Bijlage Programmabegroting 2025-2028
Tekst van het document
Programmabegroting 2025-2028
Colofon Tekst, vormgeving en drukwerk Gemeente Haarlemmermeer Postbus 250 2130 AG Hoofddorp Telefoon 0900 1852 E-mail: info@haarlemmermeer.nl Internet: www.haarlemmermeer.nl Deze rapportage is online te raadplegen via planningencontrol.haarlemmermeer.nl Fotografie Henk Roolvink Kees van der Veer Danny Jur Engelchor fotografie Gemeente Haarlemmermeer
Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
Inhoudsopgave Voorwoord................................................................................................................................................................................................ 3 Infographic............................................................................................................................................................................................... 4 Algemeen.................................................................................................................................................................................................. 8 Leeswijzer........................................................................................................................................................................................................... 9 Financiële hoofdlijnen................................................................................................................................................................................ 12 Overzicht van baten en lasten............................................................................................................................................................. 29 Samenstelling van de gemeenteraad en het college van B&W.........................................................................................31
Programma's......................................................................................................................................................................................... 33 Bestuur, samenleving en publiekscontact......................................................................................................................................34 Veiligheid..........................................................................................................................................................................................................46 Zorg en werk...................................................................................................................................................................................................
54 Maatschappelijke ontwikkeling.............................................................................................................................................................71 Mobiliteit...........................................................................................................................................................................................................93 Ruimtelijke ontwikkelingen.....................................................................................................................................................................101 Wonen...............................................................................................................................................................................................................118 Kwaliteit fysieke omgeving................................................................................................................................................................... 126 Economische zaken..................................................................................................................................................................................
142 Overzicht algemene dekkingsmiddelen........................................................................................................................................152 Overzicht overhead................................................................................................................................................................................... 161
Paragrafen........................................................................................................................................................................................... 169 Inleiding........................................................................................................................................................................................................... 170 Lokale heffingen.......................................................................................................................................................................................... 171 Weerstandsvermogen en risicobeheersing................................................................................................................................. 178 Onderhoud kapitaalgoederen........................................................................................................................................................... 193 Vastgoed.......................................................................................................................................................................................................
202 Subsidies......................................................................................................................................................................................................... 207 Financiering...................................................................................................................................................................................................218
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 1
Bedrijfsvoering............................................................................................................................................................................................ 222 Verbonden partijen..................................................................................................................................................................................226 Grondbeleid................................................................................................................................................................................................. 246 Openbaarheid Wet open overheid (Woo).................................................................................................................................. 252
Financiële begroting.......................................................................................................................................................................253 Grondslagen begroting......................................................................................................................................................................... 254 Denklijnen en maatregelen 2028......................................................................................................................................................258 Strategische heroriëntatie 2021......................................................................................................................................................... 261 Formatie en salarissen per cluster................................................................................................................................................... 262 Geprognosticeerde balans..................................................................................................................................................................263 Investeringen...............................................................................................................................................................................................
264 Beschrijving reserves................................................................................................................................................................................ 277 Financieel verloop reserves.................................................................................................................................................................. 279 Beschrijving voorzieningen..................................................................................................................................................................280 Financieel verloop voorzieningen..................................................................................................................................................... 281 EMU-saldo.....................................................................................................................................................................................................282 Overzicht incidentele baten en lasten..........................................................................................................................................
283 Overzicht structurele toevoegingen/onttrekkingen aan reserves.................................................................................287 Verloop stelposten................................................................................................................................................................................... 288 Recapitulatie op taakveld................................................................................................................................................................... 290 Verklarende woordenlijst.......................................................................................................................................................................297
2 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
Voorwoord Geachte leden van de raad, Het blijven financieel onrustige tijden. Het nieuwe kabinet heeft geen maatregelen in het hoofdlijnenakkoord opgenomen om gemeentes in rustiger vaarwater te laten komen. Aan ons dus de taak om te blijven voorbereiden op kortingen vanuit het Rijk de komende jaren. Tegelijk blijven we in ons in VNG- en G40-verband inzetten in Den Haag om de aangekondigde kortingen terug te draaien. Het jaar 2025 is sluitend, maar helaas is deze begroting de eerste ooit waarbij de jaren in het meerjarenbeeld negatief zijn. Het is onze ambitie om dat de komende tijd om te buigen door, zoals we gewend zijn in de gemeente Haarlemmermeer, een gezond financieel beleid te voeren. Omdat het financieel onzekere tijden zijn, is het vrijwel zeker dat de programmabegroting zoals die nu voorligt gedurende de komende maanden nog wel zal wijzigen. Uiteraard wordt u over de ontwikkelingen op de hoogte gehouden en heeft u altijd de mogelijkheid bij te sturen. We kijken uit naar een fijne samenwerking om de financiële positie van onze mooie gemeente gezond te houden. Beryl van Straten wethouder Financiën
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 3
Infographic
4 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
Inkomsten: waar komt het geld vandaan? € 634,4 miljoen Eigen inkomsten gemeente
Inkomsten van het Rijk Uitkeringen gemeentefonds (1) € 286,3 miljoen
Lokale heffingen (2)
€ 181,1 miljoen
OZB
€ 102,5 miljoen
Afvalstoffenheffing
€ 27,7 miljoen
Toeristenbelasting
€ 15,3 miljoen
Leges omgevingsvergunningen
€ 10,8 miljoen
Rioolheffing
€ 13,8 miljoen
Leges en retributies
€ 6,6 miljoen
Precariobelasting
€ 0,1 miljoen
Parkeergelden
€ 3,2 miljoen
Reclamebelasting
€ 0,9 miljoen
Andere inkomstenbronnen
€ 167,1 miljoen
Grondopbrengsten en winstnemingen (3)
€ 28,0 miljoen
Reserves (4)
€ 33,9 miljoen
Werk en inkomen (5)
€ 42,0 miljoen
Overige (6)
€ 63,1 miljoen
Hoeveel betaal ik gemiddeld in 2025 aan: OZB € 392 Afvalstoffenheffing € 498 Rioolheffing € 178 Totale belastingdruk € 1.068 Gemiddelde belastingdruk in 2024 Landelijk gemiddelde belastingdruk in 2024
€ 993 € 994
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 5
Uitgaven: waar gaat het geld naar toe? € 625,3 miljoen Bestuur, samenleving en publiekscontact (01)
€ 18,8 miljoen
Veiligheid (02)
€ 25,6 miljoen
Zorg en werk (03)
€ 172,3 miljoen
Maatschappelijke ontwikkeling (04)
€ 121,1 miljoen
Mobiliteit (05)
€ 11,4 miljoen
Ruimtelijke ontwikkelingen (06)
€ 65,0 miljoen
Wonen (07)
€ 8,7 miljoen
Kwaliteit fysieke omgeving (08)
€ 92,5 miljoen
Economische zaken (09)
€ 15,0 miljoen
Algemene dekkingsmiddelen (10)
€ 16,7 miljoen
Overhead (11)
€ 78,2 miljoen
6 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 7
Algemeen
8 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
Leeswijzer Wat is een programmabegroting? Een programmabegroting heeft verschillende doelen. Het is een instrument voor de gemeenteraad om kaders, zowel inhoudelijk als financieel, te stellen. In de begroting leggen wij vast: doelen en maatschappelijke effecten, de producten en diensten die we als gemeente leveren (output) en de middelen die hiervoor beschikbaar zijn gesteld. Daarnaast is de programmabegroting voor het college van burgemeester en wethouders een middel om collegeprioriteiten te benoemen. Vervolgens legt het college bij de jaarstukken op basis van de programmabegroting verantwoording af over het behaalde resultaat. Deze programmabegroting is op basis van de volgende uitgangspunten opgesteld: • De Programmabegroting 2024-2027 en de Voorjaarsrapportage 2024 gelden als financieel uitgangspunt voor deze programmabegroting. De kapitaallasten zijn gebaseerd op het Meerjarenperspectief Grondzaken (MPG) naar de standlijn van 1 januari 2024 en het geactualiseerde Investeringsplan. Onder het kopje ‘Wat mag het kosten?' zijn verschillen ten opzichte van het voorliggende begrotingsjaar per beleidsdoel toegelicht. • Na het opstellen van de voorjaarsrapportage heeft zich een aantal ontwikkelingen voorgedaan met effect op het meerjarenbeeld. Voor een juiste weergave van dit meerjarenbeeld zijn deze meegenomen in de begroting. Dit betreft onder meer de
meicirculaire gemeentefonds en reeds genomen besluiten. • Het investeringsplan is bij de voorjaarsrapportage geactualiseerd en deze effecten zijn verwerkt in het meerjarenbeeld. Het geactualiseerde investeringsplan maakt onderdeel uit van de financiële begroting. • Gelet op het geprognosticeerde tekort in het meerjarenbeeld over de jaren 2022-2025 heeft de raad op 1 juli 2022 besloten tot een pakket ombuigingsmaatregelen oplopend tot € 13,2 miljoen in 2025 (2021.0001203). In het onderdeel Strategische heroriëntatie 2021 van de financiële begroting is de stand van zaken van de implementatie van de maatregelen opgenomen. In de financiële effecten van het coalitieakkoord 2022-2026 is rekening gehouden met een bedrag van € 2 miljoen per jaar vanaf 2024 voor het verzachten van de ombuigingen. • Het meerjarenbeeld laat vanaf 2026 elk jaar een tekort zien. Om deze tekorten te dekken worden denklijnen en maatregelen gepresenteerd in het onderdeel Denklijnen en maatregelen 2028. Over deze maatregelen wordt besloten bij de behandeling van de Voorjaarsrapportage 2025. De programmabegroting bestaat uit de volgende onderdelen: Algemeen In dit onderdeel komt het financiële meerjarenbeeld aan bod en wordt de financiële structuur van onze gemeente gepresenteerd. Om de informatie per programma in een breder
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 9
financieel kader te kunnen plaatsen, presenteren wij in dit hoofdstuk een totaaloverzicht van onze baten en lasten. Tevens wordt de ontwikkeling van het meerjarenbeeld ten opzichte van de Voorjaarsrapportage 2024 toegelicht. U vindt hier ook de samenstelling van de raad en het college. Programma’s Ieder programma begint met een overzicht van de beleidsdoelen en activiteiten, de bijbehorende baten en lasten, en het verschil tussen de baten en lasten ten opzichte van het voorgaande begrotingsjaar. De hier opgenomen getallen zijn aan te sluiten met de onder 'wat mag het kosten' opgenomen baten en lasten voor mutaties reserves. Vervolgens wordt per programma ingegaan op wat we als gemeente willen bereiken, wat we daarvoor gaan doen en hoeveel het mag kosten. • Maatschappelijk doel Hier geven we informatie om de reikwijdte van het programma aan te geven en in perspectief te plaatsen. Bij het maatschappelijk doel beschrijven wij het gewenste maatschappelijk effect, waar het programma als geheel zich op richt en benoemen wij de daarbij betrokken verbonden partijen. Ook de beleidsnota’s die betrekking hebben op het programma staan hier op een rij. Tot slot worden de verbonden partijen hier toegelicht (de financiële gegevens en eventuele risico's hiervan zijn opgenomen in de Paragraaf verbonden partijen).
• Wat willen wij bereiken en wat gaan wij daarvoor doen? De beleidsdoelen die voortvloeien uit het bovenstaande contextuele deel dragen bij aan de realisatie van het maatschappelijk doel. Per beleidsdoel gaan we in op de activiteiten die de gemeente onderneemt en op de verantwoordelijkheid die de gemeente heeft, ook in relatie tot externe partijen. Daar waar nodig lichten we activiteiten nader toe. ◦ Op grond van het Besluit begroting en verantwoording provincies en gemeenten (BBV) moeten wij in de programma’s in de begroting (artikel 8 BBV) de beoogde en gerealiseerde maatschappelijke effecten van de verschillende programma’s toelichten aan de hand van zogenaamde beleidsindicatoren. Deze indicatoren dragen bij aan het beleidsmatiger maken van begroting en jaarstukken. De raad kan zich op deze manier op belangrijke momenten in een beleidscyclus een beeld vormen over de behaalde en te behalen beleidsresultaten. Omdat het wenselijk is de resultaten van gemeenten onderling te kunnen vergelijken, is in de Regeling beleidsindicatoren gemeenten een uniforme lijst van
10 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
beleidsindicatoren vastgesteld. Voor de indicatoren wordt aangesloten bij reeds bestaande bronnen, zoals het CBS en DUO. De actuele lijst bestaat uit 34 verplichte indicatoren. Daarnaast heeft de raad besloten een aantal niet-verplichte lokale indicatoren te handhaven (2017.0063489). In de tabellen bij de programma's is aangegeven waar het de verplichte (BBV) en niet-verplichte lokale indicatoren betreft. De website waarstaatjegemeente.nl biedt een overzicht van indicatoren per thema, waaronder de verplichte BBV indicatoren. Indien deze website als bron bij een BBV indicator vermeld wordt, betreft het de daarop vermelde informatie per 19 augustus 2024. Indien er nog geen data bekend is, is dit met 'n/b' (niet bekend) aangegeven. Aanvullend biedt de website onderzoek. haarlemmermeergemeente.nl kennis en onderzoeksresultaten over de Haarlemmermeerse samenleving. • Wat mag het kosten? De baten en de lasten van de beleidsdoelen staan hier meerjarig in een tabel. ◦ Verschillen tussen de begrotingsjaren groter of gelijk aan € 200.000 lichten we toe conform de financiële verordening. Verschillen die voortvloeien uit het (in de financiële begroting opgenomen) investeringsplan in de vorm van kapitaallasten worden alleen globaal toegelicht wanneer deze groter zijn dan € 250.000.
◦ Conform de notitie overhead van de commissie BBV worden de personeelslasten van het primaire proces aan de programma's toegerekend. Het betreffen lasten van werkzaamheden die direct aan de in de programma's opgenomen beleidsdoelen kunnen worden toegerekend. De lasten van het ondersteunende proces worden verantwoord onder het 'Overzicht overhead'. Een gewijzigde inzet van personeel kan leiden tot verschuivingen tussen programma's waardoor budgettair neutrale voor- en nadelen kunnen ontstaan. Een totaaloverzicht van de formatie en salarissen per cluster staat in de financiële begroting, Tabel 169. Paragrafen Het BBV bepaalt dat in de programmabegroting paragrafen worden opgenomen, waarin de beleidslijnen worden vastgelegd met betrekking tot beheersmatige aspecten en lokale heffingen. Doel van de paragrafen is dat onderwerpen die versnipperd in de begroting staan worden gebundeld in een kort overzicht, zodat we u voldoende inzicht bieden. De paragrafen geven
een dwarsdoorsnede van de begroting en leveren daarmee extra informatie voor het beoordelen van de financiële positie. Financiële begroting In de financiële begroting zijn de algemene uitgangspunten en grondslagen opgenomen die gehanteerd zijn bij het opstellen van de
programmabegroting. Verder worden verschillende financiële totaaloverzichten gepresenteerd. Hier vindt u onder andere een overzicht van de strategische heroriëntatie 2021, de denklijnen en maatregelen 2028, de geprognosticeerde balans, overzichten van reserves en voorzieningen, salarissen en het investeringsplan.
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 11
Financiële hoofdlijnen Het financiële beeld We staan voor een gezonde financiële positie van de gemeente Haarlemmermeer, op de korte en op de lange termijn. Daarbij is zicht op een materieel sluitend meerjarenbeeld een belangrijk uitgangspunt. Niet alleen voldoen we hiermee aan de Gemeentewet, waarin is opgenomen dat de raad erop moet toe zien dat de begroting structureel en reëel in evenwicht is, ook voorkomen we dat financiële problemen worden doorgeschoven naar toekomstige generaties. Het is niet eerder voorgekomen dat in een programmabegroting alle jaren van het meerjarenbeeld negatief zijn. Door nu toe te werken naar een structureel sluitend meerjarenbeeld, met een buffer voor onvoorziene situaties, moet er rust komen rondom onze financiën. Daarom is het belangrijk dat er nu richtinggevende uitspraken worden gedaan over de noodzakelijke maatregelen op basis van de in deze programmabegroting gepresenteerde denklijnen. Bij de Voorjaarsrapportage 2025 kunnen dan definitieve besluiten worden genomen. Het is daarbij altijd mogelijk om later terug te komen op genomen besluiten, als de ontwikkeling van de gemeentefinanciën hier aanleiding toe geeft. Het eventueel bijstellen van genomen besluiten over de ombuigingen die vallen in de jaren 2027 en 2028 kan ook bij de coalitieonderhandelingen na de gemeenteraadsverkiezingen in 2026.
Gezien de wet- en regelgeving is het noodzakelijk dat het meerjarenbeeld vanaf de Voorjaarsrapportage
12 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
2025 structureel sluitend is voor alle begrotingsjaren. De prognoses in de Voorjaarsrapportage 2024 lieten voor 2025 een structureel sluitende begroting zien. Vanaf 2026 was sprake van een tekort oplopend tot € 19 miljoen. Belangrijkste oorzaak van het tekort vanaf 2026 is de terugval van de algemene uitkering uit het gemeentefonds doordat in het Coalitieakkoord Rutte IV het gemeentefonds vanaf dat jaar is gekort met € 3 miljard. Dit is later deels gerepareerd door het definitief schrappen van de opschalingskorting van € 675 miljoen. Belangrijk is dat het financieel perspectief is verbeterd na het opstellen van de voorjaarsrapportage. De doorrekening van de meicirculaire 2024 gemeentefonds liet een voordeel zien en de financieringsbehoefte voor de jaren 2025-2028 is geactualiseerd ten opzichte van de Voorjaarsrapportage 2024. Het tekort in 2028 wordt nu geraamd op € 13,4 miljoen. Hierbij is geen rekening gehouden met structurele claims die in de Voorjaarsrapportage 2024 incidenteel gedekt zijn. Deze lopen op tot € 4,5 miljoen. Daarnaast is de verwachting reëel dat er vanuit het sociaal domein in de toekomst nog nadelige ontwikkelingen zijn. Daarom is het verstandig om rekening te houden met € 7 miljoen aan knelpunten, waarmee de taakstelling voor de ombuigingen op afgerond € 20 miljoen komt. In het hoofdstuk Denklijnen en maatregelen 2028 is
een bedrag van € 36,8 miljoen als mogelijke ombuigingen opgenomen. Hiermee is er ruimte voor de raad om keuzes te maken. Uit deze begroting blijkt dat de uitgangspositie om te komen tot een sluitend meerjarenbeeld goed is. Onze weerstandsratio is uitstekend, wat ruimte geeft om onvoorziene situaties op te vangen. In 2025 stijgt de opbrengst van de onroerendezaakbelastingen en overige tarieven met slechts 0,1%. Dit is het gevolg van de in het begrotingsjaar 2024 ingevoerde nacalculatie van de indexering van de baten en lasten, waardoor de verhoging in 2024 nu deels wordt gecompenseerd. Hier staat tegen over dat de tarieven voor de afvalstoffenheffing en de rioolheffing met respectievelijk 12% en 13,8% moeten stijgen om deze taken 100% kostendekkend te houden. Wij zijn ons er van bewust dat het nu geraamde tekort in 2028 zeker nog zal wijzigen. Het ramen van de baten en lasten is geen exacte wetenschap en we zijn uitgegaan van de nu
bekende informatie. De regering zal rondom Prinsjesdag nog met een uitwerking van het Hoofdlijnenakkoord komen. Alhoewel wij ons samen met de VNG en de G40 inzetten voor meer middelen in het gemeentefonds, lijkt de verwachting reëel dat dit niet gebeurt. In het Hoofdlijnenakkoord is hier niets over opgenomen. In het Hoofdlijnenakkoord is wel opgenomen dat specifieke uitkeringen worden overgeheveld naar het gemeentefonds met een korting van 10%. Onduidelijk is hoe die korting verwerkt wordt. Als gekozen wordt voor een generieke korting dan kan dit voor Haarlemmermeer oplopen tot € 5 miljoen lagere algemene uitkering. Ons uitgangspunt is dat dit goed gemaakt moet worden door lagere uitgaven op de taken die nu bekostigd worden door een specifieke uitkering en niet uit de algemene middelen gecompenseerd wordt (conform de motie 'Geen Haagse knaken, geen Haagse taken'). Een andere onzekerheid is het voornemen in het Hoofdlijnenakkoord om de stijging van de gemeentelijke woonlasten (OZB) te maximeren. Hierover moeten afspraken worden gemaakt met de gemeenten.
Ontwikkeling meerjarenbeeld Na het vaststellen van het meerjarenbeeld 2025-2028 in de Voorjaarsrapportage 2024 zijn er autonome ontwikkelingen geweest waardoor het
meerjarenbeeld wijzigt. Het actuele meerjarenbeeld is nu als volgt:
Tabel 1
Omschrijving (bedragen x € 1 miljoen; min = nadeel)
2025
2026
2027
2028
Geraamd saldo Voorjaarsrapportage 2024
6,21
-6,90
-11,69
-19,01
Kapitaallasten en financieringsresultaat
0,60
0,51
0,73
2,69 1,44
Herberekening kostendekkendheid afvalstoffen- en rioolheffing
1,57
1,76
1,60
Meicirculaire gemeentefonds
0,74
1,34
1,12
1,12
Onroerendezaakbelastingen niet-woningen
0,43
0,43
0,43
0,43
Stop bijplaatsen en verrommeling
-0,25
-0,20
0,00
0,00
Diverse mutaties
-0,21
-0,20
-0,19
-0,09
Geactualiseerd meerjarenbeeld
9,10
-3,25
-8,00
-13,44
Het geactualiseerde meerjarenbeeld heeft als uitgangspunt de besluitvorming over de Voorjaarsrapportage 2024. Daarbij is gezien het negatieve meerjarenbeeld besloten een aantal mutaties niet te verwerken in het meerjarenbeeld, dan wel structurele mutaties alleen incidenteel tot en met 2025 te honoreren. Hierbij is de overweging geweest dat besluitvorming over het structureel ramen van deze mutaties 'uitstelbaar' was, omdat het mogelijk is dat de raad het betreffende beleid bijstuurt, bijvoorbeeld in het kader van de ombuigingen. Daarmee voldeden deze mutaties niet aan het criteria van de drie O's (Onvoorzien, Onvermijdelijk en Onuitstelbaar). Bij ongewijzigd beleid ontstaan er echter knelpunten in de uitvoering van het beleid en moeten deze mutaties wel verwerkt worden in het
meerjarenbeeld. Om een juist beeld te krijgen van de met de ombuigingen in te vullen taakstelling, is het noodzakelijk rekening te houden met deze knelpunten. Het gaat hierbij met name om de posten opgenomen in bijlage 3 van de Voorjaarsrapportage 2024. Dit betreft onder andere de beheerplannen fysieke leefomgeving. Verder zijn in het meerjarenbeeld onvoldoende middelen beschikbaar voor de uitvoering van de Wet inburgering en de asielopgave. Tevens is de verwachting, dat het beroep op jeugdhulp en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) de komende jaren verder zal groeien, boven op de al geraamde stelpost Volumestijging jeugdzorg & Wmo. Hiermee is in de cijfers nog geen rekening gehouden, omdat het om een subjectieve inschatting gaat. Gezien de realisatie in de
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 13
afgelopen jaren is het verstandig hier wel rekening mee te houden.
Inclusief de hier beschreven knelpunten wordt de taakstelling voor de ombuigingen dan als volgt:
Tabel 2
Omschrijving (bedragen x € 1 miljoen; min is nadeel)
2025
Geactualiseerd meerjarenbeeld
2027
2028
-3,25
-8,00
Structurele lasten incidenteel gedekt/niet meegenomen in VJR2024
-3,67
-4,51
-4,51
Ontwikkelingen jeugdzorg en Wmo
-1,00
-1,50
-2,00
Taakstelling ombuigingen
9,10
2026
9,10
-7,92
-14,01
-13,44
-19,95
Toelichting grootste afwijkingen
Figuur 1
Kapitaallasten en financieringsresultaat De financieringsbehoefte voor de jaren 2025-2028 is geactualiseerd ten opzichte van de Voorjaarsrapportage 2024. De prognoses van de saldi van de reserves en voorzieningen zijn bijgesteld, evenals de geplande uitgaven van het investeringsplan 2024-2028. In de berekeningen is voor het aantrekken van langlopende geldleningen gerekend met 3,75%. Omdat de ontwikkelingen op de kapitaalmarkt onzeker zijn, is bij de berekening van het weerstandsvermogen in de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing rekening gehouden met het risico dat de rente verder stijgt. De bijstellingen resulteren vooral in 2028 in een voordeel. Een belangrijke oorzaak is een voordeel van € 1,8 miljoen doordat bij het toevoegen van het begrotingsjaar 2028 aan het meerjarenbeeld in de voorjaarsrapportage er geen rekening mee was gehouden dat de hogere rentelasten voor het nieuwe gemeentehuis gedekt worden door
14 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
het wegvallen van de huurlasten van de huidige huisvesting. Dit is nu gecorrigeerd. Herberekening kostendekkendheid afvalstoffenen rioolheffing Bij de berekening van de kostendekkendheid van de afvalstoffen- en rioolheffing wordt rekening gehouden met de toerekening van kosten van overhead en de compensabele BTW. Als gevolg van hogere lasten wordt in 2025 een hoger bedrag aan compensabele BTW toegerekend. De hogere lasten bij de rioolheffing zijn gebaseerd op het vastgestelde Programma riolering en stedelijk water (PRSW). Bij de afvalinzameling en -verwerking wordt de stijging van de lasten met name veroorzaakt door: • een noodzakelijke extra bewerking van het restafval in verband met de door het Afval Energie Bedrijf (AEB) Amsterdam (dat ons restafval verwerkt) geëiste 100% garantie dat het restafval vrij is van lachgascilinders;
• extra lasten als gevolg van de ingebruikname van een nieuwe milieustraat in Nieuw-Vennep; • een indexering van het contract van Meerlanden in verband met loon- en prijsstijgingen. Tevens is zowel bij de afvalinzameling en verwerking als bij de rioleringstaken sprake van extra inzet van personeel. Hierdoor wordt er meer overhead toegerekend aan deze taken. Meicirculaire gemeentefonds Het netto-effect van de mutaties op basis van de meicirculaire 2024 gemeentefonds (brief aan de raad 18 juni 2024, XS-24053111.319) wordt nu verwerkt. Het Rijk en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) hebben dit voorjaar in het Bestuurlijk Overleg Financiële Verhoudingen (BOFv) afspraken gemaakt om tot een stabiele en betere beheersbare financiering voor de komende jaren te komen. Afgesproken is dat vanaf 2026 de oploop van de opschalingskorting definitief wordt geschrapt, in combinatie met het vanaf 2024 vervroegd invoeren van de nieuwe financieringssystematiek (bbp-systematiek) voor gemeenten. Deze directe overgang naar de bbp-systematiek heeft, met uitzondering van het jaar 2025, geen financiële gevolgen voor gemeenten omdat besloten is de effecten volledig te dempen door middel van incidentele compensatie. Voor 2025 is er sprake van een incidenteel nadeel van afgerond € 5 miljoen. Verder betreffen de mutaties ten opzichte van de voorjaarsrapportage ontwikkelingen in de uitkeringsbasis,
hoeveelheidsverschillen en wordt de ruimte onder het plafond van het BTW compensatiefonds hoger ingeschat. Onroerendezaakbelastingen niet-woningen Uit de eerste rapportage 2024 (standlijn 1 april 2024) van Cocensus blijkt dat de waarde van de bedrijfspanden in aanbouw hoger is dan eind 2023 ingeschat. Als gevolg van deze extra areaaluitbreiding stijgt de opbrengst van de Onroerendezaakbelastingen (OZB) niet-woningen structureel. Stop bijplaatsen en verrommeling Op 4 juli 2024 heeft de raad de motie 'Stop bijplaatsen en verrommeling' aangenomen en het college opgedragen om de voorlichting en communicatie over onwenselijk gedrag van mensen die (grof) afval bijplaatsen bij brengparkjes onverkort door te zetten en daarnaast bijplaatsingen en verrommeling van de openbare ruimte tegen te gaan door extra handhavingscapaciteit te creëren in de vorm van werkervaringsplaatsen. Hiervoor wordt een samenwerking met het Werkgeversservicepunt (WSP) gestart voor een periode van twee jaar. Het hiervoor benodigde budget bedraagt € 250.000 per jaar. Voor 2024 wordt € 50.000 geraamd in de Najaarsrapportage 2024. In deze programmabegroting wordt voor 2025 € 250.000 en voor 2026 € 200.000 geraamd. Deze extra lasten worden niet meegenomen in de tarieven van de afvalstoffenheffing maar gedekt uit de algemene middelen.
Denklijnen en maatregelen 2028 In deze programmabegroting wordt aan de raad een meerjarenbeeld gepresenteerd waarin de jaren 2026 tot en met 2028 een tekort laten zien. Dit tekort wordt veroorzaakt door de lagere inkomsten vanuit het Rijk vanaf 2026, het ravijnjaar. In de afgelopen periode is de raad betrokken bij de voorbereidingen van het college om te komen tot een sluitend meerjarenbeeld. Op 21 december 2023 heeft de gemeenteraad naar aanleiding van het plan van aanpak in de motie ‘Haastige spoed is zelden goed’ het college opgedragen: • te beginnen met het inventariseren met ombuigingsopties door middel van scenario’s en daarbij aangeven wat beïnvloedbaar is en wat niet; • bij de Voorjaarsrapportage 2024 de ombuigingen niet in te boeken; • de ombuigingen pas te betrekken bij de Voorjaarsrapportage 2025 om een sluitende begroting voor 2026 te realiseren.
Op 29 februari 2024 zijn aan de raad in een informatieve bijeenkomst acht denklijnen met mogelijke maatregelen aan de raad gepresenteerd. Deze denklijnen zijn: 1. We ontzien kwetsbare inwoners 2. Een ander niveau van dienstverlening 3. Concentreer & combineer voorzieningen 4. Realisme in de groei 5. Scherper aan de wind varen (technische maatregelen) 6. Meer inzet op profijtbeginsel 7. Inkomsten in balans brengen 8. Geen Haagse knaken, geen Haagse taken Zoals aangegeven in de voorjaarsrapportage presenteren wij in deze programmabegroting de denklijnen met de bijbehorende maatregelen met hun consequenties voor een eerste discussie met de raad. Door het voortschrijden van de tijd en de nadere uitwerking is een aantal maatregelen niet meer gelijk aan de presentatie van destijds, dat is onvermijdelijk. In de tabel opgenomen in het
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 15
hoofdstuk Financiële begroting, onderdeel Denklijnen en maatregelen 2028 , staan deze maatregelen met een ander getal, € 0 of p.m. De raad ontvangt de volledige uitwerking van de denklijnen en de maatregelen en de aansluiting op de presentatie van 29 februari 2024 in een separaat document na de behandeling van de programmabegroting en de keuzes van ons college. De getallen blijven in deze opzet een beredeneerde schatting. Na de keuzes zullen de maatregelen in de Voorjaarsrapportage 2025 als begrotingswijziging worden verwerkt zoals dit in de motie is verwoord. De presentatie van de mogelijke maatregelen sluit aan bij het eerste aandachtspunt in het begrotingsadvies (deel 2) dat door de VNG is uitgebracht op 11 juni 2024 (Lbr. 24/021): • Benoem de financiële en inhoudelijke consequenties van noodzakelijke bezuinigingen en/of lastenverzwaring, ook van ombuigingen die eerder zijn ingezet. • Maak boekjaar 2025 sluitend, rekening houdend met de wijze waarop de financiële toezichthouders omgaan met de incidentele korting van 2025. • Voer geen bezuinigingen door op andere beleidsterreinen vanwege de groei van de kosten voor jeugdzorg. • Overweeg rekening te houden met toekomstige ontwikkelingen rondom het Btw
Compensatiefonds (BCF) en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo). Wij gaan uit van een taakstelling ter grootte van het tekort van 2028 plus € 7 miljoen aan resterende knelpunten, tezamen: € 20,4 miljoen. De lijst met mogelijke maatregelen loopt op tot een bedrag van € 36,8 miljoen. In deze lijst maatregelen zit een grote component financieeltechnische maatregelen waarvan het op voorhand verstandig lijkt om niet alle maatregelen door te voeren, maar een keuze te maken zodat de begroting en de financiële positie van de gemeente niet ondermijnd wordt. Ook dan blijft er nog afdoende keuzeruimte. In de lijst met maatregelen, om te komen tot een sluitend meerjarenbeeld, is geprobeerd om een zo evenwichtig pakket aan maatregelen samen te stellen. Dat ‘evenwichtig’ is opgevat als: • naar de aard van de maatregelen: niet alleen inkomsten, maar ook uitgaven en technische maatregelen én • naar de breedte van de programma’s in de begroting. In Tabel 3 is het totaal van de maatregelen per denklijn weergegeven. In het onderdeel Denklijnen en maatregelen 2028 van de financiële begroting is de lijst met maatregelen, inclusief het maatschappelijk gevolg, per denklijn opgenomen.
Tabel 3
Denklijn (bedragen x € 1.000; min is nadeel)
2025
2026
2027
2028
1. We ontzien kwetsbare inwoners
50
-240
425
650
2. Een ander niveau van dienstverlening
-25
163
1.853
2.094
3. Concentreer & combineer voorzieningen
0
350
1.614
1.614
4. Realisme in de groei
0
0
900
900
165
1.786
14.171
13.357
5. Scherper aan de wind varen (technische maatregelen) 6. Meer inzet op profijtbeginsel
0
513
1.951
1.951
7. Inkomsten in balans brengen
0
5.700
10.350
10.350
8. Geen Haagse knaken, geen Haagse taken
1.350
4.950
5.250
5.883
Totaal
1.540
13.321
36.513
36.797
Strategische heroriëntatie 2021 Gelet op het geprognosticeerde tekort in het meerjarenbeeld over de jaren 2022-2025 heeft de raad op 1 juli 2021 besloten tot een pakket maatregelen oplopend tot € 13,2 miljoen in 2025 (2021.0001203). Op basis van het coalitieakkoord 2022-2026 zijn de ombuigingen vanaf 2025 met structureel € 2 miljoen per jaar verlaagd. Oorzaken van het voorspelde tekort zijn met name de kosten van de jeugdzorg en de Wmo, vervangingsinvesteringen in de openbare ruimte en structureel minder middelen van het Rijk na de herijking van de verdeling van de algemene uitkering van het gemeentefonds. In januari 2021 is
16 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
daarom via een strategische heroriëntatie gestart om op alle beleidsterreinen te zoeken naar ombuigingen die bijdragen aan een toekomstbestendig meerjarenbeeld. Uitgangspunt daarbij was dat de keuzes waar te bezuinigen steeds voortvloeien uit het antwoord op de vraag 'Wat voor gemeente willen we zijn?'. Daarbij gelden de volgende drie overkoepelende uitgangspunten: 1.
wij proberen individuele voorzieningen voor de minima in onze samenleving zoveel mogelijk te ontzien;
2. 3.
wij zijn een gemeente die kan en wil groeien en daarin staat het realiseren van woningen voor onze inwoners centraal; wij proberen inwoners en ondernemers zoveel mogelijk te ontzien met lastenverzwaring.
De te realiseren ombuigingen In Tabel 4 is een recapitulatie van de te realiseren ombuigingen opgenomen en de stand van zaken
in hoofdlijnen. In het onderdeel Strategische heroriëntatie 2021 van de financiële begroting is een specificatie van de maatregelen opgenomen die de status onzeker hebben. Uit dit laatste blijkt dat de realisatie van twee posten onzeker is. In totaal € 1,2 miljoen. Vooralsnog wordt ervan uitgegaan dat deze posten wel gerealiseerd worden. In een volgend P&C-product wordt hier weer over gerapporteerd.
Tabel 4
Omschrijving (bedragen x € 1.000)
2024
Totaal maatregelen conform raadsvoorstel 2021.0001203 Mutaties:
- volgens de Programmabegroting 2022-2026
8.379
2025
2026
2027
2028
13.198
13.198
13.198
13.198
-114
-100
-100
-100
-100
- verzachten ombuigingen
-1.537
-2.001
-2.001
-2.001
-2.001
- volgens de Voorjaarsrapportage 2023
-218
-208
-189
-189
-189
Totaal strategische heroriëntatie
6.510
10.889
10.908
10.908
10.908
- gerealiseerd
4.960
5.745
5.764
5.764
5.764
351
3.944
3.944
3.944
3.944
Stand van zaken:
- volgens planning - onzeker
1.200
1.200
1.200
1.200
1.200
Totaal stand van zaken
6.510
10.889
10.908
10.908
10.908
Lasten De totale lasten (inclusief stortingen in de reserves) van Haarlemmermeer worden voor 2025 geraamd op € 625,3 miljoen. Met de lasten worden de beleidsdoelen van de programma’s gerealiseerd. In de programmabegroting zijn de beleidsdoelen opgedeeld in negen programma’s.
Verder zijn er lasten die vallen onder de overzichten ‘Algemene dekkingsmiddelen’ en ‘Overhead’. In Figuur 2 is weergegeven hoe de lasten over de verschillende programma’s en algemene dekkingsmiddelen en overhead zijn verdeeld.
Lasten 2025
3
3
2
4
2 1
28
Zorg en werk (28%) Maatschappelijke ontwikkeling (19%) Kwaliteit fysieke omgeving (15%) Overzicht overhead (13%) Ruimtelijke ontwikkelingen (10%) Veiligheid (4%) Bestuur, samenleving en publiekscontact (3%) Overzicht algemene dekkingsmiddelen (3%) Economische zaken (2%) Mobiliteit (2%) Wonen (1%)
10
13 19 15
Figuur 2
De programma's Zorg en werk en Maatschappelijke ontwikkeling behelzen samen
€ 293 miljoen. Binnen het programma Zorg en werk vallen de lasten voor de uitvoering van de
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 17
Wet maatschappelijke ondersteuning, de Jeugdwet en de Participatiewet. Onder Maatschappelijke ontwikkeling worden onder meer de kosten van onderwijshuisvesting, cultuur en sport verantwoord. De lasten voor het fysieke domein vallen vooral onder de programma's Ruimtelijke ontwikkelingen
en Kwaliteit fysieke omgeving, samen € 157 miljoen. Alle programma's, de algemene dekkingsmiddelen en de overhead worden uitgebreid toegelicht in het hoofdstuk programma's.
Baten Alle in de programmabegroting geraamde lasten moeten worden gedekt door de baten (inkomsten) om te komen tot een sluitende begroting. De totale baten (inclusief storting in de
reserves) van Haarlemmermeer worden voor 2025 geraamd op € 634,4 miljoen. In Figuur 3 is in hoofdlijnen aangegeven waar de baten uit bestaan.
Baten 2025
5
4
7
10
45
Uitkeringen gemeentefonds (45%) Lokale heffingen (29%) Overige (10%) Werk en inkomen (7%) Reserves (5%) Grondexploitatie (4%)
29
Figuur 3
De baten en de lasten van de grondexploitaties worden budgettair neutraal geraamd en worden verantwoord onder het programma Ruimtelijke ontwikkelingen. Een resultaat op de grondexploitaties wordt verrekend met de Algemene reserve grondzaken. Uitkeringen gemeentefonds De grootste inkomstenspost zijn de uitkeringen uit het gemeentefonds die van het Rijk ontvangen
18 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
worden. Deze uitkeringen zijn vrij besteedbaar en worden verantwoord onder het Overzicht algemene dekingsmiddelen, onderdeel B: Uitkeringen gemeentefonds. Het meerjarig verloop van de uitkeringen uit het gemeentefonds per inwoner blijkt uit Figuur 4.
Figuur 4
Gemeentelijke belastingen Andere grote inkomstenbronnen zijn de gemeentelijke belastingen (lokale heffingen). Deze heffingen kunnen worden opgedeeld in de vrij besteedbare belastingen, met name de onroerendezaakbelastingen (OZB), en de heffingen voor een specifiek doel, zoals de afvalstoffenheffing en de rioolheffing. Heffingen met een specifiek doel mogen maximaal 100% kostendekkend zijn. Bij de berekening van de tarieven is 100% kostendekkendheid het beleidsuitgangspunt. Bij het vaststellen van de opbrengsten van de vrij besteedbare belastingen heeft de raad een grote mate van vrijheid. Belastingdruk huishoudens Voor de huishoudens van Haarlemmermeer is de ontwikkeling van de gemeentelijke belastingdruk van belang. Uit Figuur 5 blijkt dat de belastingdruk
over 2025 voor eigenaren van woningen stijgt. Dit betreft de OZB die gemiddeld per huishouden met 0,1% inflatie stijgt. Verder stijgt de afvalstoffenheffing met 12% en de rioolheffing met 13,8%. In totaal stijgt de belastingdruk voor een meerpersoonshuishouden met een eigen huis met 7,5% ten opzichte van 2024. Voor een huurder met een meerpersoonshuishouden is de stijging 12%. In de berekening van de belastingdruk is voor een meerpersoonshuishouden voor de afvalstoffenheffing uitgegaan van het tarief voor een rolcontainer van 140 liter. Niet alle meerpersoonshuishoudens betalen dit tarief. Het tarief voor een 80-liter container en ondergronds inzamelen is lager. In de paragraaf Lokale Heffingen worden de belastingen en heffingen uitgebreid toegelicht.
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 19
Figuur 5
Structureel begrotingssaldo Voor de beoordeling van het structurele en reële evenwicht van de begroting moet beoordeeld worden of alle structurele lasten worden gedekt door structurele baten. Om dit te bepalen is in de
programmabegroting het Overzicht incidentele baten en lasten opgenomen. Onder andere op basis van dit overzicht geeft het structureel begrotingsevenwicht het volgende beeld:
Tabel 5
Omschrijving (bedragen x € 1.000; min = nadeel)
2025
2026
2027
2028
Saldo baten en lasten
3.360
-5.379
-13.522
-15.608
Saldo toevoegingen en onttrekkingen aan reserves
5.743
2.127
5.518
2.172
Begrotingssaldo (a)
9.103
-3.252
-8.004
-13.346
Waarvan incidentele baten en lasten (saldo) (b)1
-7.187
-826
-640
-100
Structureel begrotingssaldo (=a-b)
16.290
-2.426
-7.364
-13.336
Het structureel begrotingssaldo wordt berekend door de totale lasten en baten te verminderen met het saldo van de incidentele lasten en baten. Het saldo dat over blijft moet positief zijn (de structurele baten zijn dan groter dan de
structurele lasten). Een positief structureel begrotingssaldo geldt voor 2025.
1 Een minbedrag verhoogt het structurele saldo
20 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
Vanaf 2026 is sprake van een structureel begrotingstekort. Dit is het directe gevolg van de terugval van de algemene uitkering uit het
gemeentefonds doordat in het Coalitieakkoord Rutte IV het gemeentefonds vanaf dat jaar is gekort. In het kader van het financieel beleid van onze gemeente hanteren we als beleidsuitgangspunt dat, wanneer als gevolg van
de onzekere financieringssystematiek van het Rijk naar de gemeenten tekorten ontstaan, maximaal de laatste twee jaren van het meerjarenbeeld negatief mogen staan.
Risico's Een risico is een onzekere gebeurtenis of omstandigheid met één of meerdere mogelijke oorzaken en met eventuele negatieve gevolgen voor het behalen van de doelstellingen van Haarlemmermeer. Voor geconstateerde risico’s worden beheersmaatregelen getroffen om de impact van een risico te verkleinen. De resterende risico’s worden gekwantificeerd op basis van kans van optreden en de mogelijke financiële gevolgen. De kans- en gevolginschattingen zijn gemaakt op basis van expertise en ervaring met de omgeving waarin de risico’s spelen en de beleidsdoelen waaraan ze bijdragen. Met behulp van een simulatie wordt de totale waarde van de resterende risico’s berekend en deze totale waarde vormt de ‘benodigde weerstandscapaciteit’. Om te bepalen of Haarlemmermeer in staat is de resterende risico’s op te vangen wordt de ‘beschikbare weerstandscapaciteit’ berekend. De beschikbare weerstandscapaciteit wordt in het BBV omschreven als ‘de middelen en mogelijkheden waarover de gemeente beschikt of kan beschikken om niet begrote kosten te dekken’. Het belangrijkste onderdeel van de beschikbare weerstandscapaciteit is de Algemene dekkingsreserve (ADR). De ADR is de
enige, directe en vrij beschikbare bron van de weerstandscapaciteit. Het aanhouden van een voldoende hoge ADR zorgt ervoor dat de gemeente de mogelijkheden heeft om de risico’s op te vangen, zonder dat dit directe consequenties heeft voor de uitvoering van de programmabegroting. Om inzicht te krijgen in hoeverre de beschikbare weerstandscapaciteit voldoende is om zich voor doende risico’s op te vangen, wordt de ratio weerstandsvermogen bepaald. De gemeenteraad heeft in de Notitie risicomanagement en weerstandsvermogen, vastgesteld op 5 oktober 2023 (799971), bepaald dat de streefwaarde van dit ratio minimaal 1,4 moet zijn. Met de ratio van 3,8 (classificatie uitstekend) in 2025 wordt hier ruimschoots aan voldaan. In Figuur 6 wordt de ontwikkeling weergegeven van de benodigde en beschikbare weerstandscapaciteit en van de weerstandsratio. In de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing is een uitgebreide toelichting opgenomen op het weerstandsvermogen en de risico’s.
Figuur 6
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 21
Reserves Reserves zijn bedoeld voor het dekken van toekomstige (mogelijke) uitgaven. De raad beslist over de bestemming van de reserves. De reserves worden onderverdeeld in algemene reserves en bestemmingsreserves.
De algemene reserves dienen als dekkingsbron in het geval zich incidentele risico’s voordoen. We hebben het dan over de Algemene dekkingsreserve en de Algemene reserve grondzaken. De geprognosticeerde meerjarige ontwikkeling blijkt uit Figuur 7.
Figuur 7
De bestemmingsreserves zijn ingesteld met een bepaald door de raad vastgesteld doel. Voor deze bestemmingsreserves geldt dat de raad kan besluiten om daar een ander doel aan te geven of om ze op te heffen en het saldo toe te voegen aan de algemene dekkingsmiddelen. Uiteraard geldt hierbij dat een alternatieve dekking gevonden moet worden voor reeds aangegane verplichtingen op het moment dat de raad besluit tot wijziging of opheffing van een reserve.
22 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
Op de mogelijkheid om het bestedingsdoel van een bestemmingsreserve te wijzigen is één uitzondering, namelijk de bestemmingsreserve Dekking afschrijvingslasten. Conform de regelgeving van het BBV moet deze reserve als ‘beklemde’ reserve worden opgenomen. Deze is niet vrij besteedbaar, omdat de toekomstige afschrijvingslasten altijd gedekt moeten zijn. De ontwikkeling van de bestemmingsreserves wordt weergegeven in Figuur 8.
Figuur 8
In het hoofdstuk Financiële begroting wordt het doel van elke reserve toegelicht en is het meerjarig verloop per reserve opgenomen.
Investeringen Investeringen zijn uitgaven waarvan het economisch - of maatschappelijk nut zich over meerdere jaren uitstrekt. Investeringen worden geactiveerd op de balans en worden afgeschreven op basis van de economische levensduur van de investering. De kapitaallasten (rente en afschrijving) komen ten laste van de programma’s en moeten worden gedekt binnen de baten en lasten van de programmabegroting. Het investeringsplan van Haarlemmermeer is ambitieus. In de periode 2024-2028 is de prognose dat voor € 422 miljoen wordt geïnvesteerd. Dit is de netto-investering, na aftrek van bijdragen van derden. Verder is hierbij uitgegaan van een realisatiegraad van 65% van de in een jaar geraamde investeringsbedragen. Dit omdat door allerlei externe - en interne oorzaken snel vertraging in de uitvoering kan optreden. De totale waarde van de materiële vaste activa wordt per eind 2028 geraamd op € 980 miljoen. Dit is inclusief uitvoering van het Integraal huisvestingsplan (IHP) onderwijs, waarvoor voor de periode 2024-2028 rekening is gehouden met
een investering van € 206,9 miljoen (inclusief tijdelijke huisvesting). Verder zijn er investeringen voor onder andere de Vernieuwing openbare ruimte (VOR) en het Uitvoeringsprogramma mobiliteit (UPM). Een uitgebreide toelichting op de investeringen wordt gegeven in het Strategisch perspectief investeringen (SPI) dat tweemaal per jaar aan de raad ter bespreking en vaststelling wordt aangeboden. In het hoofdstuk Financiële begroting is een detailoverzicht van het investeringsplan opgenomen. Bij de vaststelling van de Programmabegroting 2025-2028 wordt de raad gevraagd de investeringen tot € 2 miljoen waarvan de uitvoering start in 2025 te autoriseren en de jaarschijf 2025 van de nieuwe en lopende investeringen vrij te geven. Voor investeringen van € 2 miljoen en hoger ontvangt de raad separate raadsvoorstellen, met het verzoek deze te autoriseren. De ontwikkeling van de materiële vaste activa voor de jaren 2024 - 2028 geeft het beeld in Figuur 9 (realisatiegraad van 65%).
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 23
Figuur 9
Meerjarenperspectief Grondzaken (MPG) Op basis van de prognoses in het MPG (standlijn 1 januari 2024, 10838086) wordt in de programmabegroting rekening gehouden met de opbrengsten en uitgaven die verband houden met de ontwikkeling van bouwgrondexploitaties. Het saldo van de bouwgrondexploitaties wordt naar de balans overgebracht, zodat een verschil in de baten en de lasten geen invloed heeft op het saldo van de programmabegroting. Als een bouwgrondexploitatie wordt afgesloten, dan wordt het resultaat verrekend met de Algemene reserve grondzaken. Voor meer informatie wordt verwezen naar het MPG.
24 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
De verwachte cumulatieve cashflow van de bouwgrondexploitaties is in Figuur 10 weergegeven. De cashflow geeft het verschil aan tussen de opbrengsten en uitgaven gedurende een bepaalde periode. In de grafiek is te zien dat tot en met 2027 de gerealiseerde uitgaven hoger zijn dan de gerealiseerde opbrengsten. Na 2027 worden er minder kosten gemaakt en worden er meer opbrengsten ontvangen en komt de cashflow boven € 0. Dit betreft een inschatting van de fasering per jaar en is een momentopname. Bij elk volgend (t)MPG worden de prognoses geactualiseerd.
Figuur 10
Financiële positie en kengetallen Op basis van het in deze programmabegroting opgenomen meerjarenbeeld, het investeringsplan, de ontwikkeling van de reserves en de prognoses van het MPG (standlijn 1 januari 2024) is de ontwikkeling van de schuldpositie geactualiseerd. De verwachting is dat de schuldpositie (korte- en langlopende geldleningen) in de jaren 2024-2028 toeneemt met circa € 330 miljoen. In 2025 wordt een stijging met € 84 miljoen verwacht. In de berekening van de schuldpositie is rekening gehouden met een realisatie van de investeringen van 65%. Haarlemmermeer is een groeigemeente, onze schuldpositie blijft hoog ten opzichte van andere
gemeenten. Zie ook de toelichting hiervoor onder 'Investeringen'. De meerjarige ontwikkeling van de schuld is weergegeven in Figuur 11. Uit de lijnen PB2024-2027 en PB2025-2028 blijkt dat de schuld de eerste jaren meer geleidelijk stijgt dan voorzien in de Programmabegroting 2024-2027, maar dat de geprognosticeerde stand van de schuld in het laatste jaar van het meerjarenbeeld vrijwel aansluit bij prognose van bij het laatste jaar uit het meerjarenbeeld van de vorige programmabegroting. Er is geen sprake van afstel maar van uitstel.
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 25
Figuur 11
Kengetallen schuldpositie In de notitie meerjarig financieel inzicht voor de raad van de commissie BBV is aangegeven dat de belangrijkste indicatoren en kengetallen van de balans en van de baten en lasten in samenhang dienen te worden gepresenteerd en toegelicht. De ontwikkeling van deze samenhang in de loop van de tijd wordt hierin verwerkt en de trends worden geduid. In de notitie Schuldpositie 2023 heeft de raad besloten drie kernindicatoren schuldpositie aan te wijzen. In de programmabegroting en jaarstukken worden deze aangevuld met een aantal ondersteunende indicatoren, welke de kernindicatoren nuanceren,
26 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
of in breder perspectief plaatsen. Daar waar het verplichte indicatoren betreft kunnen ook vergelijkende cijfers van het gemiddelde van gemeenten in de categorie 120.000 - 160.000 inwoners worden weergegeven omdat deze informatie wordt gepubliceerd. De onderstaande analyse richt zich op samenhang en trends, de ontwikkeling per kernindicator wordt toegelicht in de paragraaf weerstandvermogen en risicobeheersing bij het onderdeel schuldpositie. De toelichtingen op de manier hoe de indicatoren dienen te worden berekend staan in de notitie Schuldpositie 2023.
Figuur 12
De indicatoren geven in één oogopslag een beeld van de financiële gezondheid van de gemeente. Bij de kernindicatoren valt op dat twee van de drie kernindicatoren eind 2023 op groen staan. De netto schuldquote is op basis van de werkelijkheid eind 2023 hoger dan gemiddeld, maar bevind zich in de categorie minst risicovol. Deze is hoger dan de gemiddelde gemeente van vergelijkbare omvang. Echter zijn de verschillen binnen de vergelijkingsgroep groot. De overdracht van de gronden GEM A4 zone west heeft geleid tot een daling van de grondexploitatiequote tot nabij het
gemiddelde. Mede daardoor is de netto schuldquote in 2023 verder gedaald. Omdat de grondexploitatiequote zich nu nabij het gemiddelde bevind, wordt de hoger dan gemiddelde netto schuldquote niet meer veroorzaakt door grondbezit, maar voornamelijk door de investeringen die in het kader van de ambities in het verleden zijn gedaan. Deze dalende netto schuldquote geeft in de toekomst meer ruimte totdat de signaalwaarde wordt bereikt. De solvabiliteit bevindt zich in oranje (neutraal), dichtbij het gemiddelde. Hierdoor
Programmabegroting 2025-2028 - Gemeente Haarlemmermeer 27
heeft Haarlemmermeer een solide financiële positie in tijden van financiële tegenspoed. Ook de weerstandsratio bevestigt dit beeld. Vrijwel alle indicatoren bewogen zich in 2023 in het groen of richting het groen. Op de langere termijn bewegen de netto schuldquote en de solvabiliteit zich in de categorie neutraal (oranje). De lasten schuldpositie blijft gedurende het gehele meerjarenbeeld op groen. Hieruit blijkt dat de schuld, ondanks de stijgende rente waar bij de Voorjaarsrapportage 2024 rekening mee is gehouden, betaalbaar blijft. De stijging van de netto schuldquote wordt veroorzaakt door de voorgenomen investeringen. De omvang van de activa groeit, waarbij de ratio grondexploitatie tot en met 2027 vrijwel gelijk blijft. De solvabiliteit daalt als gevolg van geplande onttrekkingen aan de Algemene dekkingsreserve. Dit betreffen voor 2025 de onttrekkingen ten behoeve van mutaties waar bij de Voorjaarsrapportage 2023 toe besloten is, in samenhang met de budgetoverhevelingen uit de najaarsrapportage en jaarstukken van 2023. Omdat de omvang van de Algemene dekkingsreserve ook meeweegt in de berekening van de ratio weerstandsvermogen, voorzien we bij deze ondersteunende indicator ook een daling vanaf 2025. Ondanks dit blijft de de classificatie uitstekend.
Bij andere ondersteunende indicatoren zien we dat de belastingcapaciteit zich als gevolg van de stijgingen van de rioolheffing en afvalstoffenheffing in het rood begeeft. Dit wordt toegelicht in de paragraaf weerstandsvermogen
28 Gemeente Haarlemmermeer - Programmabegroting 2025-2028
bij het overzicht kengetallen en bij de lokale heffingen. De indicator structurele exploitatieruimte is in 2025 nog positief, maar wordt vanaf 2026 negatief. Dit is het gevolg van het ravijnjaar, ook bij de vergelijkingsgroep is dit duidelijk terug te zien. De lijn in de grafiek voor onze gemeente en de vergelijkingsgroep vallen vrijwel samen in 2025, 2026 en 2027. Met twee kernindicatoren die zich binnen oranje bewegen is waakzaamheid voor de hoogte van de schuld wenselijk, maar er is nog geen reden tot noodzakelijk ingrijpen op hoogte van de schuld. Uit de analyse bij de notitie Schuldpositie 2023 is daarbij gebleken dat de kengetallen, zeker in de laatste jaarschijven, onzekerheid vertonen en in de praktijk, ondanks zorgvuldige ramingen, door diverse oorzaken beter uitvallen dan ingeschat. De goede uitgangspositie na 2023, de lage gemiddelde rente op de bestaande leningenportefeuille (1,53% bij de Jaarstukken 2023) en het weerstandsvermogen van de gemeente maken dat de last van de schuld op de langere termijn houdbaar is en blijft. De spreiding binnen de leningenportefeuille voorkomt daarnaast dat de gemeente kwetsbaar is voor een renteschok. Dit blijkt ook uit de ruimte die er is tot de renterisiconorm. Wel zien we de druk op het meerjarenbeeld terug in indicatoren als de solvabiliteit, belastingcapaciteit en structurele exploitatieruimte.
De keuzes die bij het inboeken van de ombuigingen bij Voorjaarsrapportage 2025 gemaakt worden, zullen van invloed zijn op de ontwikkeling van deze indicatoren op de langere termijn.