Bijlage 2-5 Onderzoek Landbouw

Conclusie is dat met het beheer van de parklaag een deel van het verlies aan verdiencapaciteit kan worden goedgemaakt. Voor 10 hectare akkerland dat wordt omgezet naar park zouden circa 50 tot 70 hectare aan groenbeheer terug moeten komen. Uitgaande van enkele honderden hectaren aan parklaag op termijn binnen PARK21 zou dit op termijn werk kunnen opleveren voor enkele parttime groenbeheerders-akkerbouwers.

25

6.2.

RANDVOORWAARDEN

Uit de gesprekken met beheerders van groengebieden komen een aantal specifieke zaken naar voren. Het gaat met name over contractvorming, certificaten en verdringing van bestaande hoveniers en loonwerkers. Als een overheid eigenaar is van PARK21 zal zij dit zeer waarschijnlijk en periodiek moeten aanbesteden. Langjarige garantie of zekerheid kan niet worden gegeven. In sommige gebieden worden de werkzaamheden uitgevoerd door de agrarisch natuurvereniging. Die besteedt dit uit aan agrarische leden en ten opzichte van gangbare loonwerkers wordt dan 25% of 1/3 bespaard op de kosten. Ook komen er erfpachtconstructies voor waarbij ondernemers de percelen erfpachten en daarmee ook verantwoordelijk zijn voor het beheer. Specifiek wordt ook als voordeel van het inschakelen van boeren uit het gebied benoemd dat er dan enige mate van toezicht en verantwoordelijkheid is. Ook wordt benoemd dat het inzetten van agrariërs van dichtbij in plaats van loonwerkers van ver beter aansluit bij de duurzaamheidsgedachte. Een ander aspect dat wordt benoemd is dat er veilig gewerkt moet worden. Loonwerkers en hoveniers zijn verplicht certificaten of trainingen te volgen en er wordt gecontroleerd op veiligheid. Dit zou ook voor boerenbeheerders moeten gelden.

26

De gemeente gaat uit van een vrijwillige transformatie van akkerbouw naar parklaag. Ze wil haar ruimtelijke ambitie toetsen aan de economische uitvoerbaarheid door het verlies aan verdiencapaciteit uit de landbouw te analyseren en te verkennen of de nieuwe ruimtelijke mogelijkheden en ambities van PARK21 dit verlies kunnen compenseren. De voorgaande hoofdstukken geven gevoel wat daar mogelijk is. Een aspect waar telkens aan geraakt wordt, maar waar geen expliciete vraag over gesteld wordt, is de grondwaarde. Akkerland in de Haarlemmermeer is circa 90 à 100 duizend euro per hectare waard volgens de agrariërs in het gebied. Ook cijfers van het kadaster en CBS laten dergelijke cijfers zien. De grote vraag is wat de parklaag waard is. Deze zal bestaan uit bos, ruig gras, paden en water. Is de waarde daarvan 30 duizend euro of 20 duizend euro per hectare? Dit is niet helemaal duidelijk, maar laten we veronderstellen dat de waardedaling 70 duizend euro per hectare is. In het park kunnen - op termijn - leisurefuncties ontwikkeld worden. In het algemeen kan gesteld worden dat de grondwaarde onder deze functies substantieel hoger ligt dan de agrarische waarde. De uiteindelijke waarde hangt af van de uiteindelijke functies en de omvang van de parkkamer. Ook is de totale ruimte voor leisurefuncties begrensd.

Een akkerbouwer die van 50 naar 40 hectare akkerland gaat en 10 hectare parklaag realiseert en dus geen leisurefuncties heeft dan niet alleen te maken met een verlies van verdiencapaciteit van zo’n 35 à 40 duizend euro door verminderd teeltareaal in de akkerbouw. Ook zal de grondwaarde teruglopen voor de 10 hectare die transformeert. De waardedaling wordt ingeschat op 70.000 euro/per hectare maal de 10 hectare die transformeert, geeft een waardedaling van ca. 700.000 euro. Als dit ook ‘terugverdiend’ moet worden met de extra activiteiten dan zou dat bij een annuïteit van 15 jaar en 2% rente betekenen dat er jaarlijks nog een circa 60 duizend euro aan verdiencapaciteit mee gemoeid is. Daarmee zou het verlies van de transformatie bestaan uit 35 à 40.000 euro aan reductie van verdiencapaciteit en ca. 60.ooo euro aan verlies op grondwaarde. Een totale compensatie van ca. 100.000 euro per jaar als verdiencapaciteit zal dan geboden moeten worden. Ook een hypotheekgever en/ of een verpachter zullen hiermee niet akkoord gaan. Onduidelijkheid hierover zal de vrijwillige transformatie belemmeren. Bedrijven die voor de keuze staan ga ik ofwel investeren in de agrarische tak ofwel kies ik voor deels andere activiteiten op mijn bedrijf zullen hier helderheid op willen en ook willen dat er mogelijkheden zijn om de waardedaling vergoed te krijgen.

Banken geven aan dat zij bedrijven die 10 hectare grond verkopen ten behoeve van de parklaag en daarmee deels hun schulden aflossen en deels investeren in een renderende nieuwe activiteit interessant als klant blijven vinden. Banken letten tegenwoordig steeds meer op de kasstroom en minder op de waarde van het onderpand. Veel agrarisch bedrijven hebben veel waarde in de grond zitten die maar beperkt rendeert. Traditionele grondgebonden landbouwbedrijven zijn zo vaak zwaar gefinancierd en ze maken relatief weinig marge en daarmee weinig ondernemersinkomen. Iedere ondernemer is natuurlijk uniek, maar in beginsel ziet de bank geen belemmeringen in zo’n ontwikkeling.

27

Concluderend kan gesteld worden dat het aankopen van de grond of het betalen van een reële vergoeding voor de waardedaling door de gemeente of derden noodzakelijk lijkt om de transformatie aan de gang te krijgen en houden. Mocht de agrariër een waardedaling vergoed willen krijgen en de grond in eigendom willen houden, dan is het voor de bedrijfsvoering noodzakelijk duidelijkheid te hebben over de langjarige beheerkosten van de parklaag (conform aanname hoofdstuk 6).

28

8.1.

VERGOEDING ZONNEVELDEN

De ontwikkeling van grondgebonden zonnevelden moeten een bijdrage leveren aan de energietransitie. Veel van de zonnevelden worden ontwikkeld op landbouwgrond. In de regionale energie strategie voor NoordHolland Zuid is de Haarlemmermeerpolder in beeld als locatie voor zonnevelden. De gemeente Haarlemmermeer heeft specifiek beleid rondom zonneparken ontwikkeld en vastgesteld. Dit beleidskader is leidend voor hoe gemeente Haarlemmermeer omgaat met initiatieven voor zonneakkers. In dit beleid is gekozen voor de variant ‘Zonnecarré’ om de grootschalige opgave te clusteren. Daarnaast is er de mogelijkheid om een park van beperkte omvang (maximaal 20 hectare) te ontwikkelen in PARK21. Voorwaarde daarbij is dat het past binnen de ontwerpprincipes van PARK21 en een meerwaarde vormt op het gebied van educatie, recreatie en natuurontwikkeling. Ook is binnen gemeente het beleidskader lokaal eigenaarschap in zon- en windprojecten vastgesteld. Veel van de zonneparken worden ontwikkeld door projectontwikkelaars. Zij sluiten grondcontracten met agrariërs voor het langjarig gebruik van agrarische percelen waar zonneweides gerealiseerd mogen worden. In de markt worden de laatste jaren prijzen tussen de 4 tot 8 duizend euro per hectare per jaar genoemd voor de huur van deze gronden.

De prijzen zijn in belangrijke mate afhankelijk van de schaal van de initiatieven en de ligging ten opzichte van het de onderstations in het elektriciteitsnetwerk. De ontwikkeling van 10 hectare zonneakker levert bij een vergoeding van 7 duizend euro per hectare zo’n 70 duizend euro aan huurinkomsten op. Wat er daadwerkelijk overblijft is ook mede afhankelijk van fiscale context van de agrariër.

8.2.

VERSCHILLENDE PERSPECTIEVEN

Hier kan vanuit verschillende perspectieven naar gekeken worden; een aantal daarvan is hieronder uitgewerkt: 1 - De akkerbouwer met eigen grond. Deze mist bij omvorming naar zon teeltareaal waar hij anders een omzet van 5,5 duizend euro per hectare realiseert uit akkerbouw. Hiervan is het grootste deel - ongeveer 5 duizend euro - kosten en een klein deel - 0,5 duizend euro de marge die beschikbaar is als winst of beloning voor eigen arbeid. De 5 duizend euro aan kosten zijn voor 2 duizend euro toegerekende kosten (loonwerk, externe arbeid, zaaizaad, bemesting, etc.) en voor 3 duizend euro vaste kosten. De toegerekende kosten vallen weg, maar de vaste kosten blijven. Een akkerbouwer houdt dus 3 duizend euro kosten, maar krijgt circa 7 duizend euro binnen. Hij maakt meer marge, namelijk 4 duizend euro bij zon in plaats van 500 euro per hectare akkerbouw. 10 hectare zon levert deze akkerbouwer dan 35 duizend euro extra aan marge op. Financieel is het zonder meer interessant om een deel van zijn grond in zonneweide om te zetten. Er zit ruimte in de business case. De gemeente sluit daarmee aan bij de voorwaarde van lokaal eigenaarschap uit haar beleidskader, welke geldt voor zonneakkers boven de 10 hectare.

In het kort komt het erop neer dat middels dit beleidskader eisen worden gesteld aan participatie, dat een inspanningsverplichting geldt om tot 50% lokaal eigendom te komen en dat een deel van de winsten moeten terugvloeien aan de omgeving (bijvoorbeeld door een

29

omgevingsfonds). Dit zou bijvoorbeeld ingevuld kunnen worden door te eisen dat voor elke hectare netto zon een bepaald deel – bijvoorbeeld 0,25 tot 0,5 hectare - als PARK21 ontwikkeld wordt of een bijdrage in een omgevingsfonds wordt gestopt ten bate van de ontwikkeling van PARK21 (in brede zin). Dezelfde akkerbouwer kan er ook voor kiezen om op zijn eigen grond de zon te ontwikkelen en met de inkomsten daaruit proberen om vervangende grond te kopen of te huren. Als hij 10 hectare zon op zijn eigen areaal realiseert kan hij voor de meer-inkomsten bijvoorbeeld 20 hectare bij pachten. Ten opzichte van zijn collega’s zonder zonnepark heeft hij een betere marge en kan meer bieden voor de grond. 2 – De akkerbouwer die grond huurt van zijn verpachter. Net als de vorige akkerbouwer kan deze akkerbouwer meer marge maken met zon dan met de teelt van akkerbouwgewas. Echter de grondeigenaar, zijn verpachter, zal een deel of het geheel van de extra marge willen hebben. In praktijk zal dit er toe leiden dat de ontwikkeling van zonnevelden op huurgrond lastig is. De akkerbouwer die de grond pacht zal hiertoe niet het initiatief nemen. Een verpachter zal dit als er meerjarige afspraken onder liggen ook niet snel doen.

Als ze de meeropbrengst van zon moeten delen en ook nog geacht worden een bijdrage te leveren aan de parkontwikkeling is het verschil met de marge uit akkerbouw of verhuur relatief klein en zal op deze grond zonontwikkeling minder snel aantrekkelijk zijn. 3 – De gemeente als grondeigenaar (maar ook andere grondeigenaren die de grond alleen voor de korte termijn via geliberaliseerde pacht verhuurd hebben) kan ervoor kiezen om haar strategische grond niet meer te verhuren aan akkerbouwers, maar deze zelf te verhuren aan een zonne-projectontwikkelaar. In plaats van de agrarische pacht van circa 1200 tot 1500 euro per hectare per jaar kan zij de 7 duizend euro per hectare ontvangen. De gemeente heeft dan een aanzienlijk hogere opbrengst per hectare en zou dit surplus kunnen gebruiken voor grondaankoop of dit in een omgevingsfonds kunnen stoppen waarmee de ontwikkeling van PARK21 wordt gefaciliteerd. Bijvoorbeeld door de omvorming naar biologische landbouw te ondersteunen of het beheer van de parklaag uit te financieren. 10 hectare zon zou de gemeente zo’n 55 duizend euro extra per jaar opleveren. Bij een projectduur voor een zonnepark van 20 jaar levert dit zo’n 1,1 mln euro op. Goed voor de aankoop (90 duizend euro per ha), inrichting (10 duizend euro per ha) en langjarig beheer (25 duizend euro per ha) van zo’n 8 à 10 hectare parklaag.

8.3.

CONCLUSIES

De bovenstaande voorbeelden laten zien dat de ontwikkeling van zonneparken meer geld oplevert dan akkerbouw. Vanuit het perspectief van een grondeigenaar levert een zonneakker ook meer op dan het verhuren van grond. Om een zonneakker te kunnen realiseren moet de gemeente hiervoor wel de planologische ruimte maken. In de voorwaarden voor een omgevingsvergunning is het gebruikelijk dat gevraagd wordt naar een goede landschappelijke inpassing, waaronder de voorwaarde dat het past binnen de ontwerpprincipes van PARK21 en een meerwaarde vormt op het gebied van educatie recreatie en landschapsontwikkeling. In het gebied van PARK21 kan zij vragen om een deel van het zonnepark in de vorm van de parklaag in groene en blauwe elementen aan te leggen. Zij zou de markt kunnen uitdagen – bijvoorbeeld via een tenderprocedure - een bijdrage te leveren aan de energietransitie met zon gecombineerd met PARK21 ontwikkeling mede gezien de beperkte ruimte voor zonne-energie en de gewenste bijdrage aan de doelstellingen achter PARK21. De gemeente zou ook haar eigen grond in kunnen zetten en daarmee gelden genereren. Deze gelden zouden kunnen worden ingezet voor grondaankoop en omvorming naar de parklaag, voor het groenbeheer van het park of ondersteuning aan agrariërs in de omschakelingsperiode naar biologische landbouw of strokenteelt.

30

9.1.

CONCLUSIES

De conclusies van de verkenning zijn hieronder per hoofdvraag weergegeven. De eerste vraag gaat over de impact van de transformatie op de bestaande bedrijfsvoering. De agrarische bedrijven in het gebied van PARK21 zijn ieder uniek: in omvang, in financiële positie en in wensen van de ondernemer. Voor ieder bedrijf zal de impact van de transformatie anders zijn. In algemene zin is het beeld dat de verdiencapaciteit van het agrarisch bedrijf afneemt met circa 35 à 40 duizend euro voor elke 10 hectare akkerland die wordt omgezet naar de parklaag. Per 10 ha wordt ook circa 0,2 tot 0,3 fte arbeid uitgespaard. Onze analyse laat zien dat voor bedrijven die teruggaan van 55 naar circa 25 hectare het verlies aan verdiencapaciteit ook circa 35 à 40 duizend euro is. Echter de bedrijven van 25 hectare zijn geen volwaardige agrarische bedrijven meer. Zij halen het grootste deel van hun inkomen van buiten het agrarisch bedrijf. De tweede vraag is in hoeverre dit verlies aan verdiencapaciteit kan worden goedgemaakt met andere activiteiten op het bouwblok. Met name verbredingsactiviteiten zoals B&B of logies, een kinderdagverblijf, een zorgtak of een boerenlandwinkel bieden perspectief. Deze activiteiten vragen wel om meer arbeidsinzet dan vrij komt vanuit een krimp van 10 hectare akkerbouw. Daarnaast vragen ze om aanzienlijke additionele investeringen in gebouwen en voorzieningen.

Bovendien vragen ze vaak om een specifiek opleiding en/of vaardigheden van de ondernemers. Deze functies vragen een professionele omvang en voldoende eigen bedrijfsruimte om interessant te zijn als compensatie. Hieronder is een indicatie van de omvang in euro’s en benodigde vierkante meters gegeven:

B&B (6 kamers) Kinderdagverblijf (24+) Kinderdagverblijf (24+) Zorg (8+) Boerderijwinkel groot

Omzet

Ondernemersinkomen

Investering

120.000 400.000 800.000 200.000400.000 400.000

70.000 per fte 50.000 + per fte 70.000 + per fte 50.000 + per fte

250.000 euro 600.000 euro 1 mln euro 150.000 euro

50.000 + per fte

250.000 euro

Ruimte (indicatief) m2 150/200+ m2 200-500 m2 150 – 800 m2 200+ m2

De derde vraag gaat erom in hoeverre het verlies aan verdiencapaciteit goed kan worden gemaakt met andere activiteiten op het teeltareaal. Uit de analyse volgt dat het verlies aan verdiencapaciteit niet wordt goedgemaakt door een omschakeling naar biologisch of strokenteelt. Wel is er potentie om met de omschakeling naar tuinbouw of sierteelt een verlies aan verdiencapaciteit goed te maken. Deze omschakeling vraagt ook weer om aanzienlijke investeringen, specifieke teelt-technische en marktkennis en toegang tot afzetkanalen. Bovendien is de omschakeling naar tuinbouw of sierteelt nu al mogelijk binnen het huidige planologisch regiem. Biologisch, strokenteelt en tuinbouw of sierteelt bieden wel extra belevingswaarde aan de bezoekers van PARK21. De vierde vraag is of het verlies aan verdiencapaciteit kan worden gecompenseerd via het door hen laten uitvoeren van het beheer van – delen van – PARK21. Dit zou een beperkt aantal ondernemers mogelijkheden

31

kunnen bieden om hun verdiencapaciteit op peil te houden. Tegenover 10 hectare omvorming zouden dan meerdere tientallen hectares betaald in beheer moeten worden gegeven. Aandachtspunt hierbij zijn vraagstukken rondom aanbesteding, certificering en verdringing van hoveniers en loonwerkers. De vijfde vraag gaat of de transitie van landbouwgrond naar parklaag ondersteund kan worden met de ontwikkeling van zonne-energie. Hiervoor zijn zeker mogelijkheden aangezien met zonne-energie per hectare meer marge gemaakt wordt dan met akkerbouw. Met het surplus kan een bijdrage worden geleverd aan budget voor de ontwikkeling van de parklaag of dekking van aanloopkosten voor omschakelaars naar biologisch of strokenteelt al dan niet middels een bijdrage in een omgevingsfonds. Voorwaarde is wel dat dit vanuit het gebied gebeurt met de intentie dat - een deel van - de winsten terugvloeien naar de ontwikkeling van het gebied conform het beleidskader lokaal eigenaarschap. De markt zou hierop uitgedaagd kunnen worden of de gemeente zou op eigen grond zonne-energie kunnen – laten – ontwikkelen en met de revenuen de parklaag kunnen financieren via hetzij beheervergoedingen aan de agrariërs of aankoop van grond.

De business cases voor grondgebonden zonne-energie zijn constant in beweging door lagere subsidies, technische ontwikkeling en paneelprijzen, maar indicatieve berekeningen geven aan dat met 1 hectare zon circa 0,25 tot 0,5 hectare parklaag zou kunnen worden ontwikkeld. Naast de antwoorden op de hoofdvragen is de waardedaling van de grond bij de omzetting van landbouwgrond naar de parklaag een belangrijk aspect. Dit aspect is tot dusverre buiten beschouwing gebleven. Als deze waardedaling voor rekening komt van de agrariër of de verpachter zal dit de ontwikkeling naar PARK21 moeilijk maken of zelfs blokkeren. Vanuit de bekeken alternatieve bedrijfsstrategieën zowel op als buiten het bouwblok is de waardedaling niet of onvoldoende goed te maken. In het park kunnen leisurefuncties plaats vinden. In het algemeen kan gesteld worden dat de grondwaarde onder deze functies substantieel hoger ligt dan de agrarische waarde.de uiteindelijke waarde hangt af van de uiteindelijke functies en de omvang van de parkkamer. Wel is de totale ruimte voor leisurefuncties begrensd. Duidelijkheid over hoe de waardedaling van landbouwgrond naar park kan worden gecompenseerd aan gebruikers en grondeigenaren is van belang. Ondernemers die voor een afweging staan ‘ga ik verder in de landbouw of kies ik voor landbouw met andere activiteiten’ zou die helderheid geboden moeten worden.

9.2.

DISCUSSIE

Voor de transformatie van landbouwgrond naar parklaag spelen voor agrarisch ondernemers veel meer afwegingen dan alleen financiële. De meeste agrariërs hechten sterk aan continuïteit van hun familiebedrijven. De wil om het bedrijf voort te zetten komt omdat de boerderij is gegroeid uit de wortels van de familie. Niet alleen voor henzelf, maar ook in het licht van de generaties voor en na hen. Boer zijn wordt gezien als way of life. Dat is ook benoemd in de gesprekken met agrariërs in Haarlemmermeer. De indruk uit de gesprekken is dat de bestaande agrarisch ondernemers maar beperkt open staan voor verbreding en dat de optie van het groenbeheer van het toekomstige park van de besproken opties het beste past bij hun wensen. Voortzetting van een bedrijf kan alleen als er voldoende perspectief is. Veel akkerbouwers in PARK21 hebben momenteel al een tweede inkomstenbron naast het agrarisch bedrijf. Vooral bij het ontbreken van een opvolger in de landbouw of bij specifieke interesse van de opvolger of partner voor een verbrede activiteit lijkt de transformatie naar de parklaag mogelijk. Het financiële plaatje van de verbredingsactiviteit is een belangrijke randvoorwaarde maar niet doorslaggevend. Nadrukkelijk speelt ook

32

of de ondernemer kennis en kunde heeft van de nieuwe tak en het leuk en interessant vindt om zich daarin als ondernemer te ontwikkelen. Uiteindelijk is het de ondernemer die kiest wat hij of zij gaat doen. De gemeente kan de planologische ruimte bieden en financiële kaders rondom de grondwaarde helder maken. Dan is het in zekere zin afwachten of er ondernemers zijn die de kansen zien en willen pakken. Grote veranderingen in – agrarische - bedrijven vinden plaats aan begin carrière , halverwege en bij afbouw/overdracht. Daarbij speelt het aspect tijd. Ondernemingen ontwikkelen zich en opvolgers hebben andere interesses en zien andere mogelijkheden dan hun ouders. Voor de transformatie van PARK21 is zeker 20 jaar uitgetrokken en nieuwe bedrijfshoofden of nieuwe intreders zullen de nieuwe kansen wegen. De geleidelijke transformatie van het gebied zal als een steeds groter deel van het park vorm krijgt de context van een puur akkerbouw landschap naar een hybride landschap van park en akkerbouw. De aantallen bezoekers zullen langzaam maar zeker stijgen en voorbeelden van collega ondernemers zullen ondernemers aan het denken zetten. Bedrijven die op een tweesprong staan van ofwel investeren en ontwikkelen in de agrarische tak of kiezen voor professionele verbreding moeten die afweging goed kunnen maken.

Daarom is helder beleid van de gemeente gewenst zodat ondernemers de keuze voor verbreding ook goed kunnen meewegen in hun toekomstplan. De in deze verkenning gepresenteerde cijfers rondom verdiencapaciteit moeten worden gezien als indicatief. Er zijn geen harde – wetenschappelijke - cijfers over investeringen en inkomen per tak van verbreding gevonden in de literatuur. Ook gesproken experts vanuit adviseurs en Wageningen UR geven aan dat dit soort cijfers momenteel niet beschikbaar zijn. Ook sectordeskundigen van banken bevestigen dit beeld. Iedere casus is uniek en de diversiteit van bedrijven is groot. De gepresenteerde voorbeelden geven voldoende gevoel voor de bal en geven zicht op de omzet en een beeld van de verdiencapaciteit. Dit kan worden afgezet tegen het verlies aan verdiencapaciteit bij afname van het landbouwareaal. Het te specifiek en limitatief benoemen van verbredingsactiviteiten in het bestemmingsplan wordt als niet wenselijk gezien door de agrariërs. Dit beperkt de ondernemersgeest en creativiteit. De oproep is geef ruimte voor ondernemerschap en stuur op niet op de specifieke activiteit, maar juist op planologische kaders. Bij planologische kaders kan gedacht worden aan zaken zoals een maximaal aantal vierkante meters bebouwing, openingstijden, verkeersruimte en eventuele hinder. Dit geeft ondernemers vrijheid en zorgt voor diversiteit.

Er is bijvoorbeeld aangegeven dat bepaalde verbredingen meer geschikt lijken bij veehouderijen en mogelijk minder bij akkerbouwbedrijven. Juist veel veehouderijen hebben verbredingen en daarvan zijn cijfers beschikbaar. Gevaar schuilt er dan in om limitatief die ruimte te bieden en daarmee verbreding passend bij akkerbouwbedrijven in de toekomst te bemoeilijken. In algemene zin geven banken aan dat ze verbredingsactiviteiten wel willen financieren. Ze beoordelen daarbij de verbredingsactiviteit separaat. Een krimp van een akkerbouwbedrijf van 40 naar 30 hectare waarbij de grondwaarde wordt vergoed zou betekenen dat met de opbrengsten van bijvoorbeeld 10 hectare maal 100.000 euro een deel van de schulden kan worden afgelost en een deel kan worden geïnvesteerd in de nieuwe tak op het bedrijf. Dit maakt dergelijke bedrijven minder zwaar gefinancierd en over het algemeen stabiel en weerbaar. De huidige kaders in het bestemmingsplan geven ruimte voor zo’n 150 vierkante meter per bedrijf. Voor veel verbredingstakken op het bouwblok, waarbij je deze professioneel en met enige schaal wilt oppakken is deze omvang te beperkt.

33

Tenslotte leverde het eindconcept van het rapport discussie op met de betrokken agrariërs. Zij verwoorden hun conclusie als volgt: ‘Binnen het huidige bestemmingsplan is reeds verbreding mogelijk. Weliswaar op kleinere schaal van in het nieuwe voorontwerp wordt gesteld, maar het is reeds mogelijk. Een aantal boeren beweegt hierin mee, maar iedereen ontwikkeld zijn bedrijf op de manier die het beste bij hem of haar past. Deze ontwikkeling zal dus op organische zijn plek blijven vinden’. …. De agrariërs concluderen vervolgens: ‘De verruiming in de regelgeving zal agrarische bedrijven de mogelijkheid bieden zich verder te verbreden dan de huidige regelgeving toelaat. Op het moment dat de verbreding succesvol is zal er vanuit de agrarisch ondernemer zelf gekozen worden om zijn directe omgeving aan te passen en in te richten aan de wensen die de verbreding verlangd. Dit is de enige manier waarop PARK21 organisch zal kunnen ontstaan en welke het best past bij het huidige uitnodigingsbeleid. Het verplicht bij het uit de bedrijfsvoering onttrekken van gronden t.b.v. PARK21 doet geen recht aan het uitnodigingsbeleid, zal de organische ontwikkeling van PARK21 nog verder vertragen en geeft de huidige ondernemers een nog langere periode van onzekerheid.

De gemeentelijke wens om deze vrijwillig doch gedwongen manier om grond af te staan toch door te zetten is in de ogen van de agrariërs een beweging die alleen maar verliezers kent. Het staat haaks op het uitnodigingsbeleid, haaks op de organische groei, haaks op de beoogde ontwikkeling van PARK21 en heeft een negatieve invloed op ontwikkeling en de huidige agrarische bedrijfsvoering’.

34

Bronnen algemeen Park21: •

Antea Group, 2021. Landbouwperspectieven voor PARK21.

•

Inventarisatie landbouwbedrijven gemeente Haarlemmermeer. Gemeente Haarlemmermeer.

•

Antea Group, 2021. Achtergrondrapport Groenblauw. MER Park21.

Bronnen verdiencapaciteit landbouw •

Wageningen UR – Agrimatie database https://www.agrimatie.nl/binternet.aspx

Bronnen algemeen verbreding: •

https://www.slideshare.net/Boerenverstand/presentatie-wu-rso-21-febr-2011?next_slideshow=1

•

Meulen, van der, H.A.B. er al. 2019. Kijk op multifunctionele landbouw, omzet 2007-2018. Wageningen, Wageningen University & Research, Rapport 2019-054.

•

Multifunctionele landbouw in Nederland, meer dan boeren alleen. PPO Wageningen UR, Taskforce Multifunctionele Landbouw en Roodbont.

•

A.L. Gerritsen, H.J. Agricola en J. van Os, 2020. Ruimtelijk-economische dynamiek van de landbouw. Rapport 1: analyses van ontwikkelingen in gewasarealen, dieraantallen, grondgebruik, grondprijzen, verdiencapaciteiten en verbredingsactiviteiten. Wageningen Universiteit & Research. WOt-technical report 189.

•

Kennisbank groen netwerk – alles over verdienmodellen, voorbeelden. https://www.groenkennisnet.nl/web/show/search?id=15456166&langid=43&from=&to=&webid=3617 332&searchid=15456211&key=&value=uitvoercode=KLLE&trefwoord=rendement&wq_srt_desc=publ icatiejaar

•

Gesprek met Marcel Vijn deskundige van WUR

•

Inzicht in rendement van multifunctionele landbouw; kengetallen in beeld -WUR document (2014). https://www.zorgboeren.nl/images/Documenten/Kengetallen_inzicht_in_rendement_van_de_multif unctionele_land-wageningen_university_and_research_297259_uitgave_2014.pdf

•

Rendement Multifunctionele landbouw – uniform rekenmodel https://www.wur.nl/nl/artikel/Bekijkhoeveel-rendement-multifunctionele-landbouw-u-oplevert.htm

•

https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksinstituten/Economic-Research/showwecr/Belang-van-multifunctionele-boer-groeit-omzet-multifunctionele-landbouw-bijnaverdubbeld.htm

•

Inspiratieprojecten voor verbreding en innovatie in AgroProeftuin de Peel https://www.agroproeftuindepeel.nl/projecten

•

Artikel over tweede tak (sociale vaardigheden agrariër doorslaggevende succesfactor). https://edepot.wur.nl/402713

•

Staalkaarten Standslandbouw – ontwikkelstrategieën om te komen tot stadslandbouw in Almere Oosterwold. WUR rapport (2011). Incl. inschatting van kengetallen en omzet.

35

Bronnen kinderopvang: •

https://www.waarborgfondskinderopvang.nl/sites/default/files/afbeeldingen/Sectorrapport%20Kinde ropvang%20-%20Jaarcijfers%202017.pdf

•

https://nkmfinance.com/kinderopvang-business-bijzonder/

•

https://www.oudersvannu.nl/baby/veiligheid/hoeveel-kinderen-per-pedagogisch-medewerker/

•

Regeling van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van , , tot uitvoering van de Wet kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen (Regeling kwaliteit kinderopvang en peuterspeelzalen) De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,

•

https://tradingcoach.nl/inkomen/salars-kinderopvang/

•

Gesprek Verenigde Agrarisch Kinderopvang: https://agrarischekinderopvang.nl/

Bronnen zorg: • Meulen, van der, H.A.B. er al. 2019. Kijk op multifunctionele landbouw, omzet 2007-2018. Wageningen, Wageningen University & Research, Rapport 2019-054. •

file:///C:/Users/Willem/Downloads/blg-186141.pdf

•

https://docplayer.nl/18394178-Rekenformat-kengetallen-zorglandbouw-inleiding.html

•

https://www.accountant.nl/achtergrond/2021/5/hoe-boeren-de-zorgboeren/

•

Gesprek Rabobank Metropoolregio

•

Gesprek met landbouw en zorg adviseur Derk Pullen

•

Dagbesteding - Zorgboerderij Nooit Gedacht – 125 m2 binnenruimte (keuken, zithoek, klushoek) Ouderen 55+ (met geheugenproblematiek) - Max. 8 cliënten per dag https://www.zorgboerenzuidholland.nl/zorgboerderijen/nooit-gedacht

•

24 uurs zorg - Zorgboerderij 't End van de Wereld – jongvolwassenen – 5 bewoners – 25 m2 per kamer – 5 kamers - https://beschermdwonen.nl/erp/zorgboerderij-t-end-van-de-wereld/

•

24 uurs zorg en dagbesteding - Zorgboerderij De Leemberg – 5 appartementen – 33 m2 per appartement - https://www.zorgboerderijdeleemberg.nl/beschermd-wonen/

•

24 uurs zorg en dagbesteding - Voornse Hoeve (tien studio’s en negen appartementen) en Catharinahoeve (tien studio’s en vier appartementen) – 30 m2 per kamer https://devoornsehoeve.nl/onze-zorg/

•

https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/364256

Bronnen boerderijwinkel: •

https://edepot.wur.nl/185270

•

Meulen, van der, H.A.B. er al. 2019. Kijk op multifunctionele landbouw, omzet 2007-2018. Wageningen, Wageningen University & Research, Rapport 2019-054.

•

Combee, 2018. Zelfverzuiveling in de Nederlandse melkveehouderij, utopie of kans? AH Dronten.

•

https://www.zorgboeren.nl/images/Documenten/Kengetallen_inzicht_in_rendement_van_de_multif unctionele_land-wageningen_university_and_research_297259_uitgave_2014.pdf

•

Boerderij van de toekomst. PPP agro advies 2020. Midden Delfland. Overzicht saldo en investeringen diverse verbredingsactiviteiten.

36

•

Gesprek kaasboerin Angelique v Vliet

•

Gesprek en mails met Landwinkel cooperatie van 91 boeren te Veenendaal: https: landwinkel.nl

•

https://edepot.wur.nl/306454

•

Landwinkel 't Zand - Den Bommel: 150 m2 - https://landwinkeltzand.nl/

•

Landwinkel IJsseloord, Arnhem: 130 m2 - https://landwinkelijsseloord.nl/landwinkel/

•

Ruimtelijke onderbouwing Stevensbeekseweg 3A Sint Anthonis – verkoopoppervlak 94 m2, magazijn en koelcel 64 m2 en ingang/overkapping 35 m2

Bronnen recreatie: •

Meulen, van der, H.A.B. er al. 2019. Kijk op multifunctionele landbouw, omzet 2007-2018. Wageningen, Wageningen University & Research, Rapport 2019-054.

•

Boerderij van de toekomst. PPP agro advies 2020. Midden Delfland. Overzicht saldo en investeringen diverse verbredingsactiviteiten.

•

Gesprek diverse B&B uitbaters.

Bronnen Biologisch: •

Jaarcijfers ERF biologisch en gangbaar akkerbouwbedrijf in Flevoland (www.erfbv.nl)

•

https://cdn.nieuweoogst.nu/public/file/171191.pdf (hoofdstuk 5)

•

https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/84448NED/table?ts=1636468796922

•

Voorbeeldberekening van omschakeling van een akkerbouwbedrijf (2013) https://edepot.wur.nl/249260

•

Akkerwijzer Delphy, 2020. interview: https://www.akkerwijzer.nl/artikel/233811-omschakelen-naarbio-verkijk-je-niet-op-de-kosten/

Agro-Nutri Monitor 2020 •

https://www.boerenbusiness.nl/agribusiness/artikel/10889617/hoe-rendabel-is-biologische-productie

•

https://www.acm.nl/sites/default/files/documents/2020-10/agro-nutri-monitor-2020.pdf

Biologische landbouw - WUR •

https://www.agrimatie.nl/ThemaResultaat.aspx?subpubID=2232&themaID=2267&indicatorID=2106

Financial competitiveness of organic agriculture on a global scale •

https://www.foodlog.nl/artikel/biologische-boeren-loont-wel-niet/

•

David W. Crowder and John P. Reganold, 2015. Financial competitiveness of organic agriculture on a global scale. https://www.pnas.org/content/112/24/7611

Strokenteelt: •

https://www.foodagribusiness.nl/van-apeldoorn-strokenteelt-is-de-pioniersfase-voorbij/

•

Louis Bolk instituut. Agro economische inpassing van strokenteelt. Chris Koopmans. 2019.

•

Wageningen UR, speciale pagina strokenteelt. https://www.wur.nl/nl/project/Strokenteelt.htm

•

https://www.groenkennisnet.nl/nieuwsitem/positieve-ervaringen-met-strokenteelt-1

•

https://www.akkerwijzer.nl/artikel/180567-25-procent-meeropbrengst-met-strokenteelt/

•

https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2021/11/03/wur-niet-te-rooskleurig-doen-over-strokenteelt

Vollegrondsgroente en sierteelt: •

Wageningen UR – Agrimatie database https://www.agrimatie.nl/binternet.aspx

Bronnen kosten beheer:

37

•

BIJ12, 2020. Margot Kroot. Standaardkostprijs directe werkzaamheden natuur- en landschapsbeheer.

•

Tarievenlijst Park Lingezegen met normkosten via beheerder Park Lingezegen.

•

https://www.lgngroengrond.nl/tarieven

•

gesprekken ANV Berkel en Slinge, provincie Noord-Holland, beheerder Park Lingezegen, agrariërs, Agrarisch Collectief Lingestreek.

Bronnen grondwaarde: •

Kadaster grondprijzen - https://www.kadaster.nl/zakelijk/vastgoedinformatie/kwartaalberichtenagrarische-grondmarkt

•

38

Gesprekken agrariërs PARK21