Bijlage 1.2 Rapportage Evaluatie Schoolzones Haarlemmermeer + Schouwrapporten
Tekst van het document
Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer Rapportage
Bron: Cyclomedia
Keypoint Consultancy B.V. Vestiging Utrecht Nieuwegracht 24A 3512 LR Utrecht Tel. 030 82 01 168 Vestiging Enschede Institutenweg 32 7521 PK Enschede Tel. 053 482 57 00 www.keypoint.eu info@keypoint.eu kvk: 06080239
Opdrachtgever:
Gemeente Haarlemmermeer,
Titel:
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
Versie:
Definitief
Datum:
11-4-2024
Niets uit dit rapport mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt worden in enige vorm of op enige wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Keypoint Consultancy B.V., noch mag het zonder een dergelijke toestemming worden gebruikt voor enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd.
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
Inhoudsopgave 1
Inleiding ............................................................................................................ 2
1.1
Aanleiding en probleemstelling .................................................................... 2
1.2
Leeswijzer ....................................................................................................... 2
2
Beleidsevaluatie .............................................................................................. 3
2.1
Doelstelling Vervoerregio verkeerseducatie met Evaluatie huidig beleid .................................................................................. 5
2.3
Beleving van basisscholen over het verkeersveiligheidslabel ................. 5
2.4
Conclusie koppeling verkeersveiligheidslabel en schoolzone ................ 6
3
Schoolzones rondom middelbare scholen.................................................. 8
3.1
Resultaten enquête ........................................................................................ 8
3.2
Conclusie schoolzones rondom middelbare scholen ............................. 10
4
Inrichtingsevaluatie en gedrag.................................................................... 11
4.1
Knelpunten verkeersgedrag ....................................................................... 11
4.2
Inrichting ........................................................................................................ 13
4.3
Conclusie inrichting en gedrag ................................................................... 13
5
Verkeerseducatieprojecten ........................................................................ 15
5.1
Mads en de Loopbus ................................................................................... 15
5.2
High-Five ....................................................................................................... 16
5.3
Verkeerseducatieprogramma's VVN ......................................................... 17
5.4
Week van het Verkeer................................................................................. 18
5.5
Kilometervreters .......................................................................................... 18
5.6
Veilig op weg ................................................................................................ 19
5.7
Verkeersdag op school (eigen initiatief) .................................................... 19
6
Prototype schoolzone 2.0 en schoolstraten............................................. 20
6.1
Autovrije schoolzone waar lopen en fietsen wordt gestimuleerd ......... 20
6.2
Weginrichting en snelheid aangepast op kwetsbare kinderen .............. 21
6.3
Herkenbare schoolzone .............................................................................. 21
6.4
Schoolstraat ................................................................................................. 22
Conclusies ..................................................................................................... 25
7.1
Beleidsevaluatie ........................................................................................... 25
7.2
Schoolzones rondom middelbare scholen ............................................... 25
7.3
Inrichtingsevaluatie ...................................................................................... 25
7.4
Verkeerseducatieprojecten ........................................................................ 26
7.5
Schoolzone 2.0 en schoolstraten .............................................................. 26
Bijlage 1
verkeersveiligheidslabel (“Ster in het verkeer”) ........................................................ 3 2.2
7
1
Overzicht knelpunten ............................................................................ 28
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
1
Inleiding
1.1
Aanleiding en probleemstelling
Schoolzonemaatregelen zijn erop gericht dat verkeersdeelnemers hun gedrag aanpassen. Dat wordt bijvoorbeeld bereikt met een herkenbare
Gemeente Haarlemmermeer is voornemens de huidige inrichting van 11
inrichting en/of met maatregelen die bepaald weggedrag afdwingen
schoolzones/schoolomgevingen binnen de gemeente te evalueren en daarnaast het huidige beleid tegen het licht te
(snelheidsbeperkingen, afsluitingen, etc.).
houden. De
verkeersveiligheid rondom scholen verdient extra aandacht vanwege het
1.2
kwetsbare en onberekenbare publiek. Uw
In hoofdstuk 2 beschouwen we het (regionale) beleid rond het
schoolzones
en
omgevingen
te
uitgangspunt is om de
evalueren
op
effectiviteit
Leeswijzer
en
verkeersveiligheidslabel ‘Ster in het verkeer’. Wat zijn de doelen van dit
verkeersveiligheid. Is de huidige ‘schoolomgeving’ verkeerstechnisch
label en hoe ervaren de basisscholen dit? Aan de hand daarvan doen we
gezien optimaal ingericht en zijn de huidige basismaatregelen voldoende?
uitspraken over de koppeling tussen de aanleg van schoolzones en het verkrijgen van het verkeersveiligheidslabel.
Bovendien wil de gemeente inzicht in de effectiviteit van het huidige regionale verkeerslabel voor scholen, het ‘Ster in het Verkeer’-label,
We onderzoeken in hoofdstuk 3 of het inrichten van schoolzones bij
waarmee scholen gestimuleerd worden meer aan verkeerseducatie te
middelbare scholen opportuun is.
doen. In hoeverre leent dit verkeerslabel zich voldoende om voorwaardelijk te zijn voor de realisatie van nieuwe schoolzones?
In hoofdstuk 4 plaatsen we de knelpunten, die tijdens het schouwen op locatie zijn waargenomen, in perspectief. Dat doen wij aan de hand van
Dit onderzoek richt zich op de inrichting en verkeersveiligheid van
de ‘Factsheet Schoolomgevingen en Gedrag’ van het CROW. Separaat
schoolomgevingen. Het leidt tot een “Prototype Schoolzone 2.0”,
ontvangt u de schouwrapporten met aanbevelingen voor eenvoudig uit te
waarvan u de “lessons learned” kunt toepassen bij toekomstige aanleg of
voeren oplossingen van geconstateerde knelpunten.
aanpassingen van schoolzones in Haarlemmermeer. In
hoofdstuk
5
geven
wij
een
inventarisatie
van
verschillen
Iedere schoolomgeving heeft een specifieke problematiek en dus ook zijn
verkeerseducatieprojecten, die bedoeld zijn om gedragsverandering
eigen knelpunten op het gebied van verkeersveiligheid. Te denken valt
teweeg te brengen.
hierbij
bijvoorbeeld
aan
‘foutparkeerders’,
te
hard
rijden,
zichtproblematiek, enzovoort. Omdat de problemen per schoolomgeving
In hoofdstuk 6 beschrijven wij het “Prototype schoolzone 2.0” en geven
verschillen, is per locatie maatwerk noodzakelijk.
we aan waar schoolstraten toegepast kunnen worden.
2
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
2
vaardigheden en kennis aan te leren om veilig deel te nemen aan het
Beleidsevaluatie
In dit hoofdstuk beschrijven wij de beleidsdoelstellingen van het
verkeer.
De
afgelopen
jaren
is
er
al
veel opgebouwd rond
verkeerslabel ‘Ster in het verkeer’ en hoe de scholen het label waarderen.
verkeerseducatie op scholen in de Vervoerregiogemeenten. Het
Hieruit trekken we conclusies over hoe effectief het koppelen van de
document adviseert over een vernieuwde aanpak voor het optimaliseren
realisatie van schoolzones aan het behalen van een verkeerslabel is.
van de organisatie, rollen en verantwoordelijkheden, om de doelen
Versterken deze elkaar of zou de aanleg van een schoolzone de
richting 2025 op een kosteneffectieve manier te behalen. Deze aanpak
aanleiding tot implementatie van verkeerseducatie op de betreffende
gold voor de regio’s Noord (Zaanstreek-Waterland) en Zuid (Amstelland-
school moeten of kunnen zijn?
Meerlanden, waaronder Haarlemmermeer).
Daarnaast heeft u ons gevraagd om een uitspraak te doen over de
In de voorgaande periode was er reeds een goede uitvoeringsorganisatie
effectiviteit van een schoolzone rondom middelbare scholen. Om deze
opgezet en zijn op scholen veel resultaten gehaald. Maar nu werd het
vraag te beantwoorden hebben wij gesprekken gevoerd met twee
meer nodig geacht om nieuwe scholen over te halen mee te doen en de
middelbare scholen: het Kaj Munk-college in Hoofddorp en het Herbert
al participerende scholen actief te houden en over te halen meer te doen
Vissers College in Nieuw-Vennep. Op beide scholen hebben wij ook een
aan verkeerseducatie. Daarvoor werden maatregelen genomen. De
anonieme, online enquête afgenomen onder docenten en eerstejaars
kernelementen van de vernieuwde aanpak voor uitvoering van
leerlingen.
verkeerseducatie waren: 1. De Vervoerregio blijft regisseur. Vervoerregio faciliteert waar
2.1
Doelstelling Vervoerregio verkeerseducatie met verkeersveiligheidslabel (“Ster in het verkeer”)
mogelijk de gemeenten. In opdracht van de gemeenten treedt de Vervoerregio op als opdrachtgever, regisseur, facilitator en
Bron: Vernieuwde aanpak verkeerseducatie Vervoerregio Amsterdam
financier.
Concept 23 mei 2017 (managementsamenvatting) (www.vervoerregio.nl)
2. De rol van gemeenten, het faciliteren van verkeerseducatie en zorgen voor bestuurlijke betrokkenheid, is helder uitgewerkt.
Op 15 maart 2016 is de Investeringsagenda Verkeersveiligheid 2016-
Analoog aan de samenwerking binnen de verkeerscampagnes
2025 vastgesteld door de Regioraad. Hierin staan de opgaven en speerpunten
uitgewerkt
om
tot
een
reductie
van
wordt ook hier via sub-regionale samenwerking met de
ernstige
gemeenten de inhoud en procesafspraken afgestemd en worden
verkeersslachtoffers te komen. Eén van de speerpunten uit de
gemeenten ontzorgd.
Investeringsagenda is het aanbieden van verkeerseducatie aan kinderen
3. Voor scholen en gemeente is een vast contactpunt. Acquisitie en
van 0-18 jaar. Verkeerseducatie heeft tot doel om kinderen de juiste
coördinatie van verkeerseducatie wordt losgekoppeld van de
3
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
uitvoering. Hiermee wordt de inzet en focus op het behalen van
Limburg: een keurmerk voor basisscholen om aan te tonen dat zij
de doelen groter. Analoog aan de reeds ingezette vernieuwde
meedoen aan alle noodzakelijke onderdelen voor verkeersveiligheid van
aanpak voor campagnes, worden voor deze taken (coördinatie,
kinderen. In de Vervoerregio bood de gemeente Haarlemmermeer dit
acquisitie en contactpunt) een regisseur aangesteld.
reeds aan (Haarlemmermeers Verkeersveiligheidslabel). Uit de evaluatie
4. Er is een eenduidig aanbod voor verkeerseducatie, zowel voor
bleek dat de gemeente hier goede ervaringen mee heeft en ook elders in
scholen als voor gemeenten. Er worden geen losse producten
Nederland
door gemeenten meer aangeboden, om dubbelingen en
verkeerseducatie te motiveren. De Vervoerregio kiest voor een
verwarring te voorkomen. Ter onderstreping van het heldere
eenvoudig label, met zo weinig mogelijk administratieve handelingen.
aanbod
Scholen
wordt
voor
het
primair
onderwijs
het
lijkt
die
het
verkeersveiligheidslabel
voldoen
aan
de
vier
het
meedoen
aan
verkeerseducatiepijlers
verkeersveiligheidslabel ingevoerd. Dit is een soort keurmerk
(verkeerslesmethode, theoretisch- en praktisch verkeersexamen en
voor basisscholen om aan te tonen dat zij meedoen aan de vier
verkeersouders) en een ondertekend document opstellen waarin staat
belangrijkste
dat ze zich maximaal inzetten voor verkeersveiligheid van de kinderen,
pijlers
van
verkeerseducatie:
een
verkeerlesmethode, theoretisch- en praktisch verkeersexamen
halen het label.
en verkeersouders. De verwachting is dat scholen meer inzetten op verkeerseducatie omdat zij graag dit keurmerk willen behalen
De verwachting en tevens het belangrijkste doel is dat de invoering van
(zoals ook is gebleken in andere regio’s zoals Groningen, Drenthe,
het label een boost geeft aan verkeerseducatie: ruim 50 scholen in de
Noord-Brabant en Limburg).
regio’s Noord en Zuid deden mee aan alle vier de pijlers en dat aantal moest stijgen. Wanneer deze eerste labels met media-aandacht en door
Voor de meeste schooltypen en leerjaren is een verkeerseducatieproject
burgemeesters en wethouders worden uitgereikt, is de verwachting dat
beschikbaar.
dit andere scholen motiveert.
Sommige
projecten
behandelen
bepaalde
thema’s,
afhankelijk van vaardigheden, houding en motivatie. Dat leidt er toe dat het aanbod aan verkeerseducatie divers is. Het is een kwalitatief goed
Het verkeersveiligheidslabel is een instrument om meer aanbod van
aanbod en de producten zijn op elkaar afgestemd. Aanvullende
verkeerseducatie te krijgen op basisscholen. Dat moet weer zorgen voor
producten die door enkele gemeenten aan scholen worden aangeboden
minder
zijn overbodig en verwarrend voor scholen.
verantwoordelijk voor een veilige schoolomgeving op het gebied van
ongevallen.
Daarnaast
infrastructuur en verkeersgedrag. Voor het verkeersveiligheidslabel werd gekeken naar het voorbeeld van de provincies Groningen, Drenthe, Noord-Brabant, Zuid-Holland en
4
zijn
scholen
en
gemeenten
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
2.2
Evaluatie huidig beleid
100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0%
De komende periode zal het huidige beleid, zoals dat hierboven beschreven is en een looptijd heeft tot 2025, worden geëvalueerd. Het volgende beeld leeft bij de Vervoerregio en haar partners. Tijdens de evaluatie zal dat beeld geobjectiveerd worden. (Zie ook: Figuur 1) -
Bij veel scholen is er voldoende aandacht voor verkeerseducatie, want de doelstellingen worden gehaald. Van de 54 scholen in Haarlemmermeer bieden:
-
o
47 theoretisch onderwijs;
o
43 theoretisch en praktijkonderwijs;
o
44 het theoretisch verkeersexamen;
o
40 het praktisch verkeersexamen.
o
24 scholen hebben het label gehaald
Scholen halen vaak het label niet, omdat één van de eisen, het
Neemt deel
hebben van een verkeersouder, niet haalbaar blijkt: slechts 21
Figuur 1: Verkeerseducatie op basisscholen in Haarlemmermeer
scholen hebben verkeersouders. Ten minste drie scholen zonder
Neemt niet deel
verkeersouders hebben desondanks wel het label behaald.
Er wordt ook verkeerseducatie geboden voor middelbare scholen, maar
Scholen die het label wel hebben, waarderen het label en de aandacht
leeftijd zich moeilijk laten sturen door verkeerseducatie. Er worden wel
het is lastig om ze te betrekken. Wat meespeelt is dat kinderen in deze campagnes gehouden die zijn gericht op jongeren en op bestuurders van
daaromheen, bijvoorbeeld het plaatsen van een krantenbericht bij de uitreiking van het label, een wethouder die op bezoek komt, een zichtbare
tweewielers.
plaquette bij ingang, et cetera.
2.3
Beleving van basisscholen over het verkeersveiligheidslabel
De basisscholen die wij in het kader van deze evaluatie spraken, zijn over
Er is nog geen beeld van de relatie tussen het beleid en de ontwikkeling
het algemeen niet bekend met het verkeerslabel ‘Ster in het Verkeer’. De
van het aantal ongevallen met, en slachtoffers onder, kinderen in de
meeste scholen zeggen het verkeerslabel niet te hebben en/of te kennen.
basisschoolleeftijd.
5
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
Enkele scholen kennen het label wel, maar geven aan er geen interesse
zij zien het als verantwoordelijkheid van de gemeente om de
in te hebben. Dat komt met name doordat zij geen meerwaarde zien in
verkeersveiligheid op straat te waarborgen door het nemen van
het hebben van een verkeerslabel. Kortgezegd levert het enkel een ‘mooi
maatregelen, bijvoorbeeld de aanleg van een schoolzone. Het halen of
label bij de deur’ op, maar verandert er niks aan de verkeersveiligheid.
behouden van een verkeersveiligheidslabel zou daar volgens de scholen
Scholen zijn zonder een verkeerslabel ook al bezig met verkeerseducatie.
niet voorwaardelijk voor moeten zijn.
Om in aanmerking te komen voor het verkeerslabel moet er aan
2.4
voorwaarden worden voldaan zoals minimaal een half uur in de week
Het
verkeerslessen in alle klassen. Basisscholen geven aan niet altijd aan
Conclusie koppeling verkeersveiligheidslabel en schoolzone belangrijkste
doel
van
het
verkeersveiligheidslabel
is
om
basisscholen te motiveren om meer te doen aan verkeerseducatie.
deze voorwaarden te kunnen voldoen. Eens te meer omdat onlangs
Daarmee worden kinderen zich (meer) bewust van het belang van een
breed in het nieuws is verkondigd dat de basisvaardigheden rekenen,
veilige verkeersdeelname. Dat moet zorgen dat zij zich ook daadwerkelijk
lezen en taal steeds vaker ondermaats zijn. Verkeerseducatie heeft dan
veilig of veiliger gaan gedragen in het verkeer, waardoor het aantal
simpelweg minder prioriteit.
ongevallen zal afnemen.
Slechts één van de onderzochte scholen gaf aan het verkeerslabel ‘Ster
Het grootste deel van de scholen die wij spraken gaven aan niet bekend
in het Verkeer’ wel te hebben. Zij zijn tevreden over het verkeerslabel
te zijn met het verkeersveiligheidslabel “Ster in het verkeer”. In een aantal
omdat het laat zien dat de school goed bezig is met verkeerseducatie en
gevallen is er ook geen schoolzone rondom de school. Dit staat los van
verkeersveiligheid. Het label zorgt er echter niet voor dat zij als school
hoeveel de betreffende scholen aan verkeerseducatie doen. Scholen
zich gestimuleerd voelen om een stapje extra te zetten. Daarnaast vragen
zonder schoolzone zouden wel graag een schoolzone rondom hun school
ouders vrijwel nooit naar het verkeerslabel of verkeerseducatie op school.
krijgen.
Een beloning, in de vorm van de aanleg van een schoolzone, kan een extra
Een verkeersveilige weginrichting is een verantwoordelijkheid van de gemeente
prikkel opleveren om scholen aan te zetten tot het halen van een verkeerslabel. De basisscholen zijn daar echter kritisch over. Zoals eerder benoemd, geven zij aan weinig ruimte te hebben binnen hun lespakket
om
aan
de,
in
hun
ogen,
strenge
eisen
van
als
wegbeheerder,
ongeacht
of
scholen
een
verkeersveiligheidslabel hebben. De volgordelijkheid (eerst een label, dan een schoolzone) trekken scholen
het
in twijfel. Toch zou het voor sommige van diezelfde scholen wél een
verkeersveiligheidslabel te voldoen. Dat als beloning een schoolzone
reden zijn om meer aan verkeerseducatie te gaan doen, als het betekent
wordt aangelegd, zien zij over het algemeen als de omgekeerde wereld:
6
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
dat er dan een schoolzone wordt aangelegd rond de school. De aanleg
zorgt voor de meest efficiënte bijdrage aan de doelen van het (regionale)
van een schoolzone kan dus een extra prikkel zijn om het
verkeersveiligheidsbeleid.
verkeersveiligheidslabel te behalen. Het
verkeersgedrag
is
een
verantwoordelijkheid
van
de
verkeersdeelnemers. Scholen kunnen een belangrijke rol hebben in het opvoeden van de (toekomstige) verkeersdeelnemers. Daarom is het belangrijk dat zij voldoende aandacht besteden aan verkeerseducatie. Ook kunnen scholen een belangrijke schakel zijn in de communicatie naar ouders, die hun kinderen met de auto brengen of halen. Scholen bereiken andere verkeersdeelnemers echter niet. Maatregelen zoals een schoolzone zijn bedoeld om verkeersveilig gedrag tot natuurlijk gedrag te maken. Een herkenbare schoolzone-inrichting stimuleert weggebruikers om hun rijgedrag aan te passen aan de kwetsbare verkeersdeelnemers die zij kunnen verwachten tegen te komen. Dit is in alle gevallen wenselijk, óók als een school niet kan of wil beschikken over een verkeersveiligheidslabel. Wij adviseren daarom om het
hebben
of
behalen
van
een
verkeersveiligheidslabel
Figuur 2: Verkeerslabel "Ster in het verkeer" (bron: verkeerenmeer.nl)
niet
voorwaardelijk te maken voor het inrichten van een schoolzone. Wel kan de gemeente overwegen om bij de prioritering voor de aanleg van schoolzones rekening te houden met het hebben of behalen van een verkeersveiligheidslabel. Door dit als criterium op te nemen stimuleert de gemeente de verkeerseducatie, zonder voorbij te gaan aan de eigen verantwoordelijkheden. Scholen die actief bijdragen aan veiliger verkeer worden hiervoor beloond (eerder op de planning), maar ook scholen die dat niet doen krijgen uiteindelijk wél een schoolzone. Deze benadering
7
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
3
Vissers College in Nieuw-Vennep. Hierbij zijn aparte enquêtes gehouden
Schoolzones rondom middelbare scholen
Om te onderzoeken of schoolzones rondom middelbare scholen effect
voor scholieren en docenten om een zo compleet mogelijk beeld te
zouden kunnen hebben, zijn gesprekken gehouden met de schoolleiding
krijgen
van twee middelbare scholen in Haarlemmermeer. Bovendien zijn
verkeersmaatregelen die eventueel in een schoolzone voor middelbare
enquêtes uitgezet onder de leerlingen van de eersteklas en docenten van
scholen zou kunnen worden toegepast.
van
de
verkeersveiligheid
en
de
suggesties
voor
beide scholen. Bij beide bevraagde middelbare scholen wordt de verkeersveiligheid door scholieren als beter ervaren dan door de docenten. De omgeving
Uit de gehouden interviews komt het volgende beeld: -
Problemen
worden
veroorzaakt
door
van het Kaj Munk College wordt door scholieren gemiddeld beoordeeld
verkeersdrukte,
bijvoorbeeld als er veel doorgaand verkeer is;
met 3,27 (van 5), en door docenten met 2,38. Bij het Herbert Vissers
Bij slecht weer verergert de situatie, omdat er dan veel meer
College scoort de verkeersveiligheid gemiddeld 3,08 van scholieren en
ouders zijn die hun kinderen met de auto naar school brengen;
2,08 van docenten.
Kinderen in de middelbare schoolleeftijd laten zich niet of moeilijk beïnvloeden door campagnes;
Waar scholieren zich onveilig wanen, heeft dat vooral te maken met
Kinderen (leerlingen) en volwassenen (docenten) beleven de
ontbrekende oversteekplaatsen en onoverzichtelijkheid door begroeiing.
verkeersveiligheid op verschillende manieren;
Docenten geven aan dat haal- en brengmomenten chaotisch kunnen zijn
-
Problemen spelen zich vaak af bij oversteken;
door kerende auto’s (bij het Kaj Munk College) en door parkeren op de
-
Middelbare
-
scholen
doen
niet
of
nauwelijks
stoep (bij beide middelbare scholen).
aan
verkeerseducatie, omdat de leerlingen zich niet via die weg laten Ook de leerlingen storen zich aan de drukte en de overlast door auto’s
sturen.
van halende/brengende ouders. Bij beide scholen worden suggesties Dit beeld wordt bevestigd door de bevindingen uit de enquêtes. De
gedaan voor “minder drukte”, lagere snelheidslimiet, of zelfs “Er geen
resultaten van de enquêtes worden in de volgende paragraaf verder
auto’s laten rijden”. Ook klinkt bij beide scholen, bij zowel de scholieren
toegelicht.
als de docenten, de wens voor betere en meer overzichtelijke oversteekplaatsen. Een groot aantal docenten maakt verder (bij beide
3.1
Resultaten enquête
scholen) suggesties voor specifieke 'Kiss & Ride’-plekken voor een
Van week 8 t/m week 11 zijn online enquêtes gehouden op twee
snellere afwikkeling van het haal- en brengverkeer.
middelbare scholen: Kaj Munk College in Hoofddorp en het Herbert
8
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
Geen voorrang voor fietsers
Geen voorrang voor fietsers
Voorrang voor fietsers
Voorrang voor fietsers
Wegversmallingen
Wegversmallingen
Verkeerslichten
Verkeerslichten
Zebrapad
Zebrapad
Fietsstraat
Fietsstraat
Drempels
Drempels
Lagere snelheden voor auto's
Lagere snelheden voor auto's 0%
1 (helemaal niet effectief)
20% 2
40% 3
4
60%
80%
0%
100%
1 (helemaal niet effectief)
5 (heel erg effectief)
Figuur 3: Effectiviteit maatregelen volgens scholieren Kaj Munk (N=11)
Geen voorrang voor fietsers
Voorrang voor fietsers
Voorrang voor fietsers
Wegversmallingen
Wegversmallingen
Verkeerslichten
Verkeerslichten
Zebrapad
Zebrapad
Fietsstraat
Fietsstraat
Drempels
Drempels
Lagere snelheden voor auto's
Lagere snelheden voor auto's
1 (helemaal niet effectief)
20% 2
40% 3
4
60%
80%
2
40% 3
4
60%
80%
100%
5 (heel erg effectief)
Figuur 5: Effectiviteit maatregelen volgens docenten Kaj Munk (N=24)
Geen voorrang voor fietsers
0%
20%
100%
0%
5 (heel erg effectief)
1 (helemaal niet effectief)
Figuur 4: Effectiviteit maatregelen volgens scholieren HVC (N=12)
20% 2
40% 3
4
60%
80%
5 (heel erg effectief)
Figuur 6: Effectiviteit maatregelen volgens docenten HVC (N=12)
9
100%
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
In de enquêtes is ook gevraagd naar de verwachte effectiviteit van
Net als bij basisscholen richten maatregelen rondom middelbare scholen
verschillende typen maatregelen. De resultaten zijn te zien in figuur 3 tot
zich op drie doelgroepen:
en met figuur 6. Door scholieren wordt effectiviteit over het algemeen
-
Ouders
hoger ingeschat dan door de docenten. Maatregelen als een zebrapad,
-
Schoolgaande jeugd
fietsstraat en voorrang voor fietsers worden het best beoordeeld.
-
Overig (doorgaand) verkeer
Wegversmallingen en geen voorrang voor fietsers worden door de meeste respondenten het minst effectief bevonden. 3.2
Naast het toepassen van een schoolzone-markering en het J21-bord kan (afhankelijk van de situatie) hierbij bijvoorbeeld gedacht worden aan:
Conclusie schoolzones rondom middelbare scholen
-
Uit zowel de gesprekken met de middelbare scholen als de antwoorden
het realiseren van oversteekplaatsen waar scholieren niet te lang hoeven te wachten;
op de gehouden enquêtes blijkt dat verkeersproblematiek ook rondom middelbare scholen speelt. Het gaat hierbij enerzijds om ouders die hun kinderen halen en brengen met auto (zeker bij slecht weer), doorgaand verkeer en onveilig gedrag van de scholieren en anderzijds om fysieke
-
snelheidsremmende maatregelen;
-
het toepassen van een fietsstraat om autoverkeer te weren.
Een schoolzone bij een middelbare school is niet eenduidig toe te passen,
aspecten zoals ontbrekende oversteekplaatsen en onoverzichtelijke
en vereist een andere aanpak per schoolomgeving.
situaties. Schoolzones bij middelbare scholen moeten dus effect hebben op het verkeersgedrag. Net als voor basisscholen geldt ook voor middelbare scholen dat dit een (verkeers)veilige omgeving moet zijn voor de jeugd die hier naartoe gaat. In het geval van de middelbare school vereist dit echter meer maatwerk dan bij de basisscholen. Scholieren van de middelbare schoolleeftijd laten zich niet zo makkelijk meer beïnvloeden en hebben des te meer behoefte aan een vergevingsgezinde omgeving en veilige oversteekplaatsen.
Figuur 7: Verkeerbord J21 ("Kinderen")
10
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
4
Inrichtingsevaluatie en gedrag
Om in beeld te brengen waar knelpunten zitten in de huidige inrichting van
24%
schoolzones, hebben wij de inrichting van 12 schoolzones geëvalueerd,
33%
verspreid over de gemeente. Dit hebben wij gedaan middels een schouw tijdens haal- of brengmomenten. Bij de schouw was altijd een afvaardiging
Fout of hinderlijk parkeren of stilstaan (auto) Overige gedrag
van de betreffende school of scholen aanwezig, om knelpunten te duiden. Vaak was er ook ene afvaardiging van de gemeentelijke wegbeheerder en
Slecht zicht /
de politie (wijkagent) aanwezig.
onoverzichtelijk Overige inrichting 21%
Het beeld dat uit de schouwen naar voren komt is overal redelijk hetzelfde: -
22%
Het merendeel (ongeveer 55%) van de knelpunten wordt veroorzaakt door gedrag, met name fout of hinderlijk parkeren
Figuur 8: Overzicht knelpunten (blauw: gedrag, groen: inrichting)
en stilstaan; -
Ongeveer 45% van de knelpunten heeft te maken met de
Het zijn meestal niet de kinderen die zich verkeerd gedragen, maar hun
weginrichting, en de meeste daarvan gaan over onoverzichtelijke
ouders. De situatie rond de scholen is niet anders dan door heel
situaties.
Nederland. De oplossing is niet om infrastructurele maatregelen te nemen en zo het ongewenste gedrag te accommoderen of in goede banen
In figuur 8 is een overzicht van de soorten knelpunten inclusief
te leiden. Daarmee faciliteert men immers het ongewenste gedrag.
percentages te zien. In bijlage 1 staat een overzicht van alle
Infrastructurele maatregelen moeten mede tot doel hebben om gewenst
geconstateerde knelpunten per schoolzone.
gedrag in het verkeer te bevorderen of zelfs af te dwingen.
4.1
Het is veel belangrijker om het ongewenste gedrag te beïnvloeden door
Knelpunten verkeersgedrag
Behalve fout of hinderlijk parkeren en stilstaan is ook ander gedrag
bewustzijn te creëren of het gedrag zelfs te voorkomen. Daar is veel
geconstateerd, zoals het niet gebruik maken van de aanwezige
onderzoek naar gedaan.
oversteekplaatsen, te hard rijden, tegen de richting in fietsen, hinderlijk of gevaarlijk keren en door rood rijdende auto’s bij oversteekplaatsen.
11
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
4.1.1
ingang af te zetten en het feit dat de weinige ruimte gedeeld moet worden
Factsheet Schoolmobiliteit en gedrag (CROW)
Veel van de kennis op dit gebied is door CROW KpVV gebundeld in de
met fietsers en voetgangers – niet in de laatste plaats de (eigen) kinderen.
‘Factsheet Schoolmobiliteit en gedrag’. In deze paragraaf benoemen wij
Deze ouders zijn zelf een deel van het probleem dat zij ervaren: de drukte
enkele zaken die in de factsheet worden genoemd. Dit doen wij om enig
en de verkeersonveiligheid. Niet alleen in de schoolomgeving, maar op de
inzicht te geven in de aard van het gedrag, zodat mogelijke oplossingen
hele route tussen huis en school. Dat is een vervolgens een reden om te
in dat kader kunnen worden geplaatst. Wij geven hier geen volledige
kiezen voor de auto, waardoor er een vicieuze cirkel ontstaat en in stand
analyse van de gedragsaspecten rondom halen en brengen. De
wordt gehouden. Andere redenen zijn het weer, het combineren van een
informatie in deze paragraaf ontlenen wij aan de factsheet. De factsheet
rit met een ander reisdoel, zoals werk. Ook de afstand tussen huis en
zelf biedt een veel uitgebreider beeld en is gratis te downloaden van de
school, en dus de benodigde tijd, is van invloed. Opvallend is dat snelheid
website van het CROW.
ook een van de argumenten is waarom sommige ouders juist kiezen voor de fiets.
Knelpunten die te maken hebben met fout of hinderlijk parkeren en stilstaan worden veroorzaakt door ouders die hun kinderen met de auto
Toch vinden er maar weinig ongevallen plaats. Het is meer hoe ouders de
brengen. Ook vertonen zij vaak ander onverantwoord rijgedrag. Dat kan
verkeers(on)veiligheid ervaren, dat zorgt voor de keuze om de kinderen
verschillende oorzaken hebben:
met de auto te brengen. Daarbij beïnvloeden zij elkaar (voorbeeldgedrag),
-
-
-
een verlaagd waargenomen risico door de bestuurder.
maar ook worden zij beïnvloed door hun kinderen. Het wordt daardoor
Gek genoeg lijkt dit effect sterker bij degenen die juist uit
steeds normaler om kinderen met de auto te brengen, en dat creëert een
veiligheidsoverwegingen voor de auto kiezen;
sociale norm. De negatieve spiraal die zo ontstaat is moeilijk te
haast in combinatie met een ander reisdoel.
doorbreken. Er wordt meer waarde gehecht aan de subjectieve
Daardoor nemen ouders niet de tijd om rustig een parkeerplek te
onveiligheid dan informatie over de objectieve veiligheid. Analyses op
zoeken en hun kind veilig naar de ingang te begeleiden;
basis van ongevallenstatistieken hebben daardoor geen zin. Het
routinematig rijgedrag
informeren over feiten, zoals ongevallenstatistieken, helpt nauwelijks.
Ouders zijn daardoor minder alert in de schoolomgeving.
Sterker nog, juist het onder de aandacht brengen van het onderwerp verkeersveiligheid kan er voor zorgen dat er een beeld ontstaat van
Rondom basisscholen waar veel ouders kinderen met de auto brengen,
problemen op dat vlak. Als er geen aanleiding toe zou zijn, zou het immers
ontstaan regelmatig chaotische situaties en verkeersveiligheidsrisico’s op
ook niet onder de aandacht gebracht zijn.
de momenten dat de lessen beginnen en eindigen. Oorzaken kunnen de beperkte parkeerruimte zijn, de wil om het kind zo dicht mogelijk bij de
12
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
Beter is het om begrip te tonen voor de onveiligheidsgevoelens en te
4.1.2
voorkomen dat ouders hun kind met de auto gaan brengen. Immers, als
Ook bij doorgaand verkeer betreft het gedrag. Deze groep is echter
ze vaker met de auto worden gebracht, doen kinderen steeds minder
moeilijker te bereiken via school en zal op andere manieren moeten
verkeerservaring op. Dat vergroot het risico op ongelukken als ze ouder
worden beïnvloed. Landelijke campagnes zoals “Wij gaan weer naar
worden en minder goed voorbereid zelfstandig aan het verkeer gaan
school” spelen daar op in. Natuurlijk is een veilige weginrichting ook van
deelnemen, bijvoorbeeld wanneer ze naar de middelbare school gaan.
belang om veilig verkeersgedrag bij deze groep te bevorderen.
Vraagstukken over schoolmobiliteit zijn altijd gedragsvraagstukken. Om
4.2
Gedrag van doorgaand verkeer
Inrichting
Zoals naar voren kwam in paragraaf 4.1 moeten infrastructurele
de knelpunten op te lossen, is het nodig om het gedrag van ouders te
maatregelen erop gericht zijn om gewenst gedrag te bevorderen of af te
beïnvloeden, maar ze rechtstreeks aanspreken kan veel weerstand
dwingen. Het aanleggen van meer parkeerplaatsen of Kiss & Ride-
oproepen. Door aan te sluiten bij de belevingswereld van ouders en
voorzieningen bevordert juist het halen en brengen met de auto en is
kinderen kan dat worden voorkomen. Kinderen zijn onbevangen en
vanuit die optiek niet een logische keuze.
makkelijker te beïnvloeden. Ouders laten zich op hun beurt beïnvloeden door hun kinderen. Als het kind graag wil lopen of fietsen, is er een
Toch kan een niet goed ingerichte omgeving ook bijdragen aan de
grotere kans dat ouders hierin meegaan (het McDonald’s-effect). Dat kan
verkeersonveiligheid rondom een school. Het is daarom belangrijk dat de
bereikt worden door kinderen te belonen, bijvoorbeeld met een sticker of een badge, als ze lopen of fietsen.
omgeving rondom een school overzichtelijk wordt ingericht. Niet zonder
Ook de confrontatie kan werken, door bijvoorbeeld kinderen in een
onoverzichtelijke verkeerssituaties. Te denken valt bijvoorbeeld aan
oorzaak hebben de meeste geconstateerde knelpunten betrekking op onopvallende oversteken.
ludieke actie ‘verkeersboetes’ uit te laten delen aan ouders die bijvoorbeeld verkeerd parkeren. Communiceer met ouders duidelijk dat
4.3
hun kinderen op een gegeven moment naar de middelbare school gaan.
Conclusie inrichting en gedrag
De effectiviteit van schoolzones hangt af van de mate waarin zij succesvol
Als ze niet hebben geleerd om zelfstandig te fietsen, is er een groot risico
het gedrag van weggebruikers beïnvloeden. Dat kan op een sobere en
op ongelukken. Ook wordt de ‘ochtendspits thuis’ rustiger als kinderen
doelmatige manier, maar daar moet men ook weer niet in doorslaan. De
zelfstandig naar school gaan.
kunst is het vinden van de juiste balans:
13
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
Alleen het plaatsen van een verkeersbord en een ‘SCHOOL’-markering is niet genoeg. Er moet op zijn minst gezorgd worden voor overzichtelijke kruispunten en oversteken. Bekend is dat teveel ‘opsmuk’ de weggebruiker afleidt. Dan wordt juist het tegenovergestelde bereikt. De weggebruiker moet zich goed kunnen concentreren op zijn rijtaak en niet worden afgeleid door opvallend meubilair, afwijkend ingerichte verkeersituaties, etc. In verschillende gemeenten wordt gebruik gemaakt van een specifiek inrichtingsconcept, zoals het Octopusplan of het Julie-straatmeubilair. Hierbij wordt straatmeubiliair toegepast met een herkenbaar karakter, zoals een opvallend kleurenpalet. De ‘Paarse Octopus’ en de “Rode
Figuur 9: Schoolzone-ontwerp met Octopusplan-inrichting (bron:
Hand” zijn herkenbaar en kunnen daarom goed dienen voor de inrichting
www.octopusplan.info)
van een schoolzone of schoolstraat. Er zijn echter ook gemeenten die bewust
niet
kiezen
voor
deze
vormgeving,
omdat
zij
uit
kostenoverwegingen kiezen voor een sobere inrichting. Hoe sober of extravagant een schoolzone ook wordt ingericht: de effectiviteit
hangt
altijd
samen
met
gedragscampagnes
en
verkeerseducatie.
Figuur 10: Schoolzone met Julie-straatmeubilair (bron: www.julie-zone.nl )
14
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
5
5.1
Verkeerseducatieprojecten
Mads en de Loopbus
Om de verkeerveiligheid te verhogen rond basisscholen bestaan er
In het najaar van 2023 is een proefproject gelanceerd in de Vervoerregio
verschillende verkeerseducatieprojecten en campagnes. Ze hebben tot
Amsterdam genaamd 'Mads en de Loopbus', met als doel ouders aan te
doel om gedragsverandering te bewerkstelligen, door kinderen te
moedigen om hun kinderen veilig naar school te brengen en weer op te
beïnvloeden en via kinderen de ouders. Dat moet zorgen voor minder
halen.
halen en brengen met de auto en juist meer lopend of op de fiets. We hebben een inventarisatie gemaakt van verkeerseducatieprojecten en campagnes die gebruikt kunnen worden door scholen. Ze bieden een hulpmiddel bij het opzetten van acties om bijvoorbeeld meer bewustwording en kennis in het verkeer te creëren.
1.
Verkeers
Minder
-educatie
auto’s
✓
Mads en de loopbus
Gratis
✓
Duur 4 weken
2.
High-Five Methode
3.
Verkeerseducatie-
✓ ✓
✓ ✓
flexibel flexibel
Figuur 11: Mads en de Loopbus (bron: verkeerenmeer.nl)
programma’s VVN 4.
Week van het
✓
✓
✓
1 week
✓
✓
✓
4
Tijdens de haal- en brengmomenten is er veel verkeersdrukte rondom
Verkeer 5.
Kilometervreters
basisscholen. Terwijl sommige kinderen onder begeleiding of alleen per fiets of te voet naar school komen, worden andere kinderen nog steeds
weken 6.
Veilig op Weg
7.
Verkeersdag op
✓ ✓
✓ ✓
1 dag
met de auto gebracht en gehaald. Deze drukte kan leiden tot gevaarlijke
1 dag
verkeerssituaties. Hoewel er al verschillende initiatieven zijn om kinderen
school (eigen
te stimuleren om lopend of fietsend naar school te gaan, ontbreekt er
initiatief)
nog een alternatief voor ouders die soms niet anders kunnen dan hun
Tabel 1 Overzicht verkeerseducatieprojecten
kinderen met de auto te vervoeren. Daarom werd in de Vervoerregio
15
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
Amsterdam de pilot 'Mads en de Loopbus' gelanceerd. Doel van het
ook punten op. Het resulteert namelijk in minder drukte en onveiligheid in
initiatief is om het aantal auto's rondom de school te verlagen.
de directe omgeving van de school.
Mads is een fictief figuurtje dat samen met zijn vriendjes en vriendinnetjes
Meer informatie over Mads en de Loopbus is op deze website te vinden.
gebruikmaakt van de zogenaamde Loopbus om naar school te gaan.
5.2
MADS staat voor Makkelijk, Aantrekkelijk, Duidelijk en Sociaal. De
Het initiatief ‘High-Five’ moedigt ouders en kinderen aan om de auto te
Loopbus is geen fysieke bus, maar een rij leerlingen met een herkenbare
laten staan en in plaats daarvan te kiezen voor fietsen of lopen naar
begeleider; de bestuurder van de bus. De halte van de Loopbus bevindt
school. Door lopen en fietsen leuker en interactiever te maken voor
zich op een centrale parkeerplaats iets verder weg van de school, waar
kinderen door middel van het scannen van tags en het toekennen van
ouders met hun auto's naartoe worden geleid. Op een vastgestelde tijd lopen
de
kinderen
vanaf
deze
halte
onder
begeleiding
High-Five
beloningen, wordt geprobeerd de schoolomgeving verkeersveiliger te
van
maken door autogebruik te verlagen.
verkeersouders of vrijwilligers naar school. De ouders mogen ook meelopen, maar de auto blijft op de parkeerplaats. Op deze manier
Het principe van de High-Five methode is dat kinderen een tag voor aan
wordt het aantal auto’s in de nabije omgeving van de school verminderd, wat de veiligheid voor iedereen ten goede komt.
hun tas ontvangen, die ze onderweg naar school kunnen scannen bij
De Loopbus wordt gezien als een praktische oplossing om kinderen veilig
ze punten die ingewisseld kunnen worden voor leuke beloningen, zoals
speciale High-Five palen (zie Figuur 11). Door de tag te scannen verdienen klassenuitjes, extra pauzes of gadgets. Op deze manier worden kinderen
naar school te laten komen. Het initiatief vermindert niet alleen de
op een leuke manier gestimuleerd om zo vaak mogelijk te kiezen voor
verkeersdruk rondom de school, maar het stimuleert ook nog eens de
fietsen of lopen naar school. Bovendien organiseert High-Five populaire
sociale interactie tussen kinderen en begeleiders. Bovendien helpt het kinderen om zelfstandig en veilig aan het verkeer deel te nemen.
evenementen waarbij hun mascotte optreedt. Het High-Five programma
Optioneel kan er een beloningssysteem aan Mads en de Loopbus
kan worden gevormd onder de leerlingen.
loopt gedurende het hele schooljaar, waardoor er een nieuwe gewoonte
gekoppeld worden, Mads’ beloningssysteem. Hoe meer kinderen uit de klas lopend of fietsend naar school komen, hoe meer punten de klas kan verdienen. Wanneer kinderen naar de parkeerplaats op afstand van de school worden gebracht en met de Loopbus naar school gaan, levert dat
16
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
5.3
Verkeerseducatieprogramma's VVN
Het invoeren van een verkeerseducatieprogramma op school kan een belangrijke rol spelen bij het aanleren van veilig gedrag op de weg van kinderen. Deze programma's kunnen interactieve lessen, rollenspellen, praktische oefeningen en gastlessen van verkeersdeskundigen omvatten. Door verkeerseducatie leren kinderen niet alleen verkeersregels, maar ontwikkelen ze ook belangrijke vaardigheden zoals anticiperen, besluitvorming en het inschatten van risico's. Een bekende aanbieder van verkeerseducatie op basisscholen is Veilig Verkeer Nederland (VVN). Het is een landelijke organisatie die zich inzet voor verkeersveiligheid in Nederland. De missie van Veilig Verkeer
Figuur 12: High-Five tagscanner in Doetinchem (bron: Omroep Gelderland)
Nederland is het bevorderen van de verkeersveiligheid en het voorkomen
Deze High-Five methode heeft al enkele jaren succes in België, waar het
van
verkeersongevallen,
in één op de tien gemeenten wordt toegepast. In Nederland zijn er al vijf
verkeersdeelnemers
succesvolle pilots geweest op verschillende scholen. Bij basisschool De
organisatie helpt onder andere basisscholen, leerkrachten en ouders om
Haven in Doetinchem is er gebruik gemaakt van het initiatief en de
verkeerslessen en verkeersopvoeding te organiseren.
zoals
met kinderen,
name
onder
ouderen
en
kwetsbare
fietsers.
Deze
resultaten zijn goed. Er is een daling van 25% in het aantal auto's rondom de school. Ouders geven ook aan dat de straat van de school rustiger en
Bovendien is Veilig Verkeer Nederland de organisator van het nationale
veiliger is geworden sinds de start van het project. Vanwege het succes
VVN verkeersexamen voor leerlingen, zowel theoretisch als praktisch.
is het initiatief uitgebreid naar 4 scholen in Doetinchem, is in Rotterdam
Hiermee leren kinderen op een veilige en educatieve manier over
het project opgestart en wil ook gemeente Amsterdam in 2024 beginnen
verkeersveiligheid,
met High-Five bij een aantal bassischolen. Meer informatie over High-Five
theoretische en praktische nationale verkeersexamens van VNN zijn
is te vinden op deze website.
tevens een vereiste om in aanmerking te komen voor het verkeerslabel
verkeerregels,
houding
en
‘Ster in het verkeer’ van de Vervoerregio Amsterdam.
17
dergelijke.
Het
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
5.4
Week van het Verkeer
5.5
Kilometervreters
De vervoerregio Amsterdam
Het project ‘Kilometervreters’ is een initiatief om fietsen op school te
organiseert ieder jaar de
stimuleren als praktijkervaring. Door samen te fietsen, krijgen ouders
‘Week van het Verkeer’. Het
meer inzicht in de vaardigheden van hun kinderen. Daarmee groeit niet
evenement legt de nadruk op
alleen het vertrouwen, maar wordt het vaker gebruikmaken van de fiets
verkeersbewustzijn,
naar school aangemoedigd. Dit draagt bij aan een rustigere en veiligere
veiligheid en duurzaamheid in
omgeving rondom de school tijdens haal- en brengmomenten. Het project
de regio. Gedurende deze
wordt aangeboden door Veilig Verkeer Nederland en is onderdeel van de
week worden verschillende
Week van het Verkeer van de vervoerregio Amsterdam
activiteiten
georganiseerd
om
bewoners,
scholen,
bedrijven
en
overheidsinstanties bewust te maken van hun rol in het verkeer en om
Het hoofddoel van Kilometervreters is eenvoudig: gedurende 4 weken
positieve veranderingen te stimuleren.
proberen kinderen zoveel mogelijk fietskilometers te maken. Elke leerling krijgt een eigen kilometerteller voor op hun fiets, geïnstalleerd door
Tijdens de Week van het Verkeer worden educatieve programma's
vrijwilligers of VVN Verkeersouders. Tijdens de introductie worden
aangeboden, zoals verkeersveiligheidstrainingen voor kinderen op
fietskaarten uitgedeeld, wordt een poster opgehangen, en worden tips
scholen, workshops voor fietsers en voetgangers over veilig gedrag in het
gegeven om zoveel mogelijk kilometers te maken. Elke maandag brengen
verkeer, en informatiesessies over duurzame mobiliteitsopties zoals
de kinderen hun kilometertellers naar de klas, waar ze hun gereden
(elektrisch) fietsen en openbaar vervoer. Het doel van de campagne is
kilometers
om meer bewustwording te creëren van de verkeersveiligheid van
bonusopdrachten kunnen extra kilometers opleveren.
registreren.
Beloningen
worden
uitgedeeld
en
leerlingen en het eigen verkeersgedrag. De Week van het Verkeer is met name gericht op verkeerseducatie van leerlingen van de bassischool en
Na afloop van het project wordt de eindstand van elke groep
middelbare school. De Week van het Verkeer richt zich in eerste instantie
doorgegeven aan Veilig Verkeer Nederland. Per regio wint één groep een
op de leerlingen en jongeren zelf, hun ouders/verzorgers en de school.
leuk verrassingspakket, waarmee kinderen niet alleen goed en veilig leren fietsen, maar ook een gevoel van prestatie en gemeenschap met alle
Meer informatie over de Week van het Verkeer van de vervoerregio
kinderen en scholen stimuleert.
Amsterdam is te vinden op deze website. Meer informatie over het project Kilometervreters is op deze website te vinden.
18
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
5.6
Veilig op weg
5.7
Verkeersdag op school (eigen initiatief)
De scholencampagne 'Veilig op Weg' is gericht op het vergroten van
Op eigen initiatief kan er een verkeersdag op school worden
verkeersveiligheid voor kinderen, vooral rond grote voertuigen zoals
georganiseerd. Doel van de verkeersdag is om de bewustwording van
vrachtwagens.
verkeersveiligheid onder leerlingen en ouders te verhogen. De invulling van de dag kan zelf worden gekozen. Er kunnen bijvoorbeeld fietscontroles
en
onderhoudsworkshops
worden
georganiseerd.
Fietscontroles en onderhoudsworkshops bieden kinderen de kans om meer te leren over hun fiets en hoe ze deze veilig kunnen gebruiken. Tijdens fietscontroles kunnen kinderen samen met volwassenen hun fietsen controleren op veiligheid, zoals remmen, verlichting en bandenspanning.
Figuur 13: Veilig op weg! Blijf uit de dode hoek. (bron: raivererniging.nl)
Onderhoudsworkshops
kunnen
kinderen
leren
eenvoudige reparaties uit te voeren en hoe ze hun fiets goed kunnen
Het initiatief, gesteund door onder andere Transport en Logistiek
onderhouden, wat de levensduur van de fietsen verlengt en de veiligheid
Nederland en Veilig Verkeer Nederland, biedt lesmateriaal en
vergroot.
voorlichting aan groepen 7 en 8 van de basisschool en de eerste klas van het voortgezet onderwijs. De campagne omvat theorielessen, tests, en
Verder
praktijkervaringen
verkeerssimulaties,
zoals
een
rondleiding
rond
een
kunnen
activiteiten praktijklessen
georganiseerd over
veilig
worden oversteken
zoals en
demonstratievrachtwagen. Vuistregels zoals afstand houden tot grote
demonstraties van veiligheidsuitrusting. Daarnaast kunnen er met de
voertuigen en rechts blijven fietsen zijn kernpunten uit het programma.
leerlingen spandoeken worden gemaakt om verkeersgedrag rond de
De campagne promoot bewustzijn en veiligheid in het verkeer, vooral
school te veranderen. Bovendien kan de dag gebruikt worden om het
rond dode hoeken bij grote voertuigen.
gesprek aan te gaan met ouders over verkeersveiligheid rond de basisschool en hun ervaringen. Zij kunnen ook aanwezig zijn om de
Op deze website is meer informatie te vinden over de campagne,
infrastructuur rond de school te evalueren en mogelijke verbeteringen
bijbehorende lesmaterialen en contactgegevens.
voor te stellen.
19
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
6
6.1
Prototype schoolzone 2.0 en schoolstraten
Autovrije schoolzone waar lopen en fietsen wordt gestimuleerd ✓
Ouders en kinderen moeten zoveel mogelijk gestimuleerd
Kinderen in het verkeer zijn kwetsbaar, maken soms fouten en houden
worden om lopend of met de fiets naar school te komen. Daarbij
zich niet altijd aan de regels. Het is daarom belangrijk dat bij het
past een schoolzone die autogebruik ontmoedigt, indien mogelijk
realiseren of herinrichten van een schoolzone hiermee rekening wordt
in de vorm van een autovrije schoolzone. Vrijwel altijd worden de
gehouden. De schoolzone 2.0 is een schoolzone waarin de inrichting is
meeste
afgestemd op het gedrag van jonge verkeersdeelnemers, ouders en
veroorzaakt door gemotoriseerd verkeer. Door gemotoriseerd
overig verkeer. Het stimuleert ouders en kinderen om op de fiets of
verkeer zoveel mogelijk te weren uit de schoolomgeving,
lopend naar school te komen. Als voorwaarde daarvoor geldt dat de
ontstaat er een veilige verkeerssituatie voor voetgangers en
schoolomgeving verkeersveilig moet zijn.
fietsers. ✓
De aanbevelingen en richtlijnen die worden gegeven voor de schoolzone
onveilige
verkeerssituaties
rond
basisscholen
Om lopen en fietsen naar school te stimuleren zijn voldoende
2.0 zijn tot stand gekomen op basis van de schouwen, interviews, wensen
fietsenstallingen van belang. Als de fiets niet goed geparkeerd
van de opdrachtgever, richtlijnen van organisaties zoals VVN en CROW,
kan worden, dan kunnen ouders en kinderen geneigd zijn om met
onderzoeken en eigen expertise.
de auto te gaan. Zorg voor voldoende fietsenstallingen, en let daarbij ook op de parkeermogelijkheden voor bakfietsen. Een
Veel van de kennis op dit gebied is door CROW gebundeld in de ‘Leidraad
(deels) overdekte fietsenstalling kan beschutting bieden wanneer
inrichting veilige schoolomgeving’. De leidraad dateert uit 2012 en is op
het regent.
sommige aspecten gedateerd. In deze paragraaf benoemen wij enkele ✓
nog steeds relevante punten die in de leidraad worden genoemd. Het
Omdat de schoolzone bij voorkeur autovrij of -luw is, is het beter om het inrijden van auto's niet te stimuleren met bijvoorbeeld
CROW werkt momenteel aan een nieuwe leidraad.
‘Kiss & Ride’-plekken. Het realiseren van ‘Kiss & Ride’ plekken kan bijdrage aan een hogere verkeersveiligheid, maar het wordt
Schoolzones beogen het doel op verschillende manieren te bereiken: -
Verbeteren van de fysieke veiligheidssituatie rondom scholen,
geadviseerd om dit niet dicht bij de ingang van de school te doen.
met als secundair doel het stimuleren van langzaam verkeer;
De directe omgeving moet zoveel mogelijk autovrij worden
Het bewustmaken van de aanwezigheid van kwetsbare kinderen.
gehouden en de ‘Kiss & Ride’-plekken kunnen aan de rand van deze autovrije omgeving worden gerealiseerd. Door de autovrije
20
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
omgeving is er voor kinderen een veiligere looproute van de ‘Kiss
✓
& Ride’-plekken naar de school.
Het halveren van de oversteeklengte door een middengeleider te plaatsen maakt het oversteken makkelijker en heeft bovendien een snelheids-verlagend effect. Zebrapaden kunnen een
✓
Om lopen en fietsen zoveel mogelijk te stimuleren, wordt het
schijnveiligheid geven. Het is daarom aanbevolen om eerst te
aanbevolen projecten te starten die dit ondersteunen. Het
proberen de rijrichtingen te scheiden met een middengeleider.
project High-Five is een uitstekend voorbeeld waarin kinderen
Wanneer dat niet mogelijk is, dan kan een zebrapad een
door middel van het scoren van punten gestimuleerd worden om
oplossing bieden om tot een veilige oversteek te komen.
met de fiets of lopend naar school te gaan (zie paragraaf 5.2). Zelfs kinderen die met de auto worden afgezet worden
6.2
✓
een
zogenoemde
‘schoolmeesterknop’
kan
bij
een
gestimuleerd om het laatste stuk van de parkeerplaats naar
verkeerslicht de tijd dat deze op groen staat worden verlengd.
school te lopen.
Dat gebeurt door de knop dubbel in te drukken. Bij oversteekplaatsen waar veel (groepen) kinderen oversteken kan
Weginrichting en snelheid aangepast op kwetsbare kinderen ✓
Met
deze worden toegepast.
In een schoolzone is het aanbevolen om de snelheid te verlagen. Dat kan door middel van de maximumsnelheid aan te passen of
✓
door een adviessnelheid te hanteren. Welke variant het meest
mogelijk worden voorkomen. Het achteruitrijden van auto’s kan
geschikt is hangt af van de specifieke verkeerssituatie ter plekke.
tot onveilige verkeerssituaties leiden.
Doorgaans is een adviessnelheid een minder ingrijpende en overzichtelijkere adviessnelheid
maatregel. te
verlagen
Het met
is
aanbevolen 20
km/u.
om
de
Voor
een
Haaks parkeren in de omgeving van een school moet zoveel
6.3
Herkenbare schoolzone ✓
De schoolzone moet duidelijk herkenbaar zijn. Dat is te
adviessnelheid geldt dat deze minimaal 20 km/u lager moet zijn
bewerkstelligen
middels
sober
en
doelmatige
SCHOOL-
dan de maximumsnelheid. Dit is ook een gepaste verlaging in het
markeringen en bebording, of met een concept als het
kader van de verkeersveiligheid. Dat betekent dat in 50-zones de
Octopusplan of Julie-wegmeubilair, dat minder sober is, maar
adviessnelheid 30 km/u is en in 30-zones 10 km/u.
goed herkenbaar. Plaats de schoolzone niet te ver van de school: wanneer bestuurders tijdens het brengen en halen op de plek
✓
De snelheid kan ook verlaagd worden door de weginrichting aan
waar de schoolzone begint weinig kinderen zien, zijn ze minder
te passen. Snelheidsremmers kunnen een effectieve manier zijn
bereid hun rijgedrag aan te passen. De bebording die
om het verkeer langzamer te laten rijden.
21
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
geadviseerd wordt is hieronder weergegeven in de variant met adviessnelheid 10 km/u1.
Figuur 14: Schoolzone bebording. Bron: eigen afbeelding.
✓
Figuur 15: SCHOOL-markering op fietspad. Bron: Richtlijn Verkeersveilige Schoolomgevingen, gemeente Amsterdam.
Om aan fietsers duidelijk te maken dat er sprake is van een schoolzone, is het aanbevolen om SCHOOL-markering ook op
✓
De schoolzone moet digitaal ontsloten zijn in navigatiesystemen
fietspaden en -stroken aan te brengen. Indien noodzakelijk kan
conform
dat
de
Wegverkeer. Door de schoolzone in navigatieapps te verwerken
intensiteiten en snelheden op het fietspad. Het aanbrengen van
kunnen weggebruikers tijdens het rijden een melding krijgen op
schoolzone markering en bebording verhoogt de zichtbaarheid
hun navigatie wanneer zij een schoolzone naderen. Daarmee
van de school voor (brom)fietsers en zorgt voor extra
wordt de herkenbaarheid van een schoolzone verhoogd en sluit
oplettendheid. Ook op éénrichtingsstraten is het aanbevolen om
de schoolzone correct aan op de digitalisering in het verkeer.
inclusief
schoolzone
bebording,
afhankelijk
van
de
richtlijnen
van
het
Nationaal
Dataportaal
SCHOOL-markering aan te brengen op fietsstroken in de 6.4
tegengestelde rijrichting als het gemotoriseerd verkeer.
Schoolstraat
Veel van de kennis op dit gebied is door CROW gebundeld in de CROWnotitie ‘Schoolstraten; inrichting en organisatie’. In deze paragraaf benoemen wij enkele zaken die in de notitie worden genoemd. Dit doen wij om enig inzicht te geven in wat er komt kijken bij het realiseren van
1
Uit jurisprudentie blijkt dat er ten minste 20 km/u verschil moet zijn tussen de
maximumsnelheid en een adviessnelheid. De meeste scholen liggen in een 30 km/u-zone waar de adviessnelheid in de schoolzones dus 10 km/u is.
22
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
een schoolstraat. De informatie in deze paragraaf ontlenen wij aan de
Er moet een uniforme aanduiding voor schoolstraten komen. Een
notitie. De notitie zelf biedt een veel uitgebreider beeld en is gratis te
eenduidige weginrichting is niet nodig. Omdat een schoolstraat geen
downloaden van de website van het CROW.
juridische status heeft, bestaat er ook geen RVV-verkeersbord voor. Om handhaving mogelijk te maken is er echter wel een officieel verkeersbord
Een schoolstraat is bedoeld om de verkeersdrukte in de directe
nodig. Totdat er een formeel RVV-bord is, wordt aangeraden om gebruik
omgeving van een school te verminderen, waardoor de gevoelens van
te maken van RVV-bord C12 (gesloten voor alle motorvoertuigen),
onveiligheid afnemen. Door het op gezette tijden weren van auto’s wordt
aangevuld met een onderbord met de venstertijden. Gebruikelijk is om
het straatbeeld rustiger en overzichtelijker, met meer ruimte voor fietsers
de venstertijden in de ochtend vanaf een half uur voor aanvang van de
en voetgangers.
school tot 10 minuten erna te laten gelden. In de middag vanaf 15 minuten voor het einde van de lessen, tot maximaal een half uur erna.
Niet elke schoolomgeving is geschikt om ingericht te worden als schoolstraat. Zo moet het school gerelateerde autoverkeer kunnen verminderen. Scholen waar kinderen op grotere afstand wonen, zoals bijvoorbeeld vaak bij speciaal onderwijs het geval is, zijn dus minder geschikt, omdat zij juist vaak met auto of taxibusjes gebracht moeten worden. Schoolstraten kunnen alleen in erftoegangswegen worden toegepast. Op gebiedsontsluitingswegen is het aandeel doorgaand verkeer te groot, en zal een schoolstraat te veel hinder voor het overige verkeer opleveren. Er zijn altijd alternatieve routes nodig voor verkeer om de buurt of wijk te verlaten of bereiken. Ook in combinatie met een doorgaande fietsroute werkt een schoolstraat suboptimaal. Verder kan het nodig zijn om afspraken te maken met omwonenden, omdat zij bijvoorbeeld wel toegang moeten krijgen om hun woning te kunnen bereiken of verlaten. Straten met éénrichtingsverkeer hebben om praktische de voorkeur Figuur 16: Octopuspaal met slagboom bij de ingang van een schoolstraat (Bron:
boven straten met tweerichtingsverkeer.
www.octopusplan.info)
23
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
Voor een schoolstraat is nodig dat er mensen (docenten, verkeersouders of andere, vrijwillige ouders) zorgdragen voor het aanspreken op ongewenst verkeersgedrag en plaatsen en verwijderen van fysieke afsluitingen. Belangrijk is op dit punt dat deze groep in de basis niet bevoegd is om bijvoorbeeld hekwerken te plaatsen. Daarvoor is politie, handhaving of een verkeersregelaar nodig en dat maakt het lastig om een schoolstraat in te stellen, gezien de prioriteiten bij politie en handhaving en kosten voor een verkeersregelaar. Naast het vinden van voldoende vrijwilligers is de risicoaansprakelijkheid is voor veel gemeenten een breekpunt. Er kan ook gekozen worden om niet met fysieke afsluitingen te werken, maar dat maakt de naleving slechter en wordt dan ook nadrukkelijk afgeraden. Er is dan meer handhaving nodig en dat zet de acceptatie van een schoolstraat onder druk.
Figuur 17: Mogelijke schoolstraat bij OBS Dik Trom
Tot slot is communicatie zeer belangrijk. Niet alleen met de buurt, maar ook met de ouders. Alleen met voldoende draagvlak heeft een schoolstraat kans van slagen. In de onderzochte schoolomgevingen lijkt bij OBS Dik Trom en de Oranje Nassauschool
een
schoolstraat
mogelijk,
mits
ook
aan
alle
randvoorwaarden wordt voldaan. Wij bevelen aan om met deze scholen het gesprek aan te gaan over een communicatiestrategie en de organisatorische aspecten. Belangrijke vraag daarbij is de inzet van verkeersregelaars. Wellicht dat er ouders gevonden kunnen worden die zich vrijwillig hiervoor willen inzetten en zich (op kosten van school of gemeente) kunnen laten opleiden tot
Figuur 18: Mogelijke schoolstraat bij Oranje Nassauschool
gecertificeerde verkeersregelaar?
24
Rapportage Evaluatieonderzoek Schoolzones Gemeente Haarlemmermeer
7
gemeente namelijk voorbij gaan aan de eigen verantwoordelijkheid om te
Conclusies
zorgen voor een verkeersveilige weginrichting. Met name rondom
Voor een verkeersveilige schoolomgeving zijn twee aspecten van belang: -
Een veilige weginrichting
scholen, waar veel kwetsbare verkeersdeelnemers (kinderen) zijn. Wel
Bijvoorbeeld schoolzones of schoolstraten
kan het bezitten of behalen van het label gebruikt worden in de