan, reageren inwoners vooral met de onderwerpen overlast van Schiphol, woningbouw (vooral voor starters en ouderen), veiligheid en groenonderhoud.

19.

12%

13%

22%

(Zeker) niet Neutraal (Zeker) wel Weet ik niet / geen mening 53%

Figuur 13. Wil jij zelf een bijdrage leveren aan de gemeente Haarlemmermeer? (Inwoners, n=582)

Eén op de tien inwoners wil geen bijdrage leveren. De voornaamste redenen daarvoor zijn dat het veel tijd kost, of omdat inwoners denken dat de gemeente hen niet serieus neemt, ze te oud zijn of het de taak van de gemeenteraad vinden. Voornamelijk inwoners met weinig ver­ trouwen in de gemeente geven aan dat ze verwachten dat de gemeente hen niet serieus neemt. Inwoners die wel vertrouwen hebben geven daarentegen vaker aan dat het te veel tijd of moeite kost om mee te denken. Vergeleken met andere gemeenten is de bereidheid van inwoners in Haarlemmermeer om bij te dragen aan hun eigen buurt vergelijkbaar met de landelijke cijfers over bereidheid van inwoners (Vollaard, 2022).

Gewenste betrokkenheid van inwoners Figuur 14 biedt inzicht in de manier waarop inwoners betrokken willen worden. Inwoners willen voornamelijk samen met de gemeente werken aan de plannen voor de gemeente. Daarnaast willen inwoners voorzien worden van informatie over de plannen van de gemeente en hun mening geven over de plannen van de gemeente. Daarbij valt op dat inwoners die geen of weinig vertrouwen hebben, minder vaak aangeven informatie te willen ontvangen, terwijl ze vaker samen met de gemeente willen werken aan plannen of plannen willen maken die de gemeente moet uitvoeren. Niet elke inwoner wil in dezelfde mate of op dezelfde manier betrokken worden. Dit blijkt steevast uit het tweejaarlijkse onderzoek De Staat van Betrokkenheid wat Citisens uitvoerde. Ook in september 2023 bleken grote verschillen tussen zogeheten Betrokkenheidsprofielen. Overwegend jongere profielen zijn vaker internationaal en digitaal betrokken. Oudere inwoners met een hoge mate van betrokkenheid sluiten graag aan bij een bewonersavond en laten zich daar horen, terwijl oudere inwoners die niet zo betrokken zijn liever alleen een brief krijgen met informatie over wat er speelt. In bijlage 1 leest u meer over de Betrokkenheids­ profielen.8

8O  p basis van de aantallen invullers op de betreffende vragen en de verspreiding over de verschillende groepen inwoners, was het niet mogelijk om verdere uitsplitsingen te doen wat betreft deze groepen invullers.

20.

Ik wil informatie krijgen over de plannen van de gemeente

21%

Ik wil mijn mening geven over plannen van de gemeente

32%

Ik wil samen met de gemeente werken aan plannen

34%

Ik wil zelf plannen maken door een idee te maken wat de gemeente moet uitvoeren

8%

Ik wil dingen die de gemeente nu doet zelf doen

2%

Weet ik niet / geen mening

3%

Ik wil geen bijdrage leveren

0%

Figuur 14. Hoe wil jij het liefst een bijdrage leveren aan de gemeente Haarlemmermeer? (Inwoners die een bijdrage willen leveren, n=309)

Inwoners willen het liefst samenwerken en communiceren in de vorm van een inwonerpanel en via e-mail of brieven. Daarna willen inwoners het liefst communiceren en samenwerken via een online enquête en door mee te doen met een referendum. Het samenwerken en communiceren via sociale media heeft niet de voorkeur van Haarlemmermeerders. Raadsleden geven daarbij aan liever via persoonlijk contact of tijdens een bewonersbijeenkomst met inwoners te communiceren en samen te werken, terwijl zij sociale media op plek drie noemen. Zij kiezen daarmee voor andere en overwegend intensievere kanalen dan inwoners.

Via een inwonerpanel

39%

Via de e-mail of brief

39%

Via een (online) enquête

32%

Door mee te doen aan een referendum

27%

Via persoonlijk contact

25%

Door een bewonersbijeenkomst te bezoeken

24%

Door mee te doen aan een burgerberaad

24%

Door deel te nemen aan een burgerinitiatief*

17%

Via sociale media

11%

Via de telefoon Door een spreekuur te bezoeken

5% 3%

Op een andere manier, namelijk: Weet ik niet / geen mening

6% 2%

Figuur 15. Welke manieren van communiceren en samenwerken hebben jouw voorkeur? (Inwoners die een bijdrage willen leveren, n=309)

21.

De uitkomsten uit figuur 15 komen overeen met eerdere onderzoeken door Citisens. Daarbij zijn de laag­ drempeligere vormen van communicatie (zoals e-mail of brief) vaker populair bij oudere inwoners, of groepen inwoners met een lagere betrokkenheid. Inwonerpanels blijken daaruit vooral populair onder inwoners met een groter tijdgebrek, zoals tweeverdieners met kinderen (waar er veel van zijn in Haarlemmermeer). Betrokken inwoners kiezen juist vaker voor de intensievere vormen van communicatie en samenwerking (zoals een bewonersbijeenkomst). Inwoners van de gemeente Haarlemmermeer willen het liefst een bijdrage leveren als het gaat om hun eigen buurt, of het dorp of de kern waar zij wonen. Ook is er nog een aanzienlijke groep (44%) die graag een bijdrage levert als het gaat over de hele gemeente. Invullers uit Hoofddorp praten in vergelijking met andere invullers graag mee over hun eigen wijk of de hele gemeente Haarlemmermeer. Invullers uit de kleinere kernen praten graag mee over hun eigen dorp of kern.

54%

53% 44% 39%

37%

3% 0% mijn buurt

het dorp of de gemeente de kern waar ik Haarlemmermeer

mijn wijk

mijn straat

Anders, namelijk: Weet ik niet / geen mening

Figuur 16. Ik wil een bijdrage leveren als het gaat over… (Inwoners die een bijdrage willen leveren, n=309)

Raadsleden willen het liefst inwoners betrekken op dorps/kernniveau of op het niveau van hun buurt of straat. Raadsleden willen het minst graag inwoners betrekken op gemeentelijk niveau, terwijl inwoners daar positiever tegenover staan. Aan alle inwoners is ook de vraag voorgelegd op welke onderwerpen ze het liefst een bijdrage leveren aan de gemeente. Vier onderwerpen worden daarin het meest genoemd: met name wonen en bouwen, veiligheid, milieu en duurzaamheid en verkeer en reizen zijn onderwerpen waar inwoners graag over meedenken en meepraten. Inwoners die weinig of geen vertrouwen hebben, praten aanzienlijk liever mee over de onderwerpen wonen en bouwen, en over verkeer en reizen. Daarentegen praten zij minder graag mee over milieu en duurzaamheid, sociale zaken en cultuur en vrije tijd. Dit beeld komt overeen met resultaten uit het onderzoek wat Vermeulen et al. uitvoerden naar de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen. Inwoners die niet stemden (die overwegend minder vertrouwen hebben) vonden andere onderwerpen belangrijk dan inwoners die wel stemden. Ook uit het opkomstonderzoek uitgevoerd in Rotterdam (2023) bleek dit.

22.

Wonen en bouwen

45%

Veiligheid

40%

Milieu en duurzaamheid

40%

Verkeer en reizen

30%

Sociale zaken

23%

Gezondheid

21%

Cultuur en vrije tijd

17%

Asiel en vluchtelingen

15%

Onderwijs

13%

Werk en bedrijven

8%

Een ander onderwerp, namelijk: Weet ik niet / geen mening

6% 3%

Figuur 17. Ik wil een bijdrage leveren als het gaat over… (Inwoners die een bijdrage willen leveren, n=309)

Raadsleden betrekken inwoners het liefst bij de onderwerpen wonen en bouwen, milieu en duurzaamheid, verkeer en reizen, en bij sociale zaken. Raadsleden kiezen in het algemeen voor meer verschillende onder­ werpen waar zij inwoners bij willen betrekken. Daarmee bestaat er overlap tussen de antwoorden van beide groepen. Aan het einde van de vragenlijst is inwoners gevraagd naar toekomstige betrokkenheid op basis van dit onderzoek. Ten eerste gaven drie van elke vijf invullers aan de resultaten van het onderzoek te willen ontvangen. Dat zijn 353 Haarlemmermeerders. Daarnaast gaf bijna de helft van de invullers (47%) aan dat de rekenkamer of de onderzoekers van dit onderzoek contact met hen mag opnemen om verder door te praten. Daarmee is er direct een mogelijkheid om met 267 inwoners contact op te nemen en het gesprek aan te gaan over het onderwerp ‘vertrouwen in de lokale democratie’.9

 e e-mailadressen en/of telefoonnummers van degenen die aangaven dat de rekenkamer contact mag opnemen, worden op een beveiligde manier gedeeld met de D leden van de rekenkamer. De terugkoppeling van dit onderzoek wordt verzorgd door het onderzoeksbureau.

9

23.

5. Analyse: wat valt op in Haarlemmermeer? De voorgaande hoofdstukken gaven verschillende inzichten. Hoofdstuk 2 gaf inzicht in het abstracte van het begrip vertrouwen in de lokale democratie. Vervolgens toonde hoofdstuk 3 hoe inwoners van Haarlemmermeer denken over de lokale democratie, en hun vertrouwen daarin. Hoofdstuk 4 bood tenslotte zicht op beelden en bouwstenen voor het vertrouwen die door inwoners van de gemeente worden herkend. In de hoofdstukken 3 en 4 werden deze resultaten al geduid door vergelijkingen tussen groepen inwoners, vergelijkingen met de antwoorden die raadsleden gaven en overeenkomsten en verschillen met bestaand onderzoek. In dit hoofdstuk leest u de overkoepelende analyse: Wat valt op in Haarlemmermeer en hoe wordt dit gezien door raadsleden? U leest dit aan de hand van een korte beschouwing op dit onderzoek en zeven analysepunten. Tenslotte leest u aan het einde van dit hoofdstuk een samenvattende beantwoording van de losse deelvragen. Daar leest u ook waar in het rapport u meer informatie vindt over de betreffende deelvraag. De uitkomsten van de literatuurstudie en met name de vragenlijst onder inwoners en raadsleden is met raads­­­leden besproken tijdens een spiegelsessie op 14 september 2023. Daar is met raadsleden gesproken over hoe hun antwoorden en inzichten verschillen van en overeenkomen met die van inwoners.

In de onderzoeks­ verantwoording, hoofdstuk 6, leest u meer over deze werkwijze. De uitkomsten van de spiegelsessie zijn daarnaast meegenomen in de analyse.

Vooraf: Een uniek onderzoek Ten eerste is het belangrijk op te merken dat dit rekenkameronderzoek uniek in zijn soort is. De laatste jaren is er in Nederland vaker onderzoek gedaan naar het vertrouwen in de politiek. Denk bijvoorbeeld aan de monitor van de VNG10 of de onderzoeken naar Burgerperspectieven door het SCP (2022). Ook zijn er meer onderzoeken waarin het vertrouwen in de (lokale) overheid aan bod komt, zoals het Lokaal Kiezersonderzoek uit 2022 (Vollaard et al.), waarin vertrouwen als verklaring wordt gezien voor de opkomst bij de verkiezingen. Hoewel deze onderzoeken qua thematiek en vraagstelling vergelijkbaar zijn, is dit onderzoek in Haarlemmermeer uniek vanwege de focus, uitvoerder en uitvoering. Ten eerste zijn er weinig onderzoeken naar vertrouwen die zich focussen op het vertrouwen in een specifieke gemeente. Bovendien worden dergelijke onderzoeken vaker uitgevoerd van buitenaf, en niet in opdracht van (een gremium van) de gemeente zelf. Dat maakt dat dit rekenkameronderzoek op een andere manier bij inwoners overkomt dan bijvoorbeeld een van de genoemde monitoren. Dit wordt versterkt doordat bij dit onderzoek zowel vertegenwoor­digers van het college, de ambtelijke organisatie als gemeente­raad betrokken zijn geweest. Zij zijn alle onderdeel van dit onderzoek in opdracht van de onafhankelijke rekenkamer van de gemeente.

Het is belangrijk deze status van het onderzoek te benadrukken vanwege de vergelijkbaarheid. Zo zijn inwoners mogelijk negatiever wanneer hun eigen gemeente (of rekenkamer) onderzoek doet naar hun vertrouwen, in vergelijking met een landelijk onderzoek waarin zij worden gevraagd wat hun vertrouwen is in de gemeente in vergelijking met een aantal andere instituties.

Analysepunt 1. Inwoners en raadsleden kijken verschillend naar de lokale democratie Voor inwoners van de gemeente Haarlemmermeer betekent de lokale democratie twee dingen. Ten eerste dat er ruimte voor is dat zij en andere groepen inwoners kunnen meebeslissen. Daarnaast betekent de lokale democratie voor hen dat er transparantie is. Inwoners willen dat de gemeente uitlegt waarom zij iets doet of besluit. Raadsleden geven een andere invulling aan democratie. Zij zien democratie als samenwerking tussen gemeente, inwoners en andere partijen en dat inwoners iemand kunnen kiezen die hen vertegenwoordigd. 10

https://vng.nl/nieuws/vertrouwen-inwoners-in-hun-gemeente-laat-pril-herstel-zien

24.

Daarmee lijken raadsleden een sterkere focus te hebben op representatieve democratie terwijl inwoners het vaker zien als een directe democratie: zij zien het als een manier om mee te beslissen. Niet alle inwoners ervaren democratie op deze manier. Eén op de zes inwoners ervaart geen lokale democratie in Haarlemmermeer, en ook een raadslid gaf aan dat er geen lokale democratie is. Dit geldt nog sterker voor inwoners die geen vertrouwen hebben, en is ook geografisch geclusterd; invullers uit Badhoevedorp ervaren vaker geen democratie dan inwoners uit andere gebieden. Over dit laatste leest u meer bij analysepunt 5. Op basis van de uitkomsten van de vragenlijst kan worden geconstateerd dat de democratie in Haarlemmermeer niet voor iedereen vanzelfsprekend is. Tijdens de spiegelsessie, waarin de uitkomsten van beide vragenlijsten met raadsleden werd gespiegeld en besproken, reageerden raadsleden uiteenlopend op de resultaten. Een deel van de raadsleden reageerde verbaasd op het deel van de inwoners dat vindt dat er geen democratie in Haarlemmermeer is. Andere raadsleden gaven aan veel tijd te besteden aan het bereikbaar zijn en zich laten zien in Haarlemmermeer, waardoor ze verrast waren dat inwoners dit missen. Een ander deel van de raadsleden was minder verrast door het resultaat.

Alhoewel ze onderschreven dat het een zorgelijke zaak is, konden deze raadsleden zich voorstellen dat inwoners dit vinden. Een raadslid gaf bovendien aan dat er op papier sprake kan zijn van een democratie, maar dat inwoners het in de uitvoering niet als zodanig kunnen ervaren. Raadsleden herkenden het beeld dat inwoners niet altijd mee kunnen denken of beslissen (directe democratie). Volgens enkele raadsleden is dit vaak beperkt tot stemrecht bij verkiezingen, maar kunnen inwoners op andere momenten niet altijd (meer) of niet (volledig) meedenken.

Analysepunt 2. De helft van de inwoners heeft geen vertrouwen in de gemeente 48% van de inwoners van de gemeente Haarlemmermeer heeft weinig tot geen vertrouwen in de gemeente.11 29% geeft aan wel vertrouwen te hebben in de gemeente. In Haarlemmermeer is de groep die geen vertrouwen heeft groter dan gemiddeld uit andere (landelijke) onderzoeken blijkt. 17 van de 21 raadsleden die de vragenlijden invulden verwachtten een laag vertrouwen van inwoners. Tijdens de spiegelsessie is hierom lang stilgestaan bij deze uitkomst. Het vertrouwen van inwoners was hoger dan de raadsleden hadden verwacht, dat viel hen in positieve zin mee. Op basis van de opkomstcijfers hadden de raadsleden al een lager vertrouwen verwacht. Desondanks maakte het resultaat indruk op de raadsleden. De raadsleden gaven aan dat vertrouwen in de gemeente, en dus ook in hen als gemeenteraadsleden, hen erg aangaat in hun functio­ neren. In de vragenlijst die raadsleden invulden noemde een van de raadsleden het vertrouwen dan ook ‘dat waar je het voor doet’. Overwegend beschreven raadsleden vertrouwen daarbij als het resultaat van afspraken die worden nagekomen, transparant zijn en het betrekken van inwoners. Voor inwoners betekent het vertrouwen in de gemeente een overheid die transparant, betrouwbaar, bereikbaar en dienstbaar is.

Daarmee komen de opvattingen van raadsleden en inwoners overeen in het deel dat vertrouwen een transparante en betrouwbare overheid betekent.

11

I n de vragenlijst gedefinieerd als het bestuur van de gemeente Haarlemmermeer (de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders) en de ambtenaren van de gemeente.

25.

Analysepunt 3. Niet alle inwoners voelen zich gerepresenteerd Tijdens het onderzoek bleek representatie, het gevoel dat de gemeente(raad) optreedt namens inwoners, een belangrijke factor voor het vertrouwen van inwoners. Zo noemen inwoners die weinig of geen vertrouwen hebben vaak als reden dat zij denken dat de gemeente niet weet wat er speelt in de buurt waar zij wonen, dat ze zich niet vertegenwoordigd voelen en dat de gemeente niet zorgt voor alle groepen inwoners. Al met al voelt een kwart van de inwoners van de gemeente zich vertegenwoordigd door de gemeente(raad). Dit gevoel verschilt echter sterk tussen verschillende groepen. Zo voelt slechts 1 op de 20 inwoners met een lage mate van vertrouwen zich gerepresenteerd, en blijkt dit ook geografisch verdeeld. Inwoners die niet in Hoofddorp wonen, hebben minder vaak het idee dat de gemeente weet wat er speelt in hun wijk en met name inwoners van Badhoevedorp voelen zich minder vaak vertegenwoordigd door de gemeente. Dit thema is ook tijdens de spiegelsessie besproken. Raadsleden gaven aan te begrijpen dat niet alle inwoners zich gerepresenteerd voelen in de gemeenteraad. Een aantal raadsleden gaf aan dat inwoners hun representatie ook in eigen hand hebben, doordat ze bij de gemeenteraadsverkiezingen kunnen stemmen op inwoners die hen wél vertegenwoordigen.

Een ander raadslid geeft aan het lastig te vinden om als raadslid iets aan representatie te kunnen veranderen. In de vragenlijst gaven raadsleden aan te verwachten dat een betere vertegenwoordiging van inwoners in de gemeenteraad kan bijdragen aan het vertrouwen van de inwoners.

Analysepunt 4. Ervaren contact met de gemeente hangt samen met vertrouwen Uit onderzoek van Blok & Brummel (2022) bleek dat inwoners via diverse instrumenten van de gemeente contact hebben met de gemeente. Negatieve of positieve ervaringen worden meegenomen in de beoordeling van het vertrouwen in de gemeente. De meerderheid van de inwoners van de gemeente Haarlemmermeer had in de 12 maanden voorafgaand aan het onderzoek contact met de gemeente. Van degenen die contact hadden was 40% tevreden en 40% ontevreden. De overige 20% had geen uitgesproken mening over het contact. Hierbij valt op inwoners uit Hoofddorp vaker tevreden zijn over hun contact dan de rest van de gemeente. Inwoners bleken vooral positief over het contact als er adequaat werd omgegaan met de vragen die ze hadden, terwijl onvrede vooral werd veroorzaakt door lange reactietijden, het niet komen tot een oplossing of niet doordringen tot de kern van het probleem. In lijn met eerder inzicht blijkt contact met de gemeente belangrijk voor vertrouwen in de gemeente. Bovendien blijkt uit recente onderzoeken door Citisens in Rotterdam en Arnhem dat negatief ervaren contact met de gemeente van invloed is op de keuze om wel of niet te gaan stemmen.

Uit deze onderzoeken blijkt ook dat het verbeteren van contact een uitdaging is voor alle onderdelen van de gemeente (ambtelijke organisatie, college en raad), gezien inwoners een breed begrip hanteren van 'de gemeente'. Voor een gemeenteraad is het lastig om dit brede begrip goed in beeld te krijgen en hierop te sturen.

11

I n de vragenlijst gedefinieerd als het bestuur van de gemeente Haarlemmermeer (de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders) en de ambtenaren van de gemeente.

26.

Analysepunt 5. Inwoners uit verschillende kernen hebben hun eigen behoeften Bijna de helft van de inwoners van de gemeente Haarlemmermeer heeft geen vertrouwen in de gemeente. Eén op de zes inwoners vindt dat er geen democratie is. Een kwart van de inwoners voelt zich vertegenwoordigd door de gemeenteraad. Bovenstaande verdelingen zijn echter niet overal in de gemeente gelijk. De resultaten wijzen op een verschil tussen de grotere kernen zoals Hoofddorp en Nieuw-Vennep, en de rest van de gemeente. Zo vinden inwoners van Badhoevedorp vaker dat er geen democratie is, voelen zich minder vaak Haarlemmermeerder en voelen zij zich vaker niet vertegenwoordigd. Daarnaast geven inwoners die niet in Hoofddorp wonen vaker aan geen vertrouwen te hebben in de gemeente, omdat zij niet weet wat er speelt in hun wijk. Ook zijn deze inwoners (buiten Hoofddorp) minder vaak tevreden over hun contact met de gemeente. Er blijken echter geen verschillen tussen kernen als het gaat om het vertrouwen in de gemeente. Enkel de onderliggende redenen voor het vertrouwen verschillen. Deze verschil­lende beweegredenen binnen geografische groepen in een gemeente komen overeen met bevindingen uit de opkomstonderzoeken die Citisens uitvoerde in Rotterdam en Arnhem, en die Vermeulen et al. namens de Universiteit van Amsterdam uitvoerde (alle in 2023).

Ook daaruit komt naar voren dat de verschillen binnen de gemeentegrenzen groot zijn. Uit die onderzoeken blijkt dat verschillende gebieden vragen om een eigen aanpak, waarin de gemeente(raad) kan inspelen op de motivaties en belemmeringen die inwoners van dat gebied ervaren. Daarbij helpt het de gemeente(raad) dat dit geografisch afgebakende gebieden zijn waarop zij hun handelen gericht kunnen aanpassen.