Bijlage 2 Rapport van bevindingen Migratie Haarlemmermeer - BBSO

Migra'e en beleid in Haarlemmermeer

Rapport van bevindingen Rekenkamer Haarlemmermeer

Paul Boekhoorn Flore Hoekstra m.m.v. Nella Geurts (RU)

Nijmegen, september 2025

Voorwoord

MigraDe is al meerdere jaren een veelbesproken thema in het poliDek en maatschappelijk debat. Het wordt als een belangrijk en gecompliceerd vraagstuk beschouwd vanwege de economische, sociale, poliDeke en culturele implicaDes voor de samenleving (SCP, 2025). MigraDe en integraDe staan ook in de top van de lijst met belangrijke maatschappelijke problemen volgens burgers. De zorgen die een deel van de bevolking heeM over migraDe komen onder meer voort uit de angst dat migraDe negaDeve gevolgen heeM voor de woningmarkt, veiligheid en de Nederlandse idenDteit (SCP, 2025). Er is naast een groep voor- en tegenstanders van migraDe, ook een brede middengroep die zich weliswaar zorgen maakt over de omvang van de migraDe, maar ook vindt dat er ruimte moet zijn voor bepaalde groepen migranten, bijvoorbeeld voor mensen die vluchten voor oorlog of geweld en arbeidsmigranten die gaan werken in beroepen waar een groot tet aan is (SCP, 2025). De uiteenlopende meningen over migraDe, migranten en migraDebeleid spelen in de landelijke poliDek en ook in Haarlemmermeer en leiden soms tot felle debaPen, zowel in de samenleving als in de gemeenteraad. Bij alle beleidsmaatregelen en discussies hierover is het van belang zicht te hebben op feitelijke cijfers en achtergronden van migraDe.

De Rekenkamer Haarlemmermeer wil in dit kader raadsleden en anderen in staat stellen hierover het goede gesprek met elkaar te voeren op basis van onderbouwde feiten en cijfers. De volgende vraag staat in dit onderzoek centraal: wat is de huidige situaDe ten aanzien van migranten in de gemeente Haarlemmermeer, wat zijn lacunes in het huidige beleid en hoe kan de gemeenteraad hiermee omgaan? Vanuit deze context is in opdracht van de Rekenkamer Haarlemmermeer door BBSO onderzoek gedaan naar migraDe in Haarlemmermeer en naar het beleid dat door de gemeente in dit kader is geformuleerd en wordt toegepast. Het onderzoek is in twee fasen uitgevoerd. In de eerste fase is een brede inventarisaDe verricht van de verschillende vormen van migraDe in Haarlemmermeer en van beleidsterreinen waarop de gemeente in het licht van ‘migraDe’ al dan niet acDef is. Thema’s waar de gemeente in dit kader als lokale overheid mee te maken heeM, zijn bijvoorbeeld de opvang van asielzoekers, huisvesDng en inburgering van statushouders en huisvesDng van arbeidsmigranten. Sinds 2022 is er bovendien de opvang van Oekraïense ontheemden in Haarlemmermeer. In deel 1 van dit rapport wordt verslag gedaan van deze inventarisaDe door de rekenkamer. In de tweede fase is een verdiepend onderzoek uitgevoerd naar het thema ‘asielzoekers en werk’.

De rekenkamer achPe nader inzicht in dit thema van belang vanwege de urgenDe van het vraagstuk, de raakvlakken met verscheidene beleidsterreinen en de beleidsruimte voor de gemeente. De resultaten van dit verdiepend deel van het onderzoek worden gepresenteerd in deel 2 van dit rapport. BBSO, Nijmegen, september 2025

2

Inhoud

Samenva(ng

5

1

10

Inleiding

1.1

Aanleiding onderzoek

10

1.2

Onderzoeksvragen en aanpak inventariserend onderzoek

12

1.3

Onderzoeksvragen en aanpak verdiepend onderzoek

14

DEEL 1

15

Inventarisa7e migra7e en beleid Haarlemmermeer

15

2

16

Aard en omvang migra7e Haarlemmermeer

2.1

Inleiding

16

2.2

MigraDe en ingezetenen Haarlemmermeer

16

2.3

MigraDe en werkenden Haarlemmermeer

22

2.4

Conclusie

24

3

Asielmigra7e in Haarlemmermeer

26

3.1

AsielmigraDe en opvang

26

3.2

Opvang asielzoekers Haarlemmermeer

28

3.3

OrganisaDe en beleid asiel gemeente Haarlemmermeer

30

3.4

Aandachtspunten asielmigranten en gemeentelijk beleid

31

4

Statushouders en gezinsmigranten Haarlemmermeer

36

4.1

Statushouders en gezinsmigranten

36

4.2

HuisvesDng statushouders door gemeente

37

4.3

Inburgering statushouders en gezinsmigranten

39

4.4

ParDcipaDe statushouders

44

4.5

OrganisaDe en beleid gemeente statushouders en gezinsmigranten

46

4.6

Aandachtspunten statushouders en gezinsmigranten en gemeentelijk beleid

47

5 5.1

Arbeidsmigra7e en studiemigra7e Haarlemmermeer Arbeidsmigranten in Nederland

50 50

3

5.2

Arbeidsmigranten Haarlemmermeer

52

5.3

OrganisaDe en beleid arbeidsmigraDe Haarlemmermeer

54

5.4

HuisvesDng arbeidsmigranten

55

5.5

Studiemigranten Haarlemmermeer

57

5.6

Aandachtspunten arbeidsmigranten en gemeentelijk beleid

58

6

Oekraïense ontheemden in Haarlemmermeer

61

6.1

Oekraïense ontheemden en de Richtlijn Tijdelijke Bescherming

61

6.2

Voorzieningen Oekraïense ontheemden

62

6.3

Opvang en voorzieningen Oekraïense ontheemden Haarlemmermeer

64

6.4

Aandachtspunten Oekraïense ontheemden en gemeentelijk beleid

67

7

Conclusies inventarisa7e migra7e en beleid gemeente

69

DEEL 2

76

Verdiepingsstudie Asiel en werk Haarlemmermeer

76

1

Inleiding

77

2

Beleidskader asiel en werk

78

3

Ervaringen pilot asiel en werk Haarlemmermeer

81

4

Ervaringen en perspec7ef asielzoekers met werk Haarlemmermeer

84

5

Conclusies asiel en werk

92

Bijlage 1 Defini7es migra7emo7even en migra7egroepen

94

Bijlage 2 Overzicht geraadpleegde bronnen

97

4

Samenva7ng

Achtergrond en doel onderzoek MigraDe is al meerdere jaren een veelbesproken onderwerp in het poliDek en maatschappelijk debat. Het wordt als een belangrijk en ook complex vraagstuk beschouwd aangezien het economische, sociale, poliDeke en culturele implicaDes voor de samenleving heeM (SCP, 2025). Mede vanwege deze implicaDes zijn de meningen over migraDe en migraDebeleid uiteenlopend en leiden soms tot felle debaPen, niet alleen in het parlement maar ook in de lokale poliDek, waaronder de gemeenteraad van Haarlemmermeer. Vanuit deze achtergrond achPe de Rekenkamer van Haarlemmermeer het van belang meer zicht te krijgen op de feitelijke cijfers en achtergronden van migraDe en op het beleid dat door de gemeente Haarlemmermeer binnen het migraDethema wordt uitgevoerd. Met het onderzoek wil de Rekenkamer raadsleden en anderen in staat stellen hierover het goede gesprek met elkaar te voeren op basis van onderbouwde feiten en cijfers.

Vraagstelling en aanpak onderzoek De hoofdvraag voor het onderzoek is: wat is de huidige situaDe ten aanzien van migranten in de gemeente Haarlemmermeer, wat zijn lacunes in het huidige beleid en hoe kan de gemeenteraad hiermee omgaan? Vanuit deze brede vraagstelling heeM de Rekenkamer eerst in een inventarisaDefase inzicht willen verkrijgen in de verschillende vormen van migraDe in Haarlemmermeer en in de migraDeonderwerpen waarop de gemeente al dan niet beleid uitvoert. Het gaat om onder meer de opvang van asielzoekers, huisvesDng en inburgering van statushouders en gezinsmigranten en huisvesDng van arbeidsmigranten. De inventarisaDe vormde aanleiding voor een verdiepende fase in het onderzoek naar het thema ‘asielzoekers en werk’. De Rekenkamer heeM onderzoeksbureau BBSO gevraagd het inventariserend en verdiepend onderzoek naar migraDe in Haarlemmermeer uit te voeren. Daartoe zijn meerdere onderzoeksmethoden toegepast, bestaande uit een uitgebreide documentanalyse, interviews met beleidsmedewerkers van de gemeente, van organisaDes als Vluchtelingenwerk en COA en, voor het verdiepende deel, interviews met asielzoekers in Haarlemmermeer. Resultaten Aard, omvang en ontwikkelingen migraDe Haarlemmermeer In Haarlemmermeer heeM ruim 11 procent van de ingezetenen een migraDeachtergrond.

Het gaat voor het grootste deel om gezinsmigranten, gevolgd door arbeidsmigranten, asielmigranten en een kleine groep studiemigranten. Het aantal verblijvende en werkende arbeidsmigranten wordt onderschat door beperkingen in de registraDe van deze groep.

5

Migra&e naar mo&ef Haarlemmermeer (in % van totaal inwoners)1 11,4

12 10 7,3

8 6

4,9

4 2

0,6

1,2 1,6

0,9

1,6

2,5

4,8

3,3

2,4

0,2 0,4 0,6

0 Asielmigratie

Arbeidsmigratie

Gezinsmigratie 2015

2019

Studiemigratie

Totaal

2023

Het aandeel migranten in Haarlemmermeer is vergelijkbaar met de omringende gemeenten Aalsmeer, Haarlem en Zaanstad. Dit aandeel is hoger dan het landelijk gemiddelde en is de afgelopen 10 jaar ruim verdubbeld. Haarlemmermeer kent in vergelijking met omringende gemeenten en Nederland een relaDef snelle groei van het aandeel migranten. Ontwikkeling aandeel migranten (in % van totaal inwoners); per gemeente en Nederland 30 25 20 15 10 5 0

25,6

2015

2019

Za an s

ta d

7,4

10,9

4,7 6,5

9,1

er la nd

5

Ne d

13

m

6

8,8

Ha ar le

11,3

lve en

5,5 7

Aa lsm ee r

11,4

Am st e

Ha ar le

m m er m ee

r

4,8

7,3

19,5 13,9

2023

MigraDegroepen en beleid Ofschoon de opvang van asielzoekers voornamelijk een taak van het COA is, raakt de instroom van asielzoekers verscheidene gemeentelijke beleidsterreinen waar het vooral gaat om opvang, onderwijs, arbeid, zorg en veiligheid. De gemeente heeM een opgave bij de opvang van asielzoekers, een verantwoordelijkheid voor het leveren van onderwijs aan asielkinderen en voor (jeugd)zorg aan minderjarige asielzoekers en dient zorg te dragen voor veiligheid rondom opvanglocaDes.

1 In bijlage 1 zijn defini/es van de onderscheiden migra/egroepen opgenomen.

6

Daarnaast is er beleidsruimte voor de gemeente om een bijdrage te leveren aan het toeleiden van asielzoekers naar werk. De gemeente heeM in dit kader eind 2023 een pilot opgezet waarmee circa een jaar is geëxperimenteerd. De verantwoordelijkheid van de gemeente voor statushouders2 betreM met name huisvesDng, inburgering en parDcipaDe. De gemeente dient volgens landelijke wet- en regelgeving te zorgen voor passende woonruimte voor statushouders, hetgeen consequenDes heeM voor het woonbeleid. De gemeente is ook verantwoordelijk voor het inburgeringsproces, waarvoor onder meer voorzieningen voor taal en maatschappelijke begeleiding voor statushouders aangeboden dienen te worden. De gemeente heeM vanuit de ParDcipaDewet ook de taak om statushouders naar werk toe te leiden. Voor gezinsmigranten en overige migranten heeM de gemeente andere taken en verantwoordelijkheden dan voor statushouders. Zo is de volgens de Wet inburgering 2021 de gemeente verantwoordelijk voor het begeleiden van gezinsmigranten in hun inburgeringstraject. De gemeente stelt een persoonlijk plan op, regelt een passend aanbod voor taalonderwijs en parDcipaDe, en ondersteunt bij het vinden van werk of een opleiding. Hoewel de gemeente een acDeve rol speelt, wordt bij gezinsmigranten uitgegaan van meer zelfredzaamheid en de hulp van het sociale netwerk, in tegenstelling tot statushouders.

Ook is de gemeente niet verantwoordelijk voor de huisvesDng van gezinsmigranten. Of de gemeente verantwoordelijk is voor gezinsmigranten, is ahankelijk van het type verblijfsvergunning. Voor de groep arbeidsmigranten is de beleidsaandacht met name gericht op de huisvesDng van deze groep migranten. Het gemeentelijk streven is de huisvesDng in regionaal verband op te lossen en flexibele woonoplossingen te ontwikkelen. De Wet goed verhuurderschap is van belang met regels voor verhuurders van woon- en verblijfsruimte waar arbeidsmigranten worden gehuisvest. Er is een kleine groep studiemigranten in Haarlemmermeer. Er is geen specifiek gemeentelijk beleid voor hen ontwikkeld en er zijn ook geen signalen dat een specifiek beleid voor hen gewenst is. In Haarlemmermeer worden sinds 2022 Oekraïense ontheemden opgevangen. De Tijdelijke wet Opvang ontheemden Oekraïne regelt de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor deze opvang. Naast het realiseren van opvangplekken, is de gemeente ook verantwoordelijk voor het uitkeren van leefgeld en voor onderwijsvoorzieningen. In de tabel staat samengevat op welke thema’s en voor welke migraDegroepen de gemeente Haarlemmermeer momenteel specifiek beleid -speciaal voor deze groep(en) bedoeld- uitvoert.

2 Een statushouder is iemand met een verblijfsvergunning asiel of iemand die naar Nederland is gekomen via nareis asiel (specifiek type gezinshereniging).

7

Tabel 1 - Specifiek beleid van de gemeente voor migra&egroepen3 Migra&egroep/ beleidsterrein

Opvang

Asielmigranten

Asielzoekers Statushouders Gezinsmigranten

✔

Arbeidsmigranten

✔

Studiemigranten Oekraïners

✔

Huisves.ng

Inburgering

✔

[✔]

Onderwijs (jeugd) ✔

Werk

Zorg & welzijn

Inkomen

[✔]

✔

✔

✔

✔

✔

✔

✔

✔

✔

✔

✔ ✔

De tabel laat zien dat de gemeente haar wePelijke taken oppakt en dat het specifieke beleid zich met verschillende onderdelen in belangrijke mate richt op de groep statushouders. Naast dit specifieke beleid voert de gemeente Haarlemmermeer ook generiek beleid uit waar migranten, net als andere inwoners, mee te maken (kunnen) krijgen. Denk bijvoorbeeld aan voorzieningen in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning en bijstandsuitkeringen en reintegraDediensten in het kader van de ParDcipaDewet. Aandachtspunten voor beleid MigraDe en beleid Het onderzoek wijst uit dat ‘migraDe’ de inzet van de gemeente op meerdere beleidsterreinen vraagt. Het is ook een complex fenomeen waarin de gemeente dient te anDciperen op samenhangende vraagstukken die onder andere zichtbaar worden in de vraag naar opvang voor asielzoekers en naar huisvesDng van statushouders. In dit verband is de gemeente ook ahankelijk van rijksbeleid; de beleidsruimte van de gemeente bij migraDethema’s wordt deels bepaald door landelijke wet- en regelgeving. Vanuit deze achtergrond is in het onderzoek ook gekeken naar de beleidsruimte die de gemeente heeM en naar aspecten die aandacht vragen bij migraDeonderwerpen. De Rekenkamer wijst samenvaPend op de volgende aandachtspunten: • bij de opgaven die volgen uit landelijk beleid zijn er met name taakstellingen voor asielopvang en huisvesDng statushouders.

Een aandachtspunt in de opvang van asielzoekers is de omschakeling van bestaande noodopvang naar duurzame asielopvang. De gemeente zal in haar beleid, samen met het COA, bij handhaving van het huidige landelijk beleid extra

3 [✔]: bij ‘werk asielzoekers’: de gemeente Haarlemmermeer heeU in het recente verleden /jdelijk specifiek beleid

gevoerd; [✔]: bij ‘huisves/ng arbeidsmigranten’: de gemeente Haarlemmermeer heeU aangekondigd specifiek beleid te gaan voeren.

8

•

•

•

•

•

•

opvangplekken dienen te realiseren die vooral duurzaam zijn, naast een flexibele schil van (crisis)noodopvangplekken. een aandachtspunt in dit kader is ook de huisvesDng van statushouders die, mede in het licht van mogelijke wePelijke beperkingen in de toepassing van een voorrangsregeling in de woningtoewijzing, om (extra) inspanningen binnen het woonbeleid zal vragen; bij de groep statushouders vraagt ook de hoge werkloosheid, i.c. het beroep op een uitkering op basis van de ParDcipaDewet, om aandacht en extra inspanningen in de toeleiding van statushouders naar de arbeidsmarkt; een aandachtspunt is de vraag naar de integraDe van asielzoekers op de arbeidsmarkt; de wetgeving biedt mogelijkheden om de deelname van asielzoekers aan de arbeidsmarkt te sDmuleren en de gemeente heeM hier beleidsruimte; er is weinig zicht op en relaDef weinig beleid inzake een deel van de arbeidsmigranten. Er zijn geen samenhangende trajecten inzake registraDe, huisvesDng, toezicht, centrale informaDevoorziening en sociale opvang/begeleiding van arbeidsmigranten.

De gemeente heeM hier beleidsruimte om een beter beeld te krijgen van arbeidsmigranten die in een kwetsbare posiDe ziPen en hierop integraal acDes te ondernemen; voor nieuwkomers in Haarlemmermeer in bredere zin is aandacht nodig als het gaat om een integrale beleidsvisie waarin deze meer in samenhang wordt beschouwd met relevante beleidsterreinen als huisvesDng, onderwijs, inburgering en werk en inkomen. Er is beleidsruimte om deze onderwerpen in het licht van migraDe en integraDe binnen een integraal beleidskader op elkaar af te stemmen; een aandachtspunt is het verkrijgen van meer inzicht in resultaten en effecDviteit van gemeentelijke beleidsmaatregelen: er is in het algemeen weinig zicht op deelname, voortgang en met name opbrengsten van intervenDes vanuit het beleid (waaronder het inburgeringsprogramma en instroom statushouders op de arbeidsmarkt). De informaDevoorziening over en de monitoring van maatregelen en programma’s op het terrein van migraDe verdienen verdere professionalisering.

Asiel en werk Het verdiepingsonderzoek naar het thema ‘asiel en werk’ wijst uit dat bij asielzoekers een sterke wens is om zich nung te maken via werk en/of scholing en een inkomen te genereren. Gezien de opleidingskenmerken en arbeidservaring is er een potenDeel dat op verschillende niveaus binnen de arbeidsmarkt kan funcDoneren. Het toeleidingsproces van deze groep naar de arbeidsmarkt wordt echter vertraagd door administraDeve procedures rondom het verkrijgen van een tewerkstellingsvergunning en een BSN. Ook is de huidige organisatorische ondersteuning onvoldoende robuust voor een gestructureerde toeleiding naar werk voor deze doelgroep. De ondersteuning vanuit het COA is nog pril en beperkt in personele en financiële capaciteit. Ook wordt er geen ondersteuning in de aanpak geboden door andere organisaDes, waaronder de gemeente.

9

1

Inleiding

1.1

Aanleiding onderzoek

Migra7e als maatschappelijk vraagstuk MigraDe wordt heden ten dage in Nederland als een belangrijk en complex vraagstuk beschouwd aangezien het economische, sociale, poliDeke en culturele implicaDes voor de samenleving heeM (SCP, 2025). MigraDe en integraDe staan ook in de top van de lijst met belangrijke maatschappelijke problemen volgens burgers. Er zijn groepen mensen die van mening zijn dat een klein land als Nederland de huidige mate van immigraDe niet aan kan (NIDI, 2023). Zij maken zich zorgen over de opvang en huisvesDng van migranten en verbinden deze zorgen onder andere aan problemen op de woningmarkt. Tegenover deze houding ten aanzien van de komst van immigranten zijn er ook mensen die zich zorgen maken over het tekort aan opvangplekken voor vluchtelingen en het ontbreken van de ‘menselijke maat’ in de manier waarop Nederland migranten opvangt (SCP, 2023; SCP 2024). Ook zijn er zorgen over de arbeidsmigraDe en de posiDe van arbeidsmigranten in Nederland; er wordt gewezen op een noodzaak en meerwaarde van deze migraDe vanwege de vergrijzing en arbeidstekorten, maar tegelijkerDjd verkeren deze migranten vaak in slechte leef- en arbeidsomstandigheden.

Inzicht in migra7evraagstuk door onderzoek De uiteenlopende meningen over migraDe en migranten spelen in de landelijke poliDek en ook in Haarlemmermeer en leiden soms tot felle debaPen, zowel in de samenleving als in de gemeenteraad. De Rekenkamer Haarlemmermeer wil raadsleden en anderen in staat stellen hierover het goede gesprek met elkaar te voeren op basis van onderbouwde feiten en cijfers. Vanuit deze achtergrond is door BBSO in opdracht van de Rekenkamer Haarlemmermeer nader onderzoek gedaan naar de aard en omvang van de migraDe in Haarlemmermeer en naar het beleid dat door de gemeente in dit kader is geformuleerd en wordt uitgevoerd. Daarbij is in de eerste fase van het onderzoek een beeld geschetst van de moDeven van migranten om naar Nederland, i.c. Haarlemmermeer, te komen aangezien de reden waarom mensen migreren kan verschillen. Zo komt asielmigraDe voor als mensen op zoek zijn naar een veilige plek omdat ze moeten vluchten voor oorlog of voor vervolging (asielmigraDe). De meeste mensen migreren om andere redenen, bijvoorbeeld om in een ander land te werken (arbeidsmigraDe) of om te studeren (studiemigraDe), maar ook om met hun familie samen te zijn (gezinsmigraDe)4.

4 Deze door het Centraal Bureau voor de Sta/s/ek (CBS) gehanteerde indeling in migra/emo/even wordt als stan-

daardindeling gebruikt door de rijksoverheid en landelijke organisa/es die zich bezighouden met/over (onder meer) migra/ebeleid (waaronder de Adviesraad Migra/e, het NIDI, het SCP). Zie ook: Ministerie van Jus//e en Veiligheid, De Staat van Migra/e 2024, mei 2024.

10

Invloed van migra7e op beleidsterreinen Bij deze migraDevormen krijgen gemeentelijke overheden deels te maken met landelijk aangestuurd beleid (wet- en regelgeving), maar voor een deel is er ruimte en ook noodzaak om lokaal invulling te geven aan de wijze waarop vervolgens op deelterreinen beleid wordt geformuleerd en uitgevoerd. Thema’s waarbij de gemeente beleidsmaDg mee te maken heeM, zijn onder andere de opvang van asielzoekers, inburgering van statushouders en huisvesDng van arbeidsmigranten. Een thema dat sinds 2022 speelt, is de opvang van Oekraïense ontheemden in Haarlemmermeer. MigraDe leidt zowel tot kansen en mogelijkheden, als ook een aantal vraagstukken. Zo kunnen migranten en buitenlandse bedrijven de Nederlandse economie sDmuleren, maar migraDe vraagt ook om (meer en mogelijk andere) voorzieningen zoals huisvesDng, onderwijs en gezondheidszorg. MigraDe kan in dit kader gevolgen hebben voor onder meer: - ruimte, waaronder huisvesDng; - economie, zoals instroom op de arbeidsmarkt; - publieke voorzieningen, waaronder onderwijs, zorg en sociale zekerheid. De mate waarin migraDe gevolgen heeM voor deze onderwerpen (i.c. beleidsterreinen voor rijksoverheid en lokale overheid), is mede ahankelijk van de onderscheiden typen migraDe en de omvang daarvan.

De vormen van migraDe (asiel, gezin, arbeid of studie) hebben met andere woorden verschillende gevolgen voor onder meer de vragen rondom ruimte, economie en/of publieke voorzieningen. Naast de inzet van landelijk beleid, vraagt dit ook om een gespecificeerde inzet van de lokale overheid op meerdere beleidsterreinen. Migra7e en integra7ebeleid Naast deze inzet op deelterreinen die voortvloeit uit de migraDe van personen, is in breder verband en in het verlengde hiervan ook de vraag naar de integraDe van migranten relevant. In de opgaven van gemeenten op het gebied van integraDe van migranten wordt vaak verwezen naar de ‘klassieke’ gebieden waarop de vraag naar integraDe en gemeentelijk beleid expliciet kan spelen: werkgelegenheid/werkloosheid, taalverwerving, onderwijs(achterstand), discriminaDe, armoede, criminaliteit en (jeugd)overlast en radicalisering. Gemeenten kunnen daarin verschillende benaderingen volgen om het integraDebeleid vorm te geven: er zijn gemeenten die specifiek integraDebeleid voeren, gemeenten die generiek beleid voeren, gemeenten met een ‘hybride’ model en gemeenten die een programmaDsche aanpak hanteren (Kasem en Lubberman, 2018). De vorm die hierin wordt gekozen en de wijze waarop hieraan feitelijk invulling wordt gegeven, is veelal ahankelijk van de samenstelling van de lokale bevolking, de aard van de problemaDek en de ruimte die er poliDek bestaat.

Onderzoek wijst uit dat bij een aantal vraagstukken verschillende groepen migranten om een verschillende benadering vragen en dat een generieke inzet feitelijk niet voldoende effect sorteert. Ook gemeenten die geen doelgroepenbeleid

11

(meer) voeren, geven aan dat zij ervaren dat de eigenheden van groepen om een specifieke inzet vragen (Kasem en Lubberman, 2018). In onderhavig onderzoek is de (mogelijke) specificaDe van het beleid gerelateerd aan het migraDemoDef van de migrant: welke beleidsthema’s spelen er bij asielmigraDe, gezinsmigraDe, arbeidsmigraDe en studiemigraDe?5 Inventarisa7e migra7e en beleid en verdieping op asiel en werk De centrale vraag voor het onderzoek is: wat is de huidige situaDe ten aanzien van immigranten in de gemeente Haarlemmermeer, wat zijn lacunes in het huidige beleid en hoe kan de gemeenteraad hiermee omgaan? In deel 1 van dit rapport wordt verslag gedaan van de eerste fase van het rekenkameronderzoek waarin een brede verkenning is uitgevoerd van verschillende vormen van migraDe in de gemeente Haarlemmermeer en van het beleid dat daarop door de (lokale) overheid al dan niet wordt gevoerd. Op basis van deze verkenning is na overleg met de klankbordgroep door de rekenkamer voor een verdiepingsfase van het onderzoek gekozen waarin het thema ‘asielzoekers en werk’ nader wordt belicht. De rekenkamer achPe nader inzicht in dit thema van belang vanwege de beoordeelde urgenDe van het vraagstuk, de raakvlakken met verscheidene beleidsterreinen en de beleidsruimte voor de gemeente.

Ook is de uitvoerbaarheid van het onderzoek naar het thema, als deelonderwerp van een breder onderzoek met een korte loopDjd, als criterium meegewogen. De resultaten van het verdiepend onderzoek worden gepresenteerd in deel 2 van dit rapport. Deel 1 Inventarisa7e 1.2

Onderzoeksvragen en aanpak inventariserend onderzoek

Onderzoeksvragen Voor de brede inventarisaDe zijn de volgende vragen gesteld: 1. wat zijn de meest relevante feiten, cijfers en ontwikkelingen over asielmigranten, statushouders en gezinsmigranten, arbeidsmigranten en studiemigranten die in Haarlemmermeer wonen en werken? 2. op welke gemeentelijke beleidsthema’s hebben de onderwerpen ‘migraDe’ en ‘migranten’ in Haarlemmermeer invloed en wat is hierbij de beleidsruimte van de gemeente? 3. wat is het huidige beleid van de gemeente Haarlemmermeer rond migranten en op welke aspecten binnen dit onderwerp voert de gemeente nu geen beleid?

5 De /jdelijke bescherming van Oekraïners, die we als ‘migrantengroep’ ook in het onderzoek hebben meegenomen, kan als een vorm van asiel worden gezien, maar is niet hetzelfde. Het is een collec/eve, /jdelijke bescherming in het licht van een grote toestroom van vluchtelingen, in plaats van een individuele aanvraag voor asiel.

12

Onderzoeksaanpak van de inventarisa7e Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden, zijn in de eerste fase van het onderzoek de volgende onderzoeksacDviteiten ondernomen: • verzameling en analyse van CBS-data en aanvullende data voor beantwoording (eerste) kwanDtaDeve vraag naar de omvang van vesDging van migranten in Haarlemmermeer; • verzameling en analyse van landelijke en gemeentelijke documenten op deelterreinen (met raakvlakken) asielmigraDe, statushouders en gezinsmigraDe, arbeidsmigraDe en studiemigraDe (voor zover beschikbaar); • interviews met projectleiders/beleidsmedewerkers in het fysiek en sociaal domein van de gemeentelijke organisaDe, te weten van het cluster Ruimte, Economie en Duurzaamheid (RED), cluster Sociale Dienstverlening (SDV), cluster Samenleving, Sport en Cultuur (SSC), cluster Maatschappelijke Ondersteuning en Zorg (MOZ) en cluster Veiligheid voor mondelinge en schriMelijke informaDe over beleid en uitvoering inzake de vier onderscheiden migraDegroepen in Haarlemmermeer; • gesprek met teamleider Team Onderzoek gemeente Haarlemmermeer over mogelijke beschikbaarheid (aanvullende) migraDecijfers; • interview met Vluchtelingenwerk Haarlemmermeer over uitvoering (gemeentelijk) beleid.

Leeswijzer deel 1 Deel 1 van het voorliggende rapport is als volgt opgebouwd: • in hoofdstuk 2 worden de cijfers gepresenteerd van de omvang en ontwikkeling van de migraDe in Haarlemmermeer, naar migraDemoDeven en naDonaliteiten. Deze schets is gebaseerd op een analyse van specifieke CBS-data over migraDe op gemeentelijk niveau en zijn maatwerkgegevens. Ook zijn aanvullende gegevens uit andere bronnen opgenomen over met name arbeidsmigranten in Haarlemmermeer en de regio; • hoofdstuk 3 beschrijM kenmerken van de asielmigraDe en asielopvang in de gemeente; • in hoofdstuk 4 wordt het beleid inzake statushouders en gezinsmigranten in Haarlemmermeer besproken, onder meer wat betreM de huisvesDng, inburgering en parDcipaDe; • hoofdstuk 5 behandelt de arbeidsmigraDe (inclusief de studiemigraDe in Haarlemmermeer), met name betrekking tot het beleid rondom de huisvesDng van arbeidsmigranten; • in hoofdstuk 6 wordt de (opvang)situaDe in Haarlemmermeer rondom Oekraïense ontheemden en de Richtlijn Tijdelijke Bescherming besproken; • in hoofdstuk 7 worden conclusies geformuleerd inzake de aard en omvang van de migraDe in Haarlemmermeer en het beleid van de gemeente op de onderscheiden migraDethema’s.

Ieder inhoudelijk hoofdstuk beschrijM eerst de algemene landelijke beleidslijn ten aanzien van de betreffende migraDegroep, gevolgd door een bespreking van de lokale situaDe en van lokale beleidslijnen, met vervolgens een bespreking van raakvlakken van de migraDevorm met (mogelijk) gemeentelijk beleid.

13

Deel 2 Verdiepend onderzoek asiel en werk 1.3

Onderzoeksvragen en aanpak verdiepend onderzoek

Onderzoeksvragen Voor de verdiepingsfase zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Wat is het beleidsmaDge kader voor asiel en werk (wet- en regelgeving)? 2. Hoe geven betrokken organisaDes en gemeente prakDsch uitvoering aan het bieden van mogelijkheden voor (toeleiding naar) werk voor asielzoekers; welke ervaringen zijn hiermee (eerder) opgedaan? 3. Hoe ervaren asielzoekers binnen COA-locaDes in Haarlemmermeer de mogelijkheden van (toeleiding naar) werk en wat is het perspecDef en potenDeel vanuit hun achtergrond? 4. Welke mogelijkheden zien betrokkenen (stakeholders en leden van de doelgroep) om de toeleiding naar werk van asielzoekers te verbeteren? Onderzoeksaanpak verdiepingsfase Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen van de verdiepingsfase zijn de volgende onderzoeksacDviteiten ondernomen: • inventarisaDe en analyse landelijke beleidsdocumenten, wetenschappelijke onderzoekspublicaDes en documenten over ‘asiel’ in Haarlemmermeer; • interviews met 15 asielzoekers/bewoners van COA van verschillende naDonaliteiten; • interview met locaDemanager COA-locaDes Haarlemmermeer; • gesprekken met professionals van het COA, programmabegeleiders en casemanager parDcipaDe; • interview teammanager Werk/WSP, gemeente Haarlemmermeer; • gesprekken met beleidsmedewerker Asiel, gemeente Haarlemmermeer.

Het verdiepend deel van het onderzoek had een korte loopDjd en is uitgevoerd in de periode februari - april 2025. Het accent lag daarbij op de ervaringen van asielzoekers en betrokken organisaDes; er zijn gezien het hoofddoel van het onderzoek en de beschikbare onderzoeksperiode geen interviews met uitzendbureaus, werkgevers of werkgeversorganisaDes afgenomen. Leeswijzer deel 2 In deel 2 is de opbouw van de rapportage als volgt: • in hoofdstuk 1 wordt inleidend een beschouwing gegeven over de rol van arbeid voor de integraDe van vluchtelingen, i.c. asielzoekers; • hoofdstuk 2 beschrijM het beleidskader rondom het thema ‘asiel en werk’; • in hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op de ervaringen die in Haarlemmermeer zijn opgedaan met een pilot om asielzoekers toe te leiden naar werk; • hoofdstuk 4 bespreekt de resultaten van interviews met asielzoekers in Haarlemmermeer over hun perspecDef op werk; • in hoofdstuk 5 worden conclusies over het deelonderzoek naar ‘asiel en werk’ gepresenteerd.

14

DEEL 1 Inventarisa'e migra'e en beleid Haarlemmermeer

15

2

Aard en omvang migra'e Haarlemmermeer

2.1

Inleiding

De Rekenkamer streeM er in dit onderzoek naar de informaDeposiDe van de gemeenteraad over ‘migraDe’ in Haarlemmermeer op basis van objecDeve feiten en cijfers te versterken. Een eerste stap hierin is de verzameling en analyse van relevante data over de onderscheiden migraDegroepen6. De Rekenkamer heeM zichzelf in dit kader de volgende vraag gesteld: Wat zijn de meest relevante feiten, cijfers en ontwikkelingen over asielmigranten, arbeidsmigranten, gezinsmigranten en studiemigranten die in Haarlemmermeer wonen en werken? Deze vraag wordt in dit hoofdstuk in het eerste deel nader beantwoord op basis van landelijke data inzake de migranten die in Haarlemmermeer in de afgelopen Den jaar zijn komen wonen. De vraag over het werken door (arbeids)migranten in Haarlemmermeer wordt in het tweede deel van dit hoofdstuk behandeld. In de gemeente Haarlemmermeer is net als in andere gemeenten in Nederland sprake van een migraDe van personen met uiteenlopende naDonaliteiten en met verschillende migraDemoDeven. In dit hoofdstuk zePen we uiteen welke type migraDe meer en minder voorkomt in Haarlemmermeer, hoe dit zich sinds 2015 heeM ontwikkeld, en in hoeverre deze schets van de gemeente Haarlemmermeer overeenkomt met andere redelijk vergelijkbare gemeenten in de omgeving alsook Nederland als geheel.

2.2

Migra7e en ingezetenen Haarlemmermeer

In de moDeven van personen om naar een ander land te migreren, worden in de wetenschappelijke literatuur en landelijke databestanden vier hoofdmoDeven onderscheiden. Deze migraDemoDeven zijn: asielmigraDe, arbeidsmigraDe, gezinsmigraDe en studiemigraDe. Daarnaast is er sinds 2022 een migraDe van personen uit de Oekraïne die op basis van de zogenoemde Tijdelijke Bescherming (TB) opvang krijgen in Nederland, waaronder in de gemeente Haarlemmermeer.

6 De termen immigra/e en migra/e worden in de spreektaal vaak door elkaar gebruikt. Een ‘immigrant’ is een specifiek type migrant; het is een persoon die van een ander land komt om zich daar permanent of voor een langere periode te ves/gen. De term ‘migrant’ heeU een bredere lading aangezien het verwijst naar een persoon die van de ene plaats naar de andere verhuist. Deze verplaatsing kan voor een /jdelijke of langere periode zijn en de redenen hiervoor kunnen variëren (vlucht uit ander land, werk, studie, familie, etc.). Vanwege de bredere lading hanteren we de term ‘migrant’ in dit rapport.

16

In 2023 waren in de gemeente Haarlemmermeer in totaal 18.480 migranten als ingezetene geregistreerd op een totaal van 162.300 inwoners. Migranten vormen daarmee 11,4 procent van de inwoners7. Grafiek 1 laat daarbij zien dat het percentage migranten dat als gezinsmigrant in Haarlemmermeer staat ingeschreven het hoogste is met 43,2 procent, in totaal 7.975 personen. Het moDef dat vervolgens het vaakst voorkomt is arbeidsmigraDe met 21,8 procent, in totaal 4.025 personen. Er waren in 2023 2.525 personen in Haarlemmermeer woonachDg met een (ten Djde van hun inschrijving via het BRP) asielmoDef (13,7 procent). Tot slot vormde de groep personen uit Oekraïne met een Tijdelijke Bescherming (TB) 6% van de totale groep migranten, gevolgd door de groep studiemigranten (5,1%)8. Grafiek 1

Migra&emo&ef (% van totaal aantal migranten in Haarlemmermeer, 2023)

50 43,2

45 40 35 30 25

21,8

20 15

13,7 10,4

10 5

5,1

6,0

Studiemigratie

TB

0 Asielmigratie

Arbeidsmigratie Gezinsmigratie

Overig

Bij deze migraDecijfers van het CBS dient vermeld te worden dat deze gebaseerd zijn op de BasisregistraDe Personen, ofwel de BRP inschrijvingen bij de gemeente. Aangezien arbeidsmigranten lang niet alDjd bij het BRP zijn ingeschreven, komt een onbekend deel van hen niet in deze data voor terwijl men wel in Haarlemmermeer verblijM en/of werkt. De beperkte registraDe leidt tot een onderschanng van de grooPe van de groep arbeidsmigranten, met name voor de 7 Het gaat bij de defini/e van migrant om een persoon die op het moment van migreren, i.c. bij inschrijving als inge-

zetene in de gemeente, een niet-Nederlandse na/onaliteit had. Voor een zo volledig mogelijke en heldere beschrijving en analyse van deze migra/egroepen, zijn data van het CBS opgevraagd en specifiek voor dit rekenkameronderzoek op maat samengesteld over (onder meer) de gemeente Haarlemmermeer. 8 De aangegeven aantallen en percentages representeren standcijfers van het jaar 2023 (het zijn geen cijfers over migra/ebewegingen). Een deel van de immigranten (uit EU/EFTA–landen) valt bij de CBS-cijfers onder het afgeleid migra/edoel ‘overig en onbekend’. Dit zijn immigranten die (nog) niet toegedeeld kunnen worden aan één van de afgeleide doelen arbeid, gezin of studie; het zijn immigranten van wie (in een bepaalde periode nog) geen gegevens beschikbaar zijn over ac/viteiten in Nederland. Dit zijn bijvoorbeeld personen die aan par/culiere scholen studeren, of werknemers die hier via buitenlandse uitzendbureaus zijn gedetacheerd. Zij wonen dus wel in Nederland, maar er zijn (nog) geen gegevens bekend over werk, studie of gezin.

17

groep die met korte arbeidscontracten via uitzendbureaus bij verschillende werkgevers werken en tussen verblijfsplaats en werkomgeving in de Randstad pendelen (in paragraaf 2.3 over arbeidsmigraDe wordt een nadere toelichDng hierop gegeven).9 Ontwikkeling migraDe en migraDemoDeven Haarlemmermeer Bij een vergelijking met de jaren 2015 en 2019 blijkt dat de migraDe is toegenomen, in het totaal aantal migranten, alsook in iedere categorie van migraDemoDeven. Het totaal aantal migranten in de gemeente Haarlemmermeer was in 2015 6.920 personen, steeg in 2019 naar 11.290 om vervolgens tot de eerdergenoemde 18.480 migranten in 2023 te komen. Ook het aantal migranten naar migraDemoDef beschouwd neemt in deze periode toe, zo waren er in 2015 3.395 migranten met een gezinsmoDef en in 2023 7.975. Een vergelijkbare trend zien we bij de andere moDeven. Grafiek 2

Migra&e naar mo&ef Haarlemmermeer in 2015, 2019 en 2023 (abs)10

20000 18000 16000 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 Asielmigratie

Arbeidsmigratie 2015

Gezinsmigratie 2019

Studiemigratie

Totaal

2023

Als resultaat van de sDjging in bovengenoemde aantallen zien we in grafiek 3 dat het aandeel migranten in Haarlemmermeer toeneemt. In 2015 was bijna 5 procent van de inwoners migrant en dit is gestegen naar meer dan 11 procent in 2023. De sDjging is herkenbaar bij asielmigraDe, arbeidsmigraDe en gezinsmigraDe; het aandeel asiel- en arbeidsmigraDe is bijna drie keer zo groot is geworden (van respecDevelijk 0,6 en 0,9 naar 1,6 en 2,5 procent) en het aandeel gezinsmigraDe ongeveer twee keer zo groot (van 2,4 naar 4,9 procent).

9 Als arbeidsmigranten van plan zijn langer dan vier maanden in Nederland te verblijven, moeten ze zich als ingezetene registreren in de gemeente waar ze wonen. Bij een korter verblijf kunnen ze zich inschrijven bij een RNI-loket (Registra/e Niet-Ingezetenen). Een registra/e/inschrijving bij de gemeente is niet verplicht bij een verblijfduur van minder dan 4 maanden. 10 In grafiek 2 zijn de data over Oekraïense ontheemden met een Tijdelijke Bescherming niet in de vergelijking opgenomen, omdat deze groep en richtlijn er in 2015 en 2019 nog niet was. Voor het overzicht is ook de categorie ‘overig’ niet opgenomen aangezien hierin het migra/emo/ef niet bekend is. Dit geldt tevens voor grafiek 3.

18

Grafiek 3

Migra&e naar mo&ef Haarlemmermeer in 2015, 2019 en 2023 (% van totaal inwoners) 11,4

12 10 8

7,3

6

4,9

4 2

3,3

2,5 0,6

1,2 1,6

0,9

4,8

2,4

1,6

0,2 0,4 0,6

0 Asielmigratie

Arbeidsmigratie

Gezinsmigratie 2015

2019

Studiemigratie

Totaal

2023

MigraDemoDeven naar naDonaliteit Op basis van landelijke data kunnen we ook onderscheid maken naar naDonaliteiten van de migranten in de gemeente Haarlemmermeer. Het betreM zes hoofdgroepen11 waarin diverse naDonaliteiten zijn opgenomen: -

EU na(onaliteiten (exclusief MOE-landers uit nieuwere EU-landen); MOE-landers: na(onaliteiten die horen bij de (nieuwe) EU-landen in Midden- en Oost-Europa12; Turkse, Marokkaanse of Surinaamse na(onaliteit; Overzees: na(onaliteiten die horen bij Australië, Canada, Japan, Nieuw-Zeeland en Verenigd Koninkrijk (vanaf 2021); Asiellanden: na(onaliteiten die horen bij Afghanistan, voormalig Joegoslavië, Iran, Irak, Somalië, Syrië, Angola en Eritrea; Overig: alle andere na(onaliteiten. In de gemeente Haarlemmermeer wonen ook rela(ef veel migranten uit andere landen, waaronder India, China, Filippijnen, Brazilië, Zuid-Afrika, Egypte en Pakistan13.

11 Dit is een door het CBS geconstrueerde indeling naar groepen na/onaliteiten.

12 De Midden- en Oost-Europese landen (ook MOE-landen genoemd) zijn de landen die sinds 2004 zijn toegetreden tot de Europese Unie. Het gaat om Polen, Hongarije, Tsjechië, Slowakije, Slovenië, Estland, Letland en Litouwen (op 1 mei 2004 tot de Europese Unie toegetreden), Roemenië en Bulgarije (op 1 januari 2007 toegetreden) en Kroa/ë (op 1 juli 2013 toegetreden). 13 In totaal omvat deze gemêleerde groep van overige na/onaliteiten in 2023 7.585 personen.

19

In grafiek 4 zien we dat bij migranten uit de EU-landen gezin en arbeid de belangrijkste migraDemoDeven zijn, bij MOE-landers ook de moDeven gezin en arbeid gelden, voor migranten met de Turkse, Marokkaanse en Surinaamse naDonaliteit met name gezinsmigraDe een moDef is en bij migranten uit de (nieuwe) asiellanden (uiteraard) asielmigraDe het voornaamste moDef is. Grafiek 4

Aandeel migranten in Haarlemmermeer naar na&onaliteit en migra&emo&ef (%), in 2023

90 80 70

40

58,3

54,2

60 50

37,0

20 0

54,5 39,9

34,8

30 10

78,2

71,2

8,8 0,0 EU nationaliteiten

0,0

7,0

MOE-landers

Asiel

18,4

16,5 8,7

3,6

Turkse, Marokkaanse of Surinaamse nationaliteit Arbeid

Gezin

0,0

5,6

Overzees

1,1 Nieuwe asiellanden

Studie

MigraDe Haarlemmermeer en migraDe Nederland en referenDegemeenten Om de migraDecijfers van Haarlemmermeer ook in een bredere context te beschouwen, zijn de data vergeleken met migraDecijfers van Nederland als geheel, alsook met gemeenten die nabij Haarlemmermeer liggen en een redelijk overeenkomsDg inwonersaantal hebben. Tabel 2 en grafiek 5 laten zien dat het aandeel migranten in Haarlemmermeer, alsook de verdeling binnen deze groep naar migraDemoDef, overeenkomt met omringende gemeenten. Uitzondering hierin is de gemeente Amstelveen, waar het totale aandeel migranten (25,6 procent) hoger ligt dan in de gemeente Haarlemmermeer en andere omringende gemeenten. Dit verschil komt met name door het relaDef hoge aantal migranten met een arbeids- of gezinsmigraDemoDef in Amstelveen14. Qua aandeel in het totaal en verdeling naar migraDemoDeven is Haarlemmermeer vergelijkbaar met Aalsmeer, Haarlem en Zaanstad waar het aandeel migranten tussen de 10 en 13 procent ligt en de groep met een gezinsmigraDemoDef het grootst is.

14 Gemeenten waar naar verhouding de meeste arbeidsmigranten van buiten de EU/EFTA woonden zijn Amstelveen

(57 per duizend inwoners), Eindhoven (28 per duizend inwoners) en Amsterdam (23 per duizend inwoners). In alle steden met een universiteit is het aantal arbeidsmigranten rela/ef hoog. Dit zijn gemeenten met veel werkgelegenheid voor hoogopgeleiden.

20

Wanneer Haarlemmermeer vergeleken wordt met Nederland als geheel, zien we dat het aandeel migranten in Nederland lager ligt met 9,1 procent. Het aandeel asielmigranten in Haarlemmermeer komt overeen met het asielaandeel in de andere gemeenten en met het gemiddelde van Nederland. Daarnaast ligt het landelijk percentage arbeidsmigranten op 1,5 procent, daar waar dit in Haarlemmermeer 2,5 procent is. Ook het aandeel gezinsmigranten is in Haarlemmermeer met 4,9 procent hoger dan het landelijk aandeel van 3,4 procent. Het aandeel studiemigranten is daarentegen in Haarlemmer met 0,6 procent lager dan het landelijk aandeel van 0,9 procent. Tabel 2 Aandeel migranten per migra&emo&ef in inwonersaantal, per gemeente en Nederland (%), in 2023 Haarlemmermeer

Aalsmeer

Amstelveen

Haarlem

Zaanstad

Nederland

Asielmigra(e

1,6

1,3

1,5

1,7

1,8

1,6

Arbeidsmigra(e

2,5

2,4

7,7

3,0

1,8

1,5

Gezinsmigra(e

4,9

4,3

11,9

5,4

4,8

3,4

Studiemigra(e

0,6

0,3

1,9

0,7

0,6

0,9

Overig/onbekend

1,2

2,1

1,9

1,6

1,6

1,2

Tijdelijke Bescherming Totaal

0,7

1,1

0,7

0,6

0,3

0,5

11,4

11,3

25,6

13

10,9

9,1

Grafiek 5

Aandeel migranten per migra&emo&ef in inwonersaantal, per gemeente en Nederland (%), in 2023

30 25 20 15 10 5 0 Haarlemmermeer

Aalsmeer

Amstelveen

Haarlem

Asielmigratie

Arbeidsmigratie

Gezinsmigratie

Studiemigratie

21

Zaanstad Overig

Nederland

Tijdelijke Bescherming

Uit grafiek 6 komt tot slot naar voren dat over de periode 2015 - 2023 in de ontwikkeling in het aandeel migranten in omliggende gemeenten en in Nederland ongeveer een verdubbeling is te constateren; de ontwikkeling in het aandeel migranten in deze jaren in Haarlemmermeer is verhoudingsgewijs sterker dan in de omliggende gemeenten en het gemiddelde van Nederland. Grafiek 6

Ontwikkeling aandeel migranten (in % van totaal inwoners); per gemeente en Nederland; 2015, 2019, 2023

30 25,6 25 19,5

20

13,9

15

11,4

10

7,3 4,8

5

13

11,3 5,5

10,9 8,8

7

6

9,1

7,4 5

4,7

6,5

2015

2.3

2019

er la nd Ne d

ta d Za an s

m Ha ar le

lve en

Aa lsm ee r

Am st e

Ha ar le

m m er m ee

r

0

2023

Migra7e en werkenden Haarlemmermeer

De gemeente Haarlemmermeer is een van de grote werkgemeenten in de provincie Noord-Holland en een grote werkgever binnen de Greenport Aalsmeer. De aanwezigheid van de logisDeke hub Schiphol is een belangrijke reden voor het werk van een groot aantal arbeidsmigranten in Haarlemmermeer. Van de in Haarlemmermeer in de BRP geregistreerde migranten in 2023 zien we dat van de migraDemoDeven arbeidsmigraDe in Haarlemmermeer relaDef vaak voorkomt met 22 procent15. 15 Arbeidsmigra/e betreU immigra/e van niet-Nederlanders met als doel in Nederland te gaan werken. Het kan hier-

bij bijvoorbeeld gaan om arbeid in loondienst of arbeid als zelfstandige. Voor immigranten uit de EU/EFTA kan alleen het totaal van arbeidsmigranten worden onderscheiden. Voor immigranten van buiten de EU/EFTA kan het gaan om kennismigranten of om immigranten met overig arbeid. Onder kennismigranten vallen alle arbeidsmigranten die naar Nederland zijn geïmmigreerd op basis van de IND-kennismigrantenregeling en alle andere regelingen die met deze kennismigrantenregeling samenhangen. Hieronder vallen bijvoorbeeld ook de regelingen voor zelfstandigen, wetenschappelijk onderzoekers en poten/ële kennismigranten. Overige arbeidsmigranten vallen niet onder de kennismigrantenregeling of de andere regelingen die met de kennismigrantenregeling samenhangen.

22

In 2023 stonden in totaal 4.025 personen met een arbeidsmigraDemoDef in de gemeente Haarlemmermeer ingeschreven16. Van deze arbeidsmigranten komt 15% uit een van de EU/EFTAlanden, MOE-landers als aparte categorie (naast de EU-categorie) vormen 18% van de arbeidsmigranten en tweederde (67%) komt uit een niet EU/EFTA-land. Tabel 3 Aantal en aandeel arbeidsmigranten naar na&onaliteit woonach&g in Haarlemmermeer, 2023 Arbeidsmigranten ingeschreven gemeente Haarlemmermeer

Absoluut

%

EU nationaliteiten17

610

15

MOE-landers

725

18

Turkse, Marokkaanse of Surinaamse nationaliteit

255

6

Overzeese nationaliteit

285

7

Asiellanden

45

1

Overige landen

2.105

52

Totaal

4.025

100

Van de in totaal 4.025 personen met een arbeidsmigraDemoDef die in Haarlemmermeer zijn ingeschreven, zijn 2.690 personen asomsDg uit een niet EU/EFTA-land (67%); het gaat hier vooral om kennismigranten en een voor een kleiner deel om migranten met ‘overig arbeid’18. De arbeidsmigranten van buiten de EU/EFTA vormen 1,65% van het totaal inwoners van Haarlemmermeer (oMewel 16,6 arbeidsmigrant per 1000 inwoners)19. Een deel van de arbeidsmigranten woont en werkt in Haarlemmermeer en een deel woont in Haarlemmermeer maar werkt buiten de gemeente.

16 De gepresenteerde data over arbeidsmigra/e geven een beeld van de migranten die feitelijk bij de gemeente zijn ingeschreven en van wie het migra/emo/ef (i.c. arbeid als migra/emo/ef) bekend is. 17 Exclusief MOE-landers. 18 Het gaat bij ‘kennismigranten’ of ‘kenniswerkers’ om personen met specifieke kennis of vaardigheden voor de Nederlandse arbeidsmarkt. De IND behandelt aanvragen voor verblijf van kennismigranten in Nederland. Er zijn verschillende regelingen voor kennismigranten die in Nederland komen werken en wonen. De na/onale kennismigrantenregeling wordt het meest gebruikt. Kenniswerkers zijn dan arbeidsmigranten die op basis van één van de kenniswerkvergunningen direct in de Nederlandse kenniseconomie gaan werken. Een kennismigrant is met andere woorden een immigrant die toestemming heeU om in Nederland te werken op grond van haar of zijn technische of wetenschappelijke kennis. Uit landelijke CBS-cijfers komt naar voren dat in 2023 83% van de arbeidsmigranten vanuit niet-EU/EFTA-landen kennismigranten zijn en 17% arbeidsmigranten met mo/ef ‘arbeid overig’. Voor EU/EFTA migranten is er alleen een onderscheid naar arbeid en studie dat het CBS afleidt uit registerinforma/e. EU/EFTA migranten hoeven namelijk niet langs de IND en krijgen dus ook niet de code van kennismigrant. 19 In 2021 was dit in Haarlemmermeer 12,6 per 1000 inwoners.

Het aandeel arbeidsmigranten van buiten de EU/EFTA is derhalve toegenomen. Gemeenten waar naar verhouding de meeste arbeidsmigranten van buiten de EU/EFTA woonden in 2021 zijn Amstelveen (57 per duizend inwoners), Eindhoven (28 per duizend inwoners) en Amsterdam (23 per duizend inwoners).

23

Daarnaast is er een groep arbeidsmigranten die in Haarlemmermeer werkt, maar niet in deze gemeente woont. De vraag naar het aantal migranten dat in Haarlemmermeer werkt, beantwoorden we op basis van eerdere onderzoeken (Steegman en Tilburgs, 2021; Companen, 2021). Hieruit komt naar voren dat (in 2021) circa 17.400 arbeidsmigranten in Haarlemmermeer werken, waarvan 3.730 ook in de gemeente wonen20. De meeste arbeidsmigranten wonen in Hoofddorp (1.870) en Nieuw Vennep (660). Daarnaast wonen er arbeidsmigranten in Badhoevedorp (395), in Zwanenburg (190) en Rijsenhout (180) (Steegman en Tilburgs, 2021). Beperkt zicht op vormen van arbeidsmigraDe De gepresenteerde data over arbeidsmigraDe geven een beeld van de migranten die bij de gemeente zijn ingeschreven en van wie het migraDemoDef (i.c. arbeid als migraDemoDef) bekend is. Dit beeld over arbeidsmigraDe is echter niet compleet aangezien kort(er) verblijvende arbeidsmigranten niet alDjd in het BRP-bestand van de gemeente zijn opgenomen. Een registraDe/inschrijving bij de gemeente is namelijk niet verplicht bij een verblijfduur van minder dan 4 maanden; bij een korter verblijf kunnen ze zich inschrijven bij een RNI-loket (RegistraDe NietIngezetenen)21. Aangezien niet iedere arbeidsmigrant is ingeschreven, blijM een deel van de arbeidsmigraDe onzichtbaar (zie verder paragraaf 4.1).

Een tweede beperking in de registraDe van arbeidsmigranten is dat de werklocaDe van arbeidsmigranten niet overeen kan komen met de werkgemeente wanneer zij via uitzendbureaus Djdelijk bij een of meerdere werkgevers worden uitgezonden. Dit levert een vertekend beeld op van het aantal arbeidsmigranten (met name niet-kennismigranten) per werkgemeente22.

2.4

Conclusie

De analyse van landelijke data over migraDe in Haarlemmermeer over de afgelopen jaren leidt tot enkele samenvaPende conclusies. Ze geven antwoord op de vraag naar de meest relevante feiten, cijfers en ontwikkelingen over asielmigranten, arbeidsmigranten, gezinsmigranten en studiemigranten die in Haarlemmermeer als ingezetene zijn geregistreerd: •

• •

het aandeel migranten dat in 2023 als ingezetene van Haarlemmermeer is geregistreerd, bedraagt 11,4 procent (18.480 migranten). Dit aandeel is in de afgelopen 10 jaar ruim verdubbeld; het grootste deel van de migraDe omvat gezinsmigraDe (43 procent), gevolgd door arbeidsmigraDe (22 procent), asielmigraDe (14 procent) en studiemigraDe (5 procent); vooral het aandeel asielmigraDe en arbeidsmigraDe is in voorgaande jaren gestegen;

20 Dit cijfer betreU interna/onale kenniswerkers en migranten met ‘arbeid overig’.

21 Inschrijven in de RNI is niet verplicht, maar als een arbeidsmigrant een BSN nodig heeU, is het wel nodig dat men zich inschrijU. Daarvoor kunnen ze terecht bij een van de 19 RNI-lokeqen (19 gemeenten hebben een dergelijk loket). De RNI is een onderdeel van de Basisregistra/e Personen (BRP). 22 Zo is volgens het Decisio-rapport in Haarlemmermeer een grote uitzender geves/gd, bij/via wie bijna 2.000 arbeidsmigranten werkzaam zijn die voor een deel buiten Haarlemmermeer en ook buiten de Greenport Aalsmeer werkzaam zijn (Steegman en Tilburgs, 2021).

24

• • •

•

• • • •

asielmigraDe komt met name voor bij migranten uit landen als Afghanistan, voormalig Joegoslavië, Iran, Irak, Somalië, Syrië, Angola en Eritrea; gezinsmigraDe is vooral een moDef voor migranten met de Turkse, Marokkaanse en Surinaamse naDonaliteit; arbeidsmigranten komen voor bijna een vijfde deel uit een van de MOE-landen; daarnaast is de groep arbeidsmigranten sterk gemêleerd en asomsDg uit een groot aantal andere landen. Het beeld over arbeidsmigraDe in de gemeente is echter niet compleet aangezien kort(er) verblijvende arbeidsmigranten niet standaard in het BRP-bestand van de gemeente zijn opgenomen; dit leidt tot een onderschanng van het aantal arbeidsmigranten; tweederde deel van de arbeidsmigranten in Haarlemmermeer is asomsDg uit niet EU/EFTA- landen; dit zijn voornamelijk kennismigranten en voor een kleiner deel arbeidsmigranten met het migraDemoDef ‘arbeid overig’; studiemigraDe is een moDef bij een kleine groep migranten die vooral asomsDg is uit landen binnen de Europese Unie en uit MOE-landen; in een vergelijking met Nederland is het aandeel migranten in Haarlemmermeer hoger dan het landelijk gemiddelde; de verdeling binnen de groep migranten naar migraDemoDef komt nagenoeg overeen met enkele omringende gemeenten (Aalsmeer, Haarlem en Zaanstad); de toename in het aandeel migranten in de afgelopen Den jaar is in Haarlemmermeer hoger dan in omringende gemeenten en in

Nederland.

25

3

Asielmigra'e in Haarlemmermeer

3.1

Asielmigra7e en opvang

AsielmigraDe AsielmigraDe komt voor als mensen op zoek zijn naar een veilige plek wanneer ze in hun eigen land voor oorlogsgeweld of vormen van vervolging moeten vluchten. Een asielzoeker is iemand op de vlucht die bescherming zoekt, maar wiens beroep op een vluchtelingenstatus nog niet is bepaald (door de IND). Een asielzoeker wordt statushouder (ook wel asielstatushouder of vergunninghouder genoemd) op het moment dat hij of zij van de IND een vergunning heeM gekregen om in Nederland te mogen blijven (in het volgend hoofdstuk bespreken we het beleid inzake statushouders en gezinsmigranten in Haarlemmermeer). Voor de meeste vluchtelingen begint hun verblijf in Nederland in een opvanglocaDe. In principe gebeurt dat eerst in Ter Apel en later in een asielzoekerscentrum (azc). Door tekorten in opvangcapaciteit in Ter Apel en reguliere opvanglocaDes, wordt ook steeds meer een beroep gedaan op opDes met een kortere duur, zoals de Tijdelijke Gemeentelijke Opvang (TGO) en (crisis)noodopvang (beheerd door het COA). WePelijke basis asielopvang Asielzoekers van buiten de Europese Unie hebben in Nederland recht op opvang: onderdak, begeleiding, noodzakelijke middelen voor levensonderhoud en toegang tot medische zorg. De Wet Centraal Orgaan opvang asielzoekers vormt de wePelijke basis voor de opvang van asielzoekers. Het COA als organisaDe bestaat sinds de ingang van deze wet in 1994.

Het Rijk is verantwoordelijk voor het opvangen van asielzoekers en het COA voert dit uit in opdracht van het ministerie van JusDDe en Veiligheid. Voor de lokale overheden was er tot 2024 nog geen wePelijke taak om de opvang van asielzoekers door het COA in gemeenten mogelijk te maken. Daardoor was het COA ahankelijk van de bereidwilligheid van gemeenten bij het realiseren van asielopvang. De gemeente Haarlemmermeer heeM hier in voorgaande jaren vrijwillig aan meegewerkt. Sinds 1 februari 2024 is de ‘Wet gemeentelijke taak mogelijk maken asielopvangvoorzieningen’ - de Spreidingswet - van kracht. Deze wet geeM gemeenten de wePelijke taak om asielopvangvoorzieningen te bieden, waarbij een verdeelsleutel moet leiden tot een evenwichDge(re) spreiding van asielzoekers over het land. De grootste verandering die met de Spreidingswet is doorgevoerd, is dat alle gemeenten een wePelijke taak hebben in het opvangen van asielzoekers.

26

In het coaliDeakkoord en regeerprogramma van het (nu demissionaire) kabinet-Schoof is aangegeven dat het kabinet het aantal asielzoekers wil verminderen door de invoering van een aantal wePen en maatregelen, waaronder het wetsvoorstel Asielnoodmaatregelen. Ook is er het voornemen van het kabinet om de Spreidingswet weer in te trekken. Dat is aangekondigd in het Hoofdlijnenakkoord. Om de druk op de asielketen te verminderen zijn er door de (voormalige) minister van Asiel en MigraDe, naast het realiseren van grote en kleine opvanglocaDes, tevens ondersteunende maatregelen voorgesteld, zoals de realisaDe van doorstroomlocaDes en alternaDeve huisvesDng voor statushouders zodat er meer ruimte ontstaat voor de opvang van asielzoekers op de azc’s. Naast deze maatregelen is begin 2025 door de (demissionaire) minister van VolkshuisvesDng en Ruimtelijke Ordening een wetsvoorstel ingediend dat er op gericht is “een gelijk speelveld tussen statushouders en andere mensen die een sociale huurwoning zoeken” te creëren (Wetsvoorstel nieuwe regels inzake huisvesDng vergunninghouders). Volgens het wetsvoorstel mogen gemeenten statushouders geen voorrang meer geven op een sociale huurwoning op de grond dat ze statushouder zijn.

Deze maatregel, ook voortvloeiend uit afspraken uit het regeerprogramma, zal naar verwachDng invloed hebben op de doorstroom van statushouders naar reguliere woningen in de gemeente en aldus ook op de bezenng van opvanglocaDes door asielzoekers en statushouders. Ook heeM dit invloed op de invulling van de wePelijke taak van gemeenten om statushouders te huisvesten aangezien de mogelijkheden om een woning toe te wijzen, worden verminderd. Financiële regelingen asielopvang voor gemeenten Gemeenten met een asielopvang hebben recht op verschillende financiële vergoedingen. De uitkering van die vergoedingen loopt via het COA. De financiële regelingen voor gemeenten met een opvang voor asielzoekers zijn vastgelegd in het Faciliteitenbesluit opvangcentra. Het ministerie van BZK stelt jaarlijks de normbedragen vast voor de vergoedingen ervan. Het COA verzoekt gemeenten elk jaar om een opgave van het aantal asielzoekers dat op 1 januari van dat jaar op het adres van de COA-opvang staat ingeschreven in de BasisregistraDe personen (BRP). Op basis van die opgaven berekent het COA de bijdrage voor dat jaar. De gemeente ontvangt een toekenningsbrief van het COA. De betaling verloopt via een decentralisaDe-uitkering van het ministerie van BZK.

Voor gemeenten waarmee het COA een bestuursovereenkomst heeM voor een azc, of een overeenkomst voor een andere, aanvullende opvanglocaDe zoals hotels en pensions, bestaan financiële vergoedingen voor capaciteitsplaatsen, wooneenheden, (vrijwilligers)werkgroepen en voor voorlichDngskosten. Ook is er een budget beschikbaar voor huisvesDngskosten van het basisonderwijs aan asielzoekerskinderen.

27

3.2

Opvang asielzoekers Haarlemmermeer

OpvanglocaDes Haarlemmermeer De gemeente Haarlemmermeer is via het COA betrokken bij de opvang van asielzoekers in de gemeente. Een grootschalige opvang is in 2022 gestart in het van der Valkhotel aan de Rijksweg A4 in Hoofddorp waar het COA maximaal 450 asielzoekers opvangt. Dit is op dit moment een Djdelijke noodopvang23. Een tweede locaDe voor de opvang van asielzoekers en statushouders bevindt zich sinds maart 2023 in het voormalig Crowne Plaza Hotel aan de Planeetbaan in Hoofddorp. In de huidige bestuursovereenkomst tussen gemeente en COA is afgesproken dat deze opvang tot maart 2028 loopt. Op deze locaDe vangt het COA maximaal 526 asielzoekers op tot maart 2028. Een derde, Djdelijke, opvanglocaDe van het COA bevindt zich op de Melbournestraat in Lijnden waar 200 plekken zijn. De huidige capaciteit aan opvangplekken over de drie locaDes in Haarlemmermeer is: - Planeetbaan 526 - Rijksweg A4 430 - Melbournestraat Lijnden 200 Totaal Haarlemmermeer 1156 De tijdelijke huurcontracten voor de COA-locaties van der Valkhotel A4 en Lijnden worden in de huidige praktijk iedere keer met enkele maanden verlengd. Deze aanpak vloeit voort uit de wens van het Rijk om de dure noodopvang af te schalen24.

Invloed Spreidingswet op gewenste opvangcapaciteit Op 1 februari 2024 is de Spreidingswet aangenomen en dat betekende dat een herijking nodig was op de bestaande verdeling van opvanglocaDes in de betreffende gemeenten in de regio. Het bestaande verdelingsplan voor de regio Kennemerland (waar Haarlemmermeer onderdeel van uitmaakt) was in juli 2023 vastgesteld door de betrokken gemeentelijke colleges (met uitzondering van de gemeente Zandvoort). In dit plan ging men uit van een asielopvang van 2.043 plekken in 8 gemeenten, in de aangepaste verdeling gaat men uit van 3.253 plekken in deze gemeenten. Dit vraagt om extra opvangplekken die voor het overgrote deel duurzaam zullen zijn (beschikbaarheid minimaal 5 jaar), met een flexibele schil van (crisis)noodopvangplekken25.

23 hqps://www.coa.nl/nl/loca/e/haarlemmermeer-hoofddorp-rijksweg-a4

24 Het geld voor de opvang van asielzoekers komt uit de begro/ng van het ministerie van Asiel en Migra/e (AenM).

Ook het ministerie van Buitenlandse Zaken (BZ) betaalt een deel van de opvang. 25 Zie ook: hqps://haarlemmermeergemeente.nl/informeer-online/aanpassing-regioplan-opvang-asielzoekers-vastgesteld

28

Met de inwerkingtreding van de Spreidingswet is de gemeentelijke opgave van Haarlemmermeer voor het opvangen van asielzoekers gewijzigd van 607 naar 1015 plekken, waarvan 50 plekken voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv’ers).26 Het voornemen van het (demissionaire) kabinet-Schoof om de Spreidingswet weer in te trekken, zoals aangekondigd in het Hoofdlijnenakkoord in mei 2024, zal de beleidsruimte van de gemeente(n) wat betreM de opvang van asielzoekers naar verwachDng gaan vergroten. Met de komst van het kabinet Schoof (juli 2024) is er onzekerheid ontstaan over de toekomst van de Spreidingswet. De acht gemeenten in de regio Kennemerland hebben in dit kader aangegeven gezamenlijk vast te houden aan de opvangopgave en de manier waarop gemeenten deze invullen. De gemeenten gaan volgens het regionaal plan voor 2025-2026 los van de Spreidingswet uit van “blijvende solidariteit, het nemen van maatschappelijke verantwoordelijkheid en conDnuering van onze inzet zolang de opgave verantwoord ingevuld kan worden en de kosten door het Rijk (het COA) gedragen worden conform de wet”.27 Samenstelling asielpopulaDe De populaDe in de COA-locaDes in Haarlemmermeer bestaat voor het merendeel uit vluchtelingen uit Syrië, Turkije, Iran, Jemen, Somalië en Eritrea; ook zijn er vluchtelingen uit onder meer Nigeria en Zimbabwe.